Tham vọng của Mỹ trong thế kỷ XXI

Mỹ là một siêu cường còn đang duy trì vai trò lãnh đạo của mình trong thời đại ngày nay, sự phát triển của Mỹ cũng chính là một phần đóng góp cho sự phát triển của thế giới, do đó nghiên cứu về Mỹ trong thế kỷ XXI cũng là một phần của lịch sử nhân loại đương đại

2.1 Quân số của Mỹ ở nước ngoài 35 – 36

MỞ ĐẦU

1.1 Hoa Kỳ là quốc gia đầu tiên trong lịch sử nhân loài trở thành một

đế chế mang tính toàn cầu, nhờ có sức mạnh tổng hợp nên Hoa Kỳ đã trởthành chủ nhân của thế kỷ XX, lãnh đạo một cách không tranh cãi trong thếgiới tư bản Nhưng sang thế kỷ XXI tình hình thế giới có những biến độngkhông giống như thế kỷ XX, đó là sự sụp đổ của Liên Xô và hệ thốngXHCN ở Đông Âu đã làm cho trật tự thế giới bị phá sản, trong khi một trật

tự thế giới mới còn chưa kịp định hình thì các nước mới trỗi dậy cũng ra sứcgây khó dễ cho Mỹ trong việc muốn định đoạt toàn bộ thế giới và biến thếgiới trở thành khuôn mẫu của Mỹ, vậy sức mạnh của Mỹ trong thế kỷ XXI

có còn đủ sức để tiếp tục lãnh đạo thế giới nữa hay không?

1.2 Sự vươn lên của Trung Quốc là điểm nhấn của lịch sử nhân loàitrong thế kỷ XXI và khiến người ta có những phán đoán về cuộc chuyển đổiquyền lực thứ ba trong lịch sử 500 năm trở lại đây của loài người sẽ chuyển

từ Mỹ sang cho Trung Quốc Xuất phát từ những vấn đề mang tính thời sự

đó khiên chúng ta cần phải nhìn nhận lại sức mạnh của Mỹ trong thế kỷ mới

và cần phải làm sáng tỏ những tham vọng của chính quyền Hoa Kỳ trong thế

kỷ XXI Do đó chúng tôi chọn vấn đề: Tham vọng của Mỹ trong thế kỷ XXI

làm vấn đề nghiên cứu

Mỹ là một siêu cường còn đang duy trì vai trò lãnh đạo của mìnhtrong thời đại ngày nay, sự phát triển của Mỹ cũng chính là một phần đónggóp cho sự phát triển của thế giới, do đó nghiên cứu về Mỹ trong thế kỷ XXIcũng là một phần của lịch sử nhân loại đương đại Việc nghiên cứu về Mỹ

trong thế kỷ XXI được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau và còn nhiều

ý kiến trái chiều nhau xung quanh vấn đề quyền lực, sức mạnh và tham vọngcủa Mỹ trong thế kỷ mới

Đối với các học giả nước ngoài:

Tác giả Emmanuel Tood trong cuốn Hậu Đế Chế xuất bản 2004 đã đặt

ra câu hỏi trong “thế kỷ XXI, nước Mỹ tốt hay xấu, mạnh hay yếu, là siêu

cường duy nhất hay đang trên đà tan rã?” [5, tr 5] với nhãn quan chính trị

sắc bén của mình tác giả khẳng định chiến lược của Mỹ tự cho mình là siêucường quốc duy nhất đã trở thành mối đe dọa cho nền hòa bình toàn thế giới,đồng thời với việc đưa ra các bảng so sánh, các số liệu một cách khoa học,tác giả đã tập trung phân tích các yếu tố làm tan rã đế chế Mỹ hiện nay vàtác giả còn đề ra một sô giải pháp nghiên cứu mang tính chiến lược có giá trịnghiên cứu cao Tuy nhiên tác giả Emmanuel Tood mới chỉ đưa ra các cơ sở

số liệu về các lĩnh vực của Mỹ và dựa vào sự trỗi dậy của các quốc gia nhưNga, Trung Quốc hay Ấn Độ, dựa vào tính bất ổn của nguồn lực ở Mỹ đểkhẳng định sự tan ra của Mỹ, tác giả chưa thực sự đi sâu vào các vấn đềchiến lược của Mỹ trong việc duy trì sức mạnh của mình, chưa tìm hiểunhững giải pháp của Mỹ trong tương lai, cũng như tác giả chưa thấy đượctính hai mặt, tính bất ổn của các đối thủ của Mỹ

Tác giả Merryl Wyn Davies trong cuốn: Người Mỹ tự hỏi vì sao người

ta gét nước mỹ?, xuất bản năm 2004 với việc đặt ra câu hỏi như trên tác giả

đã đi vào khai thác tình hình nước Mỹ kể từ sau khi nổ ra vụ khủng bố ngày

11 – 9 – 2001 và bằng các lập luận của mình, ông đã xây dựng lại hình ảnhmột nước Mỹ nhiều tiền bạc và quyền uy nhưng tiềm ẩn không ít những bất

ổn, hình ảnh một nước Mỹ với âm mưu thôn tính và là bá chủ toàn cầu, đồngthời ông cũng cho rằng những tham vọng của Mỹ cũng như những uy quyền

mà Mỹ có được đã dẫn đến người ta ghét nước Mỹ Tuy nhiên thông qua câu

hỏi Người Mỹ tự hỏi vì sao người ta ghét nước Mỹ cũng làm sáng tỏ hơn

những tham vọng bá quyền của Mỹ

Tác giả Fareed Zakari trong cuốn Thế giới hậu Mỹ xuất bản năm 2009

đã có cái nhìn toàn diện hơn về sức mạnh cũng như quyền lực của nước Mỹtrong giai đoạn hiện nay, trên cơ sở phân tích các nguồn lực của Mỹ, cũngnhư thấy được triển vọng của các nước đang phát triển, cạnh tranh với Mỹ,ông đã khẳng định hiện nay, nước Mỹ vẫn là siêu cường quốc tế, thế nhưng

vị trí độc tôn này đang bị lung lay bởi sự trỗi dậy của các quốc gia thuộcphần còn lại của thế giới như Trung Quốc, Ấn Độ…, tuy nhiên ông cũngkhẳng định cuộc chuyển giao quyền lực này còn phải kéo dài trong tương lai

vì tính bất ổn của các quốc gia mới trỗi dậy đó

Đối với các học giả trong nước:

Việc tập trung nghiên cứu về Mỹ chủ yếu là các công trình khoa học,các bài báo khoa học được đăng trên tạp chính Châu Mỹ ngày nay, các tácgiả như: Nguyễn Vũ Tùng trong bài viết, “Chiến lược toàn cầu của Mỹ sauchiến tranh lạnh”, (số 04, năm 2008), hay bài “Cuộc thảo luận về sức mạnhkhôn ngoan và ảnh hưởng của nó tới chính sách đối ngoại của Mỹ dướichính quyền Obama”, đã phân tích các chiến lược cũng như các tham vọngcủa Mỹ trong đường lối ngoại giao của Mỹ với mưu đồ duy trì sự thống thếgiới của Mỹ, tác giả Đỗ Trọng Quang trong bài, “Chiến lược hải quân Mỹ

trong thời đại mới”, Châu Mỹ ngày nay, (số 08) năm 2009 cũng nói lên

những tham vong vè quân sự của Mỹ trong thế kỷ mới

Trên cơ sở những công trình đã được công bố như trên là một phần

đóng góp không nhỏ cho quá trình hoàn thành đề tài: Tham vọng của Mỹ

trong thế kỷ XXI.

Nghiên cứu đề tài này chúng tôi xuất phát từ những mục đích sau:

Thứ nhất: nghiên cứu tài liệu để từ đó khôi phục lại bức tranh toàncảnh về nước Mỹ trong thế kỷ XX và thập niên đầu thế kỷ XXI, từ đó chứngminh được tiềm lực siêu cường của Mỹ.

Thứ hai: Thông qua nghiên cứu tài liệu chúng tôi tập trung làm rõtham vọng của Mỹ trong thế kỷ XXI trên các lĩnh vực ngoại giao, kinh tế,quân sự, chính trị, văn hóa… Từ đó có nhận định khách quan hơn về nhữngchính sách cho việc bảo vệ ngôi bá quyền của Mỹ

Đề tài chọn đối tượng nghiên cứu đó là những chính sách thể hiện chotham vọng bá quyền của Mỹ ở thể kỷ XXI, trên cơ sở các chủ trương hay cácchiến lược của Mỹ về các mặt kinh tế, chính trị quân sự để từ đó khái quát,làm sáng tỏ những tham vọng của Mỹ

Về nội dung: Nghiên cứu trên tất cả các lĩnh vực cụ thế của Mỹ như:chính sách ngoại giao, kinh tế, quân sự, văn hóa và những chủ trương mởrộng tầm ảnh hưởng của Mỹ

Về thời gian: Đế làm sáng tỏ tham vọng của Mỹ trong thế kỷ XXI,chúng tôi tập trung vào nghiên cứu những nền tảng của Mỹ từ thế kỷ XX,trên cơ sở đó tập trung nghiên cứu tình hình nước Mỹ trong 10 năm đầu củathế kỷ XXI

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biệnchứng, quan điểm của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử

Phương pháp lịch sử, phương pháp lôgic và sự kết hợp của hai phươngpháp ấy đươc xem là phương pháp chủ đạo trong quá trình nghiên cứu

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu tư liệu,thu thập và sử lý tư liệu, khái quát, phân tích, tổng hợp tư liệu

7 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI.

Về mặt khoa học: Đề tài đã khôi phục một cách khoa học, chính xác

về các chính sách biểu hiện cho tham vọng của chính quyền Hoa Kỳ trongviệc duy trì ngôi vị đứng đầu thế giới, thông qua các chính sách cụ thể đócủa Mỹ để có cái nhìn khách quan hơn về tiềm lực của Mỹ và thấy được chủnhân thực sự của thế giới trong giai đoạn hiện nay, góp phần giải quyếtnhững tranh cãi xung quanh vấn đề thế kỷ 21 là thế kỷ của Mỹ hay củaTrung Quốc?

Về mặt thực tiễn: đề tài là cơ sở khoa học khi đánh giá về nước Mỹtrong thế kỷ XXI, thông qua đây cũng là tài liệu học tập và giảng dạy cácchuyên đề, học phần lịch sử thế giới ở các bậc học cao và là tài liệu học tập

và giảng dạy cho thầy và trò ở trường phổ thông khi nghiên cứu về cườngquốc Hoa Kỳ

Ngoài phần mở đầu, kết luân và tài liệu tham khảo, để tài được chia làban chườn với nội dụng:

Chương 1 NƯỚC MỸ TRÊN CON ĐƯỜNG XÁC LẬP QUYỀN LÃNH ĐẠO KHÔNG TRANH CÃI TRONG THẾ KỶ XX 1.1Chính sách ngoại giao của Mỹ, từ chủ nghĩa “biệt lập” đến

“chiến lược ngoại giao toàn cầu”.

Ngay từ ngày lập quốc nước Mỹ đã lựa chọn và trung thành với đườnglối ngoại giao biệt lập của tổng thống G.Oasinhtơn, theo đường lối nàyngười Mỹ tự bó hẹp mình trong khuôn khổ nước Mỹ và châu Mỹ, không kýbất cứ một hiệp ước nào đối với các nước phương Tây trên tất cả các lĩnhvực Nhưng cùng với quá trình mở rộng đất đai về phía Tây và hoàn thànhcuộc cách mạng tư sản ở Mỹ, quốc gia này đã trỗi dậy một cách mạnh mẽ vàđầy tiềm lực, với tính ưu việt của một thể chế nhà nước Cộng Hòa, một cơchế quyền lực mang tính kiềm chế và đối trọng đã giúp Mỹ trở thành kiểumẫu của thế giới lúc đương thời Với sự vươn lên đó làm cho Mỹ không tựbằng lòng với những gì mình đã có, tham vọng muốn mở rộng ảnh hưởngcủa Mỹ ngày càng được biểu hiện rõ nét, trước hết là khu vực Mỹ - latinh

vào tháng 2 năm 1823 Mỹ đưa ra học thuyết Mơnrô với khẩu hiệu “Châu

Mỹ của người Mỹ”, đây là mộc đánh dấu cho sự chấm dứt hoàn toàn đường

lối ngoại giao “biệt lập” của chính phủ Hoa Kỳ.

Học thuyết Mơn rô được ban hành với mục đích tranh giành quyềnthống trị của thực dân Tây Ban Nha trên các thuộc địa ở khu vực châu Mỹ -latinh, sự tranh chấp đó đã dẫn đến cuộc chiến tranh giữa Mỹ và Tây BanNha vào năm 1840, đây là cuộc chiến tranh đế quốc đầu tiên của Mỹ và cũng

là tiếng súng đầu tiên báo hiệu chiến tranh đế quốc chia lại thế giới, kết thúcchiến tranh Mỹ đã xác lập được quyền thống trị của mình trên các thuộc địanhư Cu Ba, Puectô Riccô Để tiếp tục đặt quyền thống trị lên toàn bộ châu

Mỹ - latinh, năm 1893 Mỹ đặt quyền bảo hộ đối với Ha Oai và đưa ra học

thuyết liên Mỹ với mục đích: Tách Panama ra khỏi Côlômpia và thành lập

nhà nước cộng hòa Panama, chính phủ Panama phải cho Mỹ quyền sở hữu vĩnh viễn kênh đào này, cho quyền xây dựng đường sắt và thiết lập công sự.

Không chỉ dừng lại ở những chính sách đó, Mỹ tiếp tục thực hiên các

chính sách ngoại giao “Cây gậy lớn và củ cà rốt” và “chính sách ngoại giao

đồng đôla” đối với các nước châu Mỹ - latinh và thống trị toàn bộ khu vực

tây bán cầu này

Vươn ra khỏi khuôn khổ nước Mỹ và châu Mỹ, tham vọng mở rộng và

tranh giành ảnh hưởng với các nước thực dân già cũng được Mỹ biểu hiện

khá rõ nét Đó là việc Mỹ muốn đặt chân vào thị trường Trung Quốc, Mỹ đã

đưa ra cái gọi là “chính sách mở cửa” vào năm 1889 nhằm mục đích:

Các nước thừa nhận chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ Trung Quốc, các nước đều bình đẳng đối với các đặc quyền ở Trung Quốc không xâm phạm vào những khu vực của nhau Ở các khu vực ảnh hưởng của các nước thì đều đánh thuế ngang nhau với hàng hóa nước khác nhập vào Thực chất

của chính sách này là Mỹ muốn hàng hóa của Mỹ có chân trong thị trườngrộng lớn này, với sự tràn ngập hàng hóa của người Mỹ, dần dần Mỹ sẽ vươnlên trên hết về sự cạnh tranh với các nước khác, từ đó biến Trung Quốc trởthành đắc địa cho Mỹ

Có thể nói từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Mỹ đã bộc lộ thamvọng vươn ra thế giới, nhưng trong giai đoạn này Mỹ mới chỉ là một cườngquốc phát triển mạnh về kinh tế mà chưa thực sự trở thành một đế quốc hùngmạnh về quân sự và vị thế của Mỹ trên trường quốc tế còn quá mờ nhạt, đặcquyền ấy vẫn còn nằm trong tay các nước thực dân có nhiều thuộc địa trongkhi Mỹ chỉ mới bắt đầu đặt tầm ảnh hưởng của mình lên khu vực châu Mỹ

mà thôi

Từ sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, Mỹ thực hiện đường lối ngoại

giao toàn cầu phản cách mạng với âm mưu thống trị toàn thế giới, tiêu diệt

các đối trọng của Mỹ một cách khồng thương tiếc đó chính là chủ nghĩacộng sản và phong trào giải phóng dân tộc:

“Mỹ đề ra ba mục tiêu cho chiến lược toàn cầu, ngăn chặn, đẩy lùi, tiến tới tiêu diệt hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới, đàn áp phong trào giải phóng dân tộc, phong trào hòa bình dân chủ thế giới, nô dịch các nước đồng minh, tập hợp các lực lượng phản động quốc tế đặt dưới sự lạnh đạo của Mỹ” [13, tr 290], để thực hiện âm mưu trên, Mỹ đã dựa trên các cơ sở

chiến tranh và các thế mạnh của mình để khuất phục các dân tộc khác, đồngthời Mỹ còn chia thê giới ra thành các khu vực ưu tiên bao gồm:

 Châu Âu: Đây là khu vực quan trọng nhất vì vừa có các đồngminh Tây Âu, lại vừa có Liên Xô, Đông Âu đi theo con đường xã hội chủnghĩa, do đó phải tập trung chống phá

 Trung Đông: Được coi là mái nhà của thế giới, với nguồn nănglượng dầu mỏ tập trung nhiều hơn so với các khu vực khác trên thế giới, do

đó nó được coi là trái tim của thế giới, nếu ai chiếm được Trung Đông thì sẽlàm chủ thế giới

 Đông Bắc Á: Nơi đây điển hình với sự vươn lên một cách thần

kỳ của Nhật Bản, một cường quốc trong thế giới tư bản và là nguy cơ đốitrọng gay gắt nhất của Mỹ, là đối thủ có khả năng nhất trong cuộc chay đuatranh giành ngôi vị đứng đầu thế giới với Mỹ trong thế kỷ XX, do đó cầnphải kiềm chế Nhật Bản

 Mỹ - latinh và Đông Nam Á: cũng được coi là mục tiêu tiêu diệtcủa Mỹ, đặc biệt trong chiến tranh lạnh Việt Nam – Đông Dương được xem

là nơi đụng đầu của hai phe chủ nghĩa xã hội và tư bản chủ nghĩa

Trên cơ sở chiến lược toàn cầu phản cách mạng này, dưới các đời tổngthống Mỹ đã xây dựng lên các học thuyết mang tên mình để đạt những mụctiêu cụ thể, như thời kỳ tổng thống Tơrumam, Aixenhao trong các học thuyếtcủa mình, họ tập trung xây dựng các căn cứ quân sự trên toàn cầu và ngoạigiao nguyên tử được xem là nền tảng, đến thời Kenơđi, Giônxơn lại tập

trung thi hành các học thuyết như “mở rộng biên giới” và chiến lược “hòa

bình” để nô dịch các quốc gia mới giải phóng bằng cách xây dựng các nhà

nước theo mô hình tư bản chủ nghĩa kiểu Mỹ Đến năm 1992 Mỹ lại thực

hiện chính sách “vượt lên ngăn chặn” chủ động tiến công hoặc thực hiên

chiêu bài diễn biến hòa bình tấn công vào Đông Âu, Liên Xô, tiêu diệt mộtmảng lớn các nước xã hội chủ nghĩa trên lãnh thổ châu Âu

Những chính sách ngoại giao này cho thấy Mỹ thực sự là quốc giahùng mạnh nhất, chiếm ưu thế tuyệt đối trong phe tư bản chủ nghĩa Dựatrên ưu thế đó giới cầm quyền Mỹ luôn chủ quan cho rằng sau chiến tranh sẽ

là thời đại của Mỹ, thời đại mà Mỹ có thể dùng sức mạnh của mình để buộccác dân tộc khác phải phục tùng Điều này cũng đồng nghĩa với sự suy yếucủa các nước tư bản Tây Âu trước sự vươn lên của Mỹ và trước sự bùng nổmạnh mẽ của phong phào giải phóng dân tộc trên thế giới, sự vươn lên củacác nước xã hội chủ nghĩa đã khiến cho Mỹ phải lo sợ và Mỹ tự gán cho

mình trách nhiệm cầm đầu các nước tư bản bảo vệ “thế giới tự do”.

1.2 Nước Mỹ và sự xác lập quyền lực trong thế kỷ XX.

1.2.1 Sự xác lập quyền lực kinh tế của Mỹ.

Cuộc cách mạng công nghiệp diên ra vào thế kỷ XVII ở Anh và Châu

Âu đã đưa vương quốc Anh vươn lên đứng đầu thế giới về mọi mặt, và nắmgiữ ngôi vị lãnh đạo thế giới tư bản lúc đương thời, vị thế đứng đầu thế giới

của nước Anh còn được duy trì vào nhiều thập niên của thế kỷ XIX Nhưng

bước sang thế kỷ XX, vị thế ấy của Anh không còn được duy trì nữa, dấu

mốc chính thức đánh dấu cho cuộc chuyển giao quyền lực này là: “chiến

tranh thế giới thứ hai chính là chiếc đinh cái đóng chết vào cái quan tài của quyền lực kinh tế Anh quốc” [5, tr 242] Cuộc chuyển giao quyền lực kinh

tế ấy đã được đặt lên vai người Mỹ, nhưng ngay từ sau chiến tranh thế giớithứ nhất Mỹ đã trở thành chủ nợ đối với các nước Châu Âu, sự tổn thất sauchiến tranh đã khiến châu Âu phải vay Mỹ 10 tỷ USD để giải quyết khókhăn và khôi phục đất nước, sự túng thiếu của châu Âu đã là cơ hội lớn cho

Mỹ đầu tư tư bản của mình ra nước ngoài và trở thành ông chủ của những kẻtrước đây đã từng thống trị mình:

“Sau hai năm chiến tranh do châu Âu cần hàng hóa Mỹ, đã tạo điều kiện cho công nghiệp Mỹ phát triển mạnh mẽ Năm 1919 hàng Mỹ xuất sang châu Âu lên tới gần 8 tỷ đô la, vốn đầu tư dài hạn của Mỹ ra nước ngoài đạt 6,4 tỷ đô la Mỹ cũng trở thành nước có dự trữ vàng lớn nhất thế giới, chiếm 1/3 số vàng thế giới” [13, tr.92] Không tham gia vào cuộc chiến tranh thế

giới thứ nhất, nhưng Mỹ với tư cách là ông chủ buôn vũ khí cho cả hai bêntham chiến đã khiến Mỹ giàu lên nhanh chóng, Mỹ đã trở thành trung tâmkinh tế, thương mại tài chính quốc tế, trong khi các nước Tây Âu còn đang

phải oằn mình vào việc khắc phục hậu quả chiến tranh thì Mỹ đã: “khẳng

định vị trí số một của mình và ngày càng vượt trội các đối thủ Năm 1922 ở hội nghị Giơ ne vơ đồng đô la đã được công nhận là đồng tiền quốc tế cùng với đồng bảng của Anh” [13, tr.92], quy chế này đã khẳng định vị thế của

Mỹ trong thế giới tư bản, chính thức xác lập được giá trị của đồng tiền Mỹ

và biến nó trở thành đồng tiền giao dịch quốc tế với mệnh giá lớn

Trong những năm tiếp theo nửa đầu thế kỷ XX, Mỹ đã tiếp tục thểhiện vai trò của một cường quốc kinh tế, với tính năng động của một nềnkinh tế trẻ , quá trình tích lũy tư bản ở Mỹ đã diễn ra mạnh mẽ và bằng nhiềubiện pháp khác nhau, quy mô sản xuất được mở rộng, phương tức sản xuất

tư bản ngày càng được cải biến, áp dụng lối sản xuất theo dây chuyền kiểuTaylor và For làm cho năng suất lao động tăng lên đột biến:

“việc cải tiến kỹ thuật và phương pháp sản xuất như vậy đã làm cho nền kinh tế Mỹ, vốn đã có lợi thế hơn các nước khác đã phát triển hết sức mạnh mẽ trong thời kỷ ổn định của chủ nghĩa tư bản Từ năm 1923 đến

1929 sản lượng công nghiệp của Mỹ đã vượt quá 9% so với sản lượng của năm cường quốc, Đức, Pháp, Anh, Nhật, Italia cộng lại, Mỹ sản xuất 57% máy móc; 49% gang; 51,5% thép và 70% dầu hỏa thế giới, số tư bản xuất khẩu của Mỹ từ 6 tỉ 456 triêu đô la (năm 1919) tăng lên 14 tỉ 416 triệu đô la (năm 1929)” [13, tr.94] Sự phát triển nhanh và ổn định của nền kinh tế Mỹ

đã tạo ra cả một thời kỳ thịnh vượng tưởng chừng không bao giờ chấm dứtđược, những người lãnh đạo nước Mỹ đã lạc quan khẳng định rằng nước Mỹđang đi tới xóa mức nghèo nàn, lạc hậu nhất thế giới

Trong giai đoạn 1929 – 1933 nước Mỹ cũng chịu tác động của cuộckhủng hoảng kinh tế thừa, tình trạng sản xuất có bị đình đốn, và giảm xuống,nhưng vị trí số một về kinh tế của Mỹ vẫn chưa có quốc gia nào vượt qua

Mỹ đã mau chóng thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng và tranh thủ làm giàutrong thế chiến thứ hai, kết thúc thế chiến Mỹ đã chiếm 3/4 khối lượng vàngcủa thế giới tư bản, sau chiến tranh Mỹ là nước chủ nợ duy nhất trên thếgiới, sản lượng công nghiệp của Mỹ chiếm quá nửa tổng sản lượng của thếgiới tư bản (56,4% năm 1948) Sản lượng nông nghiệp bằng hai lần sảnlượng của năm nước Anh, Pháp, CHLB Đức, Italia, Nhật Bản cộng lại (năm1949) Nước Mỹ đã tìm ra cho mình con đường riêng để phát triển kinh tếđất nước, chính phủ đã tạo điều kiện để tập trung tư bản vào sản xuất vớiquy mô lớn, hình thành lên những công ty, tập đoàn kinh tế xuyên quốc gia

và phát triển một nền kinh tế quân sự hóa, làm giàu từ chiến tranh, do đó màngành công nghiệp quân sự của Mỹ chiếm 20% tổng sản lượng công nghiệp,

chiếm tới 1/3 số công nhân lao động trong các ngành công nghiệp, chính sựlựa chọn con đường riêng đó đã góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển bềnvững và ổn định, GDP của Mỹ luôn ở mức cao so với các quốc gia khác trên

thế giơi: “đây còn là một ngoại lệ hiếm hoi…nước Mỹ đã ghi dấu của mình

trong khoảng 1/4 tổng sản lượng toàn thế giới trong gần một thế kỷ (32% vào năm 1913, 26% vào năm 1960, 22% vào năm 1980, 27% vào năm 2000)” [5, tr.254] Thời kỳ hoàng kim của nền kinh tế Mỹ là vào những năm

1950, trong khi tổng giá trị quốc dân của Mỹ đạt con số 349 tỉ USD thì cácnước tư bản khác như: Nhât Bản đạt 20 tỉ USD, Đức đạt 33 tỉ USD, Anh đạt

59 tỉ USD, Pháp đạt 39 tỉ USD, điều này cho thấy Mỹ đã vượt xa so với cácđôi thủ tư bản khác, Mỹ đã có đủ tiềm lực để thống trị nền kinh tế thế giới,biểu hiện kinh tế Mỹ là khuôn mẫu và là thước đo cho tiêu chuẩn kinh tế thếgiới đương thời

Từ sức mạnh của nền kinh tế đó mà Mỹ đã xác lập được những quyềnlực của mình trong nền tài chính thế giới, trong thập niên 60, Mỹ đã tiếnhành viện trợ cho các quốc gia đang phát triển hay các quốc gia mới giảiphóng với mục đích xây dựng mô hình tư bản kiểu Mỹ, trong đó điển hình làThái Lan được Mỹ cung cấp cho 10 tỉ USD, Mỹ đưa các chuyên gia, cố vấnsang giúp Thái Lan xây dựng mô hình nhà nước mới, nhưng đổi lại Mỹ cũngyêu cầu chính phủ Thái Lan phải mở cửa để cho hàng hóa của Mỹ thâmnhập vào thị trường Thái Quyền lực kinh tế của Mỹ còn được thể hiện saukhi kết thúc chiến tranh, Mỹ đã tiến hành thành lập ra các tổ chức kinh tếquốc tế như: tổ chức thương mại quốc tế WTO, ngân hàng thế giới WB, tổchức quỹ tiền tệ thế giới IMF, thông qua các tổ chức này Mỹ gây sức ép vớicác đối thủ của mình, đặc biệt là các nước đang phát triển, ví dụ thông quaWTO với những chiêu bài đe dọa ngừng xuất khẩu, chống bán phá giá, antoàn thực phẩm đều là những luật chơi mà Mỹ luôn là người giành chiến

thắng, còn IMF thì luôn đưa ra các điều kiện cho vay rất ngặt nghèo, ngăncản sự chia se với các quốc gia khác Thông qua các tổ chức kinh tế quốc tếnày Mỹ đã thực hiện quyền lực của mình trong việc điều khiển các nướcđang phát triển, hỗ trợ các công ty quốc tế của mình, dẹp bỏ mọi rào cản trênđường đi xâm chiếm thị trường Mỹ cũng cho mình những siêu quyền lực vềkinh tế mà không một quốc gia nào khác trên thế giới có được, đó là việcchính phủ Hoa Kỳ đơn phương áp dụng những biện pháp kinh tế áp đặt, cái

mà người Mỹ gọi là lệnh trừng phạt Trong 80 năm qua lệnh trừng phạt đó

đã áp dụng cho 120 trường hợp, 104 trường hợp trừng phạt vào sau Đạichiến thế giới thứ hai Chỉ trong năm 1998 Hoa Kỳ đã áp dụng lệnh trừngphạt đối với 75 quốc gia, chiếm 52% dân số thế giới

Trong những năm 80 của thế kỷ XX, kinh tế Mỹ đã lâm vào tình trạngsuy thoái tương đối, biểu hiện là sự suy giảm về năng suất lao động như:trong lĩnh vực công nghiệp giảm 8%/năm, có những ngành giảm tới 12%,11% và 10% (vật liệu xây dựng, khai khoáng), để cải thiện tình hình tổng

thống Rigân đã đưa ra chương trình “phục hồi sức mạnh kinh tế Mỹ” bao

gồm cải cách cơ cấu kinh tế, cải cách tài chính, và thuế khóa, ổn định tiền tệ,củng cố vị trí kinh tế trên trường quốc tế, những học tuyết kinh tế mới như

“chủ nghĩa trọng cung”, “chủ nghĩa tiền tê” kết hợp với chuyển dich cơ

cấu kinh tế một cách triệt để, giảm mạnh lĩnh vực nông nghiệp từ 4,2 % thunhập quốc dân vào năm 1988 xuống còn 2% năm 1991, những áp dụng rộngrãi các thành tựu khoa học, kĩ thuật đã mau chóng giúp nền kinh tế Mỹ khôi

phục lại tốc độ phát triển năng động vốn có của nó: “về máy tính cỡ lớn Mỹ

chiếm 65%, Nhật Bản chiếm 26%, Tây Âu chiếm 9%, máy tính cá nhân Mỹ chiếm 64%, Nhật Bản 18% , Tây Âu chiếm 12%” [13, tr 429].

Từ sức mạnh của nền kinh tế Mỹ đã xác lập được quyền lãnh đạo nềnkinh tế thê giới của Mỹ, sự thắng thế tuyệt đối của Mỹ đã bỏ xa các nước

đồng minh hay các nước tư bản khác, sự vươn lên của Nhật Bản không phải

là môi lo lớn đối với Mỹ trong cuộc chạy đua giành ngôi bá chủ nền kinh tếthế giới trong thế kỷ XX Mỹ thực sự đã trở thành bá chủ nền kinh tế toàncầu, tiêu chuẩn, chất lượng của nền kinh tế Mỹ đã là thước đo cho nhân loàitrong thời đại ngày nay

1.2.2 Sự xác lập quyền lực của Mỹ trên lĩnh vực quân sự trong thế

kỷ XX.

Trong lịch sử nhân loài, các đế quốc thường sử dụng các căn cứ quân

sự ở bên ngoài để áp đặt sự thống trị của mình lên các quốc gia đó, vì vậyvào thế kỷ XIX sau khi đế chế Anh đã thiết lập được một hệ thống thuộc địalớn trên toàn cầu đã thiết lập trên đó các căn cứ quân sự có chức năng bảo hộ

và áp đặt:

“người Anh đã thành lập 4 mạng lưới dọc hành lang đường biển nằm dưới sự thống trị của đế chế Anh: (1) từ Địa Trung Hải đến Ấn Độ thông qua kênh đào suêz, (2) Nam Á; Viễn Đông và Thái Bình Dương; (3) Bắc Mỹ

và Caribê; (4) Tây Phi và nam Thái Bình Dương, vào giai đoạn này căn cứ quân sự của đế chế Anh trải dài trên 35 quốc gia trên các thuộc địa” [18, tr.

34] Nhưng kể từ sau thế chiến thứ hai kết thúc đế chế Anh đã chấm dứt vaitrò người đứng đầu thế giới thì sức mạnh quân sự mà trước hết là các căn cứquân sự của Anh trên khắp thế giới hoặc là bị bỏ roi hoặc là bị phá sản,quyền lực đó được chuyển sang cho Mỹ:

“sau thế chiến hai sự xuất hiện của Mỹ với vai trò của một đế chế mới trỗi dậy, Mỹ đã sử dụng hệ thống những căn cứ quân sự rộng lớn chưa từng

có, cho đến cuối chiến tranh thế giới thứ hai hệ thống các căn cứ quân sự nước ngoài của Mỹ lên đến hơn 30 nghìn căn cứ được phân bố tại hai nghìn địa điểm và được xây dựng tại khoảng 100 quôc gia và khu vực, mở rộng vành đai từ Bắc cưc đến Nam cực” [18, tr 35] Không chỉ dừng lại ở việc

thiết lập các căn cứ quân sự, để thực hiện âm mưu tiêu diệt các nước xã hộichủ nghĩa và đàn áp phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới, Mỹ đã tiếnhành thành lập các tổ chức quân sự xâm lược nhằm tập hợp các lực lượngphản cách mạng dưới sự chỉ huy của Mỹ để bao vây Liên Xô và các nướcĐông Âu xã hội chủ nghĩa, để thực hiện mục đích đó chính phủ Mỹ một mặt

ra sức vận động Quốc hội Mỹ, mặt khác thương lượng với các nước Tây Âu

để thực hiện mục đích, kết quả là ngày 11 – 6 – 1948 Quốc hội Mỹ đã thôngqua quyết định Vanđenbơ cho phép chính phủ Mỹ lần đầu tiên trong lịch sử

có quyền được ký kết những liên minh quân sự với các nước ngoài Châu Mỹtrong thời bình, quyết định này như là sự cởi trói cho chính phủ Mỹ được tự

do thực hiện những âm mưu quân sự của mình để vươn tới ngôi vị bá chủthế giới về sức mạnh quân sự, ngày 4 – 4 – 1949 hiệp ước Bắc Đại TâyDương đã được ký kết quyết định thành lập ủy ban phòng thủ và ủy banquân sự (NATO) gồm 12 nước trong đó Mỹ đứng đầu (Mỹ, Anh, Pháp,Italia, Canađa, Hà Lan, Na uy, Đan Mạch, Bỉ, Lúcxembua, Bồ Đào Nha,Airơlen)

Với mục đích bao vây và ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản và lấy lý dobiện minh cho sự cần thiết phải đưa sức mạnh ra bên ngoài và bảo vệ nhữnglợi ích của Mỹ ở bên ngoài, do đó Mỹ thành lập các khối quân sự và liênminh quân sự cùng hỗ trợ cho NATO đạt mục đích tối cao của mình:

“hiệp định an ninh Mỹ Nhật (9 – 1951), khối ANZUS (Mỹ Ôxtraylia – Niudilen 9 – 1951), khối SEATO ở Đông Nam Á (9 – 1954), khối CENTO ở Trung Cận Đông (1959)…Mỹ đã có 1,5 triệu quân đóng ở nước ngoài trong tổng số 3.477.000 quân thường trực của Mỹ, trong đó có 60 vạn quân ở Đông Dương, 32 vạn quân ở Châu Âu, 28 vạn ở Nhật Bản” [13,

-tr 242] Chính phủ Mỹ ra sức thúc đẩy phát -triển công nghiệp quốc phòng,phát huy tối đa nền kinh tế quân sự hóa, hàng năm Mỹ bỏ tiền ra để mua các

nhà khoa học giỏi, các bằng phát minh, sáng chế trên thế giới để phát triểnngành công nghiệp quân sự, mức đầu tư cho quốc phòng của Mỹ luôn caohơn bất cứ nước nào trên thế giới, năm 1990 ngân sách quốc phòng của Mỹ

là 385 tỉ USD chiếm 5,2 % tổng sản phẩm quốc dân của Mỹ, năm 1998 Mỹđầu tư 280 tỉ USD cho quốc phòng, chiếm 3% tổng sản phẩm quốc dân củanước này Chính sự đầu tư đó đã làm cho tiềm lực quân sự hùng mạnh nhấtthế giới

Với sự phô trương sức mạnh ra bên ngoài thông qua lập các căn cứquân sự, thiết lập các khối liên minh quân sự với các nước đồng minh và tiếnhành đưa quân ra bên ngoài quốc gia của Mỹ không chỉ đơn thuần vì mụctiêu quân sự, mà đằng sau đó còn là mục đích chính trị và kinh tế, chẳng hạnmột công ty của Mỹ muốn xây dựng một đường dẫn dầu và khí đốt tự nhiênđặt dưới sự kiểm soát của Mỹ từ biển Caspian qua Trung Á đến biển Ôman,

đi qua Apghanistan và Pakistan phải dựa vào sức mạnh quân sự của Mỹ đểlàm điều đó Nhờ vào sức mạnh quân sự hùng hậu của mình, Mỹ luôn tự chomình những đặc quyền lãnh đạo cả thế giới, chỉ tính từ năm 1945 – 2000 Mỹ

đã hơn 70 lần đưa quân can thiệp vào các quốc gia khác

1.2.3 Quyền lực chính trị của Mỹ trong thế kỷ XX.

Trong những thập niên đầu thế kỷ XX Mỹ thực sự đã trở thành mộtcường quốc về kinh tế, tổng sản lượng toàn nền kinh tế của Mỹ luôn chiếm

quá nửa sản lượng của toàn thế giới Tuy nhiên Mỹ lại là một người lùn về

chính trị, trước năm 1919 Mỹ chưa có vị thế trong nền chính trị quốc tế, mộtphần đây là quốc gia mới trỗi dậy, và suốt một thời gian dài theo đuổi chính

sách ngoại giao biệt lập, mặt khác những tiêu chí để được coi là ông lớn

trong nền chính trị thế giới phải là những cường quốc có nhiều thuộc địa,chính thuộc địa là thước đo cho sức mạnh của quốc gia đó về mọi mặt,nhưng đối với Mỹ, thuộc địa dường như chưa có Quân đội của Mỹ đầu thế

kỷ XX thì quá non yếu, chưa thực sự tương xứng với nền kinh tế của Mỹ,chỉ với 1,3 triệu quân trong khi chính sách ngoại giao lại quá ngờ nghệch,chưa có những thủ đoạn chính trị khôn ngoan như các nước phương Tây, dovậy Anh, Pháp luôn là những chủ thể có lợi nhất trong các hội nghị quốc tế.

Sự thay đổi vị thế đó của Mỹ chỉ thực sự bắt đầu vào năm 1922, khi

Mỹ chủ động triệu tập hội nghị Oansinhtơn để lôi kéo những quốc gia không

có quyền lợi trong Hòa ước Véc sai bao gồn 8 nước: Mỹ, Anh, Pháp, Ý,Nhật Bản, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Trung Quốc Mục đích chia lại lợi ích

mà Mỹ chưa được hưởng trong Hòa ước Véc sai, với tư cách là chủ trì Hộinghị, Mỹ đã giành được ảnh hưởng của mình ở Đại Tây Dương, Thái BìnhDương, tạo điều kiện cho Mỹ xâm nhập vào châu Á, châu Âu Kể từ sau hộinghị Véc sai – Oansinhtơn, một trật tự thế giới mới đã được thiết lập, chủ thểcủa trật tự này là 3 cường quốc Anh – Pháp – Mỹ có quyền phán quyết vậnmệnh quốc tế, cũng từ đây vị thế của Mỹ cũng nâng lên ngang bằng với cácquốc gia đế quốc thực dân truyền thống Anh, Pháp

Sự lớn mạnh về kinh tế, sự hùng hậu về quân sự là những động lựccho vị thế chính trị quốc tế của Mỹ ngày càng vững chắc hớn, trong thếchiến lần thứ hai Mỹ cùng các nước trong phe Đồng minh đứng ra tổ chứchội nghị Ianta phân chia quyền lợi sau chiến tranh, từ sau hội nghị này thếgiới đã hình thành lên một trật tự mới – trật tự thế giới hai cực, mà Mỹ làngười đứng đầu một cực đại diện cho phe TBCN

Quyền lực kinh tế của Mỹ còn được thể hiện trong các tổ chức quốc tếnữa, Mỹ là một trong năm quốc gia thường trực tại Liên Hợp Quốc, là quốcgia có số đóng góp lớn nhất cho hoạt động của tổ chức này, do đó quan điểmcủa Mỹ cũng phần nào tác động đến quyết định của tổ chức lớn nhất thế giớinày:

“Liên hợp quốc là tài sản riêng của một cường quốc duy nhất là Hoa

Kỳ, họ đã dùng hăm dọa, răn đe và quyền phủ quyết để điều hành thế giới

và quyền lợi của mình” [8, tr.75] Dựa vào Liên Hợp Quốc để hợp pháp hóa

hành động của mình, xây dựng liên minh, áp dụng lệnh trừng phạt lên cácquốc gia khác mà Mỹ không ưa, Mỹ đã đưa ra các sáng kiến cho Liên Hợp

Quốc như tuyên ngôn nhân quyền toàn thế giới nhằm củng cố nền tự do và

dân chủ trên toàn thế giới theo kiểu phương Tây.

Mỹ luôn dùng sức mạnh của mình để phủ quyết bất cứ nghị quyết haytuyên ngôn nào không thể hiện sự ưu tiên về chính trị - kinh tế cho Hoa Kỳ,tại hội nghị Giơnevơ năm 1954 bàn về việc ngừng bắn ở Triều Tiên và chấmdứt chiến tranh ở Việt Nam, Mỹ với tư cách là một trong 5 nước lớn triệu tậphội nghị và giải quyết vấn đề quốc tế đã gây khó khăn và không chịu ký vàocác văn bản tuyên bố chung để hòng mục đích quay lại chiếm Việt Nam làmột ví dụ

Tiểu kết: Sự vươn lên của Mỹ một cách mau chóng và bằng con

đường đi riêng của mình đã giúp cho Mỹ không chỉ là một cường quốc vềkinh tế mà thực sự đã trở thành một siêu cường quốc toàn diện, một đế chế

Mỹ nắm quyền định đoạt vận mệnh của thế giới trong nhiều thập niên củathế kỷ XX Từ việc thay đổi trong đường lối ngoại giao cho đến vươn lênxác lập các vị thế về kinh tế, chính trị, quân sự cho thấy Mỹ thực sự là chủ

nhân của thế kỷ XX – thế kỷ Mỹ.

Chương 2 NƯỚC MỸ VỚI NHỮNG THAM VỌNG TRONG THẾ KỶ XXI 2.1 Bối cảnh thế giới sau chiến tranh lạnh và vai trò của Mỹ sau

sự sụp đổ của Liên Bang Xô Viết.

Trải qua hơn 40 năm với gánh nặng của cuộc chạy đua vũ trang khiến

cho Liên Xô và Mỹ lâm vào tình trạng suy thoái tương đối, trong khi cả Liên

Xô và Mỹ ra sức tập trung và phát triển nền kinh tế quân sự, phát triển khoahọc quân sự để tăng cường sức đề kháng thì các nước tư bản trẻ như Đức,Nhật Bản đã mau chóng hồi phục sau chiến tranh và trở thành những đối thủcạnh tranh khốc liệt với Mỹ, trong thời điểm thập niên 70 của thế kỷ trướccuộc khủng hoảng năng lượng bùng nổ các quốc gia tư bản trẻ đi đầu là NhậtBản đã khởi xướng cuộc cách mạng khoa học, công nghệ và mau chóngthoát ra khỏi khủng hoảng về năng lượng 1973

Chính sự vươn lên này đã khiến cho cả Mỹ và Liên Xô nhận thứcđược rằng việc kéo dài chiến tranh lạnh thực sự không có lợi cho cả hai bên,trong những năm 80, đặc biệt là sau khi Goocbachôp trở thành lãnh đạo Liênbang Xô Viết thì quan hệ Xô – Mỹ đã có những chuyển biến từ đối đầu sangđối thoại để giải quyết các vấn đề tranh chấp, những cuộc gặp gỡ cấp caogiữa Rigân và Goocbachôp, giữa Busơ và Goocbachôp đã có nhiều văn kiệnhợp tác về các lĩnh vực kinh tế, buôn bán, văn hóa và khoa học kĩ thuật được

ký kết, hai bên cùng nhau thỏa thuận từng bước chấm dứt chiến tranh lạnh,cắt giảm vũ khí và hạn chế chạy đua vũ trang Năm 1989 trong cuộc gặp gỡchính thức giữa Busơ và Goocbachôp tại Manta hai bên đã tuyên bố chínhthức chấm dứt chiên tranh lạnh, quan hệ hai bên bước sang một giai đoạn

mới mà lịch sử gọi là thời kỳ “hậu chiến tranh lạnh”.

Trong khoảng thời gian từ 1989 – 1991, tình hình chính trị thế giới cónhững biến động phức tạp, hệ thống XHCN đang lâm vào tình trạng khủng

hoảng và đi đến sụp đổ hầu hết các nhà nước XHCN ở Đông Âu, dẫn đếntình trạng thu hẹp phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô trên lãnh thổ châu Âu,quyền lợi và sức mạnh của Liên Xô cũng bị giảm sút sau sự sụp đổ ấy.Công cuộc cải tổ của Liên Xô không giúp được tình trạng khó khăn đó màngược lại nó còn đẩy cuộc khủng hoảng ở Liên Xô đi đến đích sụp đổ nhanhhơn, với chủ trương tập trung vào cải tổ chính trị là trọng tâm, Liên Xô thựchiện hình thức đa nguyên đa đảng về chính trị, đã dẫn đến nguy cơ mất sứcchiến đấu và lãnh đạo của Đảng cộng sản, không những thế trong nhữngthỏa thuận với Mỹ thì Liên Xô đã có những thỏa thuận không có lợi cho

cách mạng thế giới như thực hiện chính sách “không can thiệp” vào Đức và

các nước Đông Âu, không thực hiện các cam kết với các đồng minh trongphe XHCN… những sai lầm đó của Liên Xô đã dẫn đến sự sụp đổ của củanhà nước xã hội chủ nghĩa Liên bang Xô Viết ngày 25 – 12 – 1991 Sự sụp

đổ của Liên Xô đã làm thay đổi cục diện trật tự thế giới hai cực, một cụcdiện thế giới mới chưa định hình trong khi Mỹ là quốc gia có tiềm lực và sứcmạnh nhất thế giới muốn vươn lên lãnh đạo toàn thế giới, biến trật tự thếgiới từ hai cực chuyển sang đơn cực, tuy nhiên siêu cường này gặp không ítkhó khăn từ sự cạnh tranh khốc kiệt của các đối thủ mới nổi, do vậy Mỹ phảiđịnh hình những chiến lược mới để thực hiện tham vọng bá chủ thế giới củaMỹ

Những chiến lược gia ở Oasinhtơn mong muốn Hoa Kỳ sẽ trở thànhmột nước có vai trò lãnh đạo hệ thống thế giới, đặt ra luật chơi cho cả thếgiới, Mỹ là người có khả năng ban thưởng cho những nước nào đi theo Mỹ

và phạt các nước nào làm Mỹ không hài lòng, những tham vọng đó được Mỹ

theo đuổi trong suốt thời kỳ hậu chiến tranh lạnh bằng một loạt các chiến lược như thời tổng thống Bush (cha) (1989 – 1992) “chiến lược ngăn chặn –

một chiến lược đã được Mỹ triển khai từ sau chiến tranh thế giới thứ hai để

chống chủ nghĩa xã hội vẫn là trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Mỹ dưới thời Bush cha” [15, tr.40], Trong bối cảnh Liên Xô đang lâm vào

khủng hoảng, Bush cha chỉ là người hoàn tất một cách thành cồng chiếnlược ngăn chặn do các tổng thống tiền nhiệm xây dựng lên, với chính sáchnày công lao của Bush cha được đánh giá rất lớn về tính hiệu quả của việcthực hiện chính sách này:

“Thứ nhất: Bush cha với chiến lược này đã “khuyến khích” và “phối hợp” với Goocbachôp trong việc đưa Liên Xô vào con đường giảm căng thẳng quốc tế, cắt giảm viện trợ cho đồng minh tức là gián tiếp tiếp tay cho Liên Xô bỏ đi những mặt mạnh và thế mặc cả trong quan hệ với Mỹ và Tây

Âu, nói cách khác Bush cha đã dùng cách hòa hoàn để giảm đi sức mạnh của Liên Xô trong quan hệ với Mỹ

Thứ hai: Chính sách của Bush cha được coi là “có công” trong việc tạo ra môi trường bên ngoài hòa hoãn cho Liên Xô thực hiện chương trình cải tổ không đi quá xa, nhượng bộ Mỹ và buông Đông Âu về đối ngoại, làm xáo trộn hệ thống chính trị về đối nội Có thể nói, chính sách hòa hoãn với Liên Xô của Bush cha là mũi tên bắn trúng nhiều đích làm Liên Xô sụp đổ từ bên trong mà không mất một viên đạn nào” [15, tr 40 – 41].

Đối với các nước Đồng minh, Mỹ vẫn tiếp tục thực hiện theo chiếnlược toàn cầu hóa phản cách mạng, thông qua viện trợ để thiết lập mô hìnhkiểu Mỹ khống chế các nước bạn đồng minh

Những chính sách của Mỹ cho thấy những tham vọng vươn lên nắmquyền định đoạt thế giới, tuy nhiên trật tự thế giới cũ mất đi, Liên Xô sụp đổnhưng Mỹ còn phải đối mặt với nhiều thách thức và cần phải có những chiếnlược lâu dài phục vụ cho mục đích bá chủ thế giới của mình

2.2 Chính sách ngoại giao của Mỹ - bản chất cho sự lựa chon trong thế kỷ XXI.

Chiến tranh lạnh kết thúc, Liên Xô và Đông Âu xã hội chủ nghĩa sụp

đổ cũng có nghĩa là trật tự thế giới đã có sự thay đổi, do đó trong chính sáchngoại giao của chính phủ Hoa Kỳ cũng phải có sự thay đổi cho phù hợp vớithời cuộc Nhưng các nhà chiến lược gia của Mỹ lúc này gặp rất nhiều khókhăn trong việc hoạch định một chiến lược trong thời kỳ mới, khó khăn đó làvì:

“Mỹ đã sống với chiến tranh lạnh, và chính sách ngăn chặn hơn 40 năm Trong quãng thời gian đó, nhiều thế hệ quan chức, chính khách và học giả của Mỹ đã kế tiếp nhau để hoàn thiện chính sách ngăn chặn Như vậy

Mỹ thiếu đi kinh nhiệm và kiến thức cho việc xây dựng chính sách cho viêc đối ngoại trong một giai đoạn mới” [15, tr 40], mỗi đời tổng thống Mỹ lại

đưa ra một chính sách mới để thực hiện những mục tiêu trước mắt mà nước

Mỹ cần phải thực hiện, thời tổng thống Bill Clintơn với chủ trương tập trung

vào đối nội và đưa ra khẩu hiệu: “Sự quan tâm của tôi đối với các vấn đề

kinh tế như luồng ánh sáng Lazer” [dẫn theo 15, tr.42] Với khẩu hiệu đó đã

đưa ông vào nhà Trắng, vượt qua những trở ngại trong tranh cử chức tổngthống của Bush cha với chính sách đối ngoại và chiến tranh vùng vịnh.Nhưng điều đó không có nghĩa là giới chiến lược gia dưới thời cầm quyềncủa tổng thống Bill Clintơn lại không tiếp tục hình dung chiến lược toàn cầucủa Mỹ cho thời kỳ hậu chiến tranh lạnh, đó chính là bản chất cho sự lựachọn con đường của Mỹ vào thế kỷ XXI

Trong nhiệm kỳ đầu của tổng thống Bill Clinton, các chính trị gia đã

có những cuộc thảo luận sôi nổi xung quanh vấn đề mục tiêu mới và đôitượng mới của chiến lược toàn cầu, theo quan điểm của Joshep Nye cho rằng

Mỹ vẫn là số một sự thắng lợi của chủ nghĩa tư bản trước chủ nghĩa xã hội

dường như đã khẳng định thuyết “quyền lực mềm” của ông đã trở thành điểm tựa mới, theo ông Mỹ dù có suy yếu về một số chỉ số “sức mạnh

cứng” nhưng vẫn dư sức về “sức mạnh mềm” đủ để cho các nước khác phải

đi theo một cách tâm phục khẩu phục mà nhờ đó Mỹ vẫn giữ được vị trí siêucường số một trên thế giới

Còn theo Fukugama cho rằng cần có một đối thủ làm cho Mỹ mạnh

hơn, đúng như nguyên tăc “kiềm chế và đối trọng” vì theo ông nếu không có lực lượng đối trọng thì sẽ không thể kiềm chế được và sẽ trở thành “bệnh

khó chữa”, theo chuyên gia Huntington cho rằng tương lai của loài người sẽ

đánh dấu bằng những cuộc đụng độ lớn, không phải giữa ý thức hệ như ở thế

kỷ XX, mà là sự đụng đầu giữa các quốc gia theo các nền văn minh khácnhau, theo ông loài người sẽ xẩy ra cuộc đụng đầu giữa các văn minhPhương Tây – Hồi giáo – Khổng giáo, do đó tâm điểm của chính chính sáchđối ngoại của Mỹ trong thời kỳ hậu chiến tranh lạnh phải là quan hệ Mỹ -

Trung Quốc và ông đưa ra thuyết “mối đe dọa Trung Quốc” (china thereat

theory) như vậy Trung Quốc trở thành nước đầu tiên kể từ khi Liên Xô sụp

đổ có khả năng thách thức Mỹ trong việc kiểm soát hệ thống thế giới

Trên cơ sở các hoạch định của các chiến lược gia, cũng như dựa vàobối cảnh quốc tế lúc bấy giờ vào tháng 2 năm 1995 chính quyền Bill Clintơn

đưa ra chiến lược toàn cầu có tên “chiến lược an ninh quốc gia cam kết và

mở rộng” với nội dung: Mỹ cam kết tiếp tục can dự vào công việc của thế

giới trên tư cách “người lãnh đạo thế giới” nhưng sẽ chú trọng hơn vai trò

trọng tài mà bớt dần đi vai trò vai trò sen đầm, mở rộng cộng đồng các quốc

gia dân chủ, tăng vai trò của các thể chế đa phương trong đó Mỹ là hạt nhân

Đánh giá về chiến lược toàn cầu của Bill Clinton, học giả Stephen

Walt vào năm 1999 đã viết bài “Hai điều đáng khen cho chính sách đối

ngoại của Bill Clintơn” mà theo ông có hai luận điểm về chiến lược toàn cầu

của Clintơn thành công vì sau chiến tranh lạnh đã duy trì được vị thế lãnhđạo thế giới của Mỹ và làm được việc đó với mức vừa phải, lại bắt các nướcđồng minh của Mỹ và các tổ chức quốc tế chia sẻ gánh nặng lãnh đạo của

Mỹ Ông khẳng định bất cứ ai vào nhà Trắng đều không có thay đổi lớntrong chính sách đối ngoại toàn cầu của Mỹ vươn tới lãnh đạo toàn thế giới

Thời kỳ cầm quyền của tổng thống Bush con những chủ kiến về mộtchiến lược ngoại giao mới là phải sử dụng thế mạnh vượt trội một cáchquyết liệt để chứng tỏ sự lãnh đạo của mình, dù việc đó dẫn đến chủ nghĩađơn phương, phiêu lưu về quân sự, làm mất lòng mọi người và tốn kém tiềncủa, người Mỹ mơ ước về một đế chế Mỹ và muốn xác lập đế chế đó bằngmọi giá, nhất là bằng biện pháp quân sự, muốn vậy yêu cầu đối với chínhquyền Bush con là phải xây dựng được một lực lượng quân đội mạnh và sẵnsàng đáp ứng các thách thức trong hiện tại và tương lai, một chính sách đôingoại mạnh dạn và có ý thức thúc đẩy các nguyên tắc Mỹ ở nước ngoài vàmột bộ máy lãnh đạo quốc gia giám chấp nhận trách nhiệm Sau vụ tấn côngkhủng bố vào nước Mỹ ngày 11 – 9 – 2001 chiến lược ngoại giao toàn cầu

của chính quyền Bush con thực sự đã định hình với những biểu hiện “đơn

phương” và “đánh chặn” là những dấu nhấn của chiến lược an ninh quốc

gia “Chính sách ngoại giao cao bồi” và “đánh đòn phủ đầu” Năm 2002

khi tuyên bố chính sách này, tổng tống G.Bush đã khẳng định quyền tấncông bằng vũ lực đối với bất kỳ nước nào và các nhóm khủng bố được coi là

mối đe dọa cho Mỹ, người ta gọi chính sách này là “học thuyết G.W.Bush”

mà thực chất là chấp nhận sử dụng quyền lực cứng để thực hiện mục tiêu của

chiến lược toàn cầu

Không giống với các tổng thống tiền nhiệm như Bill Clintơn tập trungvào đối nội và mục đích là sử dụng sức mạnh quyền lực mềm và G.Bush lạitập trung sử dụng sức mạnh quyền lực cứng để mơ ước xây dựng một đế chế

Mỹ, thì tổng thống Ôbama đã có sự điều chỉnh về đường lối đối ngoại, việcbầu thượng nghị sĩ Hillary Clintơn làm bộ trưởng ngoại giao đã được sự tánđồng của nhiều người, các chuyên gia trong giới chính trị của Mỹ đã khẳngđịnh đây là một lựa chọn đáng giá của tổng thống Ôbama vì lẽ ngoại trưởngHillary Clintơn đã nhanh chóng làm sáng tỏ những cơ sở lý luận mới trongchính sách ngoại giao mới của Mỹ, trong cuộc điều trần trước ủy ban đốingoại trung ương Mỹ trước khi bổ nhiệm chính thức, ngoại trưởng Hillary

Clintơn đã tuyên bố cần phải sử dụng sức mạnh khôn ngoan trong đó ngoại

giao là công cụ tiên phong:

“sức mạnh khôn ngoan được hiểu là sự pha trộn giữa sức mạnh mềm dưới thời tổng thống Clintơn và sức mạnh cứng dưới thời Bush con, công cụ ngoại giao sẽ được coi trọng hơn Mỹ chỉ sử dụng công cụ quân sự khi các biện pháp ngoại giao không còn tác dụng Hơn nữa khi sử dụng các biện pháp ngoại giao Mỹ sẽ tránh không sử dụng các biện pháp đơn phương, tức coi trọng cách tiếp cận đa phương và quan tâm tới ý kiến và lợi ích của nước khác…” [ 16, tr.44], trong báo cáo của tổng thống Ôbama về chiến

lược an ninh quốc gia mới đã tái khẳng định lại chủ trương sử dụng sứcmạnh khôn ngoan đã công bố từ đầu nhiệm kỳ, tuyên bố đoạn tuyệt vớinhững hành động quân sự đơn phương của chính quyền Bush con, trongchiến lươc an ninh mới này Hoa Kỳ đã thừa nhận không thể hoạt động mộtmình trên thế giới và cam kết hình thành lên một trật tự thế giới mới như làmột phần của chiến lược an ninh quốc gia mới, nhưng không vì thế mà từ bỏvai trò lãnh đạo và tham vọng đứng đầu trật tự mới, thừa nhận một cách thức

về trật tự mới đa cực nhưng Mỹ phải là hạt nhân trung tâm

Như vậy kể từ sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, các chiến lược toàncầu đã được thử nghiệm trên cơ sở sức mạnh vượt trội từ quyền lực mềm,quyền lực cứng cho đến sức mạnh khôn ngoan, chính quyền Mỹ đều hướng

đến mục tiêu cuối cùng là khẳng định vị thế độc tôn của Mỹ trong thế giới,những tham vọng xây dựng một đế chế Mỹ luôn được đặt ra trên cơ sở sứcmạnh to lớn về kinh tế và quân sự cũng như sự tự tin về sức hấp dẫn của môhình Mỹ, điều đó càng cho thấy tham vọng của Mỹ muốn lãnh đạo thế giớichưa phải dừng lại ở thế kỷ XXI này.

2.3 Những tham vọng của Mỹ trong thế kỷ XXI.

1969 tốc độ tăng trưởng công nghiệp của Nhật Bản là 13,6% tăng gấp 6 lần

so với Mỹ, tăng 5 lần so với Anh, 3 lần so với Pháp và 2 lần so với Đức,năm 1973 tổng giá trị quốc dân của Nhật Bản đạt 402 tỉ USD đã khiến,người ta lo ngại rằng Nhật Bản sẽ đi đến thay thế vị trí đứng đầu của Mỹ vềkinh tế và là chủ nhân của thế giới trong tương lai Nhưng trên thực tế khôngxẩy ra điều đó, vì từ năm 1973 đến nay kinh tế Nhật Bản đi vào phát triểntheo chiều sâu và liên tục vấp vào những cuộc khủng hoảng chu kỳ 1973,

1980, 1998, 2008 do đó Nhật Bản không thể thực hiện được cú cán đích cuốicùng trong cuộc chạy đua giành ngôi vị bá chủ nền kinh tế thế giới, vị trí đócủa Mỹ vẫn chưa có quốc gia nào đủ khả năng tranh giành

Bước sang thế kỷ XXI sự trỗi đạy của những người khủng lô cũngkhiến người ta nghi ngờ về vị trí và quyền lực kinh tế của Mỹ trong thế kỷmới, sự trỗi dậy của Trung Quốc, Brazin, Nga, Ấn Độ đang chiếm 33% GDP

của toàn thế giới: “hiện giờ thì những người khủng lồ đang hành động và

với kích cỡ to lớn mà tự nhiên phú cho, họ sẽ in đậm những dấu chân trên bản đồ…” [5, tr.37]

Vậy sức mạnh kinh tế của Mỹ có còn được duy trì trong thê kỷ mớihay không? Sự vươn lên của các quốc gia đang phát triển có thực sự thay thếđược vị thế đứng đầu của Mỹ trong nền kinh tế thế giới hay không? Khảosát xu thế phát triển kinh tế thế giới trong thập niên đầu thế kỷ XXI chúng tathấy nền kinh tế thế giới đang vận động với biên độ ngày càng nhanh, cácchu kỳ kinh tế được rút ngắn lại, khoảng cách giữa tăng trưởng và suy thoái

trở nên mong manh hơn “Trong khoảng thời gian từ 2001 – 2010 giá trị

tổng sản phẩm quốc gia (GDP) toàn thế giới theo giá trị thực ước tính đạt 463.675.35 tỉ USD, gấp 1,6 lần so với giai đoạn 1990 – 2000, tốc độ tăng trưởng chung bình ước tính đạt 3,2%” [dẫn theo 19] Tuy nhiên cuộc khủng

hoảng kinh tế thế giới vào năm 2008, 2009 tác động không nhỏ đến nền kinh

tế thế giới, lần đầu tiên trong vòng 20 năm (1990 – 2010) tốc độ tăng trưởngkinh tế lại âm, nhịp độ phát triển kinh tế thế giới có sự biến động mạnh, năm

2007 tốc độ kinh tế thế giới đạt 5,2% thì đến năm 2008 giảm xuống 2% ,năm 2009 âm 1,3%

Cùng với sự biến động của nền kinh tế thế giới, kinh tế Mỹ với vị tríđầu tàu nền kinh tế thế giới cũng có những biểu hiện suy thoái tương đối, sựđóng góp của kinh tế Mỹ đối với kinh tế thế giới cũng giảm dần theo thờigian:

“tỷ trọng của nền kinh tế Hòa Kỳ đối với kinh tế thế giới càng giảm, tỷ

trọng này năm 2008 là 23.79% - mức thấp nhất trong vòng 20 năm trở lại đây, giảm 8% so với năm 2001 Tốc độ tăng trưởng trung bình của kinh tế Hoa Kỳ giảm từ 3,42%/năm (từ 1991-2000) xuống 1,61%/năm (từ 2001- 2010) trong khi tốc độ tăng trưởng trung bình của kinh tế thế giới tăng từ 3,07%/năm (1991-2000) lên 3,2%/năm (2001-2010)”.[dẫn theo.19], tuy

nhiên Hoa Kỳ vẫn là nước có tỷ trọng GDP luôn ở mức đứng đầu, đạt14441.42 tỷ USD năm 2008 (trước khi rơi xuống đáy suy thoái vào năm

2009), chiếm 23.79% tổng GDP của thế giới, gấp 2.94 lần GDP của NhậtBản (nước đứng thứ 2) và 3.33 lần GDP của Trung Quốc (nước đứng thứ 3),năm 2010 GDP của Hoa Kỳ 14.700 tỷ trong khi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

là Trung Quốc mới chỉ có 5878,6 tỷ USD Năm 2008 tổng giá trị tín dụng ngânhàng của toàn thế giới là 61,1 nghìn tỷ USD (bằng 101% tổng GDP), tăng221% so với năm 1990, trong đó tín dụng Ngân hàng tại Mỹ đạt 12.5 tỷUSD (chiếm 20.4%), Mỹ cũng là quốc gia có số công ty có số vốn tư bảnhóa lớn nhất thế giới, trong tổng số 50 công ty có số vốn tư bản hóa lớn nhấtthế giới Mỹ đã chiếm 24 công ty chiếm 50%, Anh đứng thứ hai 6 công tychiếm 10%, Trung Quốc đứng thứ ba với 5 công ty chiếm 10%, Thụy Sỹđứng thứ tư với 4 công ty, Bồ Đào Nha và Nhật Bản mỗi nước có 2 công ty,Nga và Italia mỗi nước có 1 công ty, điều này cũng đồng nghĩa với việc đầu

tư tư bản ra nước ngoài của Mỹ chiếm tỷ trọng khá lớn chiếm hơn 40 % tổnggiá trị nhập khẩu của nước này

Sự suy thoái của Mỹ về lĩnh vực kinh tế chỉ ở mức tương đối, so vớimức tăng trưởng của các cường quốc khác Mỹ đã vượt xa về chỉ số giá trịthực, những tham vọng trong việc thống trị nền kinh tế thế giới vẫn là mốiquan tâm của chính quyền Hoa Kỳ, sau cuộc khủng hoảng tài chính năm

2008 Mỹ ra sức thúc đẩy hợp tác quốc tế để giải quyết khủng hoảng, đặc biệttại hội nghị thượng đỉnh các nước công nghiệp phát triển G20 tại Oasinhton

và Luôn đôn Mỹ đã đạt được đồng thuận của các nước đồng minh và cácnước đang phát triển (BRICs) trong việc duy trì các tổ chức tài chính như

WB, IMF, để thông qua đó Mỹ tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo của mìnhtrong hệ thống kinh tế toàn cầu, sư chi phối của Mỹ trong các tổ chức tàichính quốc tế này cũng chính là sự chi phối nền kinh tế thế giới đi theo conđường có lợi nhất cho Mỹ Nguy cơ suy thoái tương đối về nền kinh tế được

Mỹ hóa giải bằng các biện pháp khẩn cấp, như việc chấp nhận cắt giảm lãi

xuất đồng đôla để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng nền kinh tế, việc làm này sẽgiảm áp lực cho các ngân hàng Mỹ trong việc cho vay vốn, nhưng nó lạikích thích người dân và các doanh nghiệp Mỹ vay được nhiều tiền hơn choviêc đầu tư phát triển kinh tế ra bên ngoài và mua sắm, tiêu thụ sản phẩmtrong nước, sự cắt giảm lãi xuất đồng đôla của Mỹ cũng được sự ủng hộ củathị trường châu Âu vì đồng Euro cũng giảm 4% so với trước Chính quyềnHoa Kỳ liên tiếp bơm vào thị trường Mỹ những gói kích cầu lớn 47,25 tỷUSD năm 2007, 168 tỷ USD năm 2008 thông qua đó mà cứu vãn tình hìnhtrong nước và tiếp tục chi phối nền kinh tế thế giới, Mỹ cũng rót 24 tỷ USDvào thị trường châu Âu để làm giảm đi áp lực đối với Mỹ

Như vậy những biểu hiện của nền kinh tế Mỹ cho thấy trên thế giớithời điểm đầu thế kỷ XXI xuất hiện nhiều cường quốc về kinh tế nhưng hầuhết các quốc gia đó chưa lớn mạnh và phát triển toàn diện như Mỹ, sự suythoái của Mỹ chỉ ở mức tương đối, đóng góp của Mỹ đối với nền kinh tế thếgiới luôn ở mức cao nhất, sự chi phối của Mỹ trong nền kinh tế thế giới hiệnnay là không thể phủ nhận, sức ảnh hưởng của kinh tế Mỹ có thể thúc đẩyhay cũng có thể làm trao đảo nền kinh tế thế giới hiện nay

2.3.2 Tham vọng về quân sự.

Hoa Kỳ là quốc gia đi tiên phong trong cuộc cách mạng khoa học kỹthuật lần thứ hai, lại là một trong hai cường quốc đứng đầu trật tự thế giớiIanta trong gần nửa thế kỷ, di sản mà Mỹ để lại đó là một tiềm lực quân sự

khủng lồ, sức mạnh quân sự của Mỹ có thể: “thống trị ở mọi tầng bậc – đất

liền, vùng biển, bầu trời, không gian…” [5, tr 246]

Tiếp tục thực hiện chiến lược toàn cầu trong thế kỷ mới, quân sự đượcxem là công cụ quan trọng để cho Mỹ thực hiện mưu đồ bá chủ thế giới vàduy trì vai trò lãnh đạo không tranh cãi của Mỹ đã có từ thế kỷ trước Việcđầu tư ngân sách cho quốc phòng luôn là vấn đề ưu tiên của chính phủ Mỹ: