Thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Từ cấp độ nghiên cứu chung về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có thể kể đến một số bài viết như: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Nguyên Vũ, “Một số đặc điểm nổi bậ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CHU THỊ MINH THẢO

THỜI GIAN TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CHU THỊ MINH THẢO

THỜI GIAN TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học

TS PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI, 2013

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo TS Phùng Gia Thế

- người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lý luận văn học, cùng các thầy cô giáo phòng Sau Đại học trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình triển khai luận văn

Hà Nội, ngày 12 tháng 07 năm 2013

Học viên

Chu Thị Minh Thảo

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của thầy giáo - TS Phùng Gia Thế

Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Hà Nội, ngày 12 tháng 07 năm 2013

Học viên

Chu Thị Minh Thảo

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Những đóng góp mới của luận văn 5

7 Bố cục của luận văn 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 KHÁI NIỆM THỜI GIAN TỰ SỰ VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA TỔ CHỨC THỜI GIAN TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 7

1.1 Thời gian tự sự và các yếu tố cấu trúc của nó 7

1.1.1 Về khái niệm thời gian tự sự 7

1.1.2 Các yếu tố cấu trúc của thời gian tự sự 15

1.2 Một số đặc điểm của tổ chức thời gian tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 20

1.2.1 Thời gian sự kiện bị đảo lộn (Phi tuyến tính hóa thời gian) 21

1.2.2 Thời gian đồng hiện (Đồng hiện hóa thời gian) 22

Chương 2 TRÌNH TỰ KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 25

2.1 Trình tự kể ở cấp độ mạch truyện 25

2.1.1 Trình tự kể biên niên 27

2.1.2 Phi tuyến tính hóa trình tự kể 44

2.2 Trình tự kể ở cấp độ văn bản 63

3.1 Tần suất kể chuyện 69

3.1.1 Tự sự đơn nhất 69

3.1.2 Tự sự trùng lặp và tự sự khái quát 88

3.2 Nhịp điệu kể chuyện 91

3.2.1 Nhịp điệu chậm dần 92

3.2.2 Nhịp điệu nhanh dần 99

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nói đến tiểu thuyết là nói vấn đề thời gian tính Theo nhà cấu trúc

luận người Pháp Gérard Genette thì "tiểu thuyết đặc biệt có khả năng nhấn mạnh quá trình thời gian hơn bất kỳ thể loại nào khác" Mặt khác, nói đến tiểu thuyết là nói đến nghệ thuật tự sự, đó là nghệ thuật xếp đặt các chuỗi tình tiết hay nghệ thuật trình bày các sự biến trong mối liên hệ với thời gian Một trong những lý thuyết quan trọng được quan tâm hiện nay là lý thuyết thời gian tự sự Được xây dựng bởi nhà tự sự học hàng đầu Gérard Genette, lý thuyết thời gian tự sự đã mở ra những khả năng mới trong nghiên cứu, đánh giá các hiện tượng văn học Tiếp cận nghiên cứu thời gian tự sự, do đó được xem

là một lối đi khả dĩ giúp chúng ta khơi sâu phân tích cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm Qua nghiên cứu bình diện này, người nghiên cứu có thể nhận diện những chuyển động trong cấu trúc tự sự và tư duy nghệ thuật của nhà văn

1.2 Trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại, Nguyễn Bình

Phương là một cây bút đóng vai trò quan trọng Ông bắt đầu viết văn từ những năm 1980 Nỗ lực đổi mới, cách tân của nhà văn được ghi nhận bởi

một loạt những tiểu thuyết ấn tượng: Vào cõi (1991), Những đứa trẻ chết già

(1994), Trí nhớ suy tàn (2000), Thoạt kỳ thuỷ (2005), Người đi vắng (2006), Ngồi (2006) Nguyễn Bình Phương luôn tâm niệm: “Nghệ thuật tiểu thuyết

theo như tôi quan niệm, là sự nối kết các điểm nhìn chính với nhau chứ không phải nhẫn nại đi theo tuần tự đều đặn của thời gian và sự kiện” Bởi vậy, cách thức tổ chức thời gian tự sự trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có nhiều nét mới lạ, độc đáo Điều này không chỉ thể hiện ở bình diện kĩ thuật của lối viết mà còn thể hiện trong chiều sâu tư duy nghệ thuật của nhà văn Phân tích thời gian tự sự là cách tác giả luận văn tiếp cận một phương diện độc đáo trong cấu trúc nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương nhằm

khẳng định những đóng góp quan trọng của tác giả vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.3 Nguyễn Bình Phương là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn

học đương đại Việt Nam Ông sáng tác và thành công trên nhiều thể loại, đặc biệt là ở thể tiểu thuyết Sau đây, chúng xin lược khảo những nghiên cứu, đánh giá về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

Từ cấp độ nghiên cứu chung về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương

có thể kể đến một số bài viết như: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Nguyên Vũ, “Một số đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương” của Trương Thị Ngọc Hân, “Tiểu thuyết hiện đại - Sự hội ngộ các tư duy tiểu thuyết hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” của Nguyễn Phước Bảo Nhân, “Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương” của Nguyễn Thị Ngọc Anh, “Cảm nhận tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương”, “Những dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương” của Phùng Gia Thế, “Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Thị Thùy Linh,…

Ngoài ra, còn có một số bài phê bình, giới thiệu về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương của Nxb Hội nhà văn, của các trang báo mạng và các công trình nghiên cứu đề cập đến phạm vi tiểu thuyết Việt Nam đương đại lấy các sáng tác của Nguyễn Bình Phương như là các minh chứng để làm sáng tỏ vấn đề Tiêu biểu trong số đó, chẳng hạn như: “Nhận diện thi pháp thể loại tiểu thuyết mới ở Việt Nam sau 1990” của Phùng Phương Nga, “Tiểu thuyết

Việt Nam những năm đầu thế kỉ XXI” của Cao Thị Hà, Những cách tân nghệ

thuật trong Tiểu thuyết Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986 - 2006) của Mai

Hải Oanh…

Nghiên cứu Nguyễn Bình Phương, chúng tôi đặc biệt chú ý những bài đánh giá cụ thể về các bình diện thi pháp trong mỗi tác phẩm của ông Tiêu

biểu trong số đó là bài viết của các nhà phê bình Đoàn Cầm Thi, Thụy Khuê, Phạm Xuân Thạch,…

Trong bài “Sáng tạo văn học giữa mơ và điên (Đọc Thoạt kỳ thủy của

Nguyễn Bình Phương)”, nhà phê bình Đoàn Cầm Thi đã có những bình luận sâu sắc về vấn đề tính dục, về đời sống bản năng vô thức trong tiểu thuyết của nhà văn Đoàn Cầm Thi cho yếu tố vô thức yếu tính nghệ thuật của tiểu thuyết

[44] Nhà phê bình Thụy Khuê trong bài viết “Thoạt kỳ thủy trong vùng đất Cậm Cam hoang vu của Nguyễn Bình Phương” cũng chỉ ra những điểm độc

đáo của tác phẩm này [21]

Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch cho Ngồi là “một tiểu thuyết bắt

người ta phải suy tư và làm điều ấy, nó xứng đáng là một tiểu thuyết xuất sắc” [45]

Trong bài Nguyễn Bình Phương - Lục đầu giang tiểu thuyết, tác giả Đoàn Ánh Dương đánh giá cao Thoạt kỳ thủy và xem Thoạt kỳ thủy “xứng

đáng được coi là đỉnh cao nhất, sự hội tụ trọn vẹn và sung mãn của bút lực tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương…” [7]

Tiểu thuyết Người đi vắng cũng nhận được không ít sự quan tâm, đánh

giá của giới phê bình, nghiên cứu và của nhiều bạn đọc Mỗi bài viết, công trình nghiên cứu lại khai thác, kiến giải tác phẩm ở những góc độ, chiều sâu

khác nhau Trong bài “Người đi vắng, ai đọc Nguyễn Bình Phương? Hay nỗi

cô đơn của tiểu thuyết cuối thế kỷ”, Nguyễn Mạnh Hùng đã khai thác vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết Tác giả bài viết cho rằng “nhân vật của Nguyễn Bình Phương giấu kín những ám ảnh của mình và sống với nó Bài viết

“Người đàn bà nằm: từ “Thiếu nữ ngủ ngày”, đọc Người đi vắng của Nguyễn

Bình Phương” của Đoàn Cầm Thi khai thác vấn đề tính dục trong tiểu thuyết, đặc biệt qua phân tích Hoàn – nhân vật nữ chính của tác phẩm [43]

Điểm các bài viết về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, chúng tôi nhận thấy, cho dù được khám phá từ nhiều bình diện khác nhau song vấn đề

thời gian tự sự - một phương diện quan trọng trong thi pháp tiểu thuyết của nhà văn lại chưa được các nhà nghiên cứu, phê bình bàn luận chuyên sâu

Nghiên cứu vấn đề thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, tác giả luận văn cũng học tập được nhiều ý tưởng và cách tiếp cận vấn đề thời gian tiểu thuyết trong bài viết của nhà tác giả: Đào Duy Hiệp

(“Các cấp độ thời gian trong truyện ngắn Chí Phèo” [14]; “Thời gian trong

Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh” [15]), Nguyễn Mạnh Quỳnh (“Tìm

hiểu nhịp điệu kể chuyện trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng [37]; Tiểu thuyết

Vũ Trọng Phụng, nhìn từ lí thuyết thời gian tự sự của G Genette, Luận án

Tiến sĩ Ngữ văn [38]), Thái Phan Vàng Anh (“Thời gian trần thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại” [4]), các luận văn thạc sĩ về thời gian tự sự của Phùng Hữu Hải, Nguyễn Thị Vân Anh…

Từ sự phân tích sơ bộ ở trên, chúng tôi cho rằng, việc nghiên cứu đề tài

“Thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” là cần thiết và có ý

nghĩa lí luận - thực tiễn thiết thực Có thể xem đây là một trong những con đường thuận lợi nhất để tác giả luận văn tìm ra những nét độc đáo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương nhằm đánh giá đúng những đóng góp của ông

vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Mục đích nghiên cứu

3.1 Phân tích đặc tính và diễn biến thời gian tự sự trong tiểu thuyết

Nguyễn Bình Phương nhằm chỉ ra một phương diện độc đáo trong tiểu thuyết của nhà văn

3.2 Khẳng định những đóng góp quan trọng về tư duy tiểu thuyết và thi

pháp thể loại (cách viết, kĩ thuật tiểu thuyết) của Nguyễn Bình Phương vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu khái niệm thời gian tự sự và các yếu tố cấu trúc của thời gian tự sự (Tư tưởng của G Genette là cơ sở lí thuyết quan trọng để tác giả vận dụng phân tích thực tiễn tiểu thuyết)

- Phân tích đặc điểm và diễn biến thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Cụ thể bao gồm các vấn đề: Trình tự kể chuyện, Tần suất và Nhịp điệu kể chuyện

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm, diễn biến thời gian tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

6 Những đóng góp mới của luận văn

7.1 Luận văn nghiên cứu chuyên sâu vấn đề thời gian tự sự - một đặc

tính nghệ thuật quan trọng trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Do đó, việc thực hiện đề tài này giúp người nghiên cứu có thể phát hiện và mô hình hóa vấn đề thời gian trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, đồng thời chỉ ra những nét độc đáo trong tư duy nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn

7.2 Khẳng định những đóng góp quan trọng của Nguyễn Bình Phương về

tư tưởng và kĩ thuật tiểu thuyết vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

7.3 Góp phần khẳng định ý nghĩa của hướng phân tích lí thuyết – lịch

sử trong nghiên cứu văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng

7 Bố cục của luận văn

Luận văn bao gồm phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận và tài liệu tham khảo Riêng phần nội dung được trình bày trong ba chương:

Chương 1 Khái niệm thời gian tự sự và một số đặc điểm của tổ chức

thời gian tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 2 Trình tự kể chuyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương Chương 3 Tần suất và nhịp điệu kể chuyện trong tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương

NỘI DUNG

Chương 1

KHÁI NIỆM THỜI GIAN TỰ SỰ

VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA TỔ CHỨC THỜI GIAN TỰ SỰ

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Thời gian tự sự và các yếu tố cấu trúc của nó

1.1.1 Về khái niệm thời gian tự sự

1.1.1.1 Khái luận về thời gian

Thời gian là “hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, trong đó vật chất vận động và phát triển liên tục không ngừng” [48, tr.956] Thời gian vốn là cái con người không thể nắm giữ, không thể điều khiển được nó Nó có bản chất và quy luật vận động riêng Nắm được bản chất, sự vận động của thời gian, con người sẽ chinh phục được nó, sẽ chế ngự, làm chủ được nó để có trong tay một lối dẫn đi đến thành công

Đối với triết học, thời gian là một phạm trù phức hợp, mỗi nhà triết học lại có một cách hiểu, cách luận giải riêng của mình về nó

Theo các nhà nghiên cứu, ở phương Tây, ngay từ thời Hi Lạp cổ đại đã tồn tại hai khuynh hướng tư tưởng về sự vận động của thế giới nhìn từ phương diện thời gian: “tất cả đổi thay” của Héraclite và “tất cả bất biến” của Parménide Theo Héraclite, đặc tính của cuộc sống là sự lưu chuyển không ngừng: “Người ta không bao giờ tắm hai lần trên một khúc sông” Điều đó nằm trong định luật chung của vũ trụ gọi là “logos”, bao trùm và tác động lên trên tất cả mọi hiện tượng của thế giới Mọi thứ luôn luôn biến đổi, cái này đưa tới cái kia, vừa đối lập, mâu thuẫn với nhau lại vừa nảy sinh ra nhau giống như: sáng/ tối, ngày/ đêm Parménide thì lại quan niệm ngược lại Ông cho rằng sự có mặt là vĩnh viễn, những đổi thay chỉ là ở vẻ bên ngoài Cũng trong chiều hướng này, Platon chủ trương bên cạnh thế giới hiện tượng đổi

thay còn có thế giới của Tư Tưởng, của Linh Hồn, một thế giới vĩnh cửu, vượt khỏi thời gian, không chịu sự khống chế của quy luật thời gian Thời gian trở thành “hình ảnh chuyển động của sự vĩnh cửu bất động” Aristote lại quan niệm thời gian cũng như sự chuyển động mang tính chất vĩnh cửu, vô thuỷ vô chung “Thời gian là thước đo của sự chuyển động giữa trước và sau, thời gian liên tục bởi vì thuộc vào sự liên tục” Chỉ có thời gian hiện tại mới là thời gian thực sự Theo trường phái Khắc Kỷ (stoiciens), thời gian không có thực chất, nhưng “mọi sự vật hiện hữu và chuyển động chính ở trong thời gian” Thời gian nằm trong cuộc sống của thế giới, tức là của Tạo Hoá, bởi vì vũ trụ chính là Thiên Nhiên, là Tạo Hoá Bởi vậy mà các nhà hiền triết của trường phái Khắc Kỷ tuân theo thời gian, chấp nhận thời gian, sống phù hợp với thời gian để hoà đồng với tạo hoá

Thời kì Trung cổ, Thánh Augustin đã đưa ra những nhận định sâu sắc

về thời gian: “Thời gian là gì? Nếu không ai hỏi tôi về thời gian, thì tôi biết rõ; nhưng khi cần phải giải thích thì tôi không còn biết thời gian là gì Tuy vậy, tôi dám mạnh bạo quả quyết rằng, nếu không có gì xảy ra, sẽ không có thời gian đi qua; nếu không có gì xảy đến, sẽ không có thời gian sắp tới; nếu không có gì hiện hữu, sẽ không có thời gian hiện tại Nhưng hai thời gian này, quá khứ và tương lai, làm sao chúng có mặt được, nếu quá khứ không còn nữa

và tương lai chưa tới? Ngay cả hiện tại, nếu luôn còn đó, không mất đi trong quá khứ, nó sẽ không phải là thời gian, nó sẽ là vĩnh cửu Vậy, nếu hiện tại muốn là thời gian, phải mất đi trong quá khứ, thì làm sao chúng ta khẳng định rằng nó cũng có mặt, khi mà lí do duy nhất của sự có mặt này chính là sự không còn nữa?” Như vậy, Thánh Augustin đã quan niệm thời gian không phải là cái bất biến, vĩnh cửu mà nó luôn trôi chảy, vận động không ngừng, nó

là dòng chảy liên tục Và theo như nhận định của Augustin thì không hề có ba loại thời gian: quá khứ, hiện tại, tương lai mà chỉ có ba thể của thời gian cùng

tồn tại trong ý thức của con người: “Cả ba thể của thời gian đó đều có mặt trong ý thức, và tôi không thấy chúng ở nơi nào khác” Ông cũng đồng thời nêu lên một câu hỏi mấu chốt: “Làm sao tôi có thể vừa có mặt trong hiện tại, vừa có đủ tầm nhìn để thấy rằng thời gian trôi qua”

Hegel thì lại cho rằng, thời gian có ba kích thước, cụ thể là:

1 Qúa khứ, là sự hiện hữu như bị xoá bỏ, như không có mặt

2 Tương lai, là sự không có mặt nhưng tất định có

3 Hiện tại, là sự trở thành lập tức, và là sự kết hợp của hai cái trên “Chỉ có thời gian khi có lịch sử, tức là có sự hiện hữu của con người Con người ở trong thời gian và thời gian không có ngoài con người, do đó con người chính là thời gian

và thời gian chính là con người”

Bergson đã xây dựng nên một triết lí hoàn toàn dựa lên thời gian Ông quan niệm thời gian cũng có thể bao gồm tất cả Thời gian đó không phải là thời gian của khoa học, của vật lí, của đồng hồ, cũng không phải thời gian được đo tính, phân tích, mổ xẻ, chuyển đổi thành không gian mà là thời gian được con người sống và cảm nhận Thời gian thực sự là thời gian của chiều sâu tâm hồn, một khoảng thời gian có bề dày, co giãn linh động mang tới những cảm giác mạnh mẽ, có chất lượng và không thể thay thế bằng số lượng

Đó là một dữ kiện trực tiếp của ý thức, vượt khỏi ngôn từ, lí luận mà chỉ có thể cảm nhận bằng trực giác Đối với Bergson “thời gian là sáng tạo, hoặc không là gì hết” Ông cho rằng, có sự phân biệt giữa thời gian vật lí và thời gian tâm lí Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà nghiên cứu văn học bởi nó đã chỉ ra sự khác biệt của thời gian trong nghệ thuật và thời gian trong các lĩnh vực khác, chạm tới vỉa tầng tâm lí, vấn đề nhận thức và vô thức Đồng thời nó còn mở ra cho người viết một hướng xử lí thời gian mang đậm tính nghệ thuật

Thời gian là một nhân tố rất quan trọng trong nghệ thuật tự sự Ở một

số nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, giới lí luận đồng thời quan tâm tới cả hai yếu tố: không gian và thời gian Nhưng ở phương Tây, họ quan tâm đặc biệt tới trục thời gian hơn là không gian Nhà tự sự học người Pháp Gérard Genette quan niệm: “Tôi có thể kể một câu chuyện mà không cần nói chính xác địa điểm nó xảy ra, hoặc nó xa cách bao lăm so với địa điểm phát ngôn của tôi, nhưng dường như tôi không thể nào loại bỏ việc xác định thời gian trong tương quan với hành động kể chuyện của mình, bởi lẽ tôi cứ nhất thiết phải kể lại câu chuyện trong một thì nhất định về hiện tại, quá khứ hoặc tương lai” [8, tr.85]

Và “thời gian là một vấn đề được lưu ý đặc biệt trong nghệ thuật kể chuyện, bởi lẽ đi tìm một định nghĩa đơn giản nhất về kể chuyện, người ta cho rằng đó chính là nghệ thuật xếp đặt những chuỗi tình tiết hoặc nghệ thuật trình bày các sự kiện trong mối liên hệ với thời gian” [8, tr.85]

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 nhất là sau 1986 với sự đổi mới kĩ thuật viết, với những cách tân táo bạo trong nghệ thuật tự sự đã phá vỡ (nhưng không cắt lìa) cấu trúc thời gian truyền thống, góp phần tạo nên những sắc thái độc đáo của thời gian trong tiểu thuyết đương đại

1.1.1.2 Các loại thời gian trong tự sự

Tự sự học coi một câu chuyện được kể lại như là việc đã xảy ra Từ đó

đi tìm mối liên hệ giữa cái được coi như là đã xảy ra đó với cái người ta thể hiện khi kể lại Mối liên hệ ấy được tìm thấy trong các cặp phạm trù: câu chuyện và truyện kể, thời gian câu chuyện được kể (Thời gian cái được biểu đạt) và thời gian truyện kể (Thời gian cái biểu đạt)

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Hoà đã có sự phân biệt giữa câu chuyện

và truyện kể Ông cho rằng:

- “Chuyện (hay cốt truyện), tức là nội dung được lập theo trật tự lôgic,

trật tự thời gian, làm nên cái nội dung khách quan đối với người kể”

- “Truyện (diễn ngôn), tức là kết quả của hành động kể chuyện, bằng

ngôn ngữ (phân biệt các hình thức tự sự bằng cử chỉ, điệu bộ (kịch câm), bằng

hình vẽ (tranh truyện), bằng hình ảnh (phim ảnh), với nhiều thể loại, phong

cách khác nhau, thuộc về phần chủ quan của người kể” [17, tr.23]

“Truyện là văn bản chiếu vật trong thời gian” Và thời gian trong truyện (trong đó có tiểu thuyết) là “thời gian trong thời gian” [17, tr.109]

Theo E Benveniste, thời gian của truyện bao gồm “thời gian của cái được kể - thời gian quy chiếu - và thời gian kể, thực hiện hành động kể truyện

- thời gian phát ngôn” [17, tr.109]

Chiristan Metz lại viết: “Truyện là một chuỗi thời gian hai lần thời gian… có thời gian của cái được kể và thời gian của truyện (thời gian của cái

được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt)… một trong những chức năng của

truyện là đổ khuôn (monayer) thành một thời gian trong một thời gian khác”

[17, tr.109]

Thời gian được coi như một nhân tố cấu trúc nghệ thuật của truyện

G Genette đã phân chia thành ba loại: thời gian của chuyện, thời gian của

truyện và thời gian phát ngôn (kể truyện)

Về thời gian của chuyện, nó được coi như là “sự diễn tiến của các sự kiện trong tính kế tiếp hay đồng thời, nghiêm ngặt như là chúng đã được hoàn

thành, xét về mặt chiếu vật, là trật tự niên biểu của các sự kiện hình thành nên

truyện” [11, tr.18] Hay nói khác đi, thời gian của chuyện là “thời gian được

đóng khung trong những sự kiện, những nhân vật được kể vận động theo trật

tự niên biểu” [17, tr.110] Thời gian của câu chuyện không phải lúc nào cũng

trùng với thời gian của truyện kể

Thời gian của truyện là “thời gian chủ quan của người kể” [17, tr.111], tức là thời gian của sự kiện, của nhân vật đã được sắp xếp lại, phân bố lại theo

chủ quan của người kể Thời gian của truyện thể hiện tài năng của người viết

trong việc xử lí thời gian, thể hiện khả năng nhìn nhận và phản ánh cuộc đời của họ Thời gian của truyện có khi trùng với thời gian của câu chuyện, có khi không Đó là khi trật tự thời gian trong truyện bị xáo trộn, không theo trật tự thời gian niên biểu của các sự kiện, nhân vật, sự việc xảy ra sau đưa lên trước,

sự việc xảy ra ở quá khứ lại đưa về sau, qúa khứ, hiện tại, tương lai không theo trình tự tuyến tính

Thời gian kể truyện (thời gian phát ngôn): thời gian kể và thời gian của truyện là một thể xoắn kép, khó tách bạch mà không phải lúc nào người đọc cũng nhận ra Thời gian kể là “thời gian đã được định lượng rõ ràng và đó là thời gian hình tuyến của ngôn từ” [17, tr.113] Lấy cái hình tuyến của lời kể

để diễn đạt cái phi tuyến của không gian, nhân vật là một nét đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại Nếu thời gian của câu chuyện được đo bằng thước đo thực tế tức là giây, phút, ngày, tháng, năm… thì thời gian kể lại được “đo bằng những thước đo để tính khoảng cách từ lúc nhà văn kể câu chuyện đến lúc nó chấm dứt, hoặc từ lúc câu chuyện xảy ra đến lúc nhà văn kể lại nó” [8, tr.88]

Giữa thời gian của chuyện và thời gian của truyện có một độ chênh lớn Đồng thời lại có một độ chênh khác giữa thời gian của truyện và thời gian kể (thời gian phát ngôn) nhưng độ chênh này thường rất ít, khó nhận thấy Nó chỉ lộ ra ở một vài tác phẩm tiêu biểu Trong phần lớn các truyện (bao gồm cả tiểu thuyết) thì thời gian của truyện và thời gian kể (thời gian phát ngôn) xoắn kép với nhau, không thể bóc tách ra được Vì thế mà người ta thường gộp chung thời gian tự sự và thời gian phát ngôn vào thời gian của truyện Những đổi mới trong việc xử lí thời gian của truyện có khả năng lớn trong việc hiện đại hoá các sự kiện Thời gian thực sự có tính nghệ thuật là thời gian tự sự và thời gian phát ngôn

1.1.1.3 Khái niệm thời gian tự sự

Nếu thời gian của nhân vật, của các sự kiện trong tác phẩm là đối tượng

quan tâm của bộ môn Thi pháp học thì đối tượng quan tâm của bộ môn Tự sự

học lại là thời gian của truyện, thời gian kể Họ phân biệt thời gian cốt truyện

(thời gian được trần thuật) và thời gian truyện kể (thời gian trần thuật, thời gian tự sự) vốn gắn liền với người kể chuyện Giữa hai loại thời gian này có mối tương quan với nhau và “Mối tương quan giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật đã được các nhà hình thức Nga và Vưgôtxki phát hiện từ lâu G Genette có công lập ra công thức để phân tích như là một phép tu từ của trần thuật” [41, tr.94] G Genette đã tìm ra “độ lệch văn bản thông qua mối liên hệ của hai lớp thời gian này”

Dưới quan niệm tự sự học, G Genette đã đưa ra định nghĩa về thời gian như sau: “Thời gian nghệ thuật là một chuỗi thời gian kép, có thời gian của cái được kể lại và thời gian của truyện, tức là thời gian của cái được biểu đạt

và thời gian của cái biểu đạt” Không phải thời gian nào xuất hiện trong truyện cũng là thời gian nghệ thuật Đi vào khám phá thời gian nghệ thuật của một tác phẩm tức là đi vào tìm hiểu cả thời gian được trần thuật và thời gian

trần thuật (thời gian tự sự) Và Tự sự học quan tâm chủ yếu đến thời gian tự

sự - nghệ thuật xử lí thời gian của nhà văn

Thời gian tự sự (narrative time), còn được gọi là “thời gian giả” (pseudo – temporal) theo cách nói của G Genette, để phân biệt với thời gian của bản thân câu chuyện hoặc sự kiện được trần thuật chính là thời gian của truyện kể Đó là “thời gian của trật tự các sự kiện đã được phân bố lại trong truyện do sắp xếp chủ quan của người kể chuyện” [12, tr.33] Thời gian tự sự không tuân theo quy luật của thời gian vật lí thông thường mà đã được tái tạo lại bởi chủ quan của người kể chuyện Người kể chuyện bao giờ cũng sử dụng thời gian như một phương tiện đặc thù làm bối cảnh để kể chuyện, thoát ra

ngoài thời gian quy ước Trình tự trần thuật sẽ bị đảo lộn bằng cách thuật lại những việc đã qua hay chưa đến Các thủ pháp rút gọn, tỉnh lược, kéo dài, ngừng nghỉ, lặp lại… cũng thường được người kể chuyện sử dụng để tổ chức thời gian của trật tự các sự kiện sao cho đạt hiệu quả nghệ thuật cao nhất

Giữa thời gian tự sự và thời gian của bản thân câu chuyện có mối quan

hệ với nhau Nói cách khác, đó là mối quan hệ giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Mối quan hệ này được nhà nghiên cứu Trần Đình

Sử xem xét qua ba tương quan Cụ thể bao gồm:

1 Tương quan điểm mở đầu - kết thúc của thời gian trần thuật (thời gian tự sự, thời gian của truyện) với điểm mở đầu - kết thúc của thời gian sự kiện (thời gian được trần thuật, thời gian của cái được kể) Điểm mở đầu - kết thúc của hai loại thời gian này có thể trùng nhau hoặc không trùng nhau Thường thì trong tự sự cổ trung đại, thậm chí một số tác phẩm tự sự hiện đại, chúng thống nhất với nhau, trùng khít với nhau Còn trong tự sự đương đại thì

độ lệch này được thể hiện khá rõ Người kể có khi đi từ điểm kết thúc của sự việc để quay trở lại điểm mở đầu

2 Tương quan sự kiện trong thời gian trần thuật Các sự kiện trong thời gian trần thuật có thể được thuật lại không giống nhau Có khi sự kiện được

kể liên tục, theo trình tự của sự kiện đời sống, có khi lại được kể không theo trình tự trước sau Các sự kiện có thể gối đầu nhau Có những sự kiện bị tỉnh lược hay kéo dài Tất cả sẽ tạo nên độ chênh giữa hai loại thời gian này

3 Tương quan thời gian trần thuật và thời gian nhân vật Thời gian trần thuật (thời gian tự sự) còn được xem xét trong quá trình tự ý thức hay hồi ức của nhân vật Kí ức của nhân vật được sử dụng như một phương tiện để thuật lại những sự kiện đã thuộc về “hoài niệm”, về quá khứ

Sự khác nhau giữa thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt được G Genette cụ thể hoá ở các cấp độ khác nhau của thời gian tự sự

1.1.2 Các yếu tố cấu trúc của thời gian tự sự

1.1.2.1 Trình tự kể chuyện

Theo G Genette trình tự kể (order) là “nghiên cứu mối quan hệ giữa trình tự thời gian tiếp nối các sự kiện trong câu chuyện với trình tự thời gian giả được sắp xếp trong trần thuật” [26, tr.496] Nghĩa là trình tự kể chuyện xác định mối quan hệ tiếp nối của các sự kiện trong câu chuyện với cái cách

mà chúng được sắp xếp trong truyện (sự sắp xếp thời gian giả) Trong tự sự

cổ trung đại, thường thì trình tự thời gian tiếp nối các sự kiện và trình tự thời gian giả được sắp xếp trong trần thuật là thống nhất, trùng khít với nhau; trần thuật trong văn bản theo thời gian hình tuyến, việc xảy ra trước kể trước, việc xảy ra sau kể sau, không có sự sai trật tự niên biểu Nhưng về sau, trình tự biên niên của các sự kiện trong câu chuyện thường bị xáo tung Trình tự của cái được kể được ngắt ra bằng một số cách khác nhau

Thời sai (anachrony) là thuật ngữ mà G Genette sử dụng để chỉ ra tất

cả những kiểu lệch pha, các độ chênh giữa trình tự thời gian của chuyện và thời gian của truyện Đảo thuật và dự thuật là hai biểu hiện cơ bản của thời sai

Đảo thuật (analepse) là “thuật lại những sự việc đã qua” [26, tr.496],

nghĩa là kể lại các sự kiện đã diễn ra trước hiện thời “bây giờ” của câu chuyện đang được kể

G Genette chia đảo thuật ra thành các loại: đảo thuật bên ngoài, đảo thuật bên trong và đảo thuật hỗn hợp

- Đảo thuật bên ngoài (external analepse) là ngoái về phía sau, trước điểm bắt đầu của truyện và cũng kết thúc trước đó Đảo thuật bên ngoài không can thiệp vào khung thời gian của câu chuyện

- Đảo thuật bên trong (internal analepse) là “kể lại những sự việc có giao thoa về thời gian ở đầu… sự việc đang trần thuật” [26, tr.496] Đảo thuật

bên trong có phạm vi nằm trong khung thời gian của câu chuyện G Genette

đã phân biệt hai loại đảo thuật bên trong thường gặp là: đảo thuật bổ sung và đảo thuật tuần hoàn

+ Đảo thuật bổ sung (completing analepse) hay còn gọi là “quay

ngược” (return) bao gồm những đoạn hồi tưởng lấp đầy một khoảng trống trước đó trong truyện kể, những khoảng trống này có thể là những tỉnh lược đơn thuần, song cũng có thể được tạo ra bởi sự cố ý che giấu hoặc né tránh

G Genette gọi những khoảng trống “cố ý” này là paralipse - tức là biện pháp

“giả vờ” quên để nhấn mạnh hay tránh nói đến một cách có chủ tâm

+ Đảo thuật tuần hoàn (repeating analepse), còn gọi là “gợi nhắc”

(recall), nhằm vào việc phục hồi toàn bộ “những gì có trước” của truyện kể

Nó làm sống lại một câu chuyện dài xảy ra trong quá khứ và cũng là nội dung

- sự kiện của truyện kể

- Đảo thuật hỗn hợp (mixed analepse) nghĩa là “bao gồm một đảo thụât bên ngoài được nối dài để gắn kết và xuyên qua điểm bắt đầu của câu chuyện” Nói khác đi, loại đảo thuật này lui về phía sau tới một điểm sớm hơn điểm bắt đầu của câu chuyện và phạm vi của nó tiến đến một điểm muộn hơn điểm kết thúc của câu chuyện

Dự thuật (prolepse) là kể lại những sự việc chưa đến, sự kiện sẽ diễn ra

sau Cũng giống như đảo thuật, dự thuật cũng bao gồm: dự thuật bên ngoài,

dự thuật bên trong và dự thuật hỗn hợp

- Dự thuật bên ngoài vươn ra ngoài giới hạn phạm vi của câu chuyện, gắn với những tình tiết xảy ra sau điểm kết thúc của câu chuyện và cũng không can thiệp vào khung thời gian của câu chuyện

- Dự thuật bên trong “kể trước những sự việc có giao thoa về thời gian ở… cuối sự việc đang trần thuật” [26, tr.496] Dự thuật bên trong cũng bao gồm: dự thuật bổ sung và dự thuật tuần hoàn

+ Dự thuật bổ sung (completing prolopse): lấp đầy về phía trước một

khoảng trống thời gian sẽ xuất hiện sau đó

+ Dự thuật tuần hoàn (repeating prolopse) là những lời báo trước cho

sự kiện sẽ được kể vào thời điểm thích hợp của truyện

Genette còn đưa ra khái niệm “achrony”, nhiều người dịch là dự thuật

hồi tưởng, và định nghĩa nó là “một đảo thuật dự báo” hay “một dự thuật có

tính hồi tưởng”, nghĩa là “nó xảy ra muộn hơn khi chúng ta đã nhìn thấy nó” hoặc “nó đã xảy ra và chúng ta sẽ nhìn thấy nó sau”

Dự thuật trong văn học, nhất là văn học cổ điển hay xuất hiện dưới hình thức “điềm báo” hoặc “báo mộng”

Dù là đảo thuật hay dự thuật cũng đều có hai loại: đồng sự và dị sự Loại trước là kể lại hoặc kể trước những sự việc liên đới Loại sau thì ngược lại, tức là kể lại hoặc kể trước những sự việc không liên đới

Thời sai còn bao gồm tầm thời sai và phạm vi “Thời điểm của cốt truyện mà ở đó truyện kể được ngắt ra để kể truyện, G Genette gọi là tầm thời sai là khoảng cách thời gian từ chuyện đến truyện kể Nó cũng có thể bao phủ lên khoảng thời gian cốt truyện dài hay ngắn hơn, Genette gọi là biên độ (amplitude) của nó” [17, tr.116]

Thời sai cũng bao gồm khoảng thời gian (duration) của câu chuyện, đó

là sự kiện đã diễn ra bao nhiêu lâu, hoặc nó sẽ kéo dài trong bao nhiêu lâu

Như vậy, để khám phá, phân tích được thời gian tự sự của một tác phẩm tự sự trước hết phải khảo sát được trình tự kể hay chính xác hơn là tìm

ra được ý nghĩa của thời sai “Công việc có tính chất phân tích nghệ thuật thực sự, đó không phải là tách rời việc phân tích thời gian sự kiện và thời gian trần thuật mà là đi tìm mối liên hệ giữa hai cái đó để phát hiện ra những độ lệch giữa chúng” [8, tr.89]

hệ thống những quan hệ về tần suất thành hai kiểu chính: “sự kiện được nhắc lại hoặc không” và “lời trần thuật được nhắc lại hoặc không”

Tần suất kể chuyện có ba loại:

- Tự sự đơn nhất (récit singulier) là “sự việc xảy ra một hay bao nhiêu lần thì trần thuật lại bấy nhiêu lần” [26, tr 497] Gọi là trần thuật đơn nhất là

vì lời kể và sự kiện được kể là tương đương với nhau Trong tự sự đơn nhất lại có hai dạng:

+ Kể lại một lần điều xảy ra một lần Dạng này thường thấy trong các diễn ngôn hội thoại, trong truyện ngắn

+ Kể lại n lần điều xảy ra n lần [17, tr.117]

Hai dạng này thoáng nhìn thì có vẻ giống nhau Bởi ở dạng sau khi ta thay n=1 thì không khác gì dạng trước Song, điều lí thú ở đây là ở chỗ “sự việc có thể giống nhau nhưng mỗi lần kể là mỗi lần khác” Kiểu tự sự đơn trong trường hợp này liên quan đến vấn đề sự ngang hàng (bình đẳng) chứ không phải vấn đề về số lượng

- Tự sự trùng lặp (récit répétitif) là “sự việc chỉ xảy ra một lần, nhưng được trần thuật rất nhiều lần” [26, tr.497] Đây là sự trùng lặp trong lời kể, thường xuất hiện ở những lời nói của các nhân vật có trạng thái không bình thường Theo Genette thì kiểu trần thuật này dường như chỉ có trong giả định

Nó nhấn mạnh vào một sự ám ảnh nào đó, hoặc thể hiện một thái độ, một hành vi vô lí

- Tự sự mang tính tổng hợp (récit itératif) là “trần thuật một lần sự việc xảy ra rất nhiều lần” [26, tr.497] Loại tự sự này có thể được xem xét bởi các yếu tố: khoảng thời gian mà sự kiện xuất hiện, nhịp độ lặp lại của sự kiện và quãng thời gian được mở rộng ra bởi sự thuật lại sự kiện

Tần suất chính là “cách tính thời gian kể theo tần số xuất hiện trong mối tương quan giữa lời kể và cốt truyện” [17, tr.140]

Tần suất kể truyện chính là một phương diện cơ bản của thời gian tự

sự, tuy nhiên nó ít được các nhà lí luận phê bình chú ý tới

Ba cấp độ kể trên là những phương diện cơ bản nhất và cũng gần như hoàn thiện nhất về thời gian tự sự Khảo sát thời gian trong một tác phẩm tự

sự dựa trên lí thuyết thời gian tự sự mà G Genette đã đề xuất sẽ giúp ta nắm bắt được những chuyển vận phức hợp, bóc tách được các lớp thời gian, luận giải được quan niệm thời gian, phương cách tự sự, tư tưởng… của tác giả Genette đã có công lớn trong việc lập ra “công thức” thời gian tự sự để khám phá tác phẩm Bởi vậy, ông được đánh giá là “người có quyền uy nhất” (chữ dùng của Phương Lựu) trong thời gian tự sự

1.1.2.3 Nhịp điệu kể chuyện

Nhịp điệu là tốc độ, là yếu tố thứ ba của thời gian tự sự để chỉ ra mối liên hệ giữa thời gian có thể thay đổi của các phần của câu chuyện với độ dài của văn bản mà trong đó các phần truyện được kể lại

Chỉ cái khoảng cách giữa thời gian tự sự và thời gian câu chuyện, G Genette sử dụng thuật ngữ “phi đẳng thời” (anisochronie) Khoảng cách này không đồng đều giữa các đoạn tình tiết của câu chuyện với nhau Thời gian tự

sự có khi gia tốc, có khi giảm tốc so với thời gian của câu chuyện Gia tốc ở những chỗ tỉnh lược, lược thuật, giảm tốc ở những chỗ ngừng nghỉ, “đặc tả”, miêu tả tỉ mỉ người và cảnh Lại có những chỗ không gia giảm gì cả, thời gian câu chuyện và thời gian trần thuật là bằng nhau, chẳng hạn như những đoạn thuật lại đối thoại giữa các nhân vật với nhau

Để khảo sát được nhịp điệu kể chuyện, G Genette đã đưa ra phương pháp “không gian hoá” thời gian tự sự “Ông tính nhịp điệu của truyện bằng quan hệ giữa khoảng cách thời gian cốt truyện được đo bằng giây, phút, ngày, tháng, năm với một chiều dài của văn bản được tính bằng số dòng, số trang viết” [17, tr.116] Ông phân biệt bốn vận động tự sự cơ bản, đó là: lược thuật, tỉnh lược, ngừng nghỉ, hoạt cảnh

- Lược thuật là “thuật lại trong một vài đoạn hay một vài trang sự tồn tại của những quãng thời gian tương đối dài mà không có những chi tiết của hành động hoặc lời nói” [37, tr.51] Nói cách khác, lược thuật nghĩa là trần thuật rất khái quát

- Tỉnh lược là kể rất ít hay không kể một vài phần của câu chuyện

- Ngừng nghỉ là những đoạn miêu tả dài của người kể mà trong đó không có hành động nào xảy ra Chức năng quan trọng của ngừng nghỉ là tạo đường viền không khí cho truyện hoặc tạo phông nền cho các hoạt cảnh

- Hoạt cảnh là những giai đoạn sinh động của hành động, xảy ra đồng thời với những thời khắc sôi nổi nhất của câu chuyện Trong tiểu thuyết, hoạt cảnh chủ yếu là đối thoại, nó chiếm tỉ lệ tương đối lớn so với các vận động tự

sự khác Sử dụng các hoạt cảnh sẽ đưa câu chuyện tiến gần tới đời thường, với những gì rất chân thật “đang diễn tiến” trong cuộc sống

Từ sự khảo sát những chỗ nhanh hay chậm, hoặc không nhanh không chậm cho thấy rõ nhịp điệu tự sự trong văn bản

1.2 Một số đặc điểm của tổ chức thời gian tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Thời gian vừa là một yếu tố tổ chức cốt truyện vừa là trục tồn tại của nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống Cùng với những nỗ lực đổi mới lối viết, kĩ thuật viết, các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam rất chú ý tới việc

xử lí thời gian Nghệ thuật tổ chức thời gian tự sự trong tiểu thuyết Việt Nam

đương đại có nhiều nét mới lạ, độc đáo Điều này phản ánh những nhận thức

và cảm thụ mới mẻ của con người hiện đại về thời gian

Khảo sát thời gian tự sự trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam thấy có những điểm nổi bật sau:

1.2.1 Thời gian sự kiện bị đảo lộn (Phi tuyến tính hóa thời gian)

Trong tiểu thuyết trước 1975, thời gian tự sự thường được tổ chức theo trình tự thời gian sự kiện, thời gian tuyến tính Nhưng dường như trật tự niên biểu trở thành cái khung quá chật hẹp đối với những cây bút có khát vọng cách tân mãnh liệt, khát vọng làm chủ thời gian Vì thế mà trong tiểu thuyết sau 1975 các nhà văn thường trần thuật theo lối phi tuyến tính, thời gian của câu chuyện bị đảo lộn không theo trật tự tuyến tính của thời gian đời sống Thời gian tự sự có độ vênh lệch lớn so với thời gian của câu chuyện Và như vậy, thời gian trở thành một yếu tố co giãn, biến chuyển theo ý muốn riêng của người viết Với kiểu tổ chức thời gian này, đảo thuật và dự thuật xuất hiện khá nhiều trong tiểu thuyết Kiểu tổ chức thời gian này lại bao gồm những dạng thức khác nhau Cụ thể bao gồm:

- Từ hiện tại quay ngược về quá khứ để kể chuyện Dạng thức này sử dụng đảo thuật là chủ yếu, kể lại những sự kiện đã diễn ra từ trước, những sự kiện thuộc về quá khứ nếu tính thời điểm đang kể là thời hiện tại

Trong Mười lẻ một đêm (Hồ Anh Thái), khi người đọc phát hiện được

tình trạng dở khóc dở cười của một người đàn ông và một người đàn bà bị nhốt trong căn hộ suốt mười một ngày đêm, qua lời của người kể chuyện ngôi thứ ba thì đôi tình nhân ấy đã được giải thoát sau “mười lẻ một đêm”

Trong T mất tích (tiểu thuyết của Thuận), khi nhân vật T đã mất tích,

người chồng - người kể chuyện xưng “tôi” mới quay lại kể về những ngày đã qua Câu chuyện kết thúc ở thời điểm hiện tại, T vẫn mất tích

Trong Tấm ván phóng dao (Mạc Can), ngoài mạch trần thuật sự kiện

được đẩy lùi về thời quá khứ thì còn tồn tại song song một mạch biểu hiện

cảm xúc trôi dạt từ quá khứ cho đến hôm nay Những chuyện thuộc về quá khứ như không hề khép lại mà tiếp tục sống cùng với các nhân vật trong dòng chảy hiện tại

- Từ hiện tại kể trước những chuyện ở tương lai Dạng thức này sử

dụng dự thuật là chủ yếu Ngay từ Thời xa vắng, Lê Lựu đã sử dụng thành

công lời kể dự thuật Trong tiểu thuyết, tác giả đã dự thuật việc chia tay tất yếu của Giang Minh Sài với Châu với tần số dự thuật khá cao (5 lần) Cách tổ chức thời gian như vậy càng góp phần tô đậm tính cách của Giang Minh Sài

và bi kịch của một cuộc hôn nhân không “đồng đẳng”

Trong Mười lẻ một đêm, sau khi giới thiệu cho độc giả biết chuyện một

người đàn ông và một người đàn bà bị nhốt trong căn hộ (họ hẹn gặp nhau trong một căn hộ mượn của người bạn và đồng ý để anh bạn khoá cửa bên ngoài cho an toàn và yên tĩnh), người kể chuyện đã kể ngay việc anh bạn cho mượn phòng đã đi luôn chứ không “về giải phóng cho hai đồng đội” như đã hứa Tác giả và người nghe, người đọc đã biết tường tận sự việc diễn ra sau

đó còn “hai nhân vật chính chưa biết điều đó” Chính lối kể dự thuật với sự xáo tung thời gian này khiến cho người đọc tò mò hơn vì không biết câu chuyện thực sự diễn ra như thế nào

Những cách xử lí thời gian như trên (sử dụng đảo thuật và dự thuật) làm cho qúa khứ, hiện tại, tương lai không còn là một dòng chảy tuần tự nữa, nhân vật được soi chiếu ở nhiều trục thời gian, người đọc phải tỉnh táo trong khi tiếp nhận, phải thực sự đồng sáng tạo với nhà văn mới có thể phát hiện ra

ý nghĩa của tác phẩm

1.2.2 Thời gian đồng hiện (Đồng hiện hóa thời gian)

Đồng hiện thời gian có tác dụng mở rộng biên độ thời gian của truyện

kể Theo nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào: trong dòng tâm tư, qúa khứ, hiện tại, tương lai xuất hiện cùng một lúc, không bị ngăn cản, liên tục như một dòng

chảy, đó là hiện tượng mà người ta gọi là thời gian đồng hiện Một trong những hình thức đồng hiện là đảo ngược, xen kẽ thời gian Đồng hiện thời gian khiến cho qúa khứ, hiện tại, tương lai cùng hiện diện tạo nên một thời gian lập thể phi tuyến tính trong tự sự Nhờ hình thức này mà con người được soi chiếu từ nhiều chiều kích khác nhau, người kể có thể kết nối những chuyện thuộc về những khoảng thời gian khác nhau, rút ngắn thời gian kể chuyện

Hình thức đồng hiện thời gian thường xuất hiện ở những tiểu thuyết

phân mảnh như: Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Paris 11 tháng 8 của Thuận,

Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái,… Đặc biệt, nó được thể hiện rõ ở những

tiểu thuyết sử dụng kĩ thuật tự sự “dòng ý thức” “Dòng ý thức là một trong những nguyên tắc tổ chức tác phẩm nghệ thuật, là phát hiện của nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa, thể hiện tham vọng của các nghệ sĩ tái dựng một thế giới bên trong con người một cách chân thực” [4, tr.12] Các tiểu thuyết có kết cấu dòng ý thức, câu chuyện thường liên tục bị đứt quãng, dịch chuyển bởi sự trôi chảy của những chuỗi kí ức, những mảnh vỡ kí ức, những mộng mị, hoảng

loạn của nhân vật Trong Mưa ở kiếp sau (Đoàn Minh Phượng), tác giả đan

xen những giấc mơ, ảo tưởng của Mai cũng chính là đảo ngược, xen kẽ thời gian làm cho câu chuyện bi kịch về gia đình Mai hiện lên vừa ảo vừa thực và phản ánh hành trình tìm kiếm chính mình đầy hoảng loạn, đau đớn của nhân

vật Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) là một chuỗi những hồi ức về qúa khứ, cuộc sống hiện tại và cả những giấc mơ trôi nổi của Kiên Trong Thiên thần

sám hối (Tạ Duy Anh), giấc mơ người mẹ gặp thiên thần đã dự báo cho sự ra

đời của bào thai

Những cách tổ chức thời gian tự sự như trên không phải đến văn học đương đại mới xuất hiện mà nó đã xuất hiện từ trước đó trong văn học hiện đại ở các tác phẩm của Nam Cao, Thạch Lam… Tuy nhiên, đảo lộn thời gian

sự kiện, đồng hiện hóa thời gian không phải là đặc điểm nghệ thuật tự sự phổ biến của văn học Việt Nam hiện đại Nó thường chỉ xuất hiện trong các tác phẩm của một số nhà văn tiêu biểu Thậm chí trong cùng tác giả đó, ở những tác phẩm khác nhau mật độ, tần số xuất hiện các cách thức tổ chức thời gian

kể trên cũng không nhiều Ví dụ như trong Chí Phèo của Nam Cao, tác giả

mở đầu truyện ở thời điểm hiện tại bằng đoạn chửi của Chí, nghĩa là kĩ thuật

vào giữa vấn đề nhưng sau đó lại lộn ngược về quá khứ để kể “lí lịch trích

ngang” của nhân vật Sau một chút “lộn xộn” lúc đầu, tác giả mới kể câu chuyện theo trình tự niên biểu Như vậy, cấu trúc lớn của truyện vẫn theo cổ điển, người kể kể truyện cơ bản theo trật tự tuyến tính

Tóm lại, với những đổi mới trong nghệ thuật xử lí thời gian, tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã có sự phá vỡ cấu trúc thời gian đơn tuyến vốn chiếm

ưu thế trong văn xuôi truyền thống Thời gian được nới rộng biên độ, con người được soi chiếu từ nhiều chiều kích, nội dung phản ánh hàm chứa nhiều tầng bậc ý nghĩa, kiểu trần thuật phi tuyến tính… Tất cả đã góp phần xác lập một cấu trúc thời gian tự sự đặc thù trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 2

TRÌNH TỰ KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

2.1 Trình tự kể ở cấp độ mạch truyện

Tự sự học coi câu chuyện được kể lại “như là việc đã xảy ra để nghiên

cứu những mối liên hệ giữa cái được coi như đã xảy ra ấy với cái mà người ta thể hiện nó” Nói như vậy cũng có nghĩa là “người ta đã giả vờ chấp nhận sự tồn tại (hư cấu) của một câu chuyện để kể lại trước khi có truyện kể”

Giữa thời gian câu chuyện và thời gian truyện kể sẽ khó có sự đồng nhất toàn vẹn, tương ứng hoàn hảo Bởi khi câu chuyện trở thành truyện kể,

dù người kể chuyện đứng ở ngoài hay ở trong cuộc kể lại câu chuyện thì nó

đã mang ít nhiều sắc thái chủ quan của người kể Khi người kể nhìn câu chuyện như một quá khứ “xong xuôi, hoàn thành” thì trật tự các sự kiện của truyện kể trùng với trật tự biên niên của nó Khi người kể truyện là một người trong cuộc kể lại thì câu chuyện không còn nguyên bản như nó vốn có, còn truyện kể trở thành “một chuỗi thời gian hai lần thời gian” [17, tr.109]

Thời gian điểm nhịp cho tư duy của nhà tiểu thuyết Nói như vậy nghĩa

là, qua việc xử lí thời gian của tác giả ta có thể nhận ra đặc điểm tư duy của tác giả đó Hơn nữa, tác giả ấy lại có chỗ đứng trong nền văn học thì qua nghệ thuật xử lý thời gian của anh ta có thể nhận ra đặc điểm tư duy của một thời đại, một trào lưu văn học trong một giai đoạn nào đó Bằng tài năng trong việc tổ chức thời gian tự sự của tiểu thuyết, Nguyễn Bình Phương đã khẳng định những nỗ lực của mình trong việc “làm mới, làm giàu” tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Nghiên cứu tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, có thể nhận thấy trong đây sự xoắn kép nhiều mạch truyện, thời gian quá khứ và hiện tại là hai

mạch vận động song song Hiện tại đan xen, xoắn bện vào quá khứ, trong mạch thời gian quá khứ lại có quá khứ được miêu tả xa hơn Tuy nhiên, người đọc vẫn có thể hình dung ra được quá trình diễn biến của các biến cố, sự kiện

trong truyện Khảo sát trên ba tiểu thuyết Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy và

Ngồi, chúng tôi nhận thấy trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương có

nhiều mạch truyện chính trong một tác phẩm

Trong Người đi vắng có 3 mạch truyện chính Một là, mạch truyện về

cuộc sống đương đại, cuộc sống gia đình Thắng với đầy rẫy những biến cố từ sau ngày giỗ bà Điều - mẹ Thắng Hai là, mạch truyện về cuộc khởi nghĩa của Đội Cấn, câu chuyện lịch sử cách cuộc sống đương đại hơn nửa thế kỷ Ba là, mạch truyện về những số phận, những dòng độc thoại, tâm sự của các linh hồn và sự vật

Trong Thoạt kỳ thủy có hiện tượng lồng ghép các truyện nhỏ trong tiểu

thuyết Tác phẩm gồm ba phần và được cấu trúc theo hình thức liên văn bản

Phần A (Tiểu sử) liệt kê vắn tắt tiểu sử mười tám nhân vật trong đó có cả người và vật Phần B (Chuyện) là phần trọng tâm của truyện, viết và kể song

hành thành hai mạch truyện chính: Chuyện về con cú bị bắn rơi và chuyện về

người dân vùng Linh Sơn Phần C (Phụ chú) gồm hai tiểu đoạn: I Tác phẩm của ông Phùng có nhan đề Và cỏ; và II Những giấc mơ gồm giấc mơ của

Tính và giấc mơ của Hiền

Trong Ngồi có hai mạch truyện chạy song song, nhưng trong cùng một

con người: Thứ nhất là, mạch truyện về đời sống hiện thực hàng ngày của Khẩn và những người xung quanh Thứ hai là, mạch truyện về đời sống đang xảy ra trong tư tưởng của Khẩn với mối tình của cô gái tên Kim Điều kỳ lạ là trong đời sống của nhân vật giữa hai thế giới đó luôn có sự giao tiếp

Như vậy, bằng cách thiết tạo nhiều mạch truyện, Nguyễn Bình Phương

đã tạo ra nhiều góc quay, nhiều điểm soi chiếu để tạo cái nhìn đa chiều về

cuộc sống Qua việc lý giải những gì ẩn sâu dưới tầng tầng lớp lớp những sự kiện, biến cố, người đọc có thể tìm ra quan niệm mới của nhà văn Theo đó, người đọc giữ vai trò quan trọng trong việc khám phá, bóc tách các lớp nghĩa của tác phẩm, tác giả chỉ giữ vai trò là người khởi tạo Khảo sát trình tự kể ở cấp độ mạch truyện trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, thấy tác giả vừa kể chuyện theo trật tự niên biểu, vừa kể chuyện phi tuyến tính, có sự đan xen của các đảo thuật, dự thuật, thời gian được đồng hiện ở những không gian khác nhau

2.1.1 Trình tự kể biên niên

Kể chuyện theo dòng chảy diễn biến sự kiện biên niên, Nguyễn Bình Phương muốn nhấn mạnh đến tính xâu chuỗi của sự kiện Các sự kiện được trình bày theo một chuỗi liên tục theo dòng chảy thời gian, sự kiện này dẫn đến sự kiện khác, tạo nên một chiều thời gian thẳng tắp từ đầu đến cuối Với

sự tham gia của người kể chuyện ở ngôi thứ ba, khách quan từ cái nhìn bên

ngoài, toàn bộ sự kiện trong Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy và Ngồi được tái

hiện sinh động từ đầu cho đến cuối tác phẩm

Trong "Người đi vắng", ở mạch truyện kể về cuộc sống đương đại của

người dân Thái Nguyên, cụ thể là cuộc sống của gia đình Thắng từ sau ngày giỗ mẹ và cuộc sống của những người xung quanh: Truyện mở đầu vào thời điểm buổi tối ngày giỗ bà Điều và kết thúc vào thời điểm buổi tối sinh nhật Thư Thời gian của câu chuyện là hơn hai tháng Điều này căn cứ vào lời của Sinh nói với Kỷ trong buổi Sinh đến thăm nhà sau một chuyến chạy đường trường khi Kỷ nói cho Sinh ý định xây nhà: “Bây giờ là tháng sáu âm tức tháng bẩy dương Nếu xây vào giữa tháng tám âm thì tốt” [35, tr.93] và căn

cứ vào sự kiện Kỷ gọi thợ đến khởi công nhà, sự kiện này xảy ra sau ngày rằm tháng tám, sau ngày cơ quan Thắng lấy tiền trung thu Trong khoảng thời gian ấy liên tiếp những biến cố đến với gia đình Thắng Đó là một chuỗi

những biến cố có tính qúa trình, sự việc trước xảy ra đưa đến sự việc sau, sự việc sau như là kết quả của sự việc trước Chuỗi biến cố diễn ra theo dòng chảy của thời gian sinh hoạt trong gia đình Thắng, ở cơ quan Thắng, ở đoàn kịch, ở bệnh viện…

Trước ngày giỗ bà Điều, cuộc sống trong gia đình Thắng vẫn diễn ra bình thường, bằng phẳng Đó là cuộc sống của một gia đình nhiều thế hệ, một gia đình lao động nghèo ở Thái Nguyên Một ông cụ (cụ Điển) 90 tuổi không biết chữ nhưng lại có sức khoẻ, luôn ám ảnh bởi phép “rút đất” Một ông bố (ông Điều) trước kia từng là người anh hùng Điện Biên, đã từng “đập vỡ nắp hầm của thằng Đờ Cát để xông vào bắt sống toàn bộ tướng tá Pháp” [35, tr.115] nay trở thành một người hoàn toàn bị tê liệt, mất hết ý thức, khuôn mặt không biểu lộ cảm xúc, chỉ ngồi im lặng với cái nhìn trân trối, "nhìn con như nhìn một người lạ tốt bụng" [35, tr.11] Thắng, từng là anh hùng Quảng Trị, nay là “anh trưởng ban sáng đi tối về đều đặn” [35, tr.46], lấy vợ là Hoàn - văn công, sống ở thành phố Muôn - chị gái Thắng với cuộc sống thường nhật, làm ăn và lo toan gia đình Kỷ - em trai Thắng gắn với cuộc sống quẩn quanh ở nhà trông ông và bố Sơn - ít học, có phần xấc xược và máu nổi loạn Yến - đã thi đại học và đang chờ kết quả Lão Bính - người từng làm thuê cho nhà cụ Điển, nay là hàng xóm, người bạn thân thiết với gia đình cụ Điển Từng ấy con người đang sống an phận với cuộc sống của mình Nhưng từ sau ngày giỗ bà Điều thì những biến cố bất thường cứ lần lượt xảy đến

Ban đầu là việc Hoàn bị tai nạn xe máy Sự kiện này đã làm đảo lộn tất

cả cuộc sống bình yên trước đó “cuộc sống đang yên ả thanh bình Hoàn lại khuấy nó lên” [35, tr.182] Yến bỏ việc ở quê để ra chăm sóc chị dâu Bà Khánh bỏ mặc ông Khánh ở nhà một mình để chăm sóc con Sơn được nhắn

ra “đỡ đần cho ông Khánh” [35, tr.81] Thắng ngoài việc ở cơ quan còn phải trông Hoàn “các buổi trưa phóng xe từ cơ quan vào viện thăm Hoàn để bà

Khánh và Yến tranh thủ đi ăn cơm, tối anh ở chơi đến mười giờ thì về ngủ” [35, tr.79] Sau khi Hoàn bị tai nạn, Cương đã nảy sinh tình cảm với Phượng, rồi trở thành điên khùng, từ sáng đến tối ngồi gần ở hàng rào nơi trước đây Cương và Hoàn hay ngồi, để “mỗi khi con ngựa rũ bờm, chuông ở cổ nó vang lên thì Cương lại xoè tay ra trước mặt phân bua: “Đâu mà, có chuyện ấy đâu

mà Em thề” Bất cứ tiếng động gì mạnh một chút Cương cũng nói thế [35, tr.229] Rồi sự việc ở quê, Kỷ chuẩn bị xây nhà Kỷ bị cuốn vào những bận bịu, lo toan cho việc chuẩn bị khởi công nhà Lão Bính xăng xái giúp đỡ Tiếp

đó là hiện tượng lạ xảy ra khi móng nhà đào sâu gần một mét tự nhiên bị san bằng phẳng không còn một dấu vết: “Cái móng nhà biến mất Mặt đất bằng phẳng như cũ, như chưa hề bị đào bới sâu gần một mét” [35, tr.229] Sơn từ ngày ra ở với ông Khánh, muốn có bộ dàn com - pắc của gã hàng xóm đã không kìm nổi dục vọng, chính tay bóp chết đứa trẻ con của vợ chồng gã hàng xóm và nhận về mình cái chết thê thảm: “Sơn nằm mặt úp xuống đất, chân co chân duỗi, một tay giấu quặt vào trong bụng, tay kia vươn ra bị tấm ván đè lên” [35, tr.347] Và cũng chính trong đêm Sơn chết ấy, Thắng có quan hệ với Thư, đúng vào ngày sinh nhật thứ hai nhăm của cô Các biến cố cứ lần lượt xảy đến với gia đình Thắng, với đoàn kịch, diễn ra ở bệnh viện, ở cơ quan Thắng Ở đoàn kịch bắt đầu từ việc Hoàn bị tai nạn, Cương có quan hệ với Phượng, sau đó bị điên Trần Mân, Đức Hưng ngày càng bê tha Cơ quan Thắng, phòng Thắng làm việc nhận thêm nhân viên mới là Hà ngỗ ngược, rồi chuyện ông Huỳnh bị ngất giữa đêm mà không rõ nguyên nhân, chuyện Chung nhận thư và nhờ Thắng đốt những đống thư… Ở bệnh viện, thời gian trôi đi theo dòng chảy liên tục qua những lần nhận bệnh nhân chết đi và phải đưa tới nhà xác Tất cả diễn ra như một quá trình, có nguyên nhân, có kết quả Biến cố trước là điều kiện đưa đến biến cố sau Sự việc sau như kết quả của

sự việc trước Hoàn bị tai nạn, Cương bị điên như là hậu quả, sự trừng phạt

phải chịu cho cuộc tình vụng trộm giữa hai người trước đó Những biến cố xảy ra khiến cho con người bị thay đổi Yến từ một cô gái thuần khiết, nhạy cảm, từng nói với Thư: “không có cây hoa ngọc lan này, em đến chết vì mùi cồn ở đây mất” [35, tr.81] và từng lo sợ vì phải chứng kiến cái chết của những bệnh nhân nằm cùng phòng với Hoàn đã trở thành một con người vô cảm, thẫn thờ và trở nên nghiện mùi cồn Khi chứng kiến cái chết của người thanh niên ở giường bên trái nơi Hoàn nằm, Yến không còn cảm giác sợ hãi như trước đây, “lần đầu tiên Yến chứng kiến cái chết mà không xúc động, Yến thấy nó bình thường lặng lẽ, hơi một chút cô đơn” [35, tr.181 - 182] Dần dần, Yến hay bôi thật nhiều cồn cho Hoàn, lúc nào mùi cồn cũng phải “sền sệt”,

“dậy lên” làm cho con người tê dại đi Sự đổi thay của Yến khiến bà Khánh cũng phải nhói lòng “Bà nhớ tới nụ cười hôm đầu tiên gặp Yến, nó mơ màng, quyến rũ, có chút trong sáng, thật thà, giờ, nó vẫn mơ màng, quyến rũ nhưng

có nét ghê sợ như vật lạ đột ngột có mặt trong nhà, nó như một xoáy nước xanh thẫm” [35, tr.295] Hoàn từ một người phụ nữ luôn tràn đầy sinh lực, sống nhiều cho bản năng đi vào trạng thái hôn mê, không còn ý thức chỉ còn những vùng mộng mị thuộc về tiềm thức, sống sự sống sinh học Sơn từ kẻ nổi loạn trong suy nghĩ đã trở thành nổi loạn trong hành động, nói dối Hà về cuộc sống của mình, nói dối trắng trợn với ông Khánh về chuyện tay hàng xóm mời sang nhà chơi và chính “Sơn không ngờ mình lại có thể bịa ra trắng trợn như thế” [35, tr.293] Và hành động nổi loạn nhất của Sơn là trèo sang nhà tay hàng xóm lấy trộm bộ dàn com - pắc mà lỡ tay giết chết đứa bé và cũng giết luôn cả bản thân mình

Kể chuyện theo những biến cố tuần tự xảy ra, Nguyễn Bình Phương đã bao quát được bức tranh cuộc sống đương đại qua bối cảnh của một gia đình Trong khoảng thời gian ngắn ấy, nhà văn đã giúp ta nhận thấy sự tha hoá của con người Sự tha hoá không chỉ dừng lại ở vẻ bên ngoài, không chỉ là sự thay

đổi trên khuôn mặt Hoàn, từ một “khuôn mặt buông lỏng, thảnh thơi” [35,

tr.59] trở thành “một khuôn mặt nửa sống, nửa chết, lạnh lùng ác hiểm” [35,

tr.271], khuôn mặt Thắng thay đổi khiến cho Kỷ choáng váng khi nhìn thấy

Thắng: “Mặt Thắng hốc hác, mắt như hai hố chì lỏng” [35, tr.171], mà quan

trọng hơn, xoáy sâu hơn vào lòng người đọc là sự tha hoá bên trong của con

người “So với cái cây đời con người ta trở nên bẩn thỉu dị mọ quá” [35,

tr.95] Con người theo đúng nghĩa của nó đã thực sự “đi vắng” Hoàn đánh

mất ý thức, chỉ còn triền miên trong những cơn mê sảng Thắng tìm đến tình

dục như một phương cách giải thoát Yến trở nên vô cảm Sơn trở thành kẻ

tàn nhẫn Chung như một kẻ kì quái luôn bị ám ảnh mình bị thiến, ông Điều

sống như một cái bóng câm lặng

Kể chuyện theo dòng chảy diễn biến sự kiện biên niên, Nguyễn Bình

Phương đã làm “hiện tại hoá” câu chuyện, kéo câu chuyện đến gần cuộc sống

đời thường Kể theo diễn biến tuần tự, tác giả đã đi sâu vào tô đậm sự tha hoá

của con người giữa cuộc sống bộn bề một cách tự nhiên nhất, khách quan nhất

với vị trí của người kể chuyện dị sự ngôi thứ ba

Có thể nhận thấy ở mạch truyện này thời gian nối tiếp nhau, các sự kiện

diễn ra tuần tự theo qúa trình Dòng chảy thời gian có khi được tính bằng sự

kiện: “Sau hai tuần, Hoàn đã mở mắt, nhúc nhích được chân tay nhưng vẫn

chưa tỉnh" [35, tr.77], “vừa đi lưu diễn về Cương vào ngay bệnh viện” [35,

tr.116], “hết giờ làm việc chiều, Thắng vào viện gặp ông trưởng khoa để

thương lượng vì ông ta đánh tiếng gia đình nên đưa Hoàn về nhà, ở đây lâu

không tiện cho cả hai bên” [35, tr.181], “Cả buổi sáng Thắng bỏ việc cơ quan

chờ gặp bằng được ông trưởng khoa lần nữa để xin cho Hoàn ở lại” [35, tr.187], “Ngày mai sẽ đưa Hoàn về nhà” [35, tr.189], “Chín giờ người ta

đưa Hoàn về nhà trên chiếc xe màu trắng bẹp đuôi trái” [35, tr.239], “tuần sau

khởi công nhà” [35, tr.174] Các sự kiện lần lượt diễn ra theo thời gian tuyến

tính, kể lại các sự kiện theo trật tự trước - sau của nó tác giả đã tái hiện thời gian theo qúa trình, trình tự kể ở đây là theo tuyến tính, theo trật tự niên biểu Dòng thời gian niên biểu còn được tính bằng những thời điểm chính xác của một ngày, điểm nhịp thời gian cho một ngày là: gần sáng, ba giờ sáng, bốn rưỡi, ban mai bắt đầu, chiều, đêm, khuya… Trong một ngày, chuỗi sự kiện được kể lại theo đúng trình tự thời gian Ví dụ như ngày ông Huỳnh bị ngất giữa đêm không hiểu lí do, thời gian được kể tuần tự “Người ta đưa ông

Huỳnh đi cấp cứu lúc ba giờ sáng, bốn rưỡi ông mở mắt nhưng chưa tỉnh” [35, tr.265], “Trưa ông Huỳnh trở lại bình thường về cơ quan ngồi lì ở phòng thường trực” [35, tr.266], “Cả chiều hôm đó ông Huỳnh trở thành trung tâm

của câu chuyện trong các phòng ban” [35, tr.266],… Dấu hiệu thời gian còn được tìm thấy ngay trong ý thức của nhân vật Yến từ khi đến chăm sóc Hoàn, sống giữa mùi cồn, giữa những cái chết lần lượt qua đi cô dường như đã đánh mất ý niệm thời gian, thời gian của cô được tính bằng số lượng tiểu thuyết mà

cô đã đọc Dòng thời gian diễn biến cùng với những trang tiểu thuyết mà Yến

đã lật qua, “Đây là cuốn truyện thứ 54 mà Yến đọc từ khi đến chăm sóc Hoàn” [35, tr.312] Người đọc cảm nhận mỗi cuốn tiểu thuyết Yến đọc qua là mỗi ngày trôi qua Nó lần lượt, tuần tự

Như vậy, những chỉ dẫn về thời gian trong mạch truyện kể trên không phải là những “cú hích” tâm lí đưa nhân vật vào những dòng ký ức như trong

Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) mà nó giống như một yếu tố, một tác nhân

thúc đẩy câu chuyện tiến về phía trước Chuỗi sự kiện xuất hiện theo trật tự tuyến tính trên những dấu hiệu thời gian ấy

Ở mạch truyện kể về câu chuyện quá khứ: Cuộc khởi nghĩa của Đội Cấn, tác giả vẫn kể theo trình tự biên niên, theo diễn biến của chuỗi sự kiện lịch sử diễn ra liên tiếp, liên tục Câu chuyện mở đầu vào thời điểm họp bàn giữa bốn người: Đội Cấn, Đội Giá, Cai Xuyên, Đội Trường cho đêm binh

biến của Thái Nguyên Quang Phục quân để giải thoát đề lao cứu Lập Nham

và các tù chính trị khác, để bắt thằng Đác - lơ, thằng Nô - ên về tế cờ Đó là một ngày của tháng 10 năm 1917 Và thời điểm kết thúc là ngày 11 tháng 1 năm 1918, ngày mà đại sự không thành, ngày kết thúc cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên trong sự thất bại Thời gian của câu chuyện diễn ra trong vòng hơn ba tháng Điểm mở đầu - kết thúc của câu chuyện trùng với điểm mở đầu - kết thúc của truyện kể Trong khoảng thời gian ấy, các biến cố lịch sử diễn ra tuần tự theo thời gian biên niên diễn tả diễn biến của cuộc khởi nghĩa từ ngày đầu “khởi nghiệp” cho đến khi kết thúc Dấu hiệu nhận biết thời gian tuyến tính chủ yếu là qua những chỉ dẫn cụ thể, chính xác từng ngày, từng thời khắc của ngày Trước đêm Đội Cấn khởi binh giải thoát đề lao, lấy thủ cấp của Đác - lơ, Nô - ên, tuyên bố Thái Nguyên độc lập, bốn người gồm Đội Cấn, Đội Giá, Cai Xuyên, Đội Trường đã họp bàn để tổ chức kế hoạch khởi binh:

“ - Một giờ ngài Giá sẽ sang giải thoát bên đề lao Còn ngài… Đội Cấn dừng lại cân nhắc làm Đội Trường nhấp nhổm:

- Tôi thì sao?

- Ngài phải bắt bằng được thằng Đác - lơ với thằng Nô - ên về đây để

tế cờ Ngài và tôi sẽ ở lại bản trại.” [35, tr.29]

Tiếp đó là thời gian nửa đêm của đêm binh biến Tại đề lao Thái Nguyên, mười một giờ năm phút (đêm), Lập Nham không ngủ, cùng các tù chính trị khác chờ đợi đến giây phút Đội Cấn khởi binh Một giờ cuộc binh biến bắt đầu diễn ra Đội Giá vào giải thoát đề lao, đưa Lập Nham sang bản trại, Đội Trường lấy được thủ cấp của Nô - ên và Quản Lập Ngày tự do thứ nhất (cũng chính là đêm khởi nghiệp) được tính từ sau thời điểm cuộc binh biến kết thúc với kết quả diễn ra như kế hoạch Một giờ mười bảy phút (đêm), tại trại lính khố xanh, tiếng kèn gọi quân vang lên, Đội Cấn tiến hành lễ tế cờ tuyên bố Thái Nguyên độc lập Ngày tự do thứ hai, diễn ra cuộc chiến giữa

quân của Thái Nguyên Quang Phục với bọn Pháp ở hướng Gia Sàng từ mười giờ ba mươi phút sáng và Đội Cấn quyết định rút khi thấy quân sắp cạn Buổi chiều ngày tự do thứ ba, đồn Gia Sàng mất, nghĩa quân phải lui xuống phòng thủ ở đền Xương Rồng, Cả Thấu tử thương, mọi người mệt mỏi, quân Pháp lại tấn công hướng Phúc Trìu Sáng hôm sau, Đội Cấn, Hai Vịnh, Ba Chi, Phàn Trung bàn định việc phòng thủ Gần sáng, diễn ra trận giáp lá cà giữa đội quân do Cai Xuyên cầm đầu với bọn lính lê dương trên ba tàu chiến, Cai Xuyên bị thương Đến ngày tự do thứ tư, nghĩa quân co về trung tâm thị xã phòng thủ, không khí ngày càng căng thẳng, việc đánh úp hỏng, mọi người quay lại sở giám binh, Lập Nham bị mảnh đạn cắt nhẹ bả vai Các hướng đều

bị quân Pháp tấn công, ngày càng dữ dội, các tướng lĩnh lần lượt bị thương, hi sinh Đội Cấn quyết định rút khỏi Thái Nguyên lên Tam Đảo ngay đêm hôm

đó Gần sáng, quân Pháp ngừng tấn công, quân khởi nghĩa rút lui nhưng Lập Nham không đi, cương quyết lấy cái chết để tiễn anh em, xin Đội Cấn ra tay giúp Đội Cấn nảy cò và sau đó rút quân Ngày cuối cùng, đó là ngày 11.1.1918, sau những ngày lâm sự, Đội Cấn thấm thía cảm giác bại trận, bại

cả ý chí, khuyên bốn người còn lại xuống đầu thú, không để rơi vào tay giặc

và Đội Cấn đã tự bắn vào mình Cuộc khởi nghĩa kết thúc

Ở đây, các biến cố lịch sử được diễn ra theo dòng chảy tuyến tính của thời gian, ngày sau tiếp nối ngày trước, những diễn biến của cuộc khởi nghĩa với những biến chuyển nhỏ được kể lại còn qua từng thời điểm cụ thể của một ngày: năm giờ chiều, sáu giờ kém mười, chín giờ đêm, chín giờ ba nhăm phút, mười giờ kém năm,… hai giờ sáng,… bốn giờ kém năm phút… Cuộc khởi nghĩa được kể lại theo đúng diễn biến của nó từ khi khởi cuộc cho đến khi cuộc khởi nghĩa kết thúc Với trình tự kể biên niên như vậy, tác giả đã tôn trọng sự thật lịch sử, làm sống dậy lịch sử Kể bám sát tiến trình vận động của

sự kiện lịch sử, nhà văn đã tái hiện một cách trung thực nhất diễn biến lịch sử