Thể tài chân dung văn học trên báo văn nghệ (2006 - 2010)

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thể tài chân dung văn học trên báo Văn nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam từ 2006 - 2010 là một việc làm có ý nghĩa lí luận và thực tiễn: - Sưu tầm và phân lo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC

TRÊN BÁO VĂN NGHỆ (2006 - 2010)

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 32

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI, 2012

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ rất tận tình của các thầy,

cô giáo, người thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Chính vì thế, khi hoàn tất luận văn thạc sĩ Lý luận văn học này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới những người thân đã quan tâm giúp đỡ và động viên tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện luận văn Và đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn, sự kính trọng sâu sắc đối với PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện - người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn Trong quá trình làm việc, thầy đã mở ra cho tôi những vấn đề khoa học rất lý thú, hướng tôi vào nghiên cứu lĩnh vực khoa học hết sức thiết thực và vô cùng bổ ích, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và nghiên cứu Tôi đã học hỏi được rất nhiều ở thầy từ phong cách làm việc đến phương pháp nghiên cứu khoa học Thầy khiến chúng tôi phải luôn nghiêm khắc với chính mình trong công việc

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất

kì công trình nào khác Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Chương 1 Khái quát chung về thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 6

1.2 Nguồn gốc và sự ra đời của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 8 1.2.1 Nguồn gốc thể tài của chân dung văn học ở Việt Nam 8 1.2.2 Sự ra đời của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 12 1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học 16 1.3.1 Chân dung văn học là một thể tài thuộc loại bút kí - sáng tác văn chương

16 1.3.2 Chân dung văn học là một thể tài bộc lộ rõ góc nhìn chủ quan của người

1.3.3 Chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học 21

Chương 2 Diện mạo của thể tài chân dung văn học trên báo Văn nghệ (2006

họa 67 2.5 Nội dung viết (các cách viết chân dung văn học) 71 2.5.1 Những chân dung văn học được viết chủ yếu từ sự tường minh về cuộc

2.5.2 Những chân dung văn học được viết chủ yếu từ sự am hiểu về nội dung

Chương 3 Nghệ thuật khắc họa chân dung văn học và một số vấn đề đặt ra đối

với việc viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ (2006-2010)

83

3.1 Nghệ thuật khắc họa chân dung văn học trên báo Văn nghệ 83 3.1.1 Dùng đối thoại, phỏng vấn để khắc họa chân dung 84 3.1.2 Qua hồi tưởng để khắc họa chân dung 89 3.1.3 Kết hợp đan xen giữa tả, kể, đối thoại và bình luận văn chương để làm nổi bật

3.2 Mấy vấn đề đặt ra đối với việc viết chân dung văn học và một số đề xuất, kiến

3.2.1 Những đóng góp và những hạn chế của việc viết chân dung văn học trên

3.2.2 Yêu cầu đặt ra đối với việc viết chân dung văn học và một số đề xuất,

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Số phận của văn chương thực chất là số phận của thể tài Muốn nghiên cứu văn chương phải nghiên cứu thể tài Hiện nay, một số thể tài đã có bề dày nghiên cứu, còn một số khác lại ít được các nhà nghiên cứu quan tâm một cách thích đáng Một trong những thể tài đó là chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể văn hiện đại Nó ra đời khi trong giới cầm bút đã có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân Mỗi nhà văn đều muốn

có tiếng nói riêng, có gương mặt riêng không chịu lẫn với ai Và người đọc cũng thế, thích thú được tiếp xúc với những tài năng có cá tính độc đáo Đó là chỗ hấp dẫn riêng của chân dung văn học Tuy nhiên, đây là thể văn khó viết, Xuân Diệu cũng từng thú nhận như vậy

Thể chân dung văn học được manh nha từ lâu, bắt đầu xuất hiện vào những năm 1930 trở đi Và thực tế cho thấy, thể tài này gần đây phát triển khá sôi nổi, ngày càng có ý nghĩa trong đời sống văn học nói chung và sự phát triển của phê bình văn học nói riêng Chúng ta thấy nó xuất hiện nhiều trên những tạp chí, tờ báo, được in trong nhiều cuốn sách và đặc biệt nó xuất hiện

hàng tuần trên các số báo Văn nghệ (tờ báo do Hội Nhà văn chủ quản) Tuy

nhiên, việc nghiên cứu lý luận về thể chân dung văn học và đặc biệt là thể

chân dung văn học trên báo Văn nghệ cho đến nay còn như một khoảng trống

Mặc dù trong khuôn khổ một vài trường Đại học, công việc này đã được thực hiện ở một số luận văn trên Đại học nhưng thành quả của nó thì nhiều nhà nghiên cứu và bạn đọc chưa được tiếp cận Như vậy, thể tài này đáng coi là một thể tài cần nghiên cứu Qua sự nghiên cứu này có thể là chất liệu lý tưởng

để chúng ta khái quát lý thuyết về thể tài chân dung văn học

Không chỉ có vậy, nghiên cứu về thể tài này chúng ta còn được gặp gỡ nhiều gương mặt các nhà văn nổi tiếng thuộc nhiều dòng khác nhau trước

cách mạng và cả những nhà văn tên tuổi sau cách mạng Những bức chân dung về họ được đặt trong bối cảnh lịch sử và không khí văn học thời đại càng giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn con người và những sáng tác của người nghệ sĩ Điều này cũng rất có ý nghĩa đối với người giáo viên phổ thông

Trên cơ sở đó, luận văn chọn đề tài Thể tài chân dung văn học trên

báo Văn nghệ (2006 - 2010) Nếu đề tài được giải quyết thấu đáo, luận văn sẽ

là một tiếng nói góp phần lấp bớt chỗ trống này của Lí luận văn học

Việc khai thác và khám phá về thể tài này không phải là dễ Chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu, hệ thống, đánh giá một cách công

phu, toàn diện đối với thể chân dung văn học nói chung và trên báo Văn nghệ

nói riêng Điều đó cần phải có thời gian Tuy nhiên, việc khắc hoạ chân dung văn học các nhà văn, nhà thơ vài chục năm gần đây cũng được nhiều người thực hiện, số lượng nhiều, lúc thì rộ lên trên báo chí và truyền ngôn, có người thì in thành tập, thành quyển Kèm theo hiện tượng khắc hoạ chân dung các nhà văn với ý thức dựng chân dung văn học như vậy, đó đây (trong một vài tiểu luận và lời giới thiệu các tuyển tập trong các cuộc toạ đàm, hội thảo ) khái niệm chân dung văn học đã bắt đầu được định nghĩa tuy còn rất sơ lược Người đầu tiên phải kể đến là nhà phê bình văn học Thiếu Sơn Năm 1933,

ông xuất bản sách Phê bình và Cảo luận Trong tập phê bình văn học đầu tiên

này, ông đã đưa ra khái niệm phê bình nhân vật Nhân vật ở đây, theo ông, không phải là những danh nhân lịch sử dân tộc, những anh hùng liệt nữ, mà là những nhà văn như: Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc Phách, Tản Đà, Phan Khôi, Tương Phố, Trần Trọng Kim, Trần Tuấn Khải Ông đã nhiệt thành biểu dương, ca ngợi những đóng góp của họ với tư cách là những nhà văn, những người đã tạo ra sự nghiệp văn chương để lại cho đời Bước đầu, chúng tôi cho rằng trong số các bài viết ấy, có một số bài có thể gọi là chân dung văn học

Từ bấy đến nay, nhiều bài viết về các nhà văn đã xuất hiện Nổi lên trong hàng trăm bài này là những bài viết tài hoa của Thế Lữ về Xuân Diệu,

của Xuân Diệu về Huy Cận, của Nguyễn Tuân về Tản Đà và Vũ Trọng

Phụng, của Hoài Thanh về một số nhà thơ mới trên văn đàn cuối những năm

30, đầu những năm 40 của thế kỉ trước

Sau cách mạng tháng Tám/1945 và trong những năm kháng chiến chống Pháp, các bài chân dung văn học cũng xuất hiện, song không nhiều Rồi vào cuối những năm 50 đến nửa đầu những năm 60, số lượng các bài viết

về nhà văn có tăng lên Trong đó một số bài viết của Nguyễn Tuân về Đôtxôiépxki, Tú Xương về Nguyễn Huy Tưởng ; của Nguyễn Đức Bính về

Hồ Xuân Hương; của Tô Hoài về Nam Cao; của Xuân Diệu về Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương có thể coi là những chân dung văn học đặc sắc

Đặc biệt từ cuối những năm 70, và nhất là từ năm 1986 lại đây, việc viết chân dung văn học đã sôi nổi hẳn lên: số lượng tăng nhanh, cách viết cũng đa dạng Những cây bút viết chân dung văn học đã bắt đầu có ý thức về thể tài các bài viết của mình Tô Hoài đặt tên cho các bài viết ấy của ông về

Nguyên Hồng, Nam Cao, Như Phong, Nguyễn Huy Tưởng là Những gương

mặt và không quên ghi thêm ở bìa sách mấy chữ: Chân dung văn học

Nguyễn Huệ Chi có tập Mấy vẻ mặt thi ca Việt Nam - thời kì cổ - cận đại (1983), rồi Thiếu Mai thì có Thơ, những gương mặt (1983) và gần đây hơn, Phong Lê có các tập: Một số gương mặt văn chương và văn học nghệ thuật

Việt nam (2001), Văn học Việt Nam hiện đại - những chân dung tiêu biểu

(2001) Tuy nhiên, có lẽ đáng chú ý hơn cả là Vương Trí Nhàn với một loạt

sách như: Những kiếp hoa dại (1994), Cánh bướm và đoá hướng dương (1999, 2006), Chuyện cũ văn chương (2001) và một số bài mới đăng trên báo chí vài năm nay Nguyễn Đăng Mạnh với Nhà văn, tư tưởng và phong cách (1979), Nhà văn hiện đại, chân dung và phong cách (2000), Hoài Anh với

Chân dung văn học (2001) Trần Đăng Khoa với Chân dung và đối thoại

(1998) Nguyên An, trong thể văn này ông viết khá nhiều: Một thoáng văn

nhân (2004), Phiên bản văn nhân (2010), và đặc biệt là cuốn Chân dung văn học (2010) đã giúp cho người nghiên cứu nhiều gợi ý về lý thuyết của thể

chân dung văn học và thực tiễn dựng chân dung văn học

Nhìn chung các tác giả trên đều thống nhất ở việc khắc hoạ lên các gương mặt, các chân dung mà họ cho là tiêu biểu Tuy vậy, họ vẫn chưa đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu lý thuyết khoa học, chưa nhằm khám phá phát hiện ra diện mạo hay đặc trưng thể tài chân dung Xuất phát từ thực tiễn đó, Luận văn

đặt ra nhiệm vụ khảo sát, nghiên cứu thể tài chân dung văn học trên báo Văn

nghệ (2006 - 2010) một cách tập trung và toàn diện để thoả mãn với nhiệm vụ

đặt ra và ý nghĩa khoa học của vấn đề

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thể tài chân dung văn học trên báo Văn nghệ của Hội Nhà

văn Việt Nam từ (2006 - 2010) là một việc làm có ý nghĩa lí luận và thực tiễn:

- Sưu tầm và phân loại những bài viết chân dung văn học trên báo Văn

nghệ từ (2006 - 2010) nhằm:

+ Cung cấp thư mục tư liệu gốc

+ Mô tả diện mạo và nghệ thuật viết chân dung văn học

- Luận văn không chỉ tìm hiểu, nghiên cứu về thể tài chân dung văn

học trên báo Văn nghệ giai đoạn (2006 - 2010) mà còn mang đến những định

hướng và đóng góp quan trọng, có ý nghĩa thiết thực cho hoạt động nghiên cứu, tìm hiểu thể tài chân dung văn học hiện nay nói chung, trên báo chí nói riêng

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trên cơ sở thống kê, phân loại nhằm phát hiện và khái quát diện mạo, nghệ thuật khắc họa chân dung văn học của thể tài chân dung văn học trên

báo Văn nghệ (2006 - 2010), từ đó thấy được đặc trưng riêng của thể tài này

trên báo chí

- Đưa ra một số yêu cầu đối với việc viết chân dung văn học

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các bài viết về chân dung văn học Việt Nam: Nhà thơ, nhà văn, nhà

nghên cứu văn học, nhà dịch thuật trên báo Văn nghệ (2006 - 2010)

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tất cả những bài viết về thể tài chân dung trên báo Văn nghệ (2006 - 2010)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp hệ thống

6 Đóng góp của luận văn

- Nhận diện tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học với các cây bút

tiêu biểu trên báo Văn nghệ (2006 - 2010)

- Tìm hiểu đặc sắc nghệ thuật của thể tài chân dung văn học nhằm thúc đẩy sự phát triển của thể tài

- Tư liệu: Tập hợp đầy đủ các bài viết về chân dung văn học trên báo

Văn nghệ (2006 - 2010) làm tư liệu tham khảo khi nghiên cứu về thể tài này

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung chính được triển khai thành

3 chương:

Chương 1: Khái quát chung về thể tài chân dung văn học ở Việt Nam

Chương 2: Diện mạo của thể tài chân dung văn học trên báo văn nghệ

(2006 - 2010)

Chương 3: Nghệ thuật khắc họa chân dung văn học và một số vấn đề đặt

ra đối với việc viết chân dung văn học trên báo văn nghệ (2006-2010)

Sau cùng là Tài liệu tham khảo và Phụ lục

NỘI DUNG

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC Ở VIỆT NAM

1.1 Khái niệm về thể tài chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể tài khá mới trong tiến trình văn học Việt Nam Nó xuất hiện từ những năm 30 của thế kỷ XX, khi người cầm bút không chỉ có nhu cầu thẩm mỹ, nhu cầu biểu dương giáo dục, họ còn có nhu cầu giải quyết những mâu thuẫn mà thời đại đặt ra, nhu cầu tự đánh giá và tự bộc lộ chính mình Thể tài chân dung văn học đã đáp ứng được điều đó Chọn đối tượng phản ánh là những văn nghệ sĩ, những con người lao động đặc biệt - lao động nghệ thuật - họ là những người tài năng, hơi thở của họ thấm đượm không khí của thời đại Vì vậy, các cây bút viết chân dung văn học đã nhận về mình những khó khăn, làm thế nào để bức chân dung về họ được phác thảo, khắc họa trở nên chân thật, sinh động và rõ nét

Từ góc độ thể tài, lý luận văn học đã xác định chân dung văn học là một thể tài đặc thù thuộc thể ký Trong cuộc nói chuyện với nhà báo Thụy Khuê, GS Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng chân dung văn học là “một dạng bút

ký về người thật, việc thật”… Trong từ điển Thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi ở mục Chân dung văn học

trang 54 - 55, Nhà xuất bản Giáo Dục có viết: “Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể ký” Không giống với hồi tưởng vốn “ghi chép” về một con người cụ thể với tư cách là một thể tài văn học, chân dung văn học đi vào “miêu tả” con người cụ thể với một “quan niệm” xác định về

“nhân cách” Vậy viết chân dung văn học làm sao phải miêu tả được diện mạo của một người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng, cá tính độc đáo, không lặp lại

Bên cạnh đó, còn có ý kiến khác của tác giả cuốn Chân dung văn học

chọn lọc - Nhà xuất bản Tác phẩm mới in năm 1993, trang 6, cho rằng chân

dung văn học là “một thể khá co giãn, không có ranh giới rõ rệt, dễ lẫn vào các thể khác” Điều này cũng có lý, đọc các tác phẩm chân dung có lúc ta cảm tưởng như đó là một tác phẩm phê bình hay một cuốn tiểu sử… Dù ở dạng nào thì các nhà văn có tài đều đã thể hiện một cách thật hoàn hảo Không chỉ cung cấp tư liệu mà còn xây dựng được những hình tượng nghệ thuật giàu tính thẩm mỹ, gây ấn tượng sâu sắc đối với độc giả

Đến với cuốn Chân dung văn học do tác giả Vương Trí Nhàn tuyển

chọn (Nhà xuất bản Hội Nhà văn in năm 2000), ngay phần “Lời dẫn” ông viết chân dung văn học là “một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học, nhiệm vụ của nó là phác họa ra những hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội…” Ở đây tác giả Vương Trí Nhàn chỉ ra cho chúng ta thấy chân dung văn học, nếu như trước đây bạn đọc ngầm hiểu chân dung văn học thường là những văn nghệ sĩ, thì nay không chỉ dừng lại ở đó mà chúng ta còn biết tới chân dung văn học còn có thêm các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng…

Còn trong cuốn Chân dung văn học Việt Nam, Nxb Hội Nhà văn, năm

2010, trang 38, tác giả Nguyên An cho rằng để làm nên khái niệm, định nghĩa

về thể chân dung văn học là nhờ 3 đặc trưng sau:

Thứ nhất, chân dung văn học là một thể văn thuộc loại bút ký -

sáng tác văn chương

Thứ hai, chân dung văn học là một thể văn bộc lộ trực tiếp, rõ nét chất

chủ quan của người viết

Thứ ba, chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học

Ông cho rằng ba đặc trưng trên có vị trí bình đẳng và song hành với nhau, có giá trị tương hỗ nhau Không chỉ có vậy, ông cũng cho rằng chân

dung văn học là “một thể co giãn” Nó có yếu tố “sáng tác” nghĩa là sáng tạo hình tượng nhân vật sống động, nhưng căn bản mang tính chất và dùng phương pháp của thể ký (người thật việc thật)

Với tác giả Lại Nguyên Ân, ông đúc kết chân dung văn học là một thể tài còn đang hình thành, tiếp cận về nó còn khá co giãn ở từng người viết khác nhau Cho nên khó mà có ngay một sự “tổng kết”

Tựu trung lại, chúng ta nhận thấy các tác giả đều cho rằng chân dung văn học là “một thể co giãn, không có ranh giới rõ rệt”, nó “ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình” Tuy nhiên nó sử dụng phương pháp của

“thể ký”

1.2 Nguồn gốc và sự ra đời của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam

Nếu như khái niệm chân dung văn học còn có một số ý kiến lẻ tẻ bàn đến, và chưa có một sự “tổng kết” cụ thể, thì việc nghiên cứu, tìm hiểu nguồn gốc thể loại và sự ra đời của chân dung văn học ở Việt Nam cho đến nay dường như vẫn là một không gian còn trống vắng nhiều Tuy nhiên, nhà

nghiên cứu văn học Nguyên An đã đề cập đến vấn đề này trong cuốn Chân

dung văn học Việt Nam một cách rất cụ thể Ông gọi những ý kiến của mình

là những giả thuyết, theo đúng nghĩa “dè dặt” của từ này Và sau đây người viết xin được trân trọng kế thừa thành quả của người đi trước và xin trình bày lại sơ lược ý kiến của ông

1.2.1 Nguồn gốc thể tài của chân dung văn học ở Việt Nam

Bàn về nguồn gốc thể loại của một thể văn là câu chuyện khó khăn Bởi

vì nguồn gốc của một thể văn nào đó có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân

xã hội - văn hóa - văn học khác nhau

Khi tìm nguồn gốc của thể chân dung văn học ở Việt Nam, tác giả Nguyên An liên hệ đến những thể văn mà ông cho rằng quan hệ trực tiếp với

nó Và xét về mặt thể loại, ông nhận định chân dung văn học là một thể văn

“thuộc loại bút ký văn học”, nên có nguồn gốc trực tiếp từ những loại văn thơ viết về người thật, việc thật trong truyền thống lâu đời của văn học Việt Nam Ông đưa ra những dẫn chứng cụ thể trong lịch sử văn học nước nhà với những tên tuổi như Đặng Minh Khiêm - người đầu tiên đã viết về các danh nhân lịch

sử với bộ Thoát Hiên vịnh sử tập, còn gọi là Việt giám vịnh sử tập Trong bộ

Vịnh sử bằng thơ đồ sợ gồm ba tập này, tác giả Đặng Minh Khiêm vịnh 125 nhân vật nổi tiếng (như: Trần Quốc Tuấn, Chu Văn An…) trong 125 bài Những bài Vịnh của ông đã được người đời sau truyền tụng là “kiệt tác” của một nhà “danh bút”

Sau Đặng Minh Khiêm là Nguyễn Công Trứ, Hà Nhiệm Đại cũng có những bài thơ vịnh rất hay (về Hàn Tín, Bỡn ông Cử hoặc tự vịnh về mình) và tác giả Nguyên An suy luận một cách có lý rằng: Những bài vịnh này có lẽ là ngọn nguồn của thể chân dung văn học, ít ra là đối với loại chân dung văn học bằng thơ của Xuân Sách, Nguyễn Vũ Tiềm… Vì thực ra đó cũng là thứ thơ vịnh

“nhân vật” hiện đại

Ông còn cho biết thêm lịch sử văn học nước ta đã để lại nhiều bài văn

Tế đáng gọi là những kiệt tác, trong đó đoạn” thích thực” cũng là một dạng chân dung nhân vật, ghi lại được một cách chính xác và sinh động hành trạng

và gương mặt tinh thần của người quá cố, ông dẫn chứng một đoạn trích trong

bài Văn tế Cao Thắng của Võ Phát như sau: “Nhớ tôn linh/ Hào kiệt ấy tài/

Kinh luân là chí/ Vén mây nửa gánh giang san/ Vỗ cánh bốn phương hồ thỉ/ Gặp quốc lộ đang cơn binh cách, nỗi ân ưu/ Bỏ gia đình theo việc nhung đao, lòng đánh giặc riêng phần lao tụy, Địa bộ muốn theo dòng Nhạc mục, thét nhung bào từng ghé trận oai linh, Thiên tài toan học chước Võ hầu, chế súng đạn biết bao phần cơ trí…” (Chân dung văn học, Nxb Hội Nhà văn, 2010

trang 43)

Bên cạnh đó ông còn kể đến những bài thơ Khóc, thơ Điếu, những câu Đối vịnh người sống, điếu người chết hoặc theo bút pháp trào phúng, hoặc

theo bút pháp trữ tình cảm thương… Đó cũng là những bức chân dung đầy tài hoa của các bậc tài danh trong lịch sử văn học nước nhà Những tên tuổi như

Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương… đã để lại những bài thơ tự Vịnh, tự Trào cũng có thể coi là những bức chân dung tự họa tuyệt bút

Nói đến nguồn gốc thể loại trực tiếp của thể chân dung văn học theo tác giả Nguyên An tất nhiên không thể không tính đến những bài văn xuôi viết về người thật đã có từ thời Cổ Trung đại Thông thường, những con người thực

ấy trong cuộc đời, là những người có kỳ tích được ngưỡng mộ Họ là vị tướng

có công đánh giặc vì sự yên vui của dân lành, cũng có thể là một bậc đạo cao

đức trọng Ông đã đưa ra những dẫn chứng trong Thiền uyển tập anh có đoạn viết về Sư Khuông Việt hay trong sách Lịch triều hiến chương loại chí của

Phan Huy Chú từng được coi là bộ “bách khoa toàn thư” đã có những trang viết sinh động, dựng lên dung mạo và cốt cách của một số nhân vật lừng danh trong lịch sử, khiến người đời sau vẫn coi là những bức chân dung chưa dễ gì thay thế được Viết về Mạc Đĩnh Chi, Phan Huy Chú đã viết những trang hấp dẫn: “Ông tự là Tiết Phu, người làng Lãng Động, huyện Chí Linh, Hải Dương, thông minh hơn người, nhưng tướng mạo xấu xí Triều Anh Tông đỗ

Trạng nguyên Khi mới đỗ, vua chê xấu, ông bèn làm bài phú Ngọc Tỉnh Liên

để tự ví mình có câu “Không phải là bên trong trống rỗng không có gì: Than cho số phận thuyền quyên phần nhiều gặp trắc trở; nếu cái cuống lá của ta vẫn đứng thẳng thì mưa gió có hại gì” Trần Anh Tông xem rồi khen hay nhắc lên làm Thái học sinh dũng thủ, sung chức Nội thư gia

Ông đi sứ nhà Nguyên người Nguyên khinh là nhỏ bé Có lần triệu vào phủ tể tướng, mời ngồi Trong phủ có bức tranh treo con chim sẻ đậu trên cành trúc Ông chạy đến xem, người Nguyên cười là quê mùa Ông mới kéo rách con chim sẻ, mọi người lấy làm lạ hỏi tại sao ông đáp: “Tôi nghe người xưa (chỉ) vẽ công, mai, và chim sẻ thôi Vì trúc là quân tử, sẻ là tiểu nhân; nay

tể tướng lấy trúc với sẻ thêu vào bức trướng thế này là lấy tiểu nhân ở trên quân tử Tôi sợ đạo tiểu nhân lớn lên, đạo quân tử mờ đi nên vì thánh triều (mà) trừ bỏ Mọi người phục là nhanh trí

Tóm lại ông đã khái quát nguồn gốc ra đời của thể chân dung văn học qua sơ đồ sau (xin được đưa ra để bạn đọc cùng tham khảo):

tự sự (Liệt truyện, tiểu thuyết)

Chân dung văn học Việt Nam

Nhìn vào bẳng lược đồ chúng ta thấy rõ rằng:

Trong đời sống tinh thần của người Việt từ thuở xa xưa, đã luôn xuất hiện một nhu cầu được thừa kế, được nói, được khen ngợi những con người kiệt xuất, có công lao với cộng đồng và cảm thông với những người gặp điều oan trái… Đồng thời, người Việt từ thuở nào cũng đã có ý thức phê phán, chê

cười những kẻ xấu bất kể họ ở giai tầng nào Tiền đề tư tưởng, tình cảm, tâm

lý thấm nhuần tính dân chủ này khi được phát triển hơn ở các giai đoạn lịch

sử về sau, sẽ là nguồn gốc trực tiếp để tạo ra sự xuất hiện của những áng chân dung văn học thực thụ

Khi con người biết khen - chê bằng thơ ca và truyện ký ấy là khi văn chương đã dần dần trở thành phương tiện hữu hiệu trong giao tiếp và truyền

bá tư tưởng giao lưu tình cảm Việc nêu gương những con người trung nghĩa, phê phán những kẻ tham bạo bằng sáng tác thơ văn đã là nguồn cảm hứng lâu dài, tạo ra cả một nội dung lớn trong truyền thống văn chương dân tộc Nguồn gốc thể chân dung văn học ở Việt Nam như thế là rất có căn cốt không chỉ về

lý thuyết mà cả phương diện thực tiễn

1.2.2 Sự ra đời của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam

Cùng với quá trình đi tìm nguồn gốc của thể chân dung văn học, tác giả Nguyên An cũng tìm ra sự ra đời của thể chân dung văn học ở Việt Nam Theo ông thể chân dung văn học được ra đời từ sự cộng hưởng ba nhân tố sau:

1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài

3 Phê bình văn học phát triển

* Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

Theo chúng tôi trong ba nhân tố trên thì nhân tố con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập đóng vai trò quan trọng bởi lẽ: Ý thức về bản ngã vốn có rất sớm trong cộng đồng nhân loại, nó luôn luôn tồn tại và đóng vai trò động lực của sự phát triển xã hội, và một khi xã hội ngày càng tiến triển, thì ngược lại, đã làm cho ý thức bản ngã thêm phong phú và sâu sắc Từ sự phát triển của ý thức bản ngã, con người cá nhân được hình thành dần

Chân dung văn học là một thể văn đề cao cá tính phong cách độc đáo của người viết văn, làm thơ Vì thế nó chỉ ra đời khi ý thức cá nhân đã phát

triển trong đời sống xã hội và đời sống văn hóa Con người cá nhân có thể được đánh giá theo phẩm chất của bản thân nó, chứ không phải theo đẳng cấp cao thấp biểu hiện ở chức vụ hay theo nghề nghiệp mình đang làm, hoặc theo những nguyên tắc đạo lý chung chung của cộng đồng đẳng cấp

Từ những năm 1920, 1930 cùng với sự phát triển của xã hội Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực kinh tế và văn hóa, ý thức về con người và cá nhân bắt đầu được hình thành, xác lập, phát triển Theo đó, nghề viết văn cũng đã xuất hiện và đang tỏ ra có giá Đây chính là cơ sở trực tiếp để thể chân dung văn học ở nước ta ra đời

Và để khẳng định cho điều này, trong cuốn Một thoáng văn nhân (Nxb Khoa học Xã hội, 2003) trong phần Lời ngỏ cùng bạn - tác giả Nguyên An

viết: “Phải có một nền văn học sôi động với sự có mặt đông đảo của nhiều cá tính sáng tạo thì mới có đất cho những trang viết chân dung văn học nảy nở, phát triển” Ngoài nhân tố cơ bản là con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập Ông còn cho rằng sự ra đời của chân dung văn học ở việt Nam còn có

sự tiếp thu văn học nước ngoài và phê bình văn học phát triển

* Sự tiếp thu văn học nước ngoài

Phê bình văn học là một bộ phận của cả nền văn học mà trong đó có sáng tác thơ văn, nghiên cứu lý luận, biên khảo, dịch thuật… Là sản phẩm của hoạt động sáng tác, cũng là nơi thể hiện ý thức của cả một nền văn học, phê bình văn học Việt Nam trong quá trình phát triển của mình đã chịu rất nhiều ảnh hưởng của các thành tựu, các trào lưu phê bình văn học nước ngoài

Tác giả Nguyên An cho rằng chân dung văn học là một thể văn vừa có yếu tố sáng tác vừa có yếu tố của phê bình văn học, thật tự nhiên, sự ra đời và phát triển của nó không tách rời sự ra đời và phát triển của phê bình văn học nói chung Ông dẫn ra lịch sử văn học Pháp - một nền văn học có nhiều ảnh hưởng đến sự phát triển của văn học Việt Nam hồi cuối thế kỷ IXX, đầu thế

kỷ XX với những tên tuổi như Sanhtơ Bơvơ Và đặc biệt qua những lần trò chuyện trực tiếp với những người từng viết chân dung văn học ở Việt Nam, ông cho biết: Không chỉ có Sanhtơ Bơvơ với Môroa, J.CôcTô của Pháp mà cả những Gorki, Pauxtopxki, Êrenbua của Nga,… cũng đã gợi hứng, gợi ý cho

họ rất nhiều Ông đưa ra đẫn chứng về Êrenbua với bức chân dung của mình viết về Maiacôpxki Ông cho rằng hẳn nhà văn Tô Hoài đã đọc kỹ Êrenbua và một số nhà văn nước ngoài khác, rồi bằng vốn liếng thật sung mãn của mình, nhà văn đã dựng được chân dung văn học những: Nguyễn Bính, Nam Cao, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng… thật sống động

Ông còn dẫn ra một số đoạn viết về chân dung văn học của Trung Hoa

cổ xưa mà người đọc dễ dàng nhận thấy nó có mối quan hệ thân thuộc với các

trang sách Tang Thương ngẫu Lục của Việt Nam Điều này càng nhằm khẳng

định sự ra đời của thể loại chân dung văn học ở Việt Nam có sự tiếp thu văn học nước ngoài

* Phê bình văn học phát triển

Nhà nghiên cứu Nguyên An cho rằng: Từ thời phong kiến Trung đại ở Việt Nam đã xuất hiện một trạng thái phê bình văn học dưới dạng những bài

Tựa, bài Bạt ở các tập sách và các bức thư… “Buổi diễn thuyết người đông như hội/ Kì bình văn khách đến như mưa”, một số nhà nghiên cứu khác cũng

dẫn hai câu này để nói sự bình văn ở các trường làng, trường phủ… Từ xưa cho đến hồi đầu thế kỷ XX Hình thức “phê bình văn học này” chủ yếu là bình tán các tác phẩm văn học Ngoài ra cũng có nhắc đến phẩm hạnh của các tác giả theo xu hướng ngợi ca thù tạc

Rồi ông chỉ ra lịch sử Việt Nam thời Trung đại còn để lại nhiều lời bình văn nổi tiếng của các văn thi gia (ông đưa ra một loạt dẫn chứng như Lý Tử

Tấn (1378 - 1454) - bài Tựa cuốn Việt Âm Thi tập văn tuyển, Ngô Thì Nhậm (1746 - 1803) với các bài: Bài thơ với Phan Huy Ích, Tựa cho tập thơ Hoàng

Công Thi Tập, Tựa cho tập thơ Tinh Sà Kỷ Hành… Tuy nhiên phê bình văn

học với ý nghĩa là một hoạt động xã hội chuyên nghiệp có tác động đối với công chúng rộng rãi và đối với tiến trình phát triển của văn học chưa thực sự

ra đời

Vào khoảng những năm 20, 30 của thế kỷ XX, công chúng văn học và các nhà văn nói chung đều thuộc tầng lớp thị dân Ban đầu là dăm ba chục vạn người rải ra ở khắp các thị xã, thành phố suốt từ Bắc chí Nam Rồi khi công chúng văn học được mở rộng, văn học được dân chủ hóa, thì nhà in, nhà xuất bản các báo chí văn học cũng xuất hiện ngày càng nhiều, tạo điều kiện nuôi dưỡng những cây bút chuyên nghiệp hoặc bán chuyên nghiệp Lúc này nhà văn đã viết ra những trang văn, những áng thơ vừa phản ánh hiện thực cuộc đời đa dạng phức tạp kia, vừa để gửi vào đó tình yêu thương hay lòng căm giận của mình, thì rất muốn người đọc bình giá xem mình viết thế có được không, có hay không… Còn công chúng thì muốn hiểu rõ hơn vẻ đẹp của những trang văn thơ ấy, muốn biết nguồn cơn nào mà nhà nhà văn viết ra như thế… Từ hai phía, nhà văn và công chúng, đều cần tới hoạt động giới thiệu phê bình văn học Đáp ứng nhu cầu đó, phê bình đã ra đời Rồi từ những năm 1920,1930 nó càng ngày càng phát triển và đã tạo nên một số cây bút thực sự tài năng như Thiếu Sơn, Hoài Thanh, Lê Ta, Vũ Ngọc Phan…

Tập phê bình văn học ra đời sớm nhất ở Việt Nam là Phê bình và cảo

luận (1933) của tác giả Thiếu Sơn Nhà phê bình đầu tiên này của văn học

Việt Nam, ngay từ đầu đã quan niệm: “không phải chỉ có phê bình sách, mà cũng có phê bình người” Và tác phẩm của ông đã thành một phần quan trọng

để “phê bình nhân vật” với một loạt bài viết có tính cách chân dung văn học

về các nhà văn Nguyễn Khắc Hiếu, Phan Khôi, Hồ Biểu Chánh, Hoàng Ngọc

Phách, Tương phố, Trần Tuấn Khải, Trần Trọng Kim… Trong Phê bình và

cảo luận - tập đánh dấu sự ra đời thực sự chững chạc của thể phê bình văn

học ở Việt Nam này, Thiếu Sơn đã vừa phê bình văn phẩm vừa phác dựng chân dung - tính cách ông Nguyễn Khắc Hiếu (Tản Đà) rất hấp dẫn như sau:

“Ngoài ra Tản Đà tiên sinh lại ngông hơn hết thảy Đời đục, tiên sinh trong Đời tối, tiên sinh sáng Đời quay cuồng trong nhân dục tư lợi, tiên sinh sống ở thế giới tinh thần

Cái đặc sắc trong người tiên sinh là cái “tình”, cái tình nặng, cái tình sâu, cái tình mộng huyễn, cái tình nên thơ, cái tình cùng với nước non cây cỏ

mà dung hòa họa vận, cái tình cùng với thế đạo nhân tâm mà nên giọng chua cay

Tản Đà tiên sinh là một thi sĩ vậy Ông đã có cái khí tiết thanh cao, lại

có cái tâm hồn lãng mạn; ông đã có cái tính tình đa cảm, lại có cây viết nên thơ…" (Phê bình nhân vật - nghệ thuật và nhân sinh, Nxb Thông tin, 2001)

Từ những lý lẽ trên cho thấy phê bình văn học phát triển, đặc biệt là lối phê bình tác giả phát triển, là một trong những thành tố quan trọng tạo ra sự ra đời của thể chân dung văn học ở Việt Nam

1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học

Qua quá trình nghiên cứu, khảo sát, thống kê thực tế trên các cuốn sách, các bài báo viết về chân dung văn học; cộng thêm sự tham khảo từ các nhà nghiên cứu, đặc biệt là nhà nghiên cứu Nguyên An, chúng tôi nhận thấy thể tài chân dung văn học có các đặc trưng sau, xin được trình bày lần lượt từng đặc trưng:

1.3.1 Chân dung văn học là một thể tài thuộc loại bút kí - sáng tác văn chương

Chân dung văn học rất cần đến hư cấu tưởng tượng Nhưng hư cấu, tưởng tượng trong chân dung văn học dù mạnh mẽ, phóng khoáng đến đâu, cũng phải dựa trên sự thật tuyệt nhiên, không được phép dựng chân dung văn học về một nhà văn nào đó mà “hư cấu” và “tưởng tượng” ra những chi tiết không có thật trong tiểu sử, sinh hoạt, làm việc, ứng xử… của nhà văn đó

Điều này có thể coi là một nguyên tắc khắt khe đối với người viết chân dung

văn học Nhà văn Chu Văn từng kể: “tôi nhớ là năm 1989 một nữ sĩ than

phiền về một anh chàng tọc mạch vô tích sự, phô ra một bài, nói là câu chuyện tình của nữ sĩ buổi thiếu thời Vậy sự việc có thật hay không có thật?

Nữ sĩ cau mặt: “đâu có” Còn cái anh viết thì cứ xưng xưng cãi là “nhất định có”, rồi lôi ông này ông kia ra làm chứng…" (Chân dung văn học Việt Nam,

Nxb Hội Nhà văn, 2010) Từ lời kể của nhà văn Chu Văn chúng ta cần thấy rằng: Viết chân dung văn học không nên hư cấu, tưởng tượng những chi tiết

không có thật đến quá mức để xảy những sự việc như trên

Các tác giả viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ cũng đã hiểu rõ

nguyên tắc đó Cho nên khi viết về một chân dung nào đó họ thường phải cung cấp cho bạn đọc: Một ảnh chân dung hỗ trợ, bên cạnh là những dòng chữ in đậm giới thiệu về tiểu sử bản thân, các giai đoạn sáng tác với các tác phẩm tiêu biểu đã được in và những tác phẩm đoạt giải… Phần đông trong số các bài viết của mình, các tác giả đã nói rõ mối quan hệ với đối tượng được khắc họa (phần này sẽ được chúng tôi trình bày rõ hơn tại mục 2.4 thuộc chương 2) Chỉ cần đưa ra những chi tiết như vậy đã phần nào chứng minh với bạn đọc là mình và đối tượng dựng chân dung đã từng quen nhau, gặp nhau, tiếp xúc làm việc cùng nhau Và như vậy phải dựa trên cơ sở sự thật

những điều mình biết về họ Tuy nhiên trên báo Văn nghệ có một bài viết duy

nhất rơi vào trường hợp giống như trường hợp của Chu Văn kể Đó là bài viết

“Văn Lợi, lợi nhờ văn” của tác giả Lý Hoài Xuân đăng trên số 39 (ra ngày 29-9-2007), trong bài viết tác giả Lý Hoài Xuân đã tưởng tượng quá sự thật một vài chi tiết về mối quan hệ giữa nhà thơ Văn Lợi và Lâm Thị Mỹ Dạ (người được nhắc tới trong bài viết) để đến nỗi sau gần một tháng trên số 43 (ra ngày 27-10-2007) nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ phải lên tiếng đính chính lại

điều mà tác giả Lý Hoài Xuân đã tưởng tượng hơi quá về cô (điều này chúng tôi trình bày rõ hơn tại mục 3.2.1 thuộc chương 3)

Quay trở lại với việc các tác giả viết chân dung văn học trên báo Văn

nghệ tuân thủ rất rõ về nguyên tắc viết chân dung văn học Chúng ta thấy rõ

điều này ở bất kỳ bài viết nào Ví dụ như tác giả Đoàn Minh Tuấn với bài

“Trang sách trang đời” đăng trên Văn nghệ số 45 (ra ngày 11-11-2006) viết

về nhà văn Nguyễn Gia Nùng Tác giả Đoàn Minh Tuấn đã hiểu rất rõ, rất kỹ,

về cuộc đời riêng của nhà văn Nguyễn Gia Nùng: “Quê đất nhãn Hưng Yên,

15 tuổi đã xa nhà vào học ở trường kháng chiến Thanh Hóa Do nguồn tiếp tế của gia đình từ vùng dịch hậu luôn gặp khó khăn trở ngại, đang tuổi ăn, tuổi lớn mà hàng tháng trời phải ăn gạo mục độn khoai sắn với thức ăn duy nhất rau muống luộc chấm với nước muối có giầm ớt đã trở lên quen thuộc…” hay viết về mối tình đầu của Nguyễn Gia Nùng “Có một nữ sinh học sau Nùng một lớp ở trường cấp 3 liên khu 3 Nam Định, xinh đẹp có đôi mắt xinh tươi

và nghịch ngợm, yêu Nùng nên đặt quyết tâm sau một năm Nùng vào Khoa ngữ văn Đại học Tổng hợp, cô cũng nộp đơn xin thi vào trường để được gần Nùng và cô đã đạt được nguyện vọng Nhưng do Nùng chỉ dám “giậm chân tại chỗ” trong quan hệ với cô và do hoàn cảnh Nùng đã “nhắm mắt đưa chân”, chấp nhận cuộc hôn nhân với người khác, để mãi những năm sau này cả hai vẫn còn phải day dứt nuối tiếc…”

Để viết được những điều vừa kể trên, chắc chắn tác giả Đoàn Minh Tuấn không thể tự tưởng tượng ra được, mà phải bắt nguồn từ một sự thật, sự thật về cuộc đời Nguyễn Gia Nùng Có lẽ do là bạn “thân thiết” nên tác giả biết rõ cuộc đời ông

Hay đến với bài viết “Hai nhà văn từng ở Nam Định” đăng trên Văn

nghệ số 11 (ra ngày 18-3-2006) của tác giả Vũ Từ Trang viết về nhà thơ

Hoàng Trung Thủy và nhà văn Chu Hồng Hải Tác giả kể: “Tôi còn nhớ một

buổi Chu Hồng Hải với tôi chốn tiết ngoại khóa đạp xe về vùng Kinh Bắc nghe hát quan họ Sớm hôm sau trở về lớp học, Hải đến phòng làm việc của thầy hiệu trưởng - nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh, ăn năn xin lỗi, vì quá mê quan

họ mà bỏ tiết học Hải hứa với thầy Nguyễn Xuân Sanh sẽ viết một truyện

ngắn thật hay in trên báo Văn nghệ để chuộc lỗi Thế rồi mấy đêm, Chu Hồng

Hải thức trắng, viết xoàn xoạt Tháng sau Chu Hồng Hải có truyện ngắn đăng

báo Văn nghệ thật… Đây là những lời kể lại của chính tác giả, người cùng

tham gia vào việc chốn tiết đó Vậy tất nhiên đó là điều không thể tưởng tượng được Chỉ với hai ví dụ trên cũng đủ cho chúng ta kết luận rằng: viết chân dung văn học phải đúng sự thật (thể loại kí)

Một nét đặc sắc và rất cần cho chân dung văn học nữa chính là chất văn học của nó (văn sáng tác) Đây là nét tinh tế, không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng

là văn học, có chỗ đứng trong văn học Và chính điều này đã cho phép thể tài chân dung được phóng túng nhiều hơn so với lối viết tiểu sử hoặc nghiên cứu một tác giả

1.3.2 Chân dung văn học là một thể tài bộc lộ rõ góc nhìn chủ quan của người viết

Sáng tác văn chương là một hoạt động cá thể Hoạt động này đã tạo ra những hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan làm say mê biết bao thế hệ người đọc Tuy nhiên, ở mỗi thể văn, tính chủ quan này lại có những tỷ lệ cao thấp khác nhau Chân dung văn học là một thể văn trong đó chất chủ quan

được bộc lộ rất đậm, trong nghiên cứu hơn 200 bài báo Văn nghệ chúng tôi

thấy mỗi bài viết đều tạo dựng một góc nhìn chủ quan riêng Điều này dẫn tới cái hay, cái hấp dẫn riêng của mỗi bức chân dung

Thực tế cho thấy, viết chân dung văn học thường là viết về những cá tính độc đáo, không mấy ai lại viết chân dung về những văn nghệ sĩ ít tài năng

và lại có cuộc sống đơn tẻ Tuy nhiên, theo tác giả Vương Trí Nhàn - người viết nhiều về thể chân dung văn học cộng với may mắn trong nghề làm phê bình của mình, ông luôn được sống và làm việc gần các nhà văn, nhà thơ Ông đúc kết ra một điều rằng: “Bên cạnh những bài thơ, cuốn truyện thì các nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo khác đấy chính

là tính cách của họ… Phần lớn người cầm bút cũng có cả những chỗ tầm thường lẫn chỗ cao quý Rồi điều quan trọng hơn, mỗi con người có một tư cách, một số phận Không phải chỉ có những tài năng lớn mới có một cuộc đời thú vị, những nhân vật tạm gọi là bình thường cũng có cách phấn đấu riêng, những bi kịch riêng Những cuộc làm người của họ trong văn chương cũng rất đáng ghi chép lại” Vậy theo ông, ngoài những tài năng lớn thì những con người bình thường với những cuộc làm người trong văn chương cũng rất đáng để ghi chép lại Điều này góp phần tạo nên sự phong phú cho thể tài chân dung văn học

Trong làng văn ở ta, Nguyễn Tuân là một cây bút viết chân dung văn học cự phách Nói về chân dung văn học do Nguyễn Tuân viết, Nguyễn Đăng Mạnh có nhận xét: “nhìn chung bao giờ Nguyễn Tuân cũng tô đậm cái tôi của mình trên những trang phê bình, tiểu luận, nhất là chân dung văn học Đọc những trang viết ấy thấy không chỉ có một chân dung mà hai chân dung: chân dung một Tản Đà, một Vũ Trọng Phụng, một Nguyễn Huy Tưởng hay một Nguyên Hồng gì đó, và chân dung Nguyễn Tuân tự họa”

Tính chủ quan ấy của chân dung văn học thường được tập trung thể hiện ở việc lựa chọn đối tượng để dựng chân dung Điều này lý giải vì sao các tác giả lại chọn người này mà không chọn người kia? Sao tác giả Nguyễn Đăng Mạnh lại chọn nhà văn Nguyễn Tuân, sao tác giả Văn Hồng lại chọn nhà văn Định Hải, hay tác giả Nguyễn Long Khánh lại chọn nhà văn Hồ Anh Tuấn mà không phải là một ai khác…

Tính chủ quan của chân dung học còn thể hiện rõ hơn nữa ở cách khai thác và sự phát hiện riêng về đối tượng Điều đó thật có lý, bởi lẽ khi đi vào dựng chân dung, mỗi tác giả có cách cảm, cách nhận, cách khai thác và phát hiện riêng những nét độc đáo của đối tượng Nhiều khi cùng viết về một đối tượng nhưng mỗi tác giả lại có cách khai thác khác nhau Ví như cùng viết về

nhà văn Lý Biên Cương bài viết “Người thức với vùng than” đăng trên Văn

nghệ số 38 (ra ngày 20-9-2008) của tác giả Phan Thanh và bài viết “Thăm

thẳm đường đời” đăng trên số 14 (ra ngày 3-4-2010) của tác giả Dương

Hướng Chúng ta thấy cùng viết về nhà văn Lý Biên Cương nhưng hai tác giả

có hai hướng khai thác khác nhau… Nếu như tác giả Phan Thanh khai thác về ông là từ sự am hiểu về những tác phẩm, là giọng điệu trong văn ông “văn Lý Biên Cương khó lẫn với người khác, đọc lên thấy ngay, nhất là ở những truyện đặc sắc được gửi gắm nhiều tâm trạng, lòng yêu người, yêu đời của tác giả cứ vời vợi” Còn với tác giả Dương Hướng, ông đi vào khai thác cuộc đời nhà văn với từng đoạn đường đời thăm thẳm nỗi gian truân của ông Đấy là cái chủ quan của mỗi tác giả, họ có những phát hiện riêng về đối tượng

Về tính chủ quan của thể chân dung văn học, Nguyễn Tuân từng nói:

“Văn chương mà không cho người ta bộc lộ người ta thì cái hay của nó nảy ra

từ đâu được nữa”

Chân dung văn học là loại bút kí thể hiện đậm nét cái tôi của chủ thể sáng tác Qua chân dung văn học chẳng những biểu hiện được cá tính, phong cách nhà văn - đối tượng dựng chân dung văn học, mà còn biểu hiện cả cá tính, phong cách nhà văn - tác giả bức chân dung văn học

1.3.3 Chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học

Tác giả Nguyên An cho rằng “Chân dung văn học là một thể văn có nguồn gốc sâu xa từ các bản liệt truyện trong văn chương trung cổ và cũng có quan hệ họ hàng với các truyện kí người thật việc thật gần đây” Qua quá

trình thống kê, phân loại cách viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ 5

năm gần đây (2006 - 2010), chúng tôi nhận thấy: Có nhóm bài viết chủ yếu từ

sự am hiểu về nội dung tác phẩm của nhà văn, có nhóm bài viết chủ yếu từ sự tường minh về cuộc đời nhà văn, cũng có nhóm bài viết hỗn hợp (trong đó vừa bắt nguồn từ nội dung tác phẩm, vừa liên hệ đến cuộc đời tác giả) Về nội dung của các nhóm bài viết này sẽ được chúng tôi triển khai và trình bày cụ thể tại mục 2.5.1; 2.5.2; 2.5.3 thuộc mục lớn 2.5 của chương 2

Chân dung văn học là một dạng của phê bình văn học Chúng tôi cho rằng đặc trưng này phải được nhận ra ở các kiểu viết khác nhau: Đi từ tác phẩm đến con người; đi từ chuyện đời đến tác phẩm; hoặc hỗn hợp cả văn và đời Điều quan trọng là: Dẫu viết theo kiểu nào, thì chân dung văn học cũng phải làm hiện rõ ra nhân vật, hình tượng nhà văn như là “một con người cụ

thể với một quan niệm xác định về nhân cách” (Từ điển thuật ngữ văn học) và

giúp người đọc như được gần gũi thật sự, như được tận mắt quan sát nhà văn

để thấy quả thực văn với người là một

Tất nhiên, tính chất phê bình văn học của thể loại này cũng cần được hiểu theo nghĩa rộng, nó là một biệt dạng của phê bình văn học Không xác định được tiêu chuẩn này, việc xây dựng chân dung nhà văn sẽ trở nên quá tùy tiện, không giúp gì cho người đọc hiểu con người tinh thần của nhà văn, thường thể hiện ở chiều sâu của thế giới nghệ thuật của ông ta

Chương 2

DIỆN MẠO CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC

TRÊN BÁO VĂN NGHỆ (2006 - 2010)

2.1 Đôi nét khái quát về báo Văn nghệ và thể tài chân dung văn học trên báo Văn nghệ từ 1978 đến nay

2.1.1 Đôi nét khái quát về báo Văn nghệ

Từ khi thành lập cho đến nay, gần 80 năm qua Đảng Cộng Sản Việt

Nam luôn luôn quan tâm đến công tác báo chí nói chung, báo chí Văn nghệ nói riêng, gắn bó báo chí Văn nghệ với tổ chức hội đoàn văn nghệ sĩ Tờ báo

Văn nghệ đầu tiên là Tạp chí Tiên phong, cơ quan ngôn luận của Hội Văn hóa

cứu quốc, tổ chức tập hợp văn nghệ sĩ và trí thức văn hóa đầu tiên được thành lập theo chủ trương của Đảng đề ra trong Đề cương về văn hóa Việt Nam năm

1943 Tiếp đến là Tạp chí Văn nghệ, cơ quan ngôn luận của Hội Văn nghệ

Việt Nam, phát hành số đầu tiên vào tháng 3 năm 1948 Trong quá trình hoạt

động báo Văn nghệ đã nhiều lần thay đổi hình thức ấn phẩm và cho tới năm

1978 lấy tên gọi là tờ Văn nghệ chung của cả nước (Do hợp nhất giữa tờ Văn

nghệ của Miền Bắc và tờ Văn nghệ giải phóng của Hội Văn nghệ giải phóng

Miền Nam) Rồi tờ báo Văn nghệ này lại chuyển thành cơ quan ngôn luận riêng

của Hội Nhà văn Việt Nam cho đến bây giờ

Từ năm 1978 đến nay, phát huy vai trò là cơ quan ngôn luận của Hội

Nhà văn, tờ Văn nghệ luôn hướng về các hội viên nhà văn và những người

viết văn, dành số lượng trang thích đáng để đăng tải sáng tác, bài vở các loại,

ý kiến, nhân danh tổ chức hoặc cá nhân nhà văn, tin tức hoạt động các mặt của phong trào văn học nghệ thuật

Sự đa dạng của loại hình sáng tác, bài vở, ý kiến, tin tức nói trên, được

cụ thể hóa qua các mảng bài trên tờ báo

Các sáng tác mới của nhà văn các thế hệ thuộc các loại hình, thể loại văn học như: Thơ, truyện, ký, kịch bản, lý luận - phê bình, văn học dịch

Các tiểu luận, bài nghiên cứu, phê bình, ý kiến trao đổi về những vấn

đề nảy sinh, quan thiết đối với sự phát triển của các chuyên ngành văn học, của đội ngũ những người sáng tác và quản lý sự nghiệp văn nghệ

Những ý kiến có tính chất chính luận bàn góp nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực thi nhiệm vụ của hội văn nghệ với tư cách là một

tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp

Ngoài ra còn có các chuyên mục như:

* Tiếng nói văn nghệ sĩ: Dành cho các nhà quản lý, các văn nghệ sĩ, từ thực tiễn hội quản lý hoặc sáng tác, phát biểu chính luận đi sâu vào một vấn

đề cụ thể, một khía cạnh tâm đắc, có tính chất xây dựng, bàn bạc, dân chủ

* Diễn đàn: Đăng tải bài vở ngắn, cập nhật các vấn đề đang đặt ra từ thực tiễn sáng tạo của các chuyên ngành văn học - nghệ thuật, nhằm mục tiêu phấn đấu những tác phẩm mới, chất lượng cao

* Nghiên cứu - Trao đổi - phê bình: Đi sâu vào phương diện học thuật của chuyên ngành, bếp núc của lao động, nghệ thuật, thẩm bình về sự hiện diện của những khuynh hướng sáng tác, tác giả, tác phẩm cần trao đổi

* Tác phẩm và dư luận, đọc sách: Đăng những bài viết ngắn của các cây bút phê bình chuyên nghiệp hoặc độc giả rộng rãi yêu văn nghệ tham gia phê bình, điểm bình về các tác phẩm văn học mới xuất bản

* Chân dung văn học (Mỗi tuần gặp một nhà văn): Khẳng định, ghi

nhận đặc sắc cá tính sáng tạo và nỗ lực, hiệu quả lao động nghệ thuật của các

văn nghệ sĩ tiêu biểu

Nhìn chung, trong gần 60 năn qua, báo Văn nghệ đã hoàn thành nhiệm

vụ của một tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp, thu hút đông đảo độc giả

và đem đến cho đời sống văn học nước nhà một luồng sinh khí tràn trề, khỏe

khoắn Trong rất nhiều thể tài, chuyên mục phong phú của báo Văn nghệ, thể

tài chân dung văn học là một miền đất hứa, là dải phù sa màu mỡ khiến bạn đọc không thể không khám phá

2.1.2 Khái quát thể tài chân dung văn học trên báo Văn nghệ

Thể tài chân dung văn học thuộc chuyên mục nhỏ trên báo Văn nghệ Khi mới ra đời có tên “Chuyện văn chuyện đời” cho tới số 30 (ra ngày 29-7-2006) đổi thành “Mỗi tuần gặp một nhà văn”(bắt đầu từ số này, chuyên mục

Chuyện văn chuyện đời được thay bằng chuyên mục Mỗi tuần gặp một nhà văn nhằm lần lượt giới thiệu chân dung, cuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn Việt Nam Bài viết được thể hiện dưới các hình thức: đối thoại, gặp gỡ, phỏng vấn…) Tuy là mục nhỏ nhưng nó có giá trị rất lớn và thiết thực Thể

văn này lấy nhà văn và một số nghệ sĩ ở các ngành khác làm nhân vật mà dựng thành hình tượng Tùy vào mục đích cụ thể mà mỗi tác giả đã tự chọn cho mình một cách dựng chân dung khác nhau Người thì bắt đầu từ kỉ niệm riêng tư, người thì đi từ một vài ấn tượng về phong cách và vị trí của đối tượng, có người thì triển khai bài viết từ một điều tâm đắc nào đó Việc dựng

chân dung văn học trên báo Văn nghệ có thể được khái quát như sau:

* Về mặt hình thức: Thông thường mỗi tuần là một chân dung ứng với một số báo Nó được các tác giả trình bày trên một trang Trung bình mỗi bài viết khoảng trên dưới 2000 chữ bài dài khoảng 3000 chữ còn bài ngắn khoảng

1000, đi kèm nằm ở bên phải mặt báo có một ảnh chân dung của đối tượng được dựng [có bài là ảnh vẽ: số 32 (7-8-20010) của Đỗ Chu viết về văn Hoàng Ngọc Hiến; số tết Mậu Tý 2008 của Vân Long viết về nhà thơ Ngô Quân Miện; số 49 (6 - 12) bài viết của nhà văn Nguyễn Hữu Nhàn về nhà văn Sao Mai có bài ảnh là tượng số 17 + 18 - 2007 có những bài có ảnh phụ đi kèm như bài của Nguyễn Khoa Điềm viết về Phù Thăng đăng trên số 9 (1-3-2008) ảnh đó là ảnh chụp đám tang của Phù Thăng… có một số bài không ảnh…; Ngay đầu trang báo là những dòng chữ in đậm (khoảng 8 đến 10 dòng) giới thiệu về tiểu sử chân dung; những tác phẩm chính đã đăng và những giải

thưởng nếu có Về mặt hình thức so với báo khác như báo Nghệ thuật mới

(phụ chương hàng tháng) của báo Người Hà Nội, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội Cùng là trang viết về chân dung văn học chúng ta thấy: báo Văn

nghệ ảnh chụp chân dung đối tượng nhỏ, thông thường chỉ một ảnh, ít có ảnh

phụ đi kèm, số lượng con chữ giới hạn trên một trang báo… Còn báo Nghệ

thuật mới ảnh chân dung nghệ sĩ rất to, đẹp chiếm gần nửa trang, có nhiều ảnh

phụ đi kèm, số lượng con chữ đôi khi không nhiều nhưng đều trình bày trên

hai trang báo Điều đó nói lên rằng báo Nhệ thuật mới ra sau đã có sự đổi

mới, tiến bộ hơn Họ chú ý chân dung văn nghệ sĩ không chỉ thông qua bài viết mà còn thông qua những tấm ảnh của chân dung đó

* Về lực lượng tham gia viết chân dung (các cây bút viết chân dung): Phần đông là nhà sáng tác (là nhà thơ, nhà văn); nhà nghiên cứu lý luận, phê bình

Ngoài ra còn có các cộng tác viên - là nhà báo, phóng viên và những tác giả không phải là người cầm bút chuyên nghiệp hoặc có những tác giả khi viết không lấy đúng đích danh khiến chúng tôi không rõ về nhân thân, tất cả những tác giả này chúng tôi tạm xếp vào là các lực lượng khác Có một tác giả người nước ngoài là Frank Gerke (cộng hòa liên bang Đức) viết về nhà văn Nguyễn Quang Sáng đăng trên số 6 + 7 + 8 Tết 2010

* Về đối tượng được khắc họa chân dung: Đa phần là các nhà sáng tác (nhà thơ, nhà văn); nhà nghiên cứu lí luận, phê bình Đối tượng khác hầu như vắng bóng

* Về nhan đề bài viết: Nhan đề thường là cái gây ấn tượng đối với độc giả khi họ tiếp cận với bài viết chân dung Về nhan đề của các bài viết chân

dung trên báo Văn nghệ thông thường ngắn gọn, súc tích Có bài lấy trực tiếp

tên đối tượng như hai bài viết của Trần Đăng Khoa: “Phù Thăng” trên số 44 (ra ngày 3-11-2008) trang 5 và bài viết “Nguyên Ngọc” đăng trên số 44 (ra ngày 3-11-2007) Có bài viết lấy từ những câu thơ hay nhan đề bài thơ trong

một tác phẩm của đối tượng như bài “Bây giờ gió gọi anh đi”, của tác giả Phạm Đương viết về nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đăng trên số 37 (16-9-2006);

hay bài “Chớp mắt với ngàn năm” của tác giả Nguyễn Đăng Điệp viết về nhà

thơ Nguyễn Trọng Tạo đăng trên số 39 (30-9-2006 ); có bài viết lấy nhan đề

rất đơn giản như bài viết “Gặp lại Nguyễn Duy” của Lê Huy Mậu đăng trên

số 34 (23-8-2008) trang 5; hay bài “Ông Biền áo trắng” của tác giả Lê Minh Quốc đăng trên số 3 (19-1-2008) trang 5; hay bài “Nhà thơ Trần Dần” của tác giả Phong Lê…; có những bài viết lấy nhan đề từ những câu nói mà tác giả cho là ấn tượng của chính chân dung như bài “Đáng sợ nhất khi mình viết

không hay” của phóng viên Văn nghệ viết về nhà văn Hồ Phương đăng trên số

17+18 (ra ngày 25-2 và 2-5-2009)…

* Về nội dung bài viết: Mỗi bài viết chân dung đều nhằm khẳng định, ghi nhận, đặc sắc, cá tính sáng tạo và nỗ lực, hiệu quả lao động của các văn nghệ sĩ

* Nghệ thuật khắc họa chân dung: Các tác giả dựng chân dung văn học theo nhiều cách khác nhau Có người đi từ đặc sắc văn phong, các đóng góp làm nên vị trí, vị thế của nhà văn qua các tác phẩm chính và một vài chặng đường sống và viết của nhà văn, có người chỉ tập trung dựng lại một đặc sắc nào đó trong sự nghiệp, trong tính cách của một văn thi gia qua cái nhìn có tính chất ấn tượng hay qua một vài lần tác giả được tiếp xúc, làm việc với họ Tất cả những điều đó được các tác giả triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau Có người ghi lại dưới dạng một bài phỏng vấn - đối thoại trực tiếp với chân dung, có người ghi lại thông qua dòng hồi tưởng, có tác giả lại kết hợp đan xen giữa tả, kể, đối thoại và bình luận văn chương Dù dưới hình thức nào họ cũng muốn làm nổi bật lên chân dung mình định dựng

Tóm lại, nhằm hướng tới một công chúng ham mê văn chương mà không có nhiều thì giờ, mà viết trên báo chứ không phải in sách (báo cập nhật

hàng ngày, hàng tuần còn sách thì hàng năm mới xuất bản) nên các tác giả đã trình bày ngắn gọn, lựa chọn những chi tiết hay, đặc sắc, những tính cách tiêu biểu… để người đọc không nhàm chán Đó là sự chọn lựa của mỗi nhà văn

2.2 Các cây bút viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ

Qua quá trình nghiên cứu, thống kê chúng tôi nhận thấy các cây bút

viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ khá đa dạng, phong phú Giúp bạn

đọc có cái nhìn tổng thể về toàn bộ các cây bút viết chân dung văn học trong 5 năm (2006 - 2010), chúng tôi xin đưa ra bảng thống kê chi tiết sau đây:

2.2.1 Bảng kê những cây bút viết chân dung văn học

Ghi chú

5 Nguyễn Đăng Điệp 2 Nhà nghiên cứu lí luận,

phê bình

nhà nghiên cứu phê bình

14 Phùng Văn Khai 2 Nhà Văn

phê bình

23 Nguyễn Khắc Phê 2 Nhà văn, nhà nghiên cứu

34 Nguyễn Quang Thiều 3 Nhà thơ, nhà báo

39 Nguyễn Thị Bích Thủy 1 Nhà thơ

41 Hồ Sỹ Vịnh 3 Nhà nghiên cứu phê bình, viện sĩ

44 Nguyễn Quốc Anh 2 Nhà nghiên cứu, nhà báo

49 Trần Thanh Đạm 2 Nhà giáo, nhà nghiên cứu

65 Đỗ Văn Phác 1 Nhà văn

91 Nguyễn Cảnh Tuấn 3 Nhà nghiên cứu

112 Hoàng Xuân Tuyền 1 Nhà nghiên cứu phê bình

117 Nguyễn Quốc Trung 1 Nhà văn

141 Nguyễn Đăng Mạnh 2 Nhà nghiên cứu phê bình

143 Đỗ Quang Vinh 1 Cộng tác viên

146 Hà Minh Đức 1 Nhà nghiên cứu lí luận, phê bình

148 Đặng Hiển 2 Nhà nghiên cứu lí luận, phê bình

150 Frank Gerke (CHLB Đức) 1 Tác giả người nước ngoài

2.2.2 Các cây viết chân dung văn học

Nhìn vào bảng thống kê trên chúng ta nhận thấy viết chân dung văn học tập trung vào các cây bút chính sau:

2.2.2.1 Nhà nghiên cứu lý luận, phê bình

Có lẽ những nhà nghiên cứu, phê bình là những người có công lớn nhất trong việc hình thành thể chân dung văn học, vốn được đào tạo bài bản tại các trường Đại học danh tiếng ở trong nước và ngoài nước, dần dần họ trở thành những nhà nghiên cứu lý luận, phê bình chuyên nghiệp Trong số họ có những người đã được tặng giải thưởng ở trong nước và ngoài nước Xuất thân là nhà quản lý văn nghệ, nhà báo, nhà hoạt động văn hóa, giảng viên các trường đại học, cán bộ nghiên cứu ở các Viện Khoa học Xã hội và Nhân văn Tất cả họ

đều có những tác phẩm đứng tên riêng hoặc chủ biên các công trình khoa học tập thể Tên tuổi họ thường hiện diện trên văn đàn, tạp chí chuyên ngành… Lực lượng này hiện là “đội quân chủ lực” của đời sống lý luận văn học, có những đóng góp xuất sắc mang lại ý nghĩa thực tiễn đối với đời sống văn học

Có những người trưởng thành từ việc viết báo chí, những tác phẩm của họ trước khi tập hợp, in thành sách đều đã được đăng trên báo chí Tuy nhiên

tham gia viết chân dung văn học trên báo chí nói chung, trên báo Văn nghệ

(2006 - 2010) của Hội Nhà văn nói riêng với đội ngũ này rất hạn chế Trong

số hơn 160 tác giả tham gia viết chân dung văn học trên báo Văn nghệ từ

(2006 - 2010) chỉ có khoảng trên dưới 30 nhà nghiên cứu, trong đó nhà nghiên cứu, lý luận phê bình có tên tuổi rất ít, với con số quá nhỏ (khoảng trên dưới 15 người) Nhưng không vì thế mà các bài viết của họ kém đi Nhắc tới những nhà nghiên cứu chúng ta không thể không nhắc tới GS Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyên An, Văn Giá, Phong Lê, Hoài Anh, Trần Thanh Đạm, Dương Kiều Minh, Võ Gia Trị, Hồ sĩ Vịnh, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Khắc Phê, Trường Lưu, Hà Đình Cẩn, Vu Gia… Đây là những cây bút có nhiều đóng góp cho thể tài chân dung văn học Ngoài những tác phẩm đăng trên báo chí, họ còn có những tập sách in riêng về thể tài này

Nguyễn Đăng Mạnh

Đến với Nguyễn Đăng Mạnh, nhà nghiên cứu được xem là tiếp cận khá

sớm với thể chân dung văn học qua các cuốn Chân dung văn học (Nxb Thuận Hóa, 1990), Nhà văn hiện đại chân dung và phong cách (Nxb Trẻ, 2000) Với báo Văn nghệ ông có đăng 2 bài viết số 41 + 42 (ra ngày 9-10 và 16-10-2010) trang 16 với nhan đề “Nguyễn Tuân một người Hà Nội” (viết về nhà văn

Nguyễn Tuân) và số 44 (ra ngày 31/10/2009) trang 10 ông có bài “Giấc mộng ông thợ dìu” (viết về nhà văn Tô Hoài) Đến với Nguyễn Đăng Mạnh chúng ta được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung nhà văn, nhà văn gạo cội của văn