Đánh giá hiệu quả mô hình trồng cây cà chua Mỹ chịu nhiệt trên địa bàn thị xã Bắc Kạn.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM LÊ TUẤN ANH Tên đề tài: “ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH TRỒNG CÂY CÀ CHUA MỸ CHỊU NHIỆT TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ BẮC KẠN” KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Ch

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LÊ TUẤN ANH

Tên đề tài:

“ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH TRỒNG CÂY CÀ CHUA MỸ

CHỊU NHIỆT TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ BẮC KẠN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Khuyến nông Khoa : Kinh tế & Phát triển nông thôn Khóa học : 2010 - 2014

Thái Nguyên – 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LÊ TUẤN ANH

Tên đề tài:

“ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ MÔ HÌNH TRỒNG CÂY CÀ CHUA MỸ

CHỊU NHIỆT TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ BẮC KẠN”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Khuyến nông Khoa : Kinh tế & Phát triển nông thôn Khóa học : 2010 - 2014

Giảng viên hướng dẫn: ThS Lành Ngọc Tú Khoa Kinh tế & PTNT - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Thái Nguyên – 2014

Trước tiên, em muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo Th.s Lành Ngọc Tú là người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Em xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến những thầy cô giáo đã giảng dạy

em trong bốn năm qua, những kiến thức mà em nhận được trên giảng đường

đại học sẽ là hành trang giúp em vững bước trong tương lai

Em cũng muốn gửi lời cảm ơn đến các cô, chú, anh, chị cán bộ phòng kinh tế thị xã Bắc Kạn đã giúp đỡ và cho em những lời khuyên bổ ích về chuyên môn trong quá trình nghiên cứu

Cuối cùng, em muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả bạn bè, người thân và đặc biệt là gia đình, những người luôn kịp thời động viên và giúp đỡ

em vượt qua những khó khăn trong 4 năm học

Bắc Kạn, ngày tháng năm 2014

Sinh viên

Lê Tuấn Anh

Trang

Phần 1 : MỞ ĐẦU 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Mục tiêu cụ thể 3

1.4 Ý nghĩa của đề tài 3

1.4.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu 3

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn 4

Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

2.1 Cơ sở khoa học 5

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản 5

2.1.1.1 Khái niệm về mô hình trình diễn 5

2.1.1.2 Khái niệm về đánh giá 6

2.1.1.3 Hiệu quả kinh tế 8

2.1.1.4 Hiệu quả xã hội 10

2.1.1.5 Hiệu quả môi trường 11

2.1.2 Ý nghĩa của việc phát triển sản xuất cây cà chua 11

2.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng và tác động đến việc trồng phát triển của

cà chua 12

2.1.3.1 Yếu tố ngoại cảnh 12

2.1.3.2 Giống 13

2.1.3.3 Các yếu tố về điều kiện xã hội tác động đến xây dựng và phát triển mô hình trồng cà chua 14

2.1.4 Kỹ thuật trồng và chăm sóc cà chua 15

2.1.4.1 Thời vụ, giống 15

2.1.4.2 Tiêu chuẩn giống trồng 15

2.1.4.3 Làm đất 15

2.1.4.4 Tưới nước, vun xới, làm giàn, bấm ngọn, tỉa cành 15

2.1.4.5 Phòng trừ sâu bệnh 16

2.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà trên thế giới 17

2.2.2 Tình hình sản xuất cà chua tại Việt Nam 20

2.2.3 Tình hình sản xuất cà chua trên địa bàn thị xã Bắc Kạn 22

2.2.4 Bài học rút ra 24

Phần 3: ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 25

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 25

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 25

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 25

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 25

3.3 Nội dung nghiên cứu 25

3.4 Phương pháp nghiên cứu 27

3.4.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 27

3.4.2 Phương pháp thu thập thông tin, số liệu 27

3.4.3 Phương pháp chuyên gia tham khảo 29

3.4.4 Phương pháp xử lý số liệu 29

Phần 4 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 30

4.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế, văn hóa - xã hội thị xã Bắc Kạn 30

4.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên 30

4.1.1.1 Vị trí địa lý, địa hình 30

4.1.1.2 Thời tiết khí hậu: 32

4.1.1.3 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên 34

4.1.2 Điều kiện kinh tế, văn hóa - xã hội của thị xã Bắc Kạn năm 2013 36

4.1.2.1 Tình hình phát triển kinh tế của thị xã Bắc Kạn năm 2013 36

4.1.2.2 Cơ sở hạ tầng kinh tế 37

4.1.2.3 Tình hình dân số, cơ cấu lao động và thành phần dân tộc 37

4.1.3 Đánh giá về điều kiện tự nhiên - kinh tế và xã hội 38

4.1.3.1 Thuận lợi 38

bàn thị xã Bắc Kạn 40

4.2.1 Quá trình sinh trưởng và phát triển của cây cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 40

4.2.1.1 Các giai đoạn sinh trưởng của cây cà chua 40

4.2.1.2 Sự tăng trưởng chiều cao của cây 42

4.2.2 Thực trạng sản xuất cà chua của những hộ điều tra 43

4.2.3 Thực trạng tiêu thụ của các hộ tham gia mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 44

4.2.3.1 Tình hình tiêu thụ cà chua của các hộ tham gia mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 44

4.2.3.2 Chuỗi cung ứng sản phẩm của cà chua tại thị xã Bắc Kạn 46

4.2.3.3 Đánh giá chi phí đầu tư cho mô hình cà chua tại thị xã Bắc Kạn 49

4.2.3.4 Đánh giá doanh thu và lợi nhuận thu được từ sản xuất cà chua Mỹ chịu nhiệt và một số loại cây trồng chính tại địa phương: 51

4.2.4 Hoạt động tập huấn kỹ thuật của phòng kinh tế và các tổ chức thực hiện mô hình cà chua tại thị xã Bắc Kạn 52

4.2.5 Hoạt động hỗ trợ vật tư của cơ quan thực hiện mô hình cà chua 53

4.2.5.1 Hoạt động hỗ trợ vật tư 53

4.2.5.2 Đánh giá mức độ đầu tư của các bên tham gia mô hình cà chua 54

4.3 Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình trồng cà chua và tác động của mô hình đến các vấn đề xã hội - môi trường 56

4.3.1 Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình trồng cà chua 56

4.3.2 Tác động của mô hình đến các vấn đề xã hội 57

4.3.2.1 Khả năng tạo công việc làm, giải quyết vấn đề thất nghiệp 57

4.3.2.2 Tác động của mô hình cà chua đến vấn đề giới tại thị xã Bắc Kạn 58

4.3.3 Tác động của mô hình đến môi trường 60

4.3.3.1 Tác động tích cực 60

4.3.3.2 Tác động tiêu cực 60

4.3.4 Khả năng nhân rộng và tính bền vững của mô hình 60

4.4.1 Những thuận lợi cho mô hình trồng giồng cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng

bệnh héo rũ P/S: BM 199 61

4.4.2 Đánh giá những khó khăn tác động đến mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 62

4.4.3 Nguyên nhân của những khó khăn 63

4.4.4 Phương hướng xây dựng và phát triển mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trong những năm tới 64

4.5 Giải pháp cho phát triển mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trong những năm tới 65

4.5.1 Giải pháp về kỹ thuật 65

4.5.1.1 Giải pháp về giống 65

4.5.1.2 Giải pháp về khâu bảo quản, chế biến và tiêu thụ 66

4.5.2 Giải pháp về quy hoạch sản xuất 66

4.5.3 Giải pháp về kinh tế 67

Phần 5 : KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 68

5.1 Kết luận 68

5.2 Kiến nghị 69

TÀI LIỆU LIỆU THAM KHẢO 73

I Tài liệu tiếng Việt 73

II Tài liệu thô 73

III Tài liệu Internet 73

Trang

Bảng 2.1: Diện tích, sản lượng, năng suất cà chua của các châu lục

năm 2012 18

Bảng 2.2: Những nước có sản lượng cà chua cao nhất thế giới năm 2012 19

Bảng 2.3 Những nước có giá trị nhập khẩu cà chua lớn nhất thế giới

năm 2012 20

Bảng 2.4 Diện tích, năng suất, sản lượng cà chua của Việt Nam 21

Bảng 2.5: Tình hình sản xuất cà chua trên địa bàn thị xã Bắc Kạn trong giai đoạn 2011 - 2013 23

Bảng 4.1: Chỉ tiêu khí hậu trung bình của thị xã Bắc Kạn qua các năm 32

Bảng 4.2: Nhiệt độ trung bình và lương mưa trung bình các tháng trên địa bàn thị xã Bắc Kạn trong các năm 2012 và 2013 33

Bảng 4.3: Diện tích đất phân loại theo đất và phân theo xã, phường 34

Bảng 4.4 Thời gian các giai đoạn sinh trưởng của cây cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trên địa bàn 4 thôn có diện tích trồng 40

Bảng 4.5: Động thái tăng trưởng chiều cao cây cà chua tại các thôn (cm) 43

Bảng 4.6: Diện tích, năng suất bình quân và sản lượng của các hộ thực hiện mô hình trồng cây cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 44

Bảng 4.7: Tình hình tiêu thụ cà chua của các hộ tham gia mô hình tại thị xã Bắc Kạn 45

Bảng 4.8: Bảng chi phí lợi nhuận cho từng tác nhân thị trường 48

Bảng 4.9: So sánh chi phí đầu tư cho 1 sào cà chua theo tiêu chuẩn của phòng kinh tế thị xã với chi phí đầu tư thực tế của những hộ điều tra tại thị xã Bắc Kạn năm 2014 50

Bảng 4.10: So sánh năng suất bình quân, sản lượng, doanh thu của cà chua Mỹ chịu nhiệt với một số cây trồng chính tại thị xã Bắc Kạn 51

Bảng 4.12: Mức độ đầu tư của các bên tham gia mô hình cà chua tại thị xã

Bắc Kạn 54 Bảng 4.13: Mức độ đầu tư vào mô hình so với điều kiện kinh tế hộ gia đình 55 Bảng 4.14: Tỷ lệ ý kiến điều tra đánh giá về hiệu quả của mô hình trồng giống

cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 56 Bảng 4.15: Tỷ lệ phân công lao động phân theo giới tính trong sản xuất mô hình

trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 59 Bảng 4.16: Tỷ lệ ý kiến đánh giá mức độ quan tâm của người dân 60 Bảng 4.17: Đánh giá khó khăn tác động đến mô hình trồng giống cà chua Mỹ

chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 63

Trang Hình 4.1: Bản đồ thị xã Bắc Kạn 30 Hình 4.2: Chuỗi cung ứng thị trường cà chua tại thị xã Bắc Kạn 47

UBND : Ủy ban nhân dân

VSATTP : Vệ sinh an toàn thực phẩm

Phần 1

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Nông nghiệp là ngành chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế của Việt Nam, là nền tảng của nền kinh tế trong thời kỳ xây dựng đất nước Trong nông nghiệp có ngành trồng trọt là ngành chiếm vị trí quan trọng trong quá trình phát triển ngành và cả trong đời sống sản xuất của người dân; nó đem lại rất nhiều lợi ích về kinh tế, xã hội và cả môi trường; không chỉ cung cấp lương thực thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, mà còn là nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến, các mặt hàng xuất khẩu thu ngoại tệ lớn, làm thức ăn chăn nuôi, thu hút nguồn lao động lớn, giải quyết vấn đề thất nghiệp, tạo cảnh quan môi trường, sinh thái nông nghiệp

Người nông dân Việt Nam hiện nay trình độ sản xuất còn thấp, cơ sở hạ tầng còn yếu kém, việc người dân tự tìm và áp dụng những kỹ thuật mới vẫn còn hạn chế Để phát triển nông nghiệp nói chung và sản xuất nông nghiệp chất lượng cao nói riêng theo hướng sản xuất hàng hóa dựa trên cơ sở khai thác tiềm năng có sẵn của vùng đang là nhiệm vụ chiến lược được nghị quyết

đại hội VIII của Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra Đây là chủ trương quan

trọng hàng đầu của Đảng ta trong những năm gần đây và những năm tiếp theo, trong đó coi trọng phát triển Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa đa dạng sản phẩm, phát triển bền vững với năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh cao, bảo đảm an ninh lương thực cho đất nước Việc thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi truyền thống tự cung tự cấp chuyển sang sản xuất các loại sản phẩm nông nghiệp đáp ứng nhu cầu thị trường và đem lại hiệu quả kinh tế cao và chủ trương đưa các giống cây trồng,

vật nuôi cho năng xuất cao vào sản xuất là một yêu cầu cấp thiết cho chính quyền các cấp trong giai đoạn hiện nay

Cà chua là cây lương thực, thực phẩm ngắn ngày, có giá trị dinh dưỡng

cao, có khả năng trồng trọt được ở nhiều vùng tại Việt Nam Trong những

năm gần đây cà chua đã được đưa vào trồng khá phổ biến tại các vùng trung

du và miền núi phía Bắc nhằm tận dụng ưu thế về đất đai, khí hậu, tạo thêm công ăn việc làm và thu nhập cho bà con nông dân, đa dạng hóa cây trồng,

góp phần đảm bảo an ninh lương thực tại chỗ cho miền núi Tuy nhiên, việc

phát triển diện tích trồng cà chua ở miền núi nói chung còn nhiều hạn chế về giống, kỹ thuật trồng trọt…chính vì vậy mà trong những năm qua việc phát

triển sản xuất cà chua còn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có, năng suất

và sản lượng còn thấp Những năm trở lại đây cây cà chua đã được quan tâm

và đầu tư phát triển, người dân từng bước đã đưa cà chua làm cây trồng vụ

đông trong cơ cấu sản xuất 3 vụ

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đó, phòng kinh tế thị xã Bắc Kạn đã xây dựng mô hình trình diễn giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S:

BM 199 trên địa bàn thị xã Để có những cơ sở khoa học, hiểu biết phát triển giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 hiệu quả, đem lại giá trị kinh tế cao và có phương hướng phát triển trong những năm tới tôi

tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả mô hình trồng cây cà chua

Mỹ chịu nhiệt trên địa bàn thị xã Bắc Kạn”

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đánh giá hiệu quả của mô hình trồng cây cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng

bệnh héo rũ P/S: BM 199 trên địa bàn thị xã Bắc Kạn Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển rộng rãi mô hình trên địa bàn thị xã nói riêng và toàn tỉnh nói chung

1.4 Ý nghĩa của đề tài

1.4.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu

Đề tài cung cấp thông tin về đặc điểm hiệu quả từ mô hình trồng cây cà

chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trên địa bàn thị xã Bắc Kạn

Nghiên cứu đề tài giúp sinh viên củng cố lại những kiến thức cơ bản và những kiến thức đào tạo chuyên môn trong quá trình học tập trong nhà trường, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên có cơ hội tiếp cận với những kiến thức ngoài thực tế

Nghiên cứu đề tài nhằm nâng cao tinh thần tìm tòi, học hỏi, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình và

định hướng những ý tưởng trong điều kiện thực tế

Đây là khoảng thời gian để mỗi sinh viên có cơ hội được thực tế vận

dụng kiến thức đã học vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học và là bàn đạp cho việc xuất phát những ý tưởng nghiên cứu khoa học sau này

Báo cáo đề tài là tài liệu tham khảo cho sinh viên khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn, các tổ chức khác nghiên cứu liên quan

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ kết quả nghiên cứu đề tài sẽ góp một phần vào bản báo cáo đánh giá tình hình sản xuất và canh tác cây cà chua Mỹ chịu nhiệt trên địa bàn thị xã Ngoài ra từ những phát hiện trong quá trình nghiên cứu, có thể cho địa phương nơi đây có một cái nhìn tổng thể cũng như chi tiết hơn về hiện trạng sản xuất và canh tác qua đó phần nào giúp định hướng những kiến nghị lên cơ quan quản lý cấp trên kịp thời đưa ra những phương hướng chỉ đạo sát, đúng nhằm mở rộng và phát triển quy mô và chất lượng trên địa bàn thị xã

Xác định được các yếu tố gây ảnh hưởng (thuận lợi và khó khăn) chủ yếu trong quá trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm (quả cà chua) của người dân

Từ đó nắm bắt được nhu cầu, mong muốn của người sản xuất và đề ra các giải pháp giải quyết các nhu cầu của họ, góp phần thúc đẩy mở rộng, phát triển sản xuất và canh tác trên địa bàn xã

Phần 2:

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản

2.1.1.1 Khái niệm về mô hình trình diễn

Mô hình trình diễn là một hình thức hoạt động cụ thể nào đó được tái tạo lại hoặc mới được tạo ra tại một điểm trong khu vực nhất định nhằm làm mẫu để nghiên cứu, rút kinh nghiệm, tham quan học tập, từ đó có thể nhân ra diện rộng[4]

Xây dựng các mô hình trình diễn (MH) nhằm chứng minh lợi ích và tính khả thi của một kỹ thuật mới, đồng thời trình bày các bước áp dụng kỹ thuật đó

là một phương pháp được các cơ quan nghiên cứu và khuyến nông thường áp dụng trong chuyển giao các kỹ thuật tiến bộ (KTTB) cho người dân [4]

Xây dựng mô hình trình diễn gồm 9 bước với sự tham gia tích cực của cán bộ và nông dân vào tất cả các hoạt động của mô hình Tuy nhiên hình thức và mức độ tham gia ở mỗi bước là khác nhau Tiến trình xây dựng mô hình có thể tóm tắt như sau:

Bước 1: Đánh giá thực trạng và xác định nhu cầu

Bước 2: Chọn địa điểm xây dựng MH và thành lập tổ chỉ đạo kỹ thuật Bước 3: Thành lập nhóm cùng sở thích và tổ chức bộ máy điều hành Bước 4: Đánh giá nhu cầu chuyển giao các KTTB

Bước 5: Chọn hộ xây dựng MH

Bước 6: Xây dựng kế hoạch và các nội dung hoạt động

Bước 7: Tổ chức thực hiện MH và giám sát đánh giá định kỳ

Bước 8: Đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện MH

Bước 9: Tổ chức nhân rộng

2.1.1.2 Khái niệm về đánh giá

- Đánh giá dự án là nhìn nhận và phân tích toàn bộ quá trình triển khai thực hiện dự án, các kết quả thực hiện cũng như hiệu quả thực tế đạt được của

dự án trong mối quan hệ với nhiều yếu tố, so sánh với mục tiêu ban đầu

- Đánh giá là so sánh những gì đã thực hiện bằng nguồn lực của thôn bản và những hỗ trợ từ bên ngoài với những gì thực sự đã đạt được

- Đánh giá để khẳng định sự thành công hay thất bại của các hoạt động khuyến nông so với kế hoạch ban đầu[3]

Khi đánh giá phương án khả thi, người thực hiện cần được xem xét ở cả bốn khía cạnh chính là: Khả thi về mặt kỹ thuật, khả thi về mặt xã hội, khả thi

về mặt kinh tế, khả thi về môi trường

- Đánh giá thực hiện:

+ Đánh giá định kỳ: Là đánh giá từng giai đoạn thực hiện, có thể là đánh giá toàn bộ các công việc trong một giai đoạn, nhưng cũng có thể đánh giá từng công việc ở từng giai đoạn nhất định Nhìn chung đánh giá định kỳ thường áp dụng cho các dự án dài hạn Tùy theo dự án mà có thể định ra các khoảng thời gian để đánh giá định kỳ, có thể là ba tháng, đánh giá theo quý, sáu tháng hay một năm một lần Mục đính của đánh giá định kỳ là nhằm tìm ra những điểm

mạnh, yếu, những khó khăn, thuận lợi trong một thời kỳ nhất định để có những thay đổi hay điều chỉnh phù hợp cho những giai đoạn tiếp theo

+ Đánh giá giữa kỳ: Để đánh giá các khía cạnh hoạt động như các hoạt

động quản lý và thực hiện dự án, phạm vi mà mục tiêu đã hoàn thành Đánh

giá giữa kỳ sẽ tập trung vào các tác nhân chính xác cần thiết đối với dự án để

đạt được một tác động nào đó Đánh giá giữa kỳ cũng sẽ là đánh giá qua trọng

để quyết định liệu một dự án có thể tiếp tục pha tiếp theo hay không Đánh giá

giữa kỳ còn có nghĩa khác là đánh giá bên ngoài được thực hiện của một dự

án với mục đích cơ bản là phác thảo những kết luận cho định hướng chiến lược của dự án

+ Đánh giá kết thúc: Là đánh giá cuối cùng khi kết thúc dự án hay hoạt

động Đây là đánh giá toàn diện tất cả các hoạt động và kết quả của nó Mục đính của đánh giá cuối kỳ là nhằm nhìn nhận lại toàn bộ quá trình thực hiện

dự án, những điểm mạnh, điểm yếu những thành công và chưa thành công, nguyên nhân của từng vấn đề, đưa ra những bài học cần rút ra kinh nghiệm và

điều chỉnh cho dự án hay hoạt động khác

+ Đánh giá mức độ ảnh hưởng của môi trường: Hiện nay vấn đề môi

trường là một vấn đề bức xúc của toàn cầu, vì vậy chúng ta đều phải quan tâm tới vấn đề môi trường

+ Đánh giá khả năng mở rộng: Là quá trình xem xét lại kết quả dự án

có thể áp dụng rộng rãi không, nếu có áp dụng thì cần điều kiện gì không

+ Đánh giá tác động: Là đánh giá các thay đổi trong một tình hình mà

nó phát sinh từ các ảnh hưởng kết hợp của một hoạt động dự án, hoặc phạm vi

mà ở đó mục đích hoặc mục tiêu dự án ở mức cao nhất đã đạt được

+ Đánh giá trong và đánh giá ngoài do nguồn gốc của đoàn đánh giá

- Tổng kết: Thông thường sau khi kết thúc một dự án hay hoạt động, người ta tổ chức hội nghị tổng kết để cùng nhau nhìn nhận lai quá trình thực

hiện, đánh giá về những thành công hay chưa thành công, phân tích các nguyên nhân gây thất bại, lấy đó làm các bài học để tránh vấp phải sai lầm cho các dự án sau này

2.1.1.3 Hiệu quả kinh tế

* Một số lý luận chung về hiệu quả kinh tế

- Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế, phản ánh mặt chất lượng của

hoạt động kinh tế, chất lượng của các hoạt động này chính là quá trình tăng cường khai thác hợp lý và khơi dậy tiềm năng sẵn có của con người, tự nhiên

để phục vụ cho lợi ích của con người.[1]

Hiệu quả kinh tế được biểu hiện là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được với lượng chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh Kết quả đạt được là phần giá trị thu được của sản phẩm đầu ra, lượng chi phí

bỏ ra là phần giá trị của các yếu tố nguồn lực đầu vào Mối tương quan này cần xét cả về tương đối và tuyệt đối, cũng như xét mối quan hệ chặt chẽ giữa hai đại lượng đó Một phương án đúng hay một giải pháp kinh tế kỹ thuật hiệu quả kinh tế cao là đạt được tương quan tối ưu giữa kết quả thu được và chi phí

bỏ ra để đạt được kết quả đó

Cách đánh giá khác về hiệu quả kinh tế nữa là được đo bằng hiệu số giữa kết quả sản xuất đạt được và lượng chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó + Cách xem xét khác về hiệu quả kinh tế là so sánh giữa mức độ biến động của kết quả và chi phí để đạt được kết quả đó Biểu hiện của cách đánh giá này có thể so sánh chênh lệch về số tương đối và tuyệt đối giữa hai tiêu thức đó Cách đánh giá này có ưu thế khi xem xét hiệu quả kinh tế của việc đầu tư theo chiều sâu hoặc trong việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, tức là nghiên cứu hiệu quả của phần chi phí đầu tư tăng thêm Tuy nhiên hạn chế của cách đánh giá này là không xem xét đến hiệu quả kinh tế của tổng chi phí bỏ ra

* Một số công thức nhằm đánh giá hiệu quả kinh tế

+ Giá trị sản xuất: GO (Gross output) là toàn bộ giá trị của cải và dịch

vụ được tạo ra trong một thời kì nhất định (thường là 1 năm), đây là tổng thu của hộ [1]

GO = ∑PiQi Trong đó: Pi là đơn giá sản phẩm thứ i

Qi là khối lượng sản phẩm thứ i

+ Chi phí trung gian: IC (Intermediate Cost) là toàn bộ chi phí vật chất

thường xuyên và dịch vụ được sử dụng trong quá trình sản xuất như: giống, phân bón, thuốc BVTV, dụng cụ rẻ tiền mau hỏng trong một vụ sản xuất

IC = ∑Ci

Trong đó: Ci là khoản chi phí thứ i

+ Giá trị gia tăng: VA (Value Added) là phần giá trị tăng thêm của doanh nghiệp hay người sản xuất tính theo công thức:

VA = GO - IC Những trường hợp đi thuê lao động thì phải trừ khoản thuê mướn đó + Thu nhập hỗn hợp: MI (Mixed Income) là phần thu nhập thuần tuý của người sản xuất bao gồm thu nhập của công lao động và lợi nhuận khi sản xuất 1 đơn vị diện tích trong một vụ rau

MI = VA - (A + T) Trong đó: VA là giá trị tăng thêm (gia tăng); T là thuế nông nghiệp

A là phần giá trị khấu hao tài sản cố định và chi phí phân bổ + Lợi nhuận:

TPr = GO - TC Trong đó: GO là giá trị sản xuất

TC là tổng chi phí trong sản xuất

+ Giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích: là tỷ lệ giữa tổng khối lượng sản phẩm thu được chia cho một đơn vị diện tích (sào, ha)

+ Giá trị sản xuất trên một đồng chi phí: GO/TC

+ Giá trị sản xuất trên một công lao động: GO/CLĐ

+ Giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích: VA/sào hoặc VA/ha

+ Giá trị gia tăng trên một đồng chi phí: VA/TC

+ Giá trị gia tăng trên một công lao động: VA/CLĐ

* Một số công thức tính hiệu quả kinh tế:

+ Công thức 1: Hiệu quả kinh tế được xác định bằng tỷ số giữa giá trị

kết quả thu được và chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó[1]

Hiệu quả kinh tế = Kết quả thu được/Chi phí sản xuất

Hay H = Q/C Trong đó:

H là hiệu quả kinh tế

Q là kết quả thu được

C là chi phí sản xuất

+ Công thức 2: Hiệu quả kinh tế được xác định bằng hiệu số giữa giá trị

kết quả thu được và chi phí bỏ ra để thu được kết quả đó

Hiệu quả kinh tế = Kết quả thu được - Chi phí sản xuất

Hay H = Q - C

2.1.1.4 Hiệu quả xã hội

Hiệu quả xã hội của bất kỳ hoạt động sản xuất kinh doanh, bất kỳ mô hình nào thì đó chính là khả năng làm việc thường xuyên, tạo cơ hội cho mọi người dân trong vùng đều có việc làm và từ đó tăng nguồn thu nhập Không ngừng nâng cao mức sống cả về vật chất lẫn tinh thần, trên cơ sở đó thực hiện công bằng xã hội[2]

2.1.1.5 Hiệu quả môi trường

Hiệu quả môi trường trong sản xuất nông nghiệp phải đảm bảo cho môi trường sinh thái ngày càng được bảo vệ và cải thiện phát triển nông, nghiệp nông thôn bền vững Có nghĩa là phát triển liên tục trên cơ sở khai thác hợp lý các nguồn lực để đáp ứng nhu cầu hiện tại và bảo tồn chúng cho các thế hệ tương lại[2]

2.1.2 Ý nghĩa của việc phát triển sản xuất cây cà chua

Cà chua là một loại rau quả làm thực phẩm Quả ban đầu có màu xanh, chín ngả màu từ vàng đến đỏ Cà chua có vị hơi chua và là một loại thực phẩm

bổ dưỡng, giàu vitamin C và A, đặc biệt là giàu lycopeme tốt cho sức khỏe

Cà chua được phát triển trên toàn Thế giới do sự tăng trưởng tối ưu của

nó trong nhiều điều kiện phát triển khác nhau

Cà chua là một trong những cây rau cho hiệu quả kinh tế cao hiện nay Trồng và thâm canh cà chua dễ dàng đạt cánh đồng 100 triệu đồng/ha

Bộ giống cà chua Mỹ chịu nhiệt (trong bộ cà chua F1), có sức phát triển mạnh, kháng bệnh tốt, chịu nhiệt, mưa nhiều, thời gian bắt đầu thu hoạch khoảng

65 - 75 ngày sau khi trồng Dạng trái hình tròn, vuông hoặc hình nhót, khi chín màu đỏ đẹp, độ đồng đều cao, thịt quả dày chắc, cứng trái, bảo quản được lâu và chịu vận chuyển Trọng lượng trung bình từ 90g - 110g/trái, 3 -5kg quả/cây Năng suất: 1000 - 3000kg/sào tùy từng thời vụ Các giống gồm có cà chua Hồng Lan, cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 cà chua Đài Loan (F1 challanger), cà chua Mỹ P/S: VL 2000, cà chua Pháp xanh

Cà chua được trồng và ăn trên khắp thế giới Nó được sử dụng bằng nhiều cách khác nhau, bao gồm cả nguyên liệu trong món salad, và chế biến thành nước sốt cà chua hoặc súp cà chua Cà chua chưa chín màu xanh lá cây cũng có thể được tẩm bột và chiên, được sử dụng để làm cho salsa hoặc ngâm

Nước ép cà chua được bán như là một thức uống, và được sử dụng trong cocktail như Bloody Mary

Trong cà chua có chứa rất nhiều chất dinh dưỡng có lợi cho cơ thể như carotene, lycopene, vitamin và kali Tất cả những chất này đều rất có lợi cho sức khoẻ con người Đặc biệt cái loại vitamin B, vitamin C và beta carotene giúp cơ thể chống lại quá trình oxy hóa của cơ thể, giảm thiểu nguy

cơ tử vong do bệnh tim mạch và ung thư.[11]

Lycopen được chứng minh có thể bảo vệ cơ thế chống lại quá trình oxi hóa trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học Cà chua là nguồn nhiều Lycopen, tiêu thụ cà chua có thể làm giảm nguy cơ ung thư vú, ung thư đầu và cổ, có thể

chống lại rất mạnh các bệnh thoái hóa thần kinh Uống nước sốt cà chua xay

nhuyễn là giúp trị các triệu chứng bệnh tiểu đường Tiêu thụ cà chua còn giúp mang lại lợi ích cho việc giảm nguy cơ tim mạch và bệnh liên quan đến tiểu

đường loại 2.[11]

2.1.3 Các yếu tố ảnh hưởng và tác động đến việc trồng phát triển của cà chua

2.1.3.1 Yếu tố ngoại cảnh

Nhiệt độ: Cà chua là cây chịu ấm, một trong những điều kiện cơ bản để

có được sản lượng cao và sớm ở cà chua là tạo chế độ nhiệt độ tối hảo cho cây 21-24oC, nếu nhiệt độ đêm thấp hơn ngày 4-5oC thì cây cho nhiều hoa Các thời kỳ sinh trưởng và phát triển khác nhau của cây đòi hỏi nhiệt độ không khí

và đất nhất định

Ánh sáng: Cà chua là cây ưa sáng, không nên gieo cây con ở nơi bóng râm, cường độ tối thiểu để cây tăng trưởng là 2.000 - 3.000 lux, không chịu

ảnh hưởng quang kỳ Ở cường độ ánh sáng thấp hơn hô hấp gia tăng trong khi

quang hợp bị hạn chế, sự tiêu phí chất dinh dưỡng bởi hô hấp cao hơn lượng vật chất tạo ra được bởi quang hợp, do đó cây sinh trưởng kém

Nước: Yêu cầu nước của cây trong quá trình dinh dưỡng không giống nhau Khi cây ra hoa đậu trái và trái đang phát triển là lúc cây cần nhiều nước nhất, nếu đất quá khô hoa và trái non dễ rụng; nếu đất thừa nước, hệ thống rễ cây bị tổn hại và cây trở nên mẫn cảm với sâu bệnh Nếu gặp mưa nhiều vào thời gian này trái chín chậm và bị nứt Lượng nước tưới còn thay đổi tùy thuộc vào liều lượng phân bón và mật độ trồng

Đất và chất dinh dưỡng: Cà có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau

nhưng thích hợp nhất vẫn là đất thịt pha cát, nhiều mùn hay đất phù sa, đất bồi giữ ẩm và thoát nước tốt và chứa tối thiểu là 1,5% chất hữu cơ Cà trồng tốt nhất sau vụ cải bắp hay dưa leo, những loại cây cần bón nhiều phân hữu cơ và

đạm Cà thích hợp trên đất có pH = 5,5 - 7,0 Đất chua hơn phải bón thêm vôi

2.1.3.2 Giống

Hiện có khoảng 7.500 giống cà chua trồng cho các mục đích khác nhau

Cà chua thuần chủng đang ngày càng trở lên phổ biến, đặc biệt giữa các người vườn và nhà sản xuất khi học có xu hướng sản xuất các loại cây trồng có hương vị thú vị hơn, tăng khả năng kháng bệnh và năng suất

Cây lai vẫn còn phổ biến, kể từ khi có mục đích sản xuất lớn, người ta kết hợp các đặc điểm tốt của các loại cà chua thuần chủng với độ ổn định của các loại cà chua thương mại thông thường

Cà chua Mỹ chịu nhiệt thuộc bộ giống cà chua F1, có sức phát triển mạnh, kháng bệnh tốt, chịu nhiệt, mưa nhiều, thời gian bắt đầu thu hoạch khoảng 65 -

75 ngày sau khi trồng Dạng trái hình tròn, vuông hoặc hình nhót, khi chín màu

đỏ đẹp, độ đồng đều cao, thịt quả dày chắc, cứng trái, bảo quản được lâu và chịu

vận chuyển Trọng lượng trung bình từ 90g - 110g/trái, 3 -5kg quả/cây Năng suất: 1000 - 3000kg/sào tùy từng thời vụ Các giống gồm có cà chua Hồng Lan,

cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 cà chua Đài Loan (F1 challan ger), cà chua Mỹ P/S: VL 2000, cà chua Pháp xanh

2.1.3.3 Các yếu tố về điều kiện xã hội tác động đến xây dựng và phát triển

mô hình trồng cà chua

- Mô hình trồng cà chua chịu ảnh hưởng lớn của điều kiện kinh tế xã hội, cụ thể là cơ sở hạ tầng, hệ thống đường giao thông đi lại, hệ thống điện,

hệ thống tưới tiêu, đặc biệt là khâu tiêu thụ sản phẩm

- Các vấn đề nhân công lao động, các chính sách đầu tư khuyến khích phát triển, các chính sách vĩ mô của Nhà nước cho xây dựng mô hình đều có tác động đến mô hình trồng cà chua Mỹ chịu nhiệt; chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, nông thôn, tạo điều kiện công ăn việc làm và sử dụng hợp lý đất đai, vốn và lao động

- Ngoài ra sự hợp tác tin tưởng giữa: người nông dân, cán bộ tham gia

mô hình và chính quyền địa phương với nhau ảnh hưởng rất lớn tới thành công của mô hình Nếu các vấn đề trên được giải quyết triệt để sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho mô hình thành công và dễ nhân rộng

- Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và trình

độ dân trí việc áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, người

dân tiếp thu và đưa công nghệ mới vào sản xuất có như vậy sản phẩm sản xuất ra mới có chất lượng tốt mang lại hiệu quả kinh tế cao

* Điều kiện kỹ thuật:

- Điều quan trọng trước tiên là nâng cao năng lực: Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của kỹ thuật sản xuất và cơ chế thị trường, có được những kiến thức chuyên môn, các kỹ năng thực hành, hướng dẫn áp dụng các TBKH mới vào sản xuất và phát triển

- Đối với cán bộ quản lý cần có đầy đủ những kiến thức chuyên môn, nắm bắt những TBKT mới, những thông tin kinh tế - thị trường để từ đó có thể đào tạo, hướng dẫn người nông dân xây dựng mô hình đạt hiệu quả cao

nhất, tăng cường theo dõi kiểm tra, đánh giá sát từng giai đoạn của mô hình,

để khắc phục kịp thời những khuyết điểm

- Đối với người dân học hỏi năm bắt các phuong pháp, kỹ thuật sản xuất mới, tích cực học hỏi áp dụng đúng các quy trình kỹ thuật vào sản xuất

Có tinh thần tự nguyện tham gia, có trách nhiệm thực hiện đúng các yêu cầu

về thực hiện mô hình

2.1.4 Kỹ thuật trồng và chăm sóc cà chua

2.1.4.1 Thời vụ, giống

- Thời vụ: Vụ muộn gieo tháng 2, trồng tháng 3

- Giống: Sử dụng các giống cà chua chịu nhiệt như cà chua Mỹ, Pháp, Trang Nông

2.1.4.2 Tiêu chuẩn giống trồng

- Khi cây con đạt 1-2 lá thật thì tiến hành tỉa bỏ cây nhỏ, cây sâu bệnh,

để lại cây to mập khỏe không bị sâu bệnh Khi cây giống có 4-5 lá thật thì đem trồng (khoảng 22-25 ngày tuổi) Tiêu chuẩn cây con đem trồng: Thân

cứng, mập, không bị sâu bệnh

2.1.4.3 Làm đất

- Chọn đất cát pha, thịt nhẹ hoặc đất phù sa có pH từ 5.5-7 tốt nhất là 6.5 Tưới tiêu chủ động, xa khu công nghiệp, cách đường quốc lộ ít nhất 100m

6.0 Chủ động đất, làm kỹ đất, lên luống rộng 1,26.0 1,4m cao 256.0 30cm, rãnh rộng 25cm Trồng hai hàng với khoảng cách 0,7 x 0,4 m

2.1.4.4 Tưới nước, vun xới, làm giàn, bấm ngọn, tỉa cành

* Tưới nước:

Nhu cầu nước tưới của cà chua tùy thuộc vào giai đoạn phát triển của cây Khi cây ra hoa đậu quả là khi cây cần nhiều nước nhất Lượng nước tưới cũng nên thay đổi tùy thuộc vào lượng phân bón, mật độ trồng và loại đất Khi bón nhiều phân đạm và trồng dầy, cần thiết gia tăng lượng nước tưới

Sau khi trồng phải tưới nước liên tục trong 1 tuần, mỗi ngày tưới 1 lần vào buổi sáng Sau khi cây bén rễ thì 2 - 3 ngày tưới 1 lần Khi cành lá phát triển nhiều thì lượng nước tưới mỗi lần phải được tăng lên Thời kỳ cà chua ra hoa và quả nhỏ là lúc cây cần nhiều nước nên đất luôn phải được giữ ẩm

* Vun xới:

Việc vun xới cà chua cần được tiến hành trước khi cây ra hoa kết quả

Từ lúc trồng đến khi cây được 20 ngày phải vun gốc 2 lần: lần thứ nhất sau khi trồng khoảng 8 - 10 ngày và lần thứ 2 cách lần thứ nhất 1 tuần

* Làm giàn:

Việc làm giàn được tiến hành sau khi cây ra chùm hoa thứ nhất Mỗi cây cà chua vươn tới đâu thì buộc thân cây vào cọc giàn tới đó

* Bấm ngọn và tỉa cành:

Mục đích bấm ngọn tỉa cành là để tập trung chất dinh dưỡng nuôi quả

Có hai cách bấm ngọn tỉa cành, tùy thuộc vào đặc điểm của từng giống cây thì dùng cách khác nhau

Với cà chua sinh trưởng hữu hạn: Tiến hành bấm cành nhưng vẫn để lại một cành từ thân chính dưới nách cọng lá phía dưới chùm hoa thứ nhất (Tất cả chồi non và cành khỏe cắt hết) Bấm ngọn khi cây đó ra được 4 - 5 chùm quả Tính từ chùm quả cuối cùng lên chừa lại hai lá, phần ngọn phía trên bấm đi

Cà chua sinh trưởng vô hạn có thể để thân chính vươn dài theo cọc giàn Vào cuối thời kỳ sinh trưởng của cây, cà chua có những lá già vàng cần phải tỉa bỏ để làm thoáng ruộng cho cây phát triển tốt

2.1.4.5 Phòng trừ sâu bệnh

Trong vụ sớm thường hay gặp điều kiện thời tiết bất thuận, mưa nắng xen kẽ làm cho nhiệt độ và ẩm độ cao Nên cần áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp cho cây; thường xuyên vệ sinh đồng ruộng, luân canh cây trồng, phun trừ sâu bệnh kịp thời

Một số sâu hại chủ yếu: sâu xám, sâu đục quả

+ Sâu xám thường gây hại cây con mới trồng, vào ban đêm chui lên cắn ngang cây, ban ngày chui xuống đất; tại chỗ gốc cây bị hại dùng que đào bắt sâu hoặc dùng thuốc Basudin 5G, 10G Cần cày bừa kỹ, phơi ải đất, luân canh với cây trồng nước để ngăn chặn sâu xám phát triển

+ Sâu đục quả: phun phòng ở giai đoạn sâu non, dùng thuốc Sherpa 25EC, Bassa 50EC, Delphin Để phòng trừ

Ngoài ra còn có một số loại rệp, bọ phấn, bọ trĩ gây hại dùng thuốc pentin 15EC, Bassa 50EC

Bệnh hại chủ yếu trong cà chua vụ muộn là:

- Bệnh xoăn lá virut do rệp, bọ phấn lan truyền Cần phải nhổ bỏ cây

bị bệnh, phòng trừ bằng cách phun thuốc Pentin 15EC, Bassa 50EC

- Bệnh đốm lá: Khi nhiệt độ, ẩm độ cao bệnh xuất hiện nặng; phun thuốc Zineb WP, MancoZeb, Ridomil

- Bệnh héo xanh vi khuẩn: Cần luân canh cà chua với cây trồng nước, khi bị bệnh cần hạn chế tưới nước, đặc biệt là tưới rãnh Nhổ bỏ cây bị bệnh sau đó dùng vôi bột rắc quanh gốc cây bị bệnh

2.1.4.6 Thu hoạch

Thu đúng lúc khi cà chua chuyển sang màu vàng hoặc đỏ, không để dập nát, xây sát -> dùng các xô nhựa sạch thu quả, phân loại quả -> xếp vào các thúng nhỏ Bảo quản nơi thoáng mát (không dùng hoá chất như đất đèn để thúc cho quả chín nhanh)

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà trên thế giới

Cà chua được phát triển trên toàn Thế giới do sự tăng trưởng tối ưu của

nó trong nhiều điều kiện phát triển khác nhau Các loại cà chua được trồng trọt phổ biến nhất là loại quả đường kính khoảng 5-6 cm Hầu hết các giống

được trồng đề cho ra trái cây màu đỏ, nhưng một số giống cho quả vàng, cam,

hồng, tím, xanh lá cây, đen hoặc màu trắng Đặc biệt có loại cà chua nhiều màu và có sọc

Cà chua là loại cây trồng tuy được chấp nhận như một loại thực phẩm

và có lịch sử phát triển tương đối muộn nhưng do nó có khả năng thích ứng rộng và hiệu quả kinh tế và giá trị sử dụng cao Trên thế giới đã có nhiều giống mới được ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người cả

về số lượng và chất lượng

Khoảng 150 triệu tấn cà chua đã được sản xuất ra trên Thế giới trong năm 2011 Trung Quốc là nước sản xuất cà chua lớn nhất, chiếm khoảng một phần tư sản lượng toàn cầu, tiếp theo là Hoa Kỳ và Ấn Độ Các khu vực chế biến tại California chiếm 90% lượng sản xuất ở Mỹ và 35% lượng sản xuất thế giới

Theo FAO, trên thế giới có 158 nước trồng cà chua Diện tích, sản lượng, năng suất cà chua trên thế giới như sau:

Theo FAO, 2012: Diện tích 4.980,42 (1000ha)

Năng suất 2030,63 (tạ/ha)

Sản lượng 141400,63 (1000 tấn)

Bảng 2.1: Diện tích, sản lượng, năng suất cà chua của các châu lục năm 2012

Tên châu lục Diện tích

(1000ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (1000 tấn)

Trong 11 năm (từ năm 2002 đến năm 2012) diện tích cà chua thế giới tăng 1,09 lần (từ 3.990,30 nghìn ha lên 4.335,83 nghìn ha), sản lượng 1,35 lần (từ 107.977,76 nghìn tấn lên 45.751,51 nghìn tấn), trong khi năng suất không

có sự thay đổi đáng kể

Theo bảng 2.1 thì năm 2012, Châu Á có diện tích trồng cà chua (2.436,49 nghìn ha) và sản lượng (81.812,01 nghìn tấn) lớn nhất thế giới Tuy nhiên, Châu Úc và Châu Mỹ có năng suất lớn nhất: Châu Úc là 63,28 tấn/ha; Châu Mỹ là 50,86 tấn/ha

Bảng 2.2: Những nước có sản lượng cà chua cao nhất thế giới năm 2012

Nguồn: FAO Database Static 2013

Cà chua là loại rau cho hiệu quả kinh tế cao và là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước ở cả hai dạng ăn tươi và chế biến

Đứng đầu về tiêu thụ là nước Mỹ, sau đó là các nước Châu Âu

Lượng cà chua trao đổi trên thị trường thế giới năm 1999 là 36,7 triệu tấn, trong đó cà chua dùng ở dạng ăn tươi chỉ chiến 5-7% Điều đó cho thấy,

cà chua được sử dụng chủ yếu ở dạng đã qua chế biến

Bảng 2.3 Những nước có giá trị nhập khẩu cà chua lớn nhất thế giới

năm 2012

Stt Tên nước Sản lượng

(tấn)

Giá trị (1000 $) $/tấn

Nguồn: FAO Database Static 2013

Cà chua chế biến được sản xuất ở nhiều nước trên thế giới nhưng nhiều nhất là ở Mỹ và Italia Ở Mỹ, năm 2010 sản lượng nhiều nhất ước đạt 10,1 triệu tấn Trong đó các sản phẩm cà chua chế biến chủ yếu là cà chua cô đặc

Ở Italia, sản lượng cà chua chế biến ước tính đạt được là 4,7 triệu tấn

2.2.2 Tình hình sản xuất cà chua tại Việt Nam

Cà chua là cây được du nhập vào Việt Nam mới được hơn 100 năm nhưng đã trở thành một loại rau phổ biến và được sử dụng ngày càng rộng rãi

Cà chua ở nước ta được trồng chủ yếu vào vụ đông với diện tích khoảng 6.800-7.300 ha và thương tập trung ở các tỉnh thuộc đồng bằng trung du Bắc

Bộ (Hà Nội, Hải Dương, Vĩnh Phúc ), còn ở miền Nam tập trung ở các tỉnh

An Giang, Tiền Giang, Lâm Đồng [13]

Trong điều tra của TS Phạm Đồng Quảng và cs, hiện nay cả nước có khoảng 115 giống cà chua được gieo trồng, trong đó có 10 giống được gieo trồng với diện tích lớn 6259 ha, chiếm 55% diện tích cả nước Giống M386

được trồng nhiều nhất (khoảng 1432ha), tiếp theo là các giống cà chua Pháp,

VL200, TN002, Red Crown [13]

Ở Việt Nam, giai đoạn từ 1996-2001, diện tích trồng cà chua tăng lên

trên 10.000ha (từ 7.509ha năm 1996 tăng lên 17.834 ha năm 2001) Đến năm

2013 diện tích đã tăng lên 24.850 ha Năng suất cà chua nước ta trong những năm gần đây tăng lên đáng kể Năm 2009, năng suất cà chua cả nước là 216 tạ/ha bằng 87,10% năng suất thế giới (247,996 tạ/ha) Vì vậy, sản lượng cả nước đã tăng lên rõ rệt (từ 118.523 tấn năm 1996 đến 535.438 tấn năm 2013)

Bảng 2.4 Diện tích, năng suất, sản lượng cà chua của Việt Nam Năm Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)

Nguồn: Số liệu của tổng cục thống kê 2014

Cà chua là một loại rau ăn trái đã và đang nắm giữ vị trí quan trọng và

là tâm điểm nghiên cứu của các nhà chọn tạo giống cây trồng trong tương lai Nhờ vậy mà hàng loạt các giống cà chua mới, năng suất cao, phẩm chất tốt

được ra đời để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường để phục vụ

công tác đó cần sử dụng rất nhiều phương pháp như lai tạo, chọn lọc, xử lý

đột biến, nuôi cấy invitro

Tuy nhiên, so với sự phát triển chung của thế giới thì cả diện tích và năng suất ở nước ta còn rất thấp Theo dự đoán của một số nhà chuyên môn thì trong một vài năm tới diện tích và năng suất cà chua đều sẽ tăng nhanh do:

- Các nhà chọn giống trong những năm tới sẽ đưa ra sản xuất hàng loạt các giống có ưu điểm cả về năng suất và chất lượng, phù hợp với từng vùng sinh thái, từng mùa vụ nhất là các vụ trái mùa, giải quyết rau giáp vụ

- Các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới sẽ được hướng dẫn và phổ biến cho nông dân các tỉnh

- Nước ta đã đưa vào một nhà máy chế biến cà chua cô đặc theo dây chuyền hiện đại tại Hải Phòng với công suất 10 tấn nguyên liệu/ ngày Vì vậy, việc quy hoạch vùng trồng cà chua để cung cấp nguyên liệu cho nhà máy

đang trở nên cấp thiết nhất là ở các tỉnh Hải Phòng, Hà Nội, Hưng Yên, Hải

Dương, Thái Bình

2.2.3 Tình hình sản xuất cà chua trên địa bàn thị xã Bắc Kạn

Bắc Kạn là tỉnh miền núi, đời sống của người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông - lâm nghiệp, tỷ lệ hộ nghèo còn cao Do đó, áp dụng mô hình tăng gia sản xuất, trồng trọt hiệu quả cao là điều cần thiết giúp người dân xóa đói, giảm nghèo Những năm gần đây được sự quan tâm của Đảng và Chính quyền các cấp tại địa phương cùng với sự nỗ lực của người dân tích cực học hỏi áp dụng những kiến thức tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất và đã đạt

được những kết quả rất cao: diện tích và năng suất cây trồng không ngừng

tăng góp phần tăng trưởng kinh tế của thị xã, trong đó không thể không kể

đến cây cà chua cung đã góp phần không nhỏ đến sự tăng trưởng đó

Dưới đây là kết quả điều tra thống kê tình hình sản xuất cà chua trên

địa bàn thị xã Bắc Kạn trong 3 năm 2011 - 2013:

Bảng 2.5: Tình hình sản xuất cà chua trên địa bàn thị xã Bắc Kạn trong

Diện tích ha 3,2 4,7 6,2 1,5 146,9 1,50 131,9 139,4 Năng suất tạ/ha 200 210 210 10 105,0 0,00 100,0 102,5 Sản lượng tấn 64 987 1302 347 154,2 315 131,9 143,1

(Nguồn: Chi cục thống kê thị xã Bắc Kạn)

Từ bảng 2.5 cho thấy sự biến động tăng dần về cả diện tích, năng suất

và cả sản lượng Năm 2011 cả thị xã mới chỉ sản xuất với diện tích là 3,2 ha

đến năm 2012 tăng lên 4,7 ha và năm 2013 là 6,2 ha chỉ trong vòng 3 năm từ

2011 đến 2013 diện tích sản xuất cà chua đã tăng lên 193,75% Diện tích ngày một tăng nhanh là do nhu cầu của thị trường những năm nay tăng cao đã đẩy giá thành của cà chua lên cao và đem lại thu nhập cho người dân đáng kể, vì vậy người dân đã phát triển sản xuất làm cho diện tích và sản lượng cà chua không ngừng tăng Tuy nhiên năng suất chỉ đạt 200 - 210 tạ/ha nguyên nhân chủ yếu do người dân vẫn chỉ trồng một số giống cà chua địa phương đã trồng lâu năm trên địa bàn, và chưa chú trọng đầu tư kỹ thuật cũng như chi phí Mặt khác, xét về quy mô thì sản xuất cà chua ở trên địa bàn thị xã còn nhỏ lẻ chưa

có quy hoạch cụ thể, chưa tương xứng với tiềm năng của thị xã, sự tăng trưởng về cả diện tích, năng suất và sản lượng chỉ là một dấu hiệu rất khả quan, cần có kế hoạch phát triển để cây cà chua trở thành thế mạnh của thị xã

là cây xóa đói giảm nghèo, cây làm giàu cho người dân Mà hiện tại giống cà chua mà người dân đang trồng hiện nay được trồng chính vụ vào vụ đông, đây

là khoảng thời gian có rất nhiều rau xanh, vì vậy giá cả cho 1kg cà chua cũng rất thấp chỉ khoảng 5.000Đ - 10.000Đ

2.2.4 Bài học rút ra

Hiện nay, tình hình tiêu thụ cà chua trên thế giới hết sức phát triển và

đem lại nhiều lợi nhuận Cà chua được trồng và ăn trên khắp thế giới Nó được sử dụng bằng nhiều cách khác nhau, bao gồm cả nguyên liệu trong món

salad, và chế biến thành nước sốt cà chua hoặc súp cà chua Cà chua chưa chín màu xanh lá cây cũng có thể được tẩm bột và chiên, được sử dụng để làm cho salsa, hoặc ngâm Nước ép cà chua được bán như là một thức uống, và

được sử dụng nhiều trong cuộc sống Tuy nhiên, việc sản xuất cà chua ở Việt Nam nói chung và ở Bắc Kạn nói riêng còn gặp nhiều hạn chế do năng suất và chất lượng cà chua còn thấp, thị trường tiêu thụ chủ yếu là nội địa Nguyên nhân chính là do bộ giống của chúng ta còn nghèo nàn, hiện nay chủ yếu là các giống nội địa có năng suất thấp, nông dân tự để giống nên giống thường nhanh bị thoái hóa, các giống cà chua lai F1 có năng suất chất lượng cao trong nước sản xuất ra còn ít các giống F1 hiện nay chủ yếu là giống nhập nội có giá thành cao khó được sản xuất chấp nhận

Chính vì thế, việc đưa vào sản xuất các giống cà chua có năng suất cao, chất lượng tốt, đồng thời phối hợp được khả năng chống chịu với các điều kiện bất thuận của môi trường như chịu nóng, chịu bệnh virus và gây chết héo cây là vô cùng quan trọng và cấp bách Trên thị trường Việt Nam hiện nay

nguồn giống cà chua lai khá đa dạng về chủng loại khoảng 115 loại khác nhau

đang được gieo trồng hàng loạt, các giống cà chua mới năng suất cao, phẩm

chất tốt được ra đời để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường

Với mục tiêu đa dạng hóa sản phẩm, đáp ứng được nhu cầu và thị hiếu ngày càng cao của người tiêu dùng, phục vụ ăn tươi và chế biến, bổ sung thêm vào nguồn giống trong địa bàn thị xã Bắc Kạn những giống cà chua cho năng suất cao, chất lượng tốt, có khả năng chống chịu với các điều kiện bất thuận của môi trường, và đem lại hiệu quả kinh tế Chính vì vậy, phòng kinh

tế thị xã Bắc Kạn đã phối hợp với trung tâm cây ăn quả Bắc Giang triển khai

mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 vào sản xuất thử nghiệm trên địa bàn thị xã

Phần 3:

ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tình hình sản xuất, tiêu thụ cà chua, các kênh phân phối chủ yếu

- Điều tra nghiên cứu những cá nhân, tổ chức tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng

bệnh héo rũ P/S: BM 199

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian nghiên cứu có hạn do vậy đề tài chỉ dừng lại ở mức đánh giá hiệu quả mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trên phạm vi 4 thôn: Thôn Nà Pài, Thôn Khuổi Mật, Thôn Khuổi Lặng thuộc xã Huyền Tụng thị xã Bắc Kạn, Thôn Bản Đồn thuộc xã Xuất Hoá thị xã Bắc Kạn tỉnh Bắc Kạn

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành

- Địa điểm thực tập tại bốn thôn là: thôn Khuổi Lặng, Khuổi Mật, Nà Pài thuộc xã Huyền Tụng thị xã Bắc Kạn, thôn Bản Đồn thuộc xã Xuất Hóa thị xã Bắc Kạn

- Thời gian thực tập: Từ ngày 10/02/2014 đến ngày 01/05/2014

3.3 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội của thị

xã Bắc Kạn:

+ Đặc điểm điều kiện tự nhiên

+ Đặc điểm kinh tế, văn hoá - xã hội của thị xã Bắc Kạn năm 2013

- Nghiên cứu thực trạng sản xuất và tiêu thụ của cây cà chua Mỹ chịu nhiệt trên địa bàn thị xã Bắc Kạn:

+ Các giai đoạn sinh trưởng của cây cà chua Mỹ chịu nhiệt

+ Sự phát triển chiều cao của cây cà chua

+ Thực trạng sản xuất cà chua của những hộ điều tra

+ Thực trạng tiêu thụ của các hộ tham gia mô hình trồng giống cà chua

Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199

+ Hoạt động tập huấn kỹ thuật của phòng kinh tế và các tổ chức thực

hiện mô hình cà chua tại thị xã Bắc Kạn

+ Hoạt động hỗ trợ vật tư của cơ quan thực hiện mô hình cà chua

- Đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động của mô hình trồng giống cà chua đến xã hội và môi trường:

+ Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình trồng cà chua

+ Tác động của mô hình đến các vấn đề xã hội

+ Tác động của mô hình đến môi trường

+ Khả năng nhân rộng và tính bền vững của mô hình

- Đánh giá những thuận lợi, khó khăn và tính bền vững của mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199:

+ Những thuận lợi cho mô hình trồng giống cà chua

+ Đánh giá những khó khăn tác động đến mô hình

+ Nguyên nhân của những khó khăn

+ Phương hướng xây dựng và phát triển mô hình trồng giống cà chua

Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 trong những năm tới

- Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả và có phương hướng nhân rộng mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S:

BM 199:

+ Giải pháp về kỹ thuật

+ Giải pháp về quy hoạch

+ Giải pháp về kinh tế

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu

Dựa trên số liệu thứ cấp, kết hợp với ý kiến đóng góp của phòng Kinh

Tế thị xã Bắc Kạn, đề tài đã tiến hành lựa chọn 4 thôn đại diện: Thôn Nà Pài, thôn Khuổi Mật, thôn Khuổi Lặng thuộc xã Huyền Tụng thị xã Bắc Kạn, Thôn Bản Đồn thuộc xã Xuất Hóa thị xã Bắc Kạn tỉnh Bắc Kạn Có điều kiện

tự nhiên thuận lợi nhất cho phát triển mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 Đây là các thôn đại diện về điều kiện

tự nhiên, xã hội… cho thị xã Bắc Kạn: về đất đai, dân số, điều kiện giao thông, thủy lợi… đặc biệt các thôn này có các hộ tham gia mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199

3.4.2 Phương pháp thu thập thông tin, số liệu

* Thu thập số liệu thứ cấp

Là thu thập các tài liệu thông qua các văn bản, sách báo, tạp chí, các nghị định, nghị quyết, chỉ thị, các chính sách, các đề tài, đề án nghiên cứu khoa học đã được công bố, các số liệu và các báo cáo tổng kết của các Sở ngành, xã, huyện đang nghiên cứu để có được các số liệu thống kê, đảm bảo tính đại diện và khách quan của đề tài nghiên cứu

Sử dụng phương pháp kế thừa để điều tra thu thập các số liệu thứ cấp

về diện tích, tình hình sử dụng đất đai, khí hậu thời tiết ở các đơn vị chức năng: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bắc Kạn, Trung tâm khí tượng thuỷ văn, Niên giám thống kê, Phòng Kinh Tế thị xã Bắc Kạn, UBND thị xã Bắc Kạn Những số liệu này mang tính tổng quát, giúp cho người nghiên cứu có bước đầu hình dung tình hình sản xuất, những vấn đề thuận lợi khó khăn mà người dân gặp phải

• Thu thập số liệu sơ cấp

Thông tin thu thập bằng cách sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp

linh hoạt, phỏng vấn bằng bảng hỏi câu hỏi được lập sẵn Các thông tin sơ cấp thu được thu thập tại các hộ và một số cán bộ xã bằng cách quan sát trực tiếp

và sử dụng phiếu điều tra

Nội dung điều tra: Phiếu điều tra có các thông tin chủ yếu như nhân khẩu, lao động, tuổi, trình độ học vấn của chủ hộ, thu nhập của hộ trong tất cả các hoạt động sản xuất nông nghiệp… Tình hình sản xuất trồng trọt, chăn nuôi Diện tích trồng cà chua, chi phí trồng cà chua, tổng thu nhập từ cây cà chua, nơi cung cấp giống giá bán, nơi bán… Những thông tin này được thể hiện bằng những câu hỏi “đóng” kết hợp với dạng câu hỏi “mở” cụ thể dễ hiểu để người được hỏi trả lời chính xác, đầy đủ

Để có được nguồn số liệu sơ cấp phải tiến hành điều tra, trước tiên phải

xác định mục đích điều tra, lập phiếu điều tra, chọn mẫu điều tra, đơn vị điều tra là các hộ gia đình và tham khảo kinh nghiệm của cán bộ phòng Kinh Tế thị xã, tôi tiến hành điều tra 10 cán bộ tham gia thực hiện mô hình, các cán bộ

đó gồm: 6 cán bộ phòng kinh tế thị xã Bắc Kạn, 2 cán bộ thuộc trung tâm

giống cây trồng Bắc Giang, 2 cán bộ thuộc UBND xã Huyền Tụng Đồng thời tôi điều tra 46 hộ nông dân trên địa bàn 4 thôn: Thôn Nà Pài, thôn Khuổi Mật, thôn Khuổi Lặng thuộc xã Huyền Tụng thị xã Bắc Kạn; Thôn Bản Đồn thuộc

xã Xuất Hoá thị xã Bắc Kạn Trong đó:

Stt Thôn Số hộ tham gia Hộ không tham gia

cà chua vì trên địa bàn thị xã Bắc Kạn chủ yếu trồng cà chua vụ Đông Xuân còn vụ Xuân Hè thì rất ít nhà trồng cà chua, điều tra ngẫu nhiên không lặp lại

3.4.3 Phương pháp chuyên gia tham khảo

Phương pháp chuyên gia: Là phương pháp tham khảo kỹ thuật thông qua tài liệu nghiên cứu và ý kiến trực tiếp của các chuyên gia trong đánh giá cũng như đề ra các giải pháp để đánh giá về mô hình trồng giống cà chua Mỹ chịu nhiệt kháng bệnh héo rũ P/S: BM 199 và khả năng nhân rộng của nó trong thời gian tới một cách hiệu quả

Cụ thể: Trong luận văn tôi đã tham khảo ý kiến trực tiếp của chuyên gia: Thạc sỹ Tống Hoàng Việt phó Giám đốc Trung tâm cây ăn quả Bắc Giang, người trực tiếp cung cấp giống cây và tập huấn cho bà con nông dân,

cô Triệu Thị Nhoi trưởng phòng kinh tế thị xã Bắc Kạn, cô Hoàng Minh Nguyệt chuyên viên Kỹ thuật phòng kinh tế thị xã Bắc Kạn, Kỹ thuật viên Nguyễn Tiến Minh, Trạm trưởng với các chuyên viên phòng kinh tế và các chuyên viên trạm khuyến nông thị xã Bắc Kạn