XÂY DỰNG MÔ HÌNH CỘNG ĐỒNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG (PTBV) THEO PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN TỪ DƯỚI LÊN

Khái niệm "phát triển bền vững" xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm đầu của thập niên 70

LỜI MỞ ĐẦU

Trong giai đoạn hiện nay khi nước ta đang đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước với mục tiêu trở thành một nước công nghiệp vào năm 2020 Song song với quá trình đó là công cuộc hội nhập sâu vào năm nền kinh tế khu vực và thế giới Trong xu thế tất yếu của thời đại mới, thời đại mà tiến trình khu vực hóa và toàn cầu hóa diễn ra mạnh

mẽ Các vấn đề mang tính toàn cầu cũng ngày càng nhiều và đòi hỏi sự hợp tác và giải quyết của tất cả các quốc gia Và nước ta cũng không nằm ngoài

sự vận động đó Một trong những vấn đề mang tính thời sự nhất hiện nay là môi trường toàn cầu và biến đổi khí hậu Đây là một vấn đề mang tính sống còn của cả nhân loại đòi hỏi tất cả các quốc gia phải bắt tay cùng giải quyết Một trong những động thái mạnh mẽ nhất của các nước là xây dựng chương trình nghị sự 21 (Agenda 21) Theo đó mỗi quốc gia tham dự phải xây dựng một định hướng chiến lược cho mình về phát triển bền vững, một phương thức duy nhất đảm bảo sự ổn định và tồn tại cho con người trong tương lai Và nước ta cũng tham gia vào chương trình này Hiện nay ta đã

có được bản định hướng chiến lược PTBV cho riêng mình Trong công tác

tổ chức thực hiện PTBV thì sự tham gia của cộng đồng là hết sức quan trọng Quan điểm của nước ta về vấn đề này rất rõ ràng: "Phát triển bền vững là sự nghiệp của toàn dân Quá trình hoạch định và thực hiện chính sách phát triển bền vững phải được toàn dân tham gia theo phương thức

"dân biết, dân bàn , dân làm, dân kiểm tra" Có nhiều hình thức huy động

sự tham gia rộng rãi của cộng đồng vào việc thực hiện PTBV Trong đó xây dựng các điển hình về cộng đồng phát triển bền vững về hệ thống tự quản tài nguyên thiên nhiên bảo vệ môi trường và nhân rộng các điển hình

là một hình thức khá hiệu quả

Là một sinh viên ngành Kinh tế quản lý tài nguyên môi trường thuộc Đại học Kinh tế Quốc dân sau 4 năm học tập và nghiên cứu tôi đã trang bị

cho mình những kiến thức mang tính cơ bản và chuyên sâu về lĩnh vực kinh tế môi trường cũng như những vấn đề về phát triển bền vững

Sau một thời kỳ thực tập tại Trung tâm hỗ trợ phát triển bền vững Việt Bắc (VSDC), với việc tiếp cận tới các công tác thực tế về hoàn thiện thực hiện phát triển bền vững Với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé của mình vào hoàn thiện công tác tổ chức thực hiện phát triển bền vững tôi quyết định chọn đề tài: "Xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên trường hợp hợp tác xã Nấm Chùa Hang – Đồng Hỷ - Thái Nguyên" để nghiên cứu và xây dựng chuyên đề thực tập tốt nghiệp

Trong phạm vi của chuyên đề này chủ yếu tập trung vào công tác xây dựng cơ sở khoa học và quá trình tổ chức thực hiện xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững với việc sử dụng phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Bố cục chuyên đề gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở khoa học xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững

Chương II:

Em xin chân thành cảm ơn TS Lê Thu Hoa đã hỗ trợ, giúp đỡ chỉnh sửa và đưa ra những góp ý quý báu giúp em thực hiện chuyên đề Tuy nhiên do vấn đề đặt ra khá mới mẻ và phức tạp nên trong quá trình thực hiện không tránh khỏi sai sót Kính mong sự giúp đỡ và chỉ bảo của thầy cô

CHƯƠNG I: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA XÂY DỰNG MÔ HÌNH CỘNG ĐỒNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG (PTBV) THEO PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN TỪ DƯỚI LÊN

I PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

1.1 Khái niệm về phát triển bền vững

Khái niệm "phát triển bền vững" xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm đầu của thập niên 70 của thế kỷ 20 Năm 1987, trong báo cáo "Tương lai của chúng ta" của Hội đồng Thế giới về môi trường và phát triển (WCED) của Liên Hiệp Quốc, "phát triển bền vững" được định nghĩa là sự phát triển đáp ứng được những mâu thuẫn của hiện tại không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau" (Bend)

Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về môi trường và phát triển tổ chức ở RiodeJaneiro CBraxin năm 1992 và Hội nghị thượng định thế giới về phát triển bền vững tổ chức ở Johnnesburg (Cộng hòa Nam Phi) đã xác định

"Phát triển bền vững là quá trình có sự kết hợp chặt chẽ hài hòa và hợp lý giữa 3 mặt của sự phát triển Phát triển kinh tế (tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ xã hội, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường, phòng chống cháy và chặt phá rừng, khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiểm tài nguyên thiên nhiên

Hình 1.1 Mô hình phát triển bền vững

Tiêu chí cơ bản để chúng ta đánh giá sự phát triển bền vững là sự tăng trưởng kinh tế ổn định, thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội, khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường sống Phát triển bền vững là nhu cầu và xu thế tất yếu trong tiến trình phát triển của xã hội loài người

1.2 Các nguyên tắc của phát triển bền vững

Thứ nhất, con người là trung tâm của phát triển bền vững Vì đáp ứng ngày càng đầy đủ nhu cầu vật chất và tinh thần của mọi tầng lớp nhân dân, xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng dân chủ và văn minh là nguyên tắc quán triệt nhất quán trong mại giai đoạn phát triển

Thứ hai, bởi phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm của giai đoạn sắp tới, tạo cơ sở nền tảng về vật chất thực hiện các mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tốt các vấn đề

xã hội kết hợp với việc khai thác và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên, từng bước thực hiện nguyên tắc "mọi mặt: kinh tế - xã hội – môi trường đều có lợi

Thứ ba, Bảo vệ và cải thiện chất lượng môi trường phải được coi là một yếu tố không thể tách rời ra khỏi quá trình phát triển

Mục tiêu KT

PTBV

Bảo

vệ môi trường

Mục tiêu xã hội

Thứ tư, quá trình phát triển phải đảm bảo đáp ứng một cách công bằng nhu cầu của thế hệ hiện tại và không gây trở ngại tới cuộc sống của các thế

hệ trong tương lai Tạo lập điều kiện để mọi người và cộng đồng có cơ hội bình đẳng để phát triển

Thứ năm, khoa học và công nghệ là nền tảng và động lực cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa thúc đẩy phát triển nhanh, mạnh và bền vững đất nước Trong đó cần chú ý khuyến khích áp dụng các công nghệ sạch và thân thiện với môi trường trong đó đặc biệt chú ý đến các ngành các lĩnh vực có tác dụng lan truyền mạnh, có khả năng thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành và lĩnh vực khác

Thứ sáu, phát triển bền vững là sự nghiệp của toàn Đảng, các bộ ngành và địa phương, của các cơ quan doanh nghiệp, đoàn thể xã hội, các cộng đồng dân cư và mọi người dân

Thứ bảy, gắn chất việc xây dựng một nền kinh tế độc lập tự chủ với việc chủ động hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển bền vững đất nước Thứ tám, kết hợp một cách chặt chẽ giữa phát triển kinh tế, phát triển

xã hội và bảo vệ môi trường với bảo đảm an ninh quốc phòng, an ninh và trật tự xã hội

1.3 Mô hình cộng đồng phát triển bền vững.

Đây là một cách tiếp cận trong phát triển bền vững theo đó đặt cộng đồng vào trung tâm của quá trình phát triển nhằm mục đích khuyến khích

sự tham gia của cộng đồng trong tất cả các khía cạnh của chính sách phát triển trên cơ sở theo đuổi các mục tiêu phát triển bền vững

II PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN TỪ DƯỚI LÊN

2.1 Phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Phương pháp tiếp cận cho phép cộng đồng và những tổ chức trong địa phương thể hiện quan điểm của họ và giúp cho việc xác định các chương trình phát triển ở địa phương vào chính những quan điểm nguyện vọng và

kế hoạch của họ

S tham gia c a c ng ự tham gia của cộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ủa cộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặcng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặcc th hi n t t c các c p, ho cể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ện ở tất cả các cấp, hoặc ở tất cả các cấp, hoặc ất cả các cấp, hoặc ả các cấp, hoặc ất cả các cấp, hoặc ặc

l thông qua h b n b c, ho c l b ng cách ọ bàn bực, hoặc là bằng cách đưa họ trở thành các bên ự tham gia của cộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ặc ằng cách đưa họ trở thành các bên đưa h tr th nh các bênọ bàn bực, hoặc là bằng cách đưa họ trở thành các bên ở tất cả các cấp, hoặc tham gia V hướng vào toàn thể cộng đồng, những người đề xuất ýng v o to n th c ng ể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặcng, nh ng ngững người đề xuất ý ười đề xuất ý đề xuất ýi xu t ýất cả các cấp, hoặc

tưở tất cả các cấp, hoặcng v d án, c quan h nh chính v các t ch c t nguy n, cácự tham gia của cộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ơ quan hành chính và các tổ chức tự nguyện, các ổ chức tự nguyện, các ức tự nguyện, các ự tham gia của cộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ện ở tất cả các cấp, hoặc nhóm s thích v kinh t , xã h i v các c quan công c ng c ng nhở tất cả các cấp, hoặc ề xuất ý ế, xã hội và các cơ quan công cộng cũng như ộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ơ quan hành chính và các tổ chức tự nguyện, các ộng đồng được thể hiện ở tất cả các cấp, hoặc ũng như ư các cá nhân đại diện.i di n.ện ở tất cả các cấp, hoặc

Phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Khuyến khích qúa trình cùng tham gia

- Cộng đồng

- Những người đề xuất ý tưởng và dự án

- Cơ quan hành chính và các tổ chức tình nguyện

- Các nhóm sở thích kinh tế và xã hộ

- Cơ quan công cộng và địa diện của nhóm cá thể

Đồng thời sự tham gia được khuyến khích ở tất cả các giai đoạn: khi xác định dự án, khi thực hiện dự án, khi đánh giá và xem xét lại toàn bộ chương trình hoặc trực tiếp thông qua các tổ chức đại diện cho quyền lợi và lợi ích chung (hội phụ nữ, hội văn hóa)

2.2 Những nội dung cơ bản của phương pháp tiếp cận từ dưới lên

2.2.1 Những mục tiêu của phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Một là, có sự tham gia của cộng đồng trong chính sách phát triển, đầy

là cơ sở tạo nên sự tin tưởng và tính bền vững trong qúa trình thực hiện theo đó tạo điều kiện cho quá trình trao đổi thông tin, tiếp cận đào tạo và tìm ra những phương pháp đề xuất thích hợp, nó cũng là cơ sở tạo nên tính minh bạch trong quá trình ra quyết định Và đây cũng là mục tiêu trong đó yêu cầu phải làm cho các bên tham gia (đặc biệt là cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc đơn thuần bày tỏ nhu cầu, kỳ vọng hay kế hoạch của họ) Hai là, mục tiêu đề xuất ý tưởng và đưa ra sáng kiến: trên quan điểm này giúp tạo cơ hội và khuyến khích các cuộc gặp gỡ và trao đổi giữa các

cá nhân, các tổ chức, đồng thời khuyến khích sự đồng tâm của các ngành,

khuyến khích sự trao đổi và bổ sung các kiến thức từ đó đưa ra những ý tưởng và đề xuất

Ba là, xây dựng sự đồng tâm nhất trí trong mọi vấn đề Đây là mục tiêu quan trọng vì nhằm giải quyết các vấn đề mâu thuẫn từ đó tăng cường mối liên kết giữa các bên tham gia

Bốn là, ủy quyền ra quyết định cho cộng đồng địa phương Qúa trình

ra quyết định có sự tham gia của cộng đồng địa phương sẽ cho phép những

ý tưởng, những dự án mới sẽ được quản lý và phối hợp một cách đầy đủ

2.2.2 Những nguyên tắc cơ bản của phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Nguyên tắc đầu tiên: là phải có sự tôn trọng ý kiến của mọi người Vì đây là điều kiện tiên quyết cho sự thành công như tính khả thi của phương pháp Bởi lẽ sẽ không thể có sự trao đổi, phối hợp nếu như tồn tại sự thờ ơ, lãnh đạo không quan tâm để ý cũng như coi thường ý kiến của người khác Nguyên tắc thứ hai, là thừa nhận các nhu cầu khác biệt: Đảm bảo sự phối hợp giữa khía cạnh kinh tế - xã hội vì đây là tiền đề cho sự phát triển cân đối và bền vững Phải tìm ra được sự cân đối hài hòa về nhu cầu của các bên liên quan

Nguyên tắc thứ ba, là đảm bảo tính sinh hoạt theo đó cần rõ ràng và công khai trong việc giao nhiệm vụ cũng như ra quyết định

Nguyên tắc thứ tư, là phương pháp tiếp cận từ dưới lên phải có sự linh hoạt điều chỉnh sao cho phù hợp với từng cá nhân, tổ chức, hoàn cảnh, mục tiêu cũng như mục đích khác nhau

2.2.3 Nội dung cơ bản của phương pháp tiếp cận từ dưới lên

Phương pháp tiếp cận từ dưới lên về cơ bản bao gồm 4 cấp độ Mỗi cấp độ có đặc điểm riêng về công cụ, phương pháp, thời gian và đối tượng khác nhau

Các cấp độ Công cụ và phương pháp Thời điểm Đối tượng tham gia

Thông tin - Họp tập thể quần chúng

- Thông tin đại chúng và truyền thông

Giai đoạn đầu tiên các giai đoạn thực hiện chương trình giai đoạn xác định dự án

Toàn thể cộng đồng các bên tham gia, người lãnh đạo dự

án, các cơ quan, người ra quyết định

Bàn bạc,

thảo luận

- Kiểm tra sổ sách, số hiệu, thống kê địa phương

- Các phương pháp phân tích cộng đồng, đào tạo những người tham gia đề xuất

Giai đoạn đầu

và giai đoạn phát triển kế hoạch mang tính chiến lược

Các nhóm cộng động địa phương tích cực, các hiệp hội, các nhóm sở thích.

Cùng hợp

tác và phát

triển

Các nhóm làm việc chuyên môn, sự tham gia sáng kiến của các bên, đào tạo người nêu đề xuất ý tưởng, các tổ chức địa phương

Giai đoạn đầu của dự án giai đoạn thực hiện chương trình, tự đánh giá

Các nhóm làm việc, ngành liên quan, các nhóm sở thích.

Ra quyết

định tập thể

Lựa chọn phương án theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên, với các ý tưởng

đề xuất của các bên

Xác định các chương trình hành động và chiến lược của chương trình

Các bên tham gia vào nhóm hoạt động địa phương, những người lãnh đạo dự án

III XÂY DỰNG MÔ HÌNH CỘNG ĐỒNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG THEO PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN TỪ DƯỚI LÊN

3.1 Khái niệm, nguyên tắc mục tiêu xây dựng mô hình

3.1.1 Khái niệm

Xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên là một quá trình kết hợp hài hòa giữa mục tiêu phát

triển cộng đồng với những yêu cầu về phát triển bền vững trong đó sử dụng phương pháp tiếp cận từ dưới lên (như một công cụ thực hiện)

3.1.2 Nguyên tắc xây dựng mô hình

* Nguyên tắc đầu tiên là phải đảm bảo mục tiêu phát triển cộng đồng, nâng cao chất lượng cuộc sống của các thành viên nhưng vẫn phải đảm bảo được các yêu cầu về phát trieenr bền vững tứ là dung hòa được ba yếu tố kinh tế - xã hội – môi trường trong toàn bộ quá trình Đây cũng là cơ sở và căn cứ để xây dựng được các tiêu chí cũng như khung chiến lược thực hiện

* Nguyên tắc đảm bảo sự tham gia của cộng đồng: Đây là nguyên tắc hết sức quan trọng Vì cộng đồng là trung tâm trong mô hình này Theo đó

họ phải là đối tượng tham gia tực tiếp vào việc thiết kế chương trình cũng như sự điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh thực tế vì điều kiện ban đầu ở địa phương là yếu tố cốt yếu quyết định hình thức tham gia của cộng đồng

* Nguyên tắc phát huy sức mạnh cộng đồng dựa vào nội lực Theo đó

mô hình phải được xây dựng trên phương châm kết hợp sự hỗ trợ từ bên ngoài với nội lực bên trong nhưng dựa vào nội lực vẫn là chủ yếu, sự hỗ trợ chỉ là yếu tố giúp cho đánh thức sự đóng góp của người dân và huy động năng lực cộng đồng

3.1.3 Mục tiêu xây dựng mô hình cộng đồng PTBV theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên.

Nhằm xây dựng lên một mô hình cộng đồng có kinh tế phát triển, văn minh, hạ tầng cơ sở được cải thiện, đời sống văn hóa của cộng đồng dân cư phong phú, lành mạnh, đảm bảo tính truyền thống và hiện đại, môi trường

tự nhiên được duy trì, bảo vệ và phát triển

Mục tiêu thứ hai là phát huy được tính tự chủ, chủ động sáng tạo của cộng đồng dân cư để giải quyết tốt những vấn đề chung của cộng đồng với phương châm dựa vào nội lực do cộng đồng dân cư làm chủ

3.2 Nội dung xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên

3.2.1 Nghiên cứu – phân tích thực trạng địa phương và xây dựng tiến trình lựa chọn mô hình dự án

Các cơ quan và tổ chức tham gia hoạt động hỗ trợ thực hiện mô hình này như các nhóm hành động địa phương, ban phát triển xã, huyện, chính quyền địa phương cùng phối hợp nghiên cứu và phân tích thực trạng kinh

tế, xã hội địa phương, nêu lên những khó khăn , thách thức, điểm yếu, đủ mạnh Xây dựng được cái nhìn tổng quan về địa phương trên mọi mặt Kết quả đối với các cơ quan thực hiện hoạt đồng xây dựng hỗ trợ thực hiện hoạt động xây dựng mô hình thì lập được kế hoạch trình cho các bước tiếp theo

3.2.2 Tập huấn, hướng dẫn đào tạo về đánh giá cộng đồng

* Nâng cao nhận thức của các bên liên quan trong dự án về vai trò của cộng đồng trong quá trình thực hiện Thực chất của quá trình này là nhằm đào tạo các thành viên trong ban phát triển của địa phương cũng như các bên có trách nhiệm trong qúa trình xây dựng mô hình nhằm trang bị các kiến thức và biện pháp cho họ trong việc tạo những điều kiện thuận lợi cho công tác đánh giá, thu thập kết quả cũng như giảng giải cho người dân về mối liên hệ giữa công tác đánh giá cộng đồng

* Những người tham gia trong quá trình này bao gồm những cá nhân cán bộ có liên quan có trách nhiệm trong xã về việc tổ chức thực hiện chương trình này, những người đại diện cho các tổ chức quần chúng như (chi hội phụ nữ, hội nông dân )

* Thời gian của giai đoạn này là trước khi tiến hành các hoạt động thực hiện dự án trong chương trình xây dựng mô hình cộng đồng phát triển bền vững