Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn sử dụng kiểm tra đánh giá một số kiến thức chương Điện tích - điện trường sách vật lý 11 nâng cao THPT

Đối với luận đề, đây là loại được sử dụng một cách phổ biến từ trước đến nay.Ưu điểm của loại này là nó cho học sinh cơ hội phân tích và tổng hợp dữ kiện theo lời lẽ riêng của mình, nó c

Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài

Kiểm tra đánh giá là một khâu có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong quá trình dạy học Kiểm tra đánh giá tốt sẽ phản ánh được việc dạy của thầy, việc học của trò, từ đó giúp cho thầy có kế hoạch hoàn thiện phương pháp giảng dạy của mình, giúp cho trò tự đánh giá, hoàn thiện việc học tập Kiểm tra đánh giá giúp cho các nhà quản lý và điều hành

Làm thế nào để kiểm tra đánh giá được tốt? Đây là một vấn đề mang tính thời sự, thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học

Từ trước tới nay, chúng ta đã sử dụng nhiều hình thức thi và kiểm tra trong giáo dục Các phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập rất đa dạng, mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm nhất định, không có một phương pháp nào hoàn mĩ đối với mọi mục tiêu giáo dục Thực tiễn cho thấy, trong dạy học cần thiết phảỉ tiến hành kết hợp các hình thức thi và kiểm tra một cách tối ưu mới

có thể đạt được yêu cầu của việc đánh giá kết quả dạy học,thi Kiểm tra viết là hình thức được sử dụng nhiều trong dạy học, nó được chia thành 2 loại: Loại luận

đề ( trắc nghiệm tự luận ) và loại trắc nghiệm khách quan Đối với luận đề, đây là loại được sử dụng một cách phổ biến từ trước đến nay.Ưu điểm của loại này là nó cho học sinh cơ hội phân tích và tổng hợp dữ kiện theo lời lẽ riêng của mình, nó

có thể dùng để kiểm tra khả năng tư duy ở trình độ cao, song nó có những hạn chế là: Loài này chỉ cho phép khảo sát một số kiến thức trong thời gian nhất định, việc chấm điểm loại này mất nhiều thời gian, thiếu khách quan, khó ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực, do đó trong một số trường hợp không xác định được thực chất trình độ của học sinh

Trắc nghiệm khách quan có các ưu điểm là tính khách quan khi chấm, kiểm tra đánh giá những mục tiêu đánh giá khác nhau, độ tin cậy cao và tốt Học sinh phát xét đoán và phân biệt kỹ càng trước khi trả lời

Xuất phát từ nhận thức và suy nghĩ ở trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “ Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn sử dụng

trong kiÓm tra ®¸nh gi¸ mĩt sỉ kiÕn thøc ch­¬ng “§iÖn tÝch - §iÖn Tr­íng”s¸ch VỊt lý 11 n©ng cao THPT” víi mong muỉn gêp phÌn nghiªn cøu n©ng cao chÍt l­îng vµ hiÖu qu¶ kiÓm tra ®¸nh gi¸ trong d¹y hôc VỊt lý ị tr­íng Phư th«ng

2 Môc ®Ých nghiªn cøu cña ®Ò tµi

Nghiªn cøu x©y dùng ®­îc mĩt hÖ thỉng c©u hâi tr¾c nghiÖm kh¸ch quan nhiÒu lùa chôn ®¸p øng nh÷ng yªu cÌu khoa hôc cña hÖ thỉng c©u hâi ®¸p øng nh÷ng ®ßi hâi cña viÖc kiÓm tra ®¸nh gi¸, tr×nh ®ĩ n¾m v÷ng kiÕn thøc cña hôc sinh phÌn “§iÖn tÝch- §iÖn tr­íng” s¸ch VỊt lý 11 N©ng cao – THPT

3 Gi¶ thuyÕt khoa hôc

NÕu cê mĩt hÖ thỉng c©u hâi tr¾c nghiÖm kh¸ch quan nhiÒu lùa chôn

®­îc so¹n th¶o mĩt c¸ch khoa hôc phï hîp víi môc tiªu d¹y hôc vµ nĩi dung kiÕn thøc ch­¬ng “§iÖn tÝch- §iÖn tr­íng” VỊt lý 11 N©ng cao – THPT ®Ó sö dông trong kiÓm tra ®¸nh gi¸ th× cê thÓ ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c, kh¸ch quan tr×nh

®ĩ kiÕn thøc cña hôc sinh gêp phÌn n©ng cao hiÖu qu¶ d¹y hôc

4 §ỉi t­îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu cña ®Ò tµi

4.1 §ỉi t­îng nghiªn cøu

HÖ thỉng c©u hâi tr¾c nghiÖm kh¸ch quan nhiÒu lùa chôn sö dông trong kiÓm tra ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ hôc tỊp mĩt sỉ kiÕn thøc ch­¬ng ‘’§iÖn tÝch - §iÖn tr­íng ’’ cña hôc sinh líp 11 n©ng cao - THPT

4.2 Ph¹m vi nghiªn cøu

§Ò tµi nghiªn cøu ph­¬ng ph¸p tr¾c nghiÖm kh¸ch quan nhiÒu lùa chôn

®Ó so¹n th¶o hÖ thỉng c©u hâØ sö dông trong kiÓm tra kiÕn thøc ch­¬ng “ §iÖn tÝch- §iÖn tr­íng” cña líp 11 n©ng cao - THPT vµ thùc nghiÖm trªn mĩt sỉ líp 11 c¸c tr­íng THPT cña tØnh B¾c Giang

5 NhiÖm vô nghiªn cøu cña ®Ò tµi

- Nghiªn cøu c¬ sị lý luỊn vÒ kiÓm tra ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ hôc tỊp cña hôc sinh ị tr­íng phư th«ng

- Nghiªn cøu c¬ sị lý luỊn x©y dùng c©u hâi tr¾c nghiÖm kh¸ch quan nhiÒu lùa chôn vỊn dông c¬ sị lý luỊn

- Nghiên cứu mục tiêu nội dung kiến thức phần “Điện tích- Điện trường” xác định mục tiêu kiểm tra

- Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn cho một số kiến thức thuộc chương “Điện tích- Điện trường”

- Thực nghiệm sư phạm đánh giá hệ thống câu hỏi đã soạn thảo

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận về kiểm tra đánh giá, trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn

- Nghiên cứu thực tiễn

+ Điều tra những khó khăn cơ bản, sai lầm của học sinh

+ Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hệ thống câu hỏi

+ Phương pháp thống kê toán học, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm

7 Đóng góp của đề tài

- Đóng góp về mặt lý luận: Đề tài đã nghiên cứu, hệ thống lại lí luận về kiểm tra đánh giá và việc sử dụng phương pháp trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn để kiểm tra đánh giá trình độ nắm vững kiến thức của học sinh

- Đóng góp về mặt thực tiễn: Góp phần khẳng định tính ưu việt của phương pháp trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn trong kiểm tra đánh giá, làm tài liệu tham khảo về kiểm tra đánh giá trong bộ môn Vật lý ở trường phổ thông Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan đã soạn thảo có thể xem như

là một hệ thống bài tập, thông qua đó học sinh có thể tự kiểm tra đánh giá kết quả học của mình và có thể sử dụng làm tài liệu

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, đề tài gồm 03 chương

Chương I : Cơ sở lý luận về kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học

sinh trong dạy học ở trường phổ thổng

Chương II: Soạn thảo hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều

lựa chọn một số kiến thức chương “Điện tích- Điện trường”

Chương III: Thực nghiệm sư phạm

Chương I Cơ sở lý luận về kiểm tra đánh giá

kết quả học tập của học sinh trong dạy học ở

nhà trường phổ thông

1.1.Cơ sở lý luận về kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học  13

1.1.1.Khái niệm về kiểm tra đánh giá

Kiểm tra đánh giá được hiểu là sự theo dõi tác động của người kiểm tra

đối với người học cần thu được những thông tin cần thiết để đánh giá

Quá trình đánh giá gồm các khâu:

- Đo: Trong dạy học đo là việc giáo viên gắn các số ( điểm ) cho các sản phẩm của học sinh Để việc đo được chính xác thì đề ra phải đảm bảo:

+ Độ giá trị: Đề ra phải căn cứ vào mục tiêu chương trình học

+ Độ trung thực: Đó là khả năng luôn cung cấp cùng một giá trị của cùng một đại lượng với cùng một dụng cụ đo

+ Độ nhậy: Đó là khả năng của dụng cụ đo có thể phân biệt được khi hai

đại lượng chỉ khác nhau rất ít

- Lượng giá: Là việc giải thích các thông tin thu được về kiến thức kĩ năng của học sinh, làm sáng tỏ trình độ tương đối của một học sinh so với thành tích chung của tập thể hoặc trình độ của học sinh so với yêu cầu của chương trình học tập

+ Lượng giá theo chuẩn: Là sự so sánh tương đối với chuẩn trung bình chung của tập hợp

+ Lượng giá theo tiêu chí: Là sự đối chiếu với những tiêu chí đã đề ra

- Đánh giá: Là việc đưa ra những kết luận nhất định, phán xét về trình

độ của học sinh

Các bài kiểm tra, bài trắc nghiệm được xem như phương tiện để kiểm tra kiến thức, kĩ năng trong dạy học Vì vậy việc soạn thảo nội dung cụ thể của

các bài kiểm tra có tầm quan trọng đặc biệt trong việc kiểm tra đánh giá kiến thức, kĩ năng

1.1.2.Mục đích của kiểm tra đánh giá. 14

- Việc kiểm tra đánh giá có thể có các mục đích khác nhau tuỳ trường hợp Trong dạy học kiểm tra đánh giá gồm 3 mục đích chính:

+ Kiểm tra kiến thức kĩ năng để đánh giá trình độ xuất phát của người học có liên quan đến việc xác định nội dung phương pháp dạy học một môn học, một học phần sắp bắt đầu

+ Kiểm tra nhằm mục đích đánh giá thành tích kết quả học tập hoặc nhằm nghiên cứu đánh giá mục tiêu phương pháp dạy học

+ Kiểm tra đánh giá nhằm mục đích dạy học: Bản thân việc kiểm tra

đánh giá nhằm định hướng hoạt động chiếm lĩnh kiến thức cần dạy

- Mục đích đánh giá trong đề tài này là:

+ Xác nhận kết quả nhận biết, hiểu, vận dụng theo mục tiêu đề ra

+ Xác định xem khi kết thúc một phần của dạy học, mục tiêu của dạy học đã đạt đến mức độ nào so với mục tiêu mong muốn

+ Tạo điều kiện cho người dạy nắm vững hơn tình hình học tập của học sinh giúp giáo viên giảng dạy tốt hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học vật lý

1.1.3.Chức năng của kiểm tra đánh giá. 14

Chức năng của kiểm tra đánh giá được phân biệt dựa vào mục đích kiểm tra đánh giá Các tác giả nghiên cứu kiểm tra đánh giá nêu ra các chức năng khác nhau

GS Trần Bá Hoành đề cập ba chức năng của đánh giá trong dạy học: Chức năng sư phạm, chức năng xã hội, chức năng khoa học

GS.TS Phạm Hữu Tòng, trong thực tiễn dạy học ở phổ thông thì chủ yếu quan tâm đến chức năng sư phạm, được chia nhỏ thành ba chức năng: Chức năng chuẩn đoán; chức năng chỉ đạo, định hướng hoạt động học; chức năng xác nhận thành tích học tập, hiệu quả dạy học

+ Chức năng chuẩn đoán

Các bài kiểm tra, trắc nghiệm có thể sử dụng như phương tiện thu lượm thông tin cần thiết cho việc xác định hoặc việc cải tiến nội dung, mục tiêu và phương pháp dạy học

Dựa trên kết qủa kiểm tra đánh giá kiến thức ta biết rõ trình độ xuất phát của người học để điều chỉnh nội dung phương pháp dạy học cho phù hợp, cho phép đề xuất định hướng bổ khuyết những sai sót, phát huy những kết quả trong cải tiến hoạt động dạy học đối với những phần kiến thức đã giảng dạy Dùng các bài kiểm tra đánh giá khi bắt đầu dạy học một học phần để thực hiện chức năng chuẩn đoán

+ Chức năng định hướng hoạt động học

Các bài kiểm tra, trắc nghiệm kiểm tra trong quá trình dạy học có thể

được sử dụng như phương tiện, phương pháp dạy học Đó là các câu hỏi kiểm tra tùng phần, kiểm tra thường xuyên được sử dụng để chỉ đạo hoạt động học Các bài trắc nghiệm được soạn thảo công phu, nó là một cách diễn đạt mục tiêu dạy học cụ thể đối với các kiến thức, kĩ năng nhất định Nó có tác dụng định hướng hoạt động học tập tích cực của học sinh Việc thảo luận các câu hỏi trắc nghiệm được tổ chức tốt, đúng lúc nó trở thành phương pháp dạy học tích cực, sâu sắc và vững chắc, giúp người dạy kịp thời điều chỉnh, bổ sung hoạt động dạy có hiệu quả

+ Chức năng xác nhận thành tích học tập, hiệu quả dạy học.Các bài kiểm tra trắc nghiệm sau khi kết thúc dạy một phần được sử dụng để đánh giá thành tích học tập, xác nhận trình độ kiến thức, kĩ năng của người học

Với chức năng này đòi hỏi nội dung các bài kiểm tra trắc nghiệm và các tiêu chí đánh giá, căn cứ theo các mục tiêu dạy học cụ thể đã xác định cho từng kiến thức kĩ năng Các bài kiểm tra trắc nghiệm như vậy có thể được sử dụng để nghiên cứu đánh giá mục tiêu dạy học và hiệu quả của phương pháp dạy học

1.1.4.Các yêu cầu sư phạm đối với việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh. 13

1.1.4.1.Đảm bảo tính khách quan trong quá trình đánh giá

- Là sự phản ánh trung thực kết quả lĩnh hội nội dung tài liệu học tập của

học sinh so với yêu cầu chương trình qui định

- Nội dung kiểm tra phải phù hợp với các yêu cầu chương trình qui định

- Tổ chức thi phải đảm bảo tính nghiêm túc, công bằng và dân chủ

Để đảm bảo tính khách quan trong kiểm tra, đánh giá từ khâu ra đề, tổ chức thi tới khâu cho điểm, xu hướng chung là tuỳ theo đặc trưng môn học mà lựa chọn hình thức thi thích hợp

1.1.4.2.Đảm bảo tính toàn diện

Trong quá trình kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh phải chú

ý đánh giá cả số lượng và chất lượng cả nội dung và hình thức

1.1.4.3.Đảm bảo tính thường xuyên và hệ thống

- Cần kiểm tra, đánh giá học sinh liên tục, thường xuyên trong mỗi tiết học, sau mỗi phần kiến thức, mỗi chương và học kì

- Các câu hỏi kiểm tra cần có tính lôgíc và hệ thống

1.1.4.4.Đảm bảo tính phát triển

- Hệ thống câu hỏi từ dễ đến khó, từ cụ thể đến trừu tượng

- Trân trọng sự cố gắng của học sinh, đánh giá cao những tiến bộ trong học tập của học sinh

1.1.5.Nguyên tắc chung cần quán triệt trong kiểm tra đánh giá. 13

Để đảm bảo tính khoa học của việc kiểm tra đánh giá kiến thức, kĩ năng thì việc đó phải được tiến hành theo một qui trình hoạt động chặt chẽ.Qui trình này gồm:

- Xác định rõ mục đích kiểm tra đánh giá

- Xác định rõ nội dung cụ thể của các kiến thức kĩ năng cần kiểm tra

đánh giá, các tiêu trí cụ thể của mục tiêu dạy học với từng đơn vị kiến thức kĩ năng đó, để làm căn cứ đối chiếu các thông tin cần thu Việc xác định nội dung kiến thức cần chính xác, cụ thể, cô động Việc xác định các mục tiêu, tiêu chí đánh giá cần dựa trên quan niệm rõ ràng về mục tiêu dạy học

- Xác định rõ hình thức kiểm tra phù hợp với đặc điểm của nội dung kiến thức kĩ năng cần kiểm tra, phù hợp với mục đích kiểm tra Cần nhận rõ

ưu nhược điểm của mỗi hình thức kiểm tra để có thể sử dụng phối hợp và tìm

biện pháp phát huy ưu điểm và khắc phục tối đa các nhược điểm của mỗi hình thức đó

- Xây dựng các câu hỏi, các đề bài kiểm tra, các bài trắc nghiệm cho phép thu lượm các thông tin tương ứng với các tiêu chí đã xác định

- Tiến hành kiểm tra, thu lượm thông tin, xem xét kết quả và kết luận đánh giá

1.1.6.Các hình thức kiểm tra đánh giá cơ bản. 13

Ta chỉ đi sâu nghiên cứu loại trắc nghiệm viết được chia thành hai loại Luận đề và trắc nghiệm khách quan đều là những phương tiện kiểm tra khả năng học tập và cả hai đều là trắc nghiệm.Danh từ “luận đề” ở đây không chỉ giới hạn trong phạm vi các bài “ luận văn” mà nó bao gồm các hình thức khảo sát khác thông thường trong lối thi cử, chẳng hạn như những câu hỏi lý thuyết, những bài toán.Các chuyên gia đo lường gọi chung các hình thức kiểm tra này là “trắc nghiệm loại luận đề” cho thuận tiện để phân biệt với loại trắc nghiệm gọi là “trắc nghiệm khách quan”.Thật ra việc dùng danh từ “khách quan” này để phân biệt hai loại kiểm tra nói trên cũng không đúng hẳn, vì trắc nghiệm luận đề không nhất thiết là trắc nghiệm “chủ quan” và trắc nghiệm khách quan không phải là hoàn toàn “khách quan”

Giữa luận đề và trắc nghiệm khách quan có một số khác biệt và tương

đồng, song quan trọng là cả hai đều là những phương tiện khảo sát thành quả học tập hữu hiệu và đều cần thiết miễn là ta nắm vững phương pháp soạn thảo

và công dụng của mỗi loại

Với hình thức luận đề việc kiểm tra thường bộc lộ nhiều nhược điểm là không phản ánh được toàn bộ nội dung, chương trình, gây tâm lý học tủ và khi chấm bài giáo viên còn nặng tính chủ quan vì thế để nâng cao tính khách quan trong kiểm tra đánh giá nhiều tác giả cho rằng nên sử dụng trắc nghiệm khách quan Nhìn chung nếu xây dựng và sử dung có hiệu quả hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan thì góp phần vào khắc phục những hạn chế của hình thức kiểm tra, thi tự luận

1.2.Mục tiêu dạy học. 14

1.2.1.Tầm quan trọng của các mục tiêu dạy học

- Xác định được phương hướng, tiêu chí để quyết định về nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học

- Có được lý tưởng rõ ràng về cái cần kiểm tra đánh giá khi kết thúc mỗi môn học, học phần hay trong quá trình giảng dạy từng kiến thức cụ thể

- Thông báo cho người học biết những cái mong đợi ở đầu ra của sự học

là gì? Điều này giúp họ tự tổ chức công việc học tập của mình

- Có được ý tưởng rõ ràng về các kiến thức, kĩ năng, thái độ cần có của giáo viên

1.2.2.Cần phát biểu mục tiêu như thế nào?

Các câu phát biểu mục tiêu cần:

- Phải rõ ràng, cụ thể, chính xác, khoa học

- Phải đạt tới được trong khoá học hay đơn vị học tập

- Phải bao gồm nội dung học tập thiết yếu của môn học

- Phải qui định rõ kết quả của việc học tập, nghĩa là các khả năng mà người học sẽ có được khi họ đã đạt đến mục tiêu

- Phải đo lường được

- Phải chỉ rõ những gì người học có thể làm được vào cuối giai đoạn học tập

1.2.3.Phân biệt các mục tiêu nhận thức

Các nhà khoa học đã đưa ra rất nhiều cách phân loại các mục tiêu khác nhau Ba mục tiêu lớn thường được khảo sát bằng các bài trắc nghiệm ở lớp học là: Nhận biết- Thông hiểu- Vận dụng

1.2.3.1.Nhận biết

Trình độ này thể hiện ra ở khả năng nhận ra được, nhớ lại được, phát biểu lại được đúng sự trình bày kiến thức đã có, giải đáp được câu hỏi thuộc dạng

“A là gì? Thế nào? Thực hiện A như thế nào?”

Trong vật lý câu hỏi kiểm tra trình độ này là những câu hỏi đòi hỏi: Ghi nhớ một định luật, một qui tắc, nhận biết các dấu hiệu của một sự vật, hiện tượng, ghi nhớ các công thức đơn vị đo

1.2.3.2.Thông hiểu ( áp dụng kiến thức giải quyết tình huống quen thuộc)

Trình độ này bao gồm cả nhận biết, nhưng ở mức cao hơn là trí nhớ, nó liên quan tới ý nghĩa và các mối liên hệ của những gì học sinh đã biết, đã học Khi học sinh lặp lại đúng một định luật vật lý chứng tỏ học sinh biết định luật ấy Nừu học sinh ấy giải thích được ý nghĩa của những khái niệm quan trọng trong định luật, hay minh hoạ bằng một ví dụ về các mối liên hệ biểu thị bởi định luật đó thì có nghĩa là học sinh đã hiểu định luật này

- Sự thông hiểu khái niệm

Đòi hỏi học sinh phải giải thích được khái niệm bằng ngôn ngữ của riêng mình Câu hỏi kiểm tra trắc nghiệm trình độ này phải được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ khác những gì đã được viết trong sách giáo khoa

- Sự thông hiểu các ý tưởng phức tạp

Mục tiêu loại này đòi hỏi các quá trình suy luận phức tạp, nó được chứng

tỏ bằng khả năng giải thích mối liên hệ giữa các yếu tố Những câu trắc nghiệm thuộc loại này yêu cầu học sinh phải

+ Giải thích

+ Phân biệt các sự kiện phù hợp ( hay không phù hợp ) giữa sự kiện và quan điểm

+ Lựa chọn thông tin cần thiết để giải quyết một vấn đề

+ Suy diễn từ các dự kiện đã cho

Trong vật lý loại câu hỏi kiểm tra trình độ này thường là: Giải thích một hiện tượng, vận dụng các định luật, định lý, qui tắc để giải quyết các bài toán quen thuộc

1.2.3.3.Vận dụng sáng tạo

Khả năng vận dụng được đo lường khi một tình huống mới được tình bày

ra, người học phải quyết định nguyên lý nào cần được áp dụng như thế nào trong tình huống như vậy Giải quyết câu hỏi: Các A nào giải quyết X và giải quyết như thế nào?

1.3 Phương pháp và kỹ thuật trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn. 13

1.3.1.Các hình thức trắc nghiệm khách quan

1.3.1.1.Trắc nghiệm điền khuyết

Có thể có hai dạng, chúng có thể là những câu hỏi với giải đáp ngắn, hay cũng có thể gồm những câu phát biểu với một hay nhiều chỗ trống mà học sinh phải điền vào một từ hay một cụm từ

-Ưu điểm: Thí sinh có cơ hội trình bầy những câu trả lời phát huy óc sáng tạo của học sinh, phương pháp chấm điểm nhanh và tin cậy hơn, mất cơ hội đoán mò, luyện trí nhớ

- Nhược điểm: Chấm bài mất nhiều thời gian, thiếu yếu tố khách quan khi chấm điểm, phạm vi các vấn đề khảo sát hẹp, không có khả năng kiểm tra phát hiện sai lầm của học sinh

- Nhược điểm: Có thể khuyến khích sự đoán mò nên khó có thể xác định sai lầm chủ yếu của học sinh khi học một kiến thức cụ thể, có độ tin cậy thấp Học sinh rễ có thói quen học thuộc lòng vì loại câu hỏi này được giáo viên trích nguyên văn sách giáo khoa, không gây hứng thú cho học sinh giỏi

1.3.1.3.Trắc nghiệm ghép đôi ( xứng hợp )

Là loại rất thông dụng gồm có hai cột, gồm nhóm chữ hay không Dựa vào câu hỏi hiểu biết của mình học sinh sẽ ghép chữ, nhóm chữ tương ứng Mỗi phần tử trong câu trả lời có thể dùng một hay nhiều lần với một câu hỏi

- Ưu điểm: Các câu hỏi ghép đôi dễ viết và dễ sử dụng, ít tốn giấy hơn khi in, giảm được yếu tố may rủi

- Nhược điểm: Không thích hợp cho việc thẩm định khả năng vận dụng,

mất nhiều thời gian đọc

1.3.1.4.Phương pháp trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn

Dạng trắc nghiệm khách quan hay dùng nhất là loại trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn Đây là loại câu hỏi mà chúng tôi sử dụng trong hệ thống chương sau Một câu hỏi dạng nhiều lựa chọn gồm hai phần: phần “gốc” và phần “lựa chọn” + Phần gốc: Là một câu hỏi hoặc là một câu bỏ lửng ( chưa hoàn tất) Yêu cầu phải tạo căn bản cho sự lựa chọn, bằng cách đặt ra một vấn đề hay

đưa ra một ý tưởng rõ ràng giúp cho người làm bài có thể hiểu rõ câu hỏi ấy muốn đòi hỏi điều gì để lựa chọn câu trả lời thích hợp

+ Phần lựa chọn ( thường là 4 hay 5 lựa chọn ) gồm có nhiều giải pháp có thể lựa chọn, trong đó có một lựa chọn được dự định là đúng, hay đúng nhất, còn những phần còn lại là những “mồi nhử ” Điều quan trọng là làm sao cho những “mồi nhử ” ấy đều hấp dẫn ngang nhau vói những học sinh chưa học kĩ hay chưa hiểu kĩ bài học

Trong đề tài, chúng tôi chọn trắc nghiệm khách quan 4 lựa chọn vì theo chúng tôi nếu ít lựa chọn hơn thì không bao quát được sai lầm của học sinh, nhiều lựa chọn hơn thì có những mồi thiếu căn cứ

- Ưu điểm:

+ Tính khách quan khi chấm

+ Kiểm tra đánh giá những mục tiêu đánh giá khác nhau

+ Độ tin cậy cao và tốt

+ Học sinh phải xét đoán và phân biệt kĩ càng trước khi trả lời

+ Phân tích được tính chất của câu hỏi

- Nhược điểm:

+ Khó soạn câu hỏi

+ Thí sinh nào óc sáng tạo có thể tìm ra câu trả lời hay hơn phương án đã cho, nên họ có thể sẽ không thoả mãn

+ Các câu trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn có thể không đo được khả năng phán đoán tinh vi và khả năng giải quyết vấn đề khéo léo một cách hiệu nghiệm bằng loại câu hỏi tự luận soạn kĩ

+ Tốn nhiều giấy để in loại câu hỏi này hơn loại câu hỏi khác, tốn nhiều thời gian để đọc câu hỏi

1.3.2.Các giai đoạn soạn thảo một bài trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn

- Cách tốt nhất để lên kế hoạch cho một bài trắc nghiệm là liệt kê các mục tiêu giảng dạy cụ thể hay năng lực cần đo lường hay nói cách khác là xác

định rõ mục đích của bài trắc nghiệm

- Sự phân tích về nội dung sẽ cho ta một bản tóm tắt ý đồ chương trình giảng dạy được diễn đạt theo nội dung.Những lĩnh vực nào trong các nội dung

đó nên đưa vào trong bài trắc nghiệm đại diện này

Cần phải suy nghĩ cách trình bày các câu dưới hình thức nào cho hiệu quả nhất và mức độ khó dễ của bài trắc nghiệm đến đâu

1.3.2.1.Mục đích của bài trắc nghiệm

Một bài trắc nghiệm có thể phục vụ nhiều mục đích, nhưng bài trắc nghiệm lợi ích và hiệu quả nhất khi nó được soạn thảo để nhằm phục vụ cho mục đích chuyên biệt nào đó

- Nếu bài trắc nghiệm là một bài thi cuối kì sử dụng để xếp hạng học sinh thì các câu soạn phải đảm bảo điểm số được phân tán rộng, như vậy mới phát hiện ra được học sinh giỏi và học sinh kém

- Nếu bài trắc nghiệm là một bài kiểm tra để sử dụng kiểm tra những hiểu biết tối thiểu về một phần nào đó thì ta soạn thảo những câu hỏi sao cho hầu hết học sinh đều đạt được điểm tối đa

- Nếu bài trắc nghiệm sử dụng trong việc chuẩn đoán, tìm ra những chỗ mạnh, chỗ yếu của học sinh, giúp cho giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy phù hợp thì các câu trắc nghiệm được soạn thảo sao cho tạo cơ hội cho học sinh phạm tất cả sai lầm về môn học nếu chưa học kĩ

Bên cạnh các mục đích nói trên ta có thể dùng trắc nghiệm với mục đích luyện tập giúp cho học sinh hiểu thêm bài học và có thể làm quen với nối thi trắc nghiệm

Như vậy, trắc nghiệm có thể phục vụ nhiều mục đích, người soạn trắc

nghiệm phải biết rõ mục đích của mình thì mới soạn được bài trắc nghiệm có

giá trị vì mục đích chi phối nội dung, hình thức bài trắc nghiệm

1.3.2.2.Phân tích nội dung môn học

- Tìm ra những kiến thức, những khái niệm quan trọng trong nội dung

môn học để đưa ra khảo sát trong các câu trắc nghiệm

- Phân ra hai loại thông tin được trình bày trong môn học

+ Một là những thông tin nhằm giải nghĩa hay minh hoạ

+ Hai là những khái niệm quan trọng của môn học, lựa chọn những gì

học sinh cần nhớ

- Lựa chọn một số thông tin và ý tưởng đòi hỏi học sinh phải có khả

năng ứng dụng những điều đã biết để giải quyết vấn đề trong tình huống mới

1.3.2.3.Thiết lập dàn bài trắc nghiệm

Sau khi nắm vững mục đích của bài trắc nghiệm và phân tích nội dung

môn học ta lập được một dàn bài cho trắc nghiệm Lập một bảng ma trận hai

chiều, một chiều biểu thị nội dung và chiều kia biểu thị các quá trình tư duy (

mục tiêu ) mà bài trắc nghiệm muốn khảo sát Số câu hỏi cần được đưa vào

trong mỗi loại phải được xác định rõ và ma trận này phải được chuẩn bị xong

trước khi các câu hỏi trắc nghiệm được viết ra

Một mẫu dàn bài:

Mục tiêu

Nội dung

Nhận biết (Số câu)

Hiểu

áp dụng kiến thức giải quyết tình huống quen thuộc (Số câu)

Vận dụng Sáng tạo (Số câu)

Tổng cộng

1.3.2.4.Số câu hỏi trong bài

- Số câu hỏi được trong bài trắc nghiệm phải tiêu biểu cho toàn thể kiến thức mà ta đòi hỏi ở học sinh phải có

- Số câu hỏi phụ thuộc vào thời gian dành cho nó, nhiều bài trắc nghiệm

được giới hạn trong khoảng thời gian một tiết học hoặc kém hơn Ta có thể giả

định rằng ngay cả những học sinh làm chậm cũng có thể trả lời một câu trắc nghiệm nhiều lựa chọn trong 1,5 phút

1.3.3.Một số nguyên tắc soạn thảo những câu TNKQNLC. 13

Câu hỏi thuộc dạng này gồm hai phần: Phần gốc và phần lựa chọn Phần gốc là một câu hỏi hay một câu bỏ lửng Phần lựa chọn gồm một số ( thường

là 4 hoặc 5 ) câu trả lời hay câu bổ sung để lựa chọn

Viết các câu trắc nghiệm sao cho phân biệt được học sinh giỏi và học sinh kém

- Đối với phần gốc: Dù là một câu hỏi hay câu bổ sung đều phải tạo cơ

sở cho sự lựa chọn bằng cách đặt ra một vấn đề hay đưa ra những ý tưởng rõ ràng giúp cho sự lựa chọn được dễ dàng

+ Cũng có khi phần gốc là một câu phủ định, trong trường hợp ấy phải in

đậm hoặc gạch dưới chữ diễn tả sự phủ định để học sinh phải nhầm

+ Phần gốc và phần lựa chọn khi kết hợp phải mang ý nghĩa trọn vẹn, tuy nhiên nên sắp xếp các ý vào phần gốc sao cho

Phần lựa chọn được ngắn gọn

Người đọc thấy nội dung cần kiểm tra

- Đối với phần lựa chọn:

+ Trong 4 hay 5 phương án lựa chọn chỉ có một phương án đúng

+ Câu lựa chọn không nên quá ngây ngô

+ Nên tránh 2 lần phủ định liên tiếp

+ Các câu trả lời phải có vẻ hợp lí

+ Các câu chọn phải đồng nhất về đồng nghĩa, âm thanh

+ Không nên có những câu hỏi giống hay tương tự sách giáo khoa

+ Các câu chọn đúng phải được sắp xếp ở các vị trí khác nhau với số lần

+ Kiểm soát được thời gian

+ Tránh được sự thất thoát đề thi

+ Tránh được phần nào gian lận

+ Đảm bảo tính công bằng trong kiểm tra, đánh giá

- Cách 2: Thông dụng hơn là in bằng trắc nghiệm ra nhiều bản tương ứng với số người dự thi Trong phương án này có hai cách trả lời khác nhau:

+ Bài có dành phần trả lời của học sinh ngay trên đề thi, thẳng ở phía bên phải hay ở phía bên trái

+ Bài học sinh phải trả lời bằng phiếu riêng theo mẫu:

- Lưu ý khi in bài trắc nghiệm

+ Tránh in sai, in không rõ ràng, thiếu sót

+ Cần được trình bày rõ ràng dễ đọc

+ Cần làm nổi bật phần gốc, phần lựa chọn, cần xếp các câu theo hàng hoặc theo cột cho dễ đọc

+ Để tránh sự gian lận của học sinh ta có thể in thành những bộ bài trắc nghiệm với những câu hỏi giống nhau nhưng thứ tự các câu hỏi bị đảo lộn

1.4.2.Chuẩn bị học sinh

- Báo trước cho học sinh ngày giờ thi, hình thức, nội dung thi Huấn luyện cho học sinh về cách thi trắc nghiệm, nhất là trong trường hợp học sinh

dự thi lần đầu

- Phải nhắc nhở học sinh trước khi làm bài

+ Học sinh phải lắng nghe và đọc kĩ càng những lời chỉ dẫn cách làm bài trắc nghiệm

+ Học sinh phải được biết về cách tính điểm

+ Học sinh phải được nhắc nhở phải đánh dấu các câu lựa chọn một cách

1.4.3.Công việc của giám thị

- Đảm bảo đúng, đủ thời gian làm bài của học sinh

- Xếp chỗ ngồi cho học sinh sao cho các học sinh ngồi cạnh nhau không cùng một mã đề

- Phát đề thi xen kẽ hợp lý

- Không cho học sinh mang tài liệu và máy điện thoại vào phòng thi

1.4.4.Chấm bài

- Dùng máy chấm bài

- Dùng máy vi tính chấm bài

- Nhưng cách chấm bài thông dụng nhất của giáo viên ở lớp học là dùng bảng đục lỗ Bảng này có thể dùng một miếng bìa đục lỗ ở những câu trả lời

đúng Đặt bảng đục lỗ lên trên bảng trả lời, những dấu gạch ở các câu trả lời

đúng hiện qua lỗ

1.4.5.Các loại điểm của bài trắc nghiệm

Có hai loại điểm:

- Điểm thô: Tính bằng điểm số cho trên bài trắc nghiệm Trong bài trắc

nghiệm mỗi câu đúng được tính một điểm và câu sai là 0 điểm Như vậy điểm thô là tổng điểm tất cả các câu đúng trong bài trắc nghiệm

- Điểm chuẩn: Nhờ điểm chuẩn có thể so sánh điểm số của học sinh trong nhiều nhóm hoặc giữa nhiều bài trắc nghiệm của nhiều môn khác nhau

Công thức tính điểm chuẩn: Z = x x

s



Trong đó: x: Điểm thô

x: Điểm thô trung bình của nhóm làm bài trắc nghiệm

s: Độ lệch chuẩn của nhóm ấy

Bất lợi khi dùng điểm chuẩn z là:

+ Có nhiều trị số z âm, gây nhiều khó khăn khi tính toán

+ Tất cả các điểm z đều là số lẻ

Để tránh khó khăn này người ta dùng điểm chuẩn biến đổi T:

+ T = 10Z + 50 ( Trung bình là 50, độ lệch chuẩn là 10 )

Hoặc V = 4Z ( Trung bình là 10, độ lệch chuẩn là 4 )

+ Điểm 11 bậc ( Từ 0 đến 10 ) dùng ở nước ta hiện nay, ở đây chọn điểm trung bình là 5, độ lệch tiêu chuẩn là 2 nên V = 2Z + 5

Ví dụ: Sinh viên có điểm thô là 49; điểm trung bình của nhóm học sinh làm bài trắc nghiệm là 31,56; độ lệch tiêu chuẩn là 8,64 Ta có:

+ Điểm tiêu chuẩn Z:

Z =

64 , 8

) 56 , 31 49

= 2,027 + Điểm chuẩn T:

x =

N

x i



+ Trung bình lý thuyết: Là trung bình cộng của điểm tối đa có thể có với

điểm may rủi có thể làm đúng ( số câu chia số lựa chọn ) Điều này không thay đổi với một bài trắc nghiệm cố định

Ví dụ: Một bài có 50 câu hỏi, mỗi câu có 4 lựa chọn, ta có

Điểm may rủi:

12 

= 31,25 1.5.Phân tích câu hỏi. 13

1.5.1.Mục đích của phân tích câu hỏi

- Kết quả bài kiểm tra giúp giáo viên đánh giá mức độ thành công của công việc giảng dạy và học tập để thay đổi phương pháp lề lối làm việc

- Để xem học sinh trả lời mỗi câu như thế nào, và từ đó sửa lại các câu hỏi để bài trắc nghiệm có thể đo lường thành quả khả năng học tập một cách hữu hiệu hơn

1.5.2.Phương pháp phân tích câu hỏi

Phương pháp phân tích câu hỏi của một bài trắc nghiệm thành quả học tập chúng ta thường so sánh câu trả lời của học sinh ở mỗi câu hỏi với điểm số chung toàn bài Chúng ta mong có nhiều học sinh ở nhóm điểm cao và ít học sinh ở nhóm điểm thấp trả lời đúng mỗi câu hỏi Nếu kết quả không như vậy,

có thể câu hỏi viết chưa chuẩn hoặc vấn đề chưa được dạy đúng mức

Để xét mối tương quan giữa cách trả lời mỗi câu hỏi với điểm tổng quát chúng ta có thể lấy 25- 27% học sinh có nhóm điểm cao nhất và 25- 27% học sinh có nhóm điểm thấp nhất

Chúng ta đếm số câu trả lời cho mỗi câu hỏi trong bài trắc nghiệm ở mỗi câu hỏi cần biết có bao nhiêu học sinh trả lời đúng, bao nhiêu học sinh chọn mỗi câu sai, bao nhiêu học sinh không trả lời Khi đếm sự phân bố các câu trả lời như thế ở các nhóm có điểm cao, điểm thấp và điểm trung bình ta sẽ suy ra:

- Mức độ khó của câu hỏi

- Mức độ phân biệt nhóm giỏi và nhóm kém của mỗi câu hỏi

- Mức độ lôi cuốn của các câu mồi

Sau khi chấm một bài trắc nghiệm chúng ta thực hiện các giai đoạn sau đây

- Sắp xếp các bài làm theo tổng số điểm từ cao xuống thấp

- Chia tập bài ra 3 phần:

+ Phần 1: 25% hoặc 27% những bài điểm cao

+ Phần 2: 50% hoặc 46% bài trung bình

+ Phần 3: 25% hoặc 27% những bài điểm thấp

người chọn

Số giỏi trừ số kém

Nhóm giỏi

Nhóm

TB

Nhóm kém

1

A

B C*

1.5.3.1.Phân tích sự phân bố số người chọn các câu trả lời cho mỗi câu hỏi

- Phân tích xem câu mồi có hay không, có hiệu nghiệm không Nếu cột cuối cùng có giá trị âm và trị tuyệt đối càng lớn thì mồi càng hay Nếu cột cuối bằng 0 cần xem xét lại câu mồi đó vì nó không phân biệt được nhóm giỏi

và nhóm kém, câu trả lời đúng bao giờ cũng có giá trị dương cao

- Khi phân tích ta cần tìm hiểu xem có khuyết điểm nào trong chính câu hỏi hoặc trong phương pháp giảng dạy không

1.5.3.2.Độ khó của một câu hỏi

Số học sinh trả lời đúng

P

Tổng số học sinh tham gia

Nếu P = 0 thì câu hỏi quá khó

Nếu P = 1 thì câu hỏi quá dễ

Độ khó vừa phải của một câu hỏi là trung bình cộng của 100% và tỉ lệ may rủi kì vọng:

vp

100 100 / Số lựa chọnP

H: Số người trả lời đúng nhóm điểm cao

L: Số người trả lời đúng nhóm điểm thấp

n: Số lượng người trong mỗi nhóm

Theo Dương Thiệu Tống đã đưa ra một thang đánh giá độ phân biệt dưới

1.5.3.4.Tiêu chuẩn để chọn câu hỏi hay

Sau khi phân tích, chúng ta có thể tìm ra được các câu hỏi hay là những câu có các tính chất sau:

1.6 Độ tin cậy của bài trắc nghiệm. 13

Mức độ phân tán về điểm số của học sinh khi làm cùng một bài trắc nghiệm trong những lần thi khác nhau, trong những điều kiện giống nhau sẽ biểu thị mức độ đáng tin cậy hay không đáng tin cậy của bài trắc nghiệm Nếu

điểm số của học sinh trong những lần thi khác nhau đều có phân bố giống hệt nhau và có vị trí mỗi học sinh trên đường phân bố đó không đổi thì bài trắc nghiệm là hoàn toàn đáng tin cậy Mức độ tin cậy này được biểu thị qua hệ số tin cậy

Có nhiều cách để ước lượng độ tin cậy của bài trắc nghiệm như phương pháp thi hai lần, phương pháp dùng bài trắc nghiệm tương đương Việc sử dụng các phương pháp này thường gặp nhiều khó khăn trong xử lí số liệu và mất thời gian nên người ta hầu như không còn sử dụng nữa

Thông dụng nhất và đơn giản nhất là sử dụng công thức tính số 20 của Kuler – Richardson:

pq K

K

Trong đó: r: Hệ số tin cậy

K: Số lượng câu hỏi trong bài trắc nghiệm

p: Tỉ lệ trả lời đúng cho từng câu

q: Tỉ lệ trả lời sai cho từng câu

2

 : Phương sai điểm số của bài trắc nghiệm Nếu các câu hỏi trắc nghiệm không quá khác biệt nhau về độ khó p, ta có thể tính độ tin cậy của bài trắc nghiệm theo công thức Kuler – Richardson số 21:

X là điểm trung bình của bài trắc nghiệm

Phương sai của bài trắc nghiệm được tính theo công thức:

n: Số đơn vị trong mẫu đo, chính là tổng số bài dự thi

fi: Tần số của điểm loại i

x: Điểm trung bình của bài trắc nghiệm

Khi bài trắc nghiệm có độ tin cậy r 70% thì bài trắc nghiệm đó có thể coi là đáng tin cậy

Kết luận chương I

Trong chương I, chúng tôi đã hệ thống lại cơ sở lý luận về kiểm tra đánh giá nói chung cũng như cơ sở lý luận và kỹ thuật xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn Trong đó, những vấn đề chúng tôi đặc biệt quan tâm là:

- Mục đích, chức năng của việc kiểm tra, đánh giá Vì mục đích, chức năng của bài trắc nghiệm quyết định nội dung và hình thức của bài trắc nghiệm

- Cách phát biểu mục tiêu dạy học và phân loại mục tiêu dạy học Vì để viết được một bài trắc nghiệm tốt cần xác định rõ được mục tiêu dạy học và viết các câu trắc nghiệm gắn chặt với các mục tiêu này

- Để thấy được ưu điểm và nhược điểm của các hình thức kiểm tra, đánh giá, ở chương này chúng tôi đã hệ thống lại các phương pháp kiểm tra, đánh giá, trong đó đặc biệt chú trong tới cơ sở lý luận và kỹ thuật xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn cụ thể là:

+ Ưu, nhược điểm của trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn

+ Cách tiến hành soạn thảo câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn + Cách chấm bài, xử lý điểm, đánh giá kết quả bài trắc nghiệm đã soạn + Các chỉ số thống kê để đánh giá độ tin cậy của bài trắc nghiệm

Tất cả những điều trình bày ở trên, chúng tôi vận dụng để xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn sử dụng trong việc kiểm tra một

số kiến thức chương “ Điện tích- Điện trường” của học sinh lớp 11 THPT mà nội dung nghiên cứu cụ thể sẽ được trình bày ở chương sau

Chương II Soạn thảo hệ thống câu hỏi trắc

nghiệm khách quan nhiều lựa chọn sử dụng để kiểm tra một số kiến thức thuộc chương “ Điện tích- Điện trường” Vật lý lớp 11 Nâng cao- THPT

2.1.Đặc điểm cấu trúc nội dung chương Điện tích- Điện trường vật lý 11 Nâng cao- THPT

2.1.1.Đặc điểm nội dung của chương Điện tích- Điện trường

Đây là một chương nằm trong phần Điện của vật lý lớp 11 THPT Những kiến thức về “Điện tích- Điện trường” đã được đề cập sơ bộ ở chương trình vật

lý lớp 9 THCS ở lớp 11 các kiến thức về điện tích, điện trường được mở rộng và hoàn thiện hơn

Nội dung kiến thức cơ bản của chương có thể chia thành hai nhóm: Nhóm kiến thức về điện tích và nhóm kiến thức về điện trường như sơ đồ dưới đây

2.1.2.Sơ đồ cấu trúc nội dung chương Điện tích- Điện trường

Sơ đồ cấu trúc nội dung chương Điện tích- Điện trừơng

Hai loại

điện tích

Khái niệm cường độ

điện trường

Công của lực

điện

Vật dẫn

và điện môi trong

điện trường

Điện thế, hiệu

điện thế

Năng lượng

điện trường

2.2.Nội dung về kiến thức, kỹ năng học sinh cần có sau khi học

2.2.1.Nội dung về kiến thức

Sau khi học xong chương “ Điện tích- Điện trường” học sinh cần nắm vững các nội dung kiến thức sau:

2.2.1.1 Các kiến thức về điện tích

*.Khái niệm điện tích

- Có hai loại điện tích: điện tích dương, điện tích âm Các điện tích cùng dấu thì đẩy nhau, các điện tích khác dấu thì hút nhau

- Có các cách làm xuất hiện điện tích:

+ Nhiễm điện do cọ xát

+ Nhiễm điện do tiếp xúc

+ Nhiễm điện do hưởng ứng

* Định luật Cu-lông

Độ lớn của lực tương tác giữa hai điện tích điểm tỉ lệ thuận với tích các

độ lớn của hai điện tích đó và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng

Phương của lực tương tác giữa hai điện tích điểm là đường thẳng nối hai

điện tích điểm đó

Độ lớn: F = k | 122 |

r

q q

Trong hệ SI: k = 9.109

2 2

C Nm

*.Lực tương tác của các điện tích trong điện môi

Độ lớn:

F = k | 1 22 |

r

q q



 là hằng số điện môi

2.2.1.2.Các kiến thức về điện trường

*Khái niệm điện trường

- Một điện tích tác dụng lực điện lên các điện tích khác ở gần nó Ta nói, xung quanh điện tích có điện trường

- Tính chất cơ bản của điện trường là nó tác dụng lực điện lên điện tích

- Véctơ điện trường là một đại lượng véctơ

Véctơ cường độ điện trường E

có:

+ Điểm đặt: Tại điểm khảo sát

+ Phương: đường thẳng nối điểm đó với điện tích

- Các tính chất của đường sức điện

Tại mỗi điểm trong điện trường, ta có thể vẽ được một đương sức điện

đi qua và chỉ một mà thôi

Các đường sức điện là các đường cong không kín Nó xuất phát từ các

điện tích dương và tận cùng ở các điện tích âm

Các đường sức điện không bao giờ cắt nhau

Nơi nào cường độ điện trường lớn hơn thì các đường sức điện ở đó được

vẽ mau hơn, nơi nào cường độ điện trường nhỏ hơn thì các đường sức điện ở

đó được vẽ thưa hơn

* Điện trường đều

Một điện trường mà véctơ cường độ điện trường tại mọi điểm đều bằng nhau gọi là điện trường đều

* Nguyên lí chồng chất điện trường

Véctơ cường độ điện trường tại một điểm do nhiều điện tích gây ra bằng tổng các véctơ cường độ điện trường do từng điện tích gây ra tại điểm ấy

Công của lực điện tác dụng lên một điện tích không phụ thuộc dạng

đường đi của điện tích mà chỉ phụ thuộc vào vị trí điểm đầu và điểm cuối của

đường đi trong điện trường

A = qE.S

* Hiệu điện thế

Hiệu điện thế giữa hai điểm trong điện trường là đại lường đặc trưng cho khả năng thực hiện công của điện trường khi có một điện tích di chuyển giữa hai điểm đó

đại lượng F,q và r

- Kỹ năng tính toán các đại lượng trong công thức định luật Culông, cường độ điện trường

- Kỹ năng đổi đơn vị các đại lượng trong đề bài tập cho thích hợp

- Kỹ năng vận dụng các kiến thức toán học như: quy đồng mẫu số, cộng véctơ, hệ thức lượng

- Kỹ năng tư duy phán đoán, suy luận

- Kỹ năng phân tích lực, tổng hợp lực

2.3 Các khó khăn và sai lầm phổ biến của học sinh

- Học sinh chưa quen với việc xây dựng một kiến thức về khái niệm vật

lý như điện trường, véctơ cường độ điện trường

- Các kiến thức toán học cần dùng khi học phần này, học sinh quên nhiều hoặc có một số kiến thức về toán chưa được học Nên việc tiếp thu kiến thức phần này thường gặp khó khăn nhất định

- Nhiều học sinh còn chưa phân biệt được một cách rạch ròi giữa đại lượng vô hướng và đại lượng véctơ

- Thường quên các môi trường đặt điện tích điểm Ví dụ như môi trường dầu, môi trường nước

- Xác định không đúng các góc  trong các biểu thức tính lực điện và cường độ điện trường

- Xác định sai chiều véctơ cường độ điện trường

- Khả năng phân tích lực, tổng hợp lực trong một bài toán có nhiều lực tác dụng còn kém

những sai lầm của học sinh khi học chương “ Điện tích- Điện trường”

Hệ thống các câu hỏi có thể dùng làm bài kiểm tra 15 phút, 1 tiết hoặc các bài kiểm tra đầu giờ, ngoại khoá để đánh giá chất lượng kiến thức của học sinh trong khi học hoặc sau khi học chương “ Điện tích - Điện trường” Tuỳ mục đích kiểm tra và đối tượng kiểm tra mà giáo viên chọn số lượng và câu hỏi cụ thể nào Thậm chí có thể dùng hệ thống câu hỏi như là các bài tập giao cho học sinh, giúp học sinh tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của mình

Sự phân bậc các mục tiêu nhận thức vào phạm vi nghiên cứu đề tài chúng tôi quan tâm đến ba trình độ nắm vững tri thức: nhận biết, hiểu áp dụng kiến thức giải quyết tình huống quen thuộc, vận dụng sáng tạo

2.4.1 Bảng ma trận hai chiều

Căn cứ vào việc phân chia nội dung kiến thức của chương trong sơ đồ cấu trúc lôgíc nội dung của chương, chúng tôi chỉ tập trung soạn thảo các câu hỏi thuộc ba phần :

A Khái niệm điến tích

B Khái niệm vectơ cường độ điện trường

C Công của lực điện

Các khối kiến thức được xác định với các mục tiêu học sinh cần đạt được sau khi học sinh học xong những kiến thức đó trong chương “ Điện tích- Điện trường”

Trình độ

Nội dung

(áp dụng tình huống quen thuộc)

Vận dụng (Vận dụng linh hoạt giải quyết vấn đề)

điện tích điểm tỉ lệ thuận với tích các

độ lớn của hai điện

- Vận dụng tính chất điện tích vào thực tế (giải thích hiện tượng nhiễm

điện do cọ xát của các vật,

+ Nhiễm điện do tiếp xúc

+ Nhiễm điện do hưởng ứng

- Phương của lực tương tác giữa hai điện tích điểm là

đường thẳng nối hai điện tích điểm đó

- Độ lớn:

1 2 2

- Hiểu được các đại lượng trong công thức

1 2 2

- Vận dụng công thức định luật Culông để giải quyết tốt các bài tập về tương tác của nhiều điện tích

- Nhớ : véc tơ cường độ

điện trường là đại lượng

đặc trưng cho điện trường

về phương diện tác dụng lực

- Phương E

là đường thẳng nối điểm đó với điện tích

- Chiều E

Nếu q>0 thì F

điện trường

- Vận dụng kiến thức về tính chất của đường sức điện trường để xác định

điểm đặt, phương chiều của véc tơ

cường độ điện trường

- Hiểu được các đại lượng trong công thức

điện trường để giải quyết một

số bài toán về

đường sức điện trường

- Vận dụng cách xác định véctơ cường độ

điện trường tổng hợp tại một điểm do nhiều điện tích gây lên hoặc bài toán ngược

- Nhớ: Điện trường đều : Một điện trường mà véc tơ

cường độ điện trường tại mọi điểm đều bằng nhau

để áp dụng giải bài toán tìm cường độ

điện trườngE

- Từ công thức

9 2 9.10 Q

E

r



+ Nếu biết E và Q thì tìm r

+ Nếu biết E và r thì tQ

đã biết E

tổng hợp ở một điểm xác định Tìm các đại lượng thành phần

đường đi của điện tích mà chỉ phụ thuộc vào vị trí

điểm đầu và điểm cuối của

đường đi trong điện trường

- Nhớ: Công thức tính công của lực điện làm di chuyển

điện tích trong điện trường

AMN = q (VM – VN) – Nhớ: Công thức liên hệ giữa cường độ điện trường

và hiệu điện thế

U E d



- áp dụng công thức của lực điện trường

AMN = q (VM –

VN)

= qUMN

để tính một trong các đại lượng A, q,

VM, VN, UMN khi biết các đại lượng còn lại

- Hiểu các đại lượng trong công thức U = E.d

áp dụng để tính hiệu điện thế giữa hai điểm trong điện trường,khoảng cách giữa hai điểm trong

điện trường khi biết các đại lượng còn

Vận dụng khảo sát chuyển

động của các

điện tích trong trường hợp hạt

chuyển động dưới tác dụng của lực điện trường

Hiểu(áp dụng tình huống quen thuộc)

Vận dụng sáng tạo

A hiện tượng nhiễm điện do hưởng ứng

B hiện tượng nhiễm điện do tiếp xúc

C hiện tượng nhiễm điện do cọ xát

D cả ba hiện tượng nhiễm điện nêu trên

- Mục tiêu kiểm tra nhớ kiến thức “các cách nhiễm điện”

Câu 2: Chọn câu đúng

Độ lớn của lực tương tác giữa hai điện tích điểm trong chân không

A tỉ lệ nghịch với khoảng cách giữa hai điện tích

B tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa hai điện tích

C tỉ lệ với bình phương khoảng cách giữa hai điện tích

D tỉ lệ với khoảng cách giữa hai điện tích

- Mục tiêu kiểm tra kiến thức: Nhớ được nội dung định luật culông

Câu 3: Tinh thể muối KCl là

A vật cách điện, vì không chứa điện tích tự do

B vật dẫn điện, vì có chứa các êlẻcton tư do

C vật dẫn điện, vì có chứa các ion tự do

D vật dẫn điện, vì có chứa cả ion tự do lẫn êlẻcton tự do

- Mục tiêu kiểm tra kiến thức: Nhớ vật dẫn điện và vật cách điện

Câu 4: Hai điện tích bằng nhau – Q nằm cách nhau một khoảng bằng r

cm, trong chân không Nếu một trong hai điện tích được thay thế bằng + Q thì

so với trường hợp đầu, độ lớn của lực tương tác trong trường hợp sau sẽ:

thay số tính toán đúng hoặc có thể so sánh |- Q| = |Q|

Câu 5: Biểu thức của định luật culông cho lực tương tác giữa hai điện tích điểm đặt trong điện môi đồng chất là:

A F = k | 122 |

r

q q

B F = k | 1 22 |

r

q q



C F = k

r

q q



2 1

D F = | 1 22 |

r

q q

Câu 6: Có 1.000.000 êlectron tập trung ở một quả cầu bằng bạc Các êlectron này:

A Tập trung tại tâm quả cầu

B Tập trung tại đáy quả cầu

C Được phân bố đều trên diện tích mặt cầu

D Được phân phối đều trong toàn thể tích quả cầu

- Mục tiêu kiểm tra trình độ nhớ kiến thức về sự phân bố điện tích trên vật dẫn

- Phương án đúng là phương án C: Vì các êlectron tập trung ở một quả cầu bằng bạc thì các êlectron này được phân bố đều trên diện tích mặt cầu

- Các phương án nhiễu:

+ Học sinh cho rằng chuyển động của êlectron hướng vào tâm thì sẽ chọn phương án A

+ Nếu học sinh cho rằng chuyển động của êlectron là chuyển động tròn

và dưới tác dụng của trọng lực thì sẽ chọn phương án B

+ Học sinh cho rằng các êlectron tập trung ở các nút mạng tinh thể thì sẽ chọn phương án D

Câu 7: Trong hệ SI, hệ số tỉ lệ k có đơn vị:

A 2

2

2 2

2 1

C

Nm q

q

Fr k r

q q

+ Học sinh xuất phát F = k

C

Nm q

Fr k r

2 1

2

NC

m q q F

r k q q k

D Chưa biết chắc chắn vì chưa biết độ lớn của q1, q2

- Mục tiêu kiểm tra kiến thức nhớ về tính chất của các loại điện tích

- Phương án đúng là phương án C: Học sinh nhớ hai điện tích trái dấu thì hút nhau

A T tăng nếu hai quả cầu tích điện trái dấu

B T giảm nếu hai quả cầu tích điện cùng dấu

C Trong cả hai trường hợp, T đều tăng

của định luật culông Hình 2

án đúng là đáp án D

- Các phương án nhiễu:

+ Học sinh nghĩ rằng hai quả cầu

tích điện trái dấu làm cho lực tổng hợp

2

10 36

10 4 10 4 10

+ Học sinh cho lực tác dụng giữa hai điện tích tỉ lệ với khoảng cách giữa chúng thì chọn phương án D

Câu 11: Hai điện tích bằng nhau, cùng dấu, đặt trong không khí, đẩy nhau với một lực 2.10-5 N Khi chúng xa nhau thêm một khoảng 8 mm, lực tương tác giữa chúng bằng 4.10-6 N Khoảng cách ban đầu của các điện tích bằng:

®iÖn gi÷a chóng lµ:

+ Nếu học sinh quên hệ số tỉ lệ k thì sẽ chọn phương án D

Câu 14: Hai điện tích điểm bằng nhau, đặt trong chân không, cách nhau một khoảng r = 2 cm Lực đẩy giữa chúng là F = 1,6.10-4 N Độ lớn của các

q q

9 8 9

2 2 4 2

2 2

2 1

10 3

8 10

9

10 4 , 6 10

9

10 2 10 6 ,