Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường

Trong cuốn Lý luận văn học do Giáo sư Hà Minh Đức chủ biên, khái niệm về nhân vật văn học được xác định là: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải

bộ giáo dục và đào tạo trường đại học sư phạm hà nội 2

lê văn toàn

Thế giới nghệ thuật trong

tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma

của Nguyễn Khắc Trường

luận văn thạc sĩ văn học

HÀ NỘI, 2011

bộ giáo dục và đào tạo trường đại học sư phạm hà nội 2

lê văn toàn

Thế giới nghệ thuật trong

tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma

của Nguyễn Khắc Trường

Chuyên ngành: Lý luận văn học

luận văn thạc sĩ văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Thị Kiều Anh

HÀ NỘI, 2011

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể toàn vẹn sinh động được tạo nờn bởi những nguyờn tắc tư tưởng và chịu sự tỏc động, chi phối của quan niệm nghệ thuật của nhà văn Là sản phẩm sỏng tạo của nhà văn, thế giới nghệ thuật cú cấu trỳc và quy luật nội tại riờng, mang đậm dấu ấn phong cỏch

và cỏ tớnh sỏng tạo của người nghệ sĩ Nhà văn sỏng tạo tỏc phẩm xột đến cựng là tỏi tạo lại thế giới hiện thực một cỏch nghệ thuật, đặt nú trong một mụ hỡnh khụng gian, thời gian nghệ thuật riờng và một hỡnh thức ngụn ngữ tương ứng Cho nờn, cú thể núi thế giới nghệ thuật bộc lộ cỏi nhỡn trong đú chứa đựng toàn bộ nhõn sinh quan của nhà văn về cuộc sống con người Tỡm hiểu thế giới nghệ thuật, vỡ thế, một mặt giỳp chỳng ta nhận diện được phong cỏch nhà văn Mặt khỏc con đường đi vào khỏm phỏ những giỏ trị thẩm mĩ của tỏc phẩm văn học cũng cú thể được mở ra từ hướng tiếp cận này

1.2 Nguyễn Khắc Trường là nhà văn quân đội, trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ Với bút danh Thao Trường, ông là tác giả của nhiều bút ký, truyện ngắn viết về chiến tranh và nông thôn Năm 1986, Nguyễn Khắc Trường đã được trao giải nhất cuộc thi bút ký do tuần Báo Văn nghệ và

Đài tiếng nói Việt Nam phối hợp tổ chức Đặc biệt năm 1991, Nguyễn Khắc

Trường được trao giải A của Hội nhà văn Việt Nam với tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma

1.3 Ngay từ khi mới xuất hiện tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều

ma được đánh giá là một trong những cuốn tiểu thuyết viết về nông thôn hay

nhất thời kỳ đổi mới Tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng nước ngoài và

đặc biệt đã được chuyển thể thành kịch bản phim truyền hình Đất và người

khá hấp dẫn

Với những thành công đáng kể như vậy, tiểu thuyết Mảnh đất lắm

tâm chú ý Trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều

ma do Báo Văn nghệ tổ chức ngày 25/01/1991, Giáo sư Hà Minh Đức cho rằng: “Đã nhiều năm tôi mới được đọc một cuốn sách thú vị và hấp dẫn về nông thôn Tác giả là nhà văn quân đội, nhưng lại có vốn hiểu biết sâu sắc về nông thôn” Nhà nghiên cứu, Giáo sư Trần Đình Sử có những kiến giải, phát hiện: “Cuốn sách có sức lôi cuốn từ đầu đến cuối, nhà văn đã đề xuất một hiện tượng xã hội nghiêm trọng đáng quan tâm trong cuộc sống hiện nay là ý thức dòng họ, gia tộc đang trở ngại cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới, xã hội công dân ở nước ta ( ) Ông còn chỉ ra những biểu hiện độc đáo về ngôn ngữ

nghệ thuật - một trong những yếu tố góp phần làm nên thế giới nghệ thuật

sinh động của tác phẩm: “Đọc Nguyễn Khắc Trường thấy anh rất sung sức, rất giàu các vốn sống, đặc biệt ngôn ngữ rất phong phú, sinh động, các thành ngữ, tục ngữ, các ngôn ngữ “bộ đội” được tác giả sử dụng linh hoạt làm cho lời văn trần thụât trở nên tươi tắn và có duyên ” Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cũng đồng quan điểm: “ đã lâu lắm mới xuất hiện một tác phẩm viết

về nông thôn Việt Nam theo đúng cái mạch của “Tắt đèn”, “Chí Phèo” Có thể nói cái làng Giếng Chùa trong “Mảnh đất lắm người nhiều ma” là sự cộng lại của hai làng Đông Xá của Ngô Tất Tố và Vũ Đại của Nam Cao Sự tham nhũng, nạn xôi thịt, những xung đột phe phái “quần ngư tranh thực” của bọn cường hào ác bá dường như sống lại nguyên vẹn Tác phẩm đặt tên là “Mảnh

đất lắm người nhiều ma”, tôi đề nghị sửa lại là “Mảnh đất ít người nhiều ma” Tác giả nhận định: “ Đây là cuốn truyện hấp dẫn nhờ nghệ thuật kể chuyện Sự dẫn dắt tình tiết, tổ chức các tình huống đã tạo được nhiều bất ngờ Các nút truyện thắt vào, cởi ra, lại thắt vào, cởi ra, người đọc khó đoán trước được Nhiều đoạn rất có không khí nông thôn với những phong tục tưởng

rất cổ xưa mà té ra là của hôm nay Tác giả cũng tạo ra được nhiều nhân vật tuy không thật sâu sắc nhưng cũng có nét cá tính gây được ấn tượng đậm nét

đối với người đọc, đặc biệt là những nhân vật ma quái, dị dạng hoặc những con người bị ma chê, quỷ ám như anh em lão Hàm, chị Bé, bà Son” [16]

Trong Báo Giáo dục và thời đại, ngày 27/5/1991, tác giả Ngọc Anh

đưa ra nhận xét xác đáng: Nguyễn Khắc Trường tỏ ra vững vàng, từ việc dựng truyện, xây dựng nhân vật, đến sử dụng ngôn ngữ Trong tác phẩm của anh, sự việc này nối tiếp sự việc kia, bi kịch này kéo theo bi kịch khác, nhiều sự kiện rối rắm phức tạp, nhưng tác giả đã nhìn vào bản chất của sự việc, giải quyết thấu đáo cứ như sự việc đúng như nó phải xảy ra như thế (…) phải công nhận rằng tác giả Nguyễn Khắc Trường am hiểu sâu về nông thôn và có vốn ngôn ngữ rất phong phú”

Điểm qua tình hình nghiên cứu chúng tôi thấy còn có khá nhiều bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu như: Phong Lê, Trung Trung Đỉnh, Trần Đăng Khoa, Lê Nguyên Cẩn, Trần Thanh Nghị, Nguyễn Hữu Sơn, Hồng Diệu ít nhiều đề cập đến một số phương diện nổi bật về nội dung cũng như hình thức của tác phẩm, song chưa có công trình chuyên biệt nào đi sâu tìm hiểu một cách có hệ thống về thế giới nghệ thuật của “cuốn sách thú vị và hấp dẫn” này

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu Thế giới nghệ

thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc

Trường

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng những kiến thức lý luận về thế giới nghệ thuật, tiếp cận,

khám phá thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma

của Nguyễn Khắc Trường, ở một số phương diện nổi bật Qua đó khẳng định tài năng và những đóng góp của Nguyễn Khắc Trường vào tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa vào cơ sở lý thuyết thi pháp học về thế giới nghệ thuật, luận văn của chúng tôi sẽ nghiên cứu một cách có hệ thống những biểu hiện đặc sắc về

nghệ thuật trong Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu: Thế giới nghệ thuật trong Mảnh đất lắm người nhiều ma.

+ Phạm vi nghiên cứu:

- Tư liệu: Tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma (có so sánh với

một số tác phẩm khác của Nguyễn Khắc Trường và một số tác giả khác)

- Nội dung: Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma, ở các phương diện: nhân vật; không gian - thời gian

nghệ thuật; ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

Nội dung

Chương 1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Mảnh đất lắm người nhiều ma

1.1 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật văn học là “Con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) ( ) có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ con người cụ thể nào cả Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tớnh ước lệ, khụng thể đồng nhất với con người cú thật trong cuộc sống Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người” [3, tr.202]

Trong cuốn Lý luận văn học do Giáo sư Hà Minh Đức chủ biên, khái

niệm về nhân vật văn học được xác định là: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những

đặc điểm điển hình về tiểu sử, đặc điểm, tính cách và cần lưu ý thêm một

điều: Thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người”[3, tr.102]

Bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa về nhân vật văn học của các nhà văn, nhà nghiên cứu lý luận văn học thì vẫn căn bản gặp nhau ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Nhõn vật văn học là một hiện tượng thẩm mĩ cú tớnh ước lệ, hiện ra trong tỏc phẩm vụ cựng sinh động, phong phỳ và đa dạng Cú khi đó là hỡnh tượng con người, nhưng cũng cú khi

là các nhõn vật “phi người ” như nhõn vật thần trong thần thoại, truyền thuyết,

cổ tớch, hoặc là con vật trong truyện ngụ ngụn, thậm chớ là đồ vật như trong nhiều tiểu thuyết phương Tõy hiện đại Những "dạng thức đặc biệt" của nhõn vật phụ thuộc rất nhiều vào quan niệm thẩm mĩ, quan điểm tư tưởng cũng như thấm đẫm truyền thống văn hoỏ, bối cảnh thời đại mà nhõn vật được sản sinh ra Nhõn vật văn học là con đẻ tinh thần của nhà văn, luụn gắn liền với nghệ sĩ sỏng tạo ra nú Và dự xuất hiện trong tỏc phẩm dưới bất kỳ hỡnh thức nào thỡ nhân vật cũng đều là phương tiện giỳp nhà văn thể hiện quan niệm thẩm mĩ về cuộc đời Đồng thời, nhân vật cũng là phương tiện giỳp độc giả thõm nhập vào thế giới nghệ thuật của nhà văn trong tỏc phẩm

1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật

Thế giới là một khái niệm thuộc phạm trù triết học Theo Từ điển triết học, phạm trù này có thể hiểu:

Theo nghĩa rộng, đó là toàn bộ hiện thực khách quan (tồn tại ở bên ngoài

và độc lập với ý thức con người) “Thế giới là nguồn gốc của nhận thức” [15,

tr.1083]

Theo nghĩa hẹp, đó là khái niệm dùng để chỉ đối tượng của vũ trụ, nghĩa

là toàn bộ thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu Người ta đã chia thế

giới vật chất đó thành hai lĩnh vực không có ranh giới tuyệt đối: “ thế giới vĩ mô, thế giới vi mô” [15, tr.1083]

Như vậy, có thể nói, “Thế giới” là phạm vi một vũ trụ rộng lớn tồn tại xung quanh con người và tồn tại độc lập với ý thức con người

Trong nghiên cứu văn học, khái niệm thế giới nhân vật là một phạm trù rất rộng Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức

và sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có qui luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý, không gian, thời gian , gắn liền với một quan niệm nhất định về chúng của tác giả Thế giới nhân vật

là sự cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng của nhân vật trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học vì thế vừa giống với con người ngoài đời sống thực tại, vừa có ý nghĩa khái quát, tượng trưng

Trong thế giới nhân vật, người ta có thể phân chia thành các kiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào căn cứ và tiêu chí nhất định Trong lịch sử văn học, mỗi tác gia văn học có thế giới nhân vật riêng, mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với qui luật riêng của nó

1.2 Mảnh đất lắm người nhiều ma - Một thế giới nhân vật phong

Ngay từ khi mới xuất hiện, tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma

đã thu hút được sự chú ý đặc biệt của người đọc và giới nghiên cứu, phê bình

văn học Mảnh đất lắm người nhiều ma đã đề cập trúng vào vấn đề mọi

người quan tâm, ôm chứa trong nó toàn bộ cái bộn bề và phức tạp của cuộc sống nơi mảnh đất tên gọi xóm Giếng Chùa Thế giới nhân vật của tác phẩm

do đó vô cùng đa dạng và phong phú với đầy đủ các loại người: tốt, xấu; thật,giả; ngay thẳng, gian tà, những kiếp người bị đoạ đày, tha hoá Thế giới nhân vật ấy còn có cả những hồn ma bóng quỉ, âm dương lẫn lộn Tất cả được sống, tồn tại trong không gian của xóm Giếng Chùa Trong thế giới nhân vật

đa dạng và phức tạp ấy, chúng tôi xin đi sâu vào tìm hiểu một số loại nhân vật cơ bản sau

Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, Nguyễn Khắc Trường đã dụng

công xây dựng loại nhân vật tha hoá Loại nhân vật này góp phần đưa người

đọc trở về gần hơn với thế giới thực tại, để lý giải sâu sắc hơn cuộc sống ngột ngạt nơi Giếng Chùa và nguyên nhân dẫn tới sự tha hoá của con người ở đó Tha hoá xuất hiện qua hai dạng chủ yếu:

1.2.1.1 Nhân vật tha hoá do hoàn cảnh sống

Thực tiễn cho thấy, cuộc sống thực tại, hoàn cảnh sống có ảnh hưởng sâu sắc tới sự hình thành và phát triển nhân cách con người (“ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”, “Gần mực thì đen ”) Trong sáng tác văn học, một trong những nhân tố quan trọng qui định chiều hướng con đường đời của nhân vật là môi trường xã hội Theo đó, thường môi trường tốt đẹp, con người dễ trở nên lương thiện hơn, môi trường còn tồn tại những cái ác, cái xấu hẳn cũng dễ làm cho con người đánh mất bản chất “thiên lương” tốt đẹp của chính mình

Tiếp cận Mảnh đất lắm người nhiều ma, người đọc thấy xuất hiện

nhiều nhân vật tha hoá do hoàn cảnh sống đưa đẩy Cái hoàn cảnh dễ nhận

thấy nhất, đó là những ngày giáp hạt đói khát “Không dè cái đói giáp hạt này lại có đủ móng vuốt nhảy xổ vào cái xóm Giếng Chùa, xóm vẫn quen đứng

đầu về cái sang, cái giàu toàn xã” [16, tr.01] Đây là thời điểm mà cuộc sống người dân thôn quê bị đảo lộn ghê gớm bởi cái đói “Bà Đồ Ngật, người vẫn quen ăn trắng mặc trơn, phiên chợ nào cũng xách cái làn mây đi mua hôm thì chân giò lợn ỉ, hôm thì cá chép cả con giãy đành đạch Giờ cạn vốn, liền

“sáng chế” ra bánh mạt ngô thứ ngô trước đây chỉ dùng cho gà để ăn trừ bữa”[16, tr.6] Cái đói như ác quỉ làm lung lạc ý chí con người, khiến con người ta thiếu bản lĩnh dễ trở nên nhỏ nhen, tầm thường Vì đói nghèo nên dễ nảy sinh nghịch lý “kẻ ăn không hết, người lần không ra” Vì đói nghèo mà người ta có thể vụ lợi mưu sinh bằng thói hư tật xấu Giữa cái đói nghèo trong

những năm đầu của đổi mới ở nông thôn trong Mảnh đất lắm người nhiều

ma, ta thấy thấp thoáng những hình bóng của chị Dậu, anh Pha, cái Tí, Chí

Phèo trong các trang viết của dòng văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 Trong bối cảnh ấy, nhiều người đã dần đánh mất đi nhân hình, nhân tính của mình Mối quan hệ tốt đẹp của tình làng nghĩa xóm, tình sâu nghĩa nặng của anh em trong gia đình, gia tộc bị đẩy lùi xa, nhường chỗ cho những ham muốn

vị kỷ tầm thường, thậm chí mất cả tính người Quàng (người em trai của Quềnh) khi cha mẹ mất đi, đã không chia hương hoả cho người anh ngờ

nghệch mà còn “chiếm hết cả ao vườn, chỉ xí cho Quềnh một góc cớm nắng vẻn vẹn chừng dăm cái nong”, cắt đứt tình nghĩa với người anh không chút xót

thương Quàng trở nên táng tận lương tâm khi nghe tin Quềnh bội thực mà

chết ( ) “Quàng quyết định chôn cất anh mình thật nhanh, con ma keo kiệt trong người Quàng đã xui Quàng làm một việc táng tận, hắn chôn ông anh khốn khổ bằng một bó chiếu” [16, tr.51] Tiếp đến là anh chàng Thó, không

nghề nghiệp, chuyên rình rập trộm cắp, kể cả chuyện ăn cắp vặt Lợi dụng

đêm tối, hắn đã “thó” hũ rượu trong đám tang cụ cố Vũ Đình Đại Chỉ vì một

hũ rượu mà Thó chấp nhận làm một con ma đội lốt người doạ dẫm bà Phúc

“Thó vớ lấy cái chậu nhôm đang dựa cạnh đống bát đũa, đưa lên che lấy mặt, chân đứng lom khôm ở tư thế vùng chạy Bà Phúc đang xăm xăm, tí nữa đâm sầm vào “con ma” đang đứng sừng sững trước mặt” [16, tr 35] Thó còn tiếp

tay cho kẻ ác đang tâm đào mồ, đào mả cụ Cố chi họ Vũ Đình, đào mả chôn lại xác Quềnh Tất cả những việc làm sai trái ấy thực chất là bi kịch của bộ phận nông dân, vì miếng cơm manh áo, vì thiếu hiểu biết, ngu muội nên đã

trượt dài, sa ngã trên con đường tội ác Đó còn là chị Bé “người đàn bà tuổi dòng dòng”, “cao và gầy”, “hốc hác và lôi thôi” Cuộc đời chị trải qua bao thăng trầm đau khổ, tha phương cầu thực “đến từ cái nơi mà đã có nhà bỏ thuốc độc vào nồi cháo để ăn rồi cùng chết cho rảnh nợ” [16, tr 40] Hoàn

cảnh trớ trêu xô đẩy chị cùng đứa con bé bỏng tiều tuỵ, không đất dung thân Chị đi ở nhờ cầu may, nhưng cũng không thành, đứa con bé bỏng ốm chết, chị trở thành tứ cố vô thân, không chồng không con Cuộc sống xô đẩy đến

đường cùng, khiến chị phải “giành sự sống đang chơi vơi lơ lửng như cánh diều trước gió chỉ trực bay tuột mất” Bất chấp luật lệ gia phong, chị tiến dần từng bước thay thế vị trí bà Son trong gia đình ông Hàm, “bóng đêm càng làm cho cái chất táo tợn của người đàn bà lồng lên như ngựa” Chưa dừng lại ở

đó, người đàn bà này còn tha hoá tới mức cứu sự tồn tại của mình bằng cách

mượn danh cô Thống Biệu, giả hồn ma lên đồng nhằm lừa gạt mọi người Cõi linh thiêng giờ trở thành bóng đêm để con người tội lỗi này ra tay Cái ác xem

ra càng lún sâu hơn và dường như không còn cách nào cứu vãn được

Đọc Mảnh đất lắm người nhiều ma, còn có thể nhận ra một nguyên

nhân nữa, là sự thất học, kém hiểu biết, những hủ tục lạc hậu, trì trệ vẫn ăn sâu, bám chắc trong gốc rễ tiềm thức của người nông dân đã đẩy con người ở

xóm Giếng Chùa tha hoá Cái bóng ma trong câu chuyện kể, con ma ngự trị

trong suy nghĩ, trong tiềm thức của người dân, chuyện thần linh ngự trên núi

ông Bụt, những con ma trêu người trong những phiên chợ, chuyện kể về lão

Quềnh khi xưa đã trở thành nỗi ám ảnh trong tâm thức con người, khiến họ

mụ mị trong hoang tưởng, xa rời đời sống thực Cũng vì lẽ đó mà bà Phúc mới tin có con ma trong bếp mà không chút nghi ngờ Hay chi tiết Thó sau khi cùng lão ích chôn xong lão Quềnh, trở về lại hốt hoảng nhìn người phụ nữ

đang sống nhờ trong túp lều lại nghĩ là ma “ Thó bước giật lùi Được mấy bước Thó quay cổ chạy Đúng như là ma đuổi, lao cả vào những bụi gai xấu

hổ, ngã lăn chiêng lại vùng dậy chạy Vừa chạy miệng vừa a a như người câm hoảng loạn” Không chỉ có Thó, bà đồ Ngật đã sống hơn nửa cuộc đời mà

vẫn bị cái tâm lý ma ám chi phối, bởi thế mà khi trông thấy chị Bé bà đồ Ngật

“chạy te tái đến thở ra đằng tai” [16, tr.53]

Mảnh đất lắm người nhiều ma còn đưa người đọc trở về không khí của

công cuộc cải cách ruộng đất Thời ấy, theo cách giải thích của Vũ Đình

Phúc: “Thời bấy giờ nó nhiễu nhương, trắng đen lẫn lộn, cóc ngoé nhảy lên làm người ! Muốn có chỗ đứng phải biết lựa, chân dù có nhún nhưng lòng vẫn khinh Nhún với mấy thằng hách xằng để được cái lâu dài lớn Bấy giờ không thế thì làm gì có Đảng mà không có cái chân đảng viên thì cái họ nhà này chúng nó cho ăn bùn” [16, tr.53] Thời cơ ấy tạo cho những kẻ cơ hội, lợi dụng chỗ đứng lập trường giai cấp, tham vọng quyền lực thực hiện mưu đồ của

mình Sự việc Vũ Đình Phúc đứng lên đấu tố cha đẻ của mình là một việc làm

đê tiện, không còn tình nghĩa cha con, trái với cương thường đạo lý và những giá trị đạo đức của gia đình truyền thống Đây được xem là tấn bi kịch trong gia đình họ Vũ Đình Người đọc bàng hoàng và phải cười ra nước mắt - hoàn cảnh trớ trêu thế nào mà lại xô đẩy con người ta vào chỗ táng tận lương tâm

đến thế ?

Có thể nói, với hàng loạt các nhân vật nêu trên cho thấy môi trường sống đã chi phối rất lớn tới đời sống tâm hồn con người Chỉ cần cái đói lúc giáp hạt cũng đủ để người ta sẵn sàng từ bỏ những tình cảm tốt đẹp, thiêng liêng để mưu cầu lợi ích cá nhân, đánh mất tình thương và trách nhiệm bản thân mình Những phong tục hủ lậu, sự thất học dẫn đến ngu muội, những

định kiến lỗi thời của một xã hội đã qua giờ vẫn còn sức mạnh chi phối tới đời sống tinh thần, tới ý thức con người, biến họ dần trở nên u lì, mệt mỏi, mất sự sống dẫn đến tha hoá

Bằng ngòi bút sắc sảo, Nguyễn Khắc Trường đã miêu tả khá tường tận

về một thực trạng cuộc sống nông thôn Việt Nam nơi xóm Giếng Chùa ở đó,

đang chứa đựng những nguy cơ đẩy con người đến chỗ cùng quẫn, làm tha hoá con người Hơn thế nữa, tác giả còn truy nguyên sự “xuống cấp” của đời sống nông dân là do từ đội ngũ những người lãnh đạo, những “cường hào mới” ở

nông thôn: “Những xung đột phe phái, “quần ngư tranh thực” của bọn cường hào ác bá dường như sống lại nguyên vẹn trong tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường” (Báo văn nghệ số 12, năm 1991)

mới, cuộc sống ở nông thôn ta có dấu hiệu vận động theo chiều hướng tích cực Song bên cạnh đó vẫn còn một cuộc đấu tranh dai dẳng, ngấm ngầm và vô cùng quyết liệt giữa các bè phái, gia tộc, dòng họ, dáng dấp của hủ tục phong kiến còn rớt lại Một số người đứng núp trong cái bóng nhân danh của các tổ chức xã hội để gây bè kéo cánh trong làng ngoài xã Những người này không trừ một thủ đoạn nào (kể cả dồn người thân vào chỗ chết), lợi dụng nhân danh các tổ chức Đoàn, Đảng, lợi dụng tình, tài để đấu đá nhau Có thể xem đây là những con người ma quái hay là những phần ma núp trong con người

Xưa nay, tiền, tình, danh, lợi vốn là vấn đề khiến con người ta dễ đi vào

sa ngã nhất Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, Nguyễn Khắc Trường đã

đề cập tới vấn đề nhạy cảm ấy “Hôn nhân, điền thổ vạn cổ chi thù” đã khiến

những con người trong hai dòng họ Trịnh Bá - Vũ Đình không bao giờ ngồi chung một chiếu, họ đấu đá tranh giành nhau từ ruộng đất đến chức tước bằng

đủ mọi thủ đoạn mà tiêu biểu nhất trong đó là Trịnh Bá Thủ, Trịnh Bá Hàm,

Vũ Đình Phúc Vũ Đình Đại sau hơn ba mươi năm từ mặt con mình là Vũ

Đình Phúc vì đã đấu tố cha thì nay mối hận thù ấy được hoá giải vì lúc này đối với ông, cha con nhà họ Trịnh Bá mới là kẻ thù lớn nhất Ông ôm mối hận ấy

đến khi chết và bàn giao lại cho con là Vũ Đình Phúc để yên tâm ra đi Ông

bố Trịnh Bá Hoành, trước khi chết còn trăng trối với con trai Trịnh Bá Hàm “ở

đời hòn đất ném đi, hòn chì ném lại ( ) có vay phải có trả Nó đã dám bạo nghịch dẫm lên cả gia bảo nhà ta, thầy ân hận là chưa đòi lại được món nợ ấy vì chưa có dịp Đến đời anh, anh phải nhớ” [16, tr 63] Mối thù dòng họ đã

ngấm sâu vào máu thịt những con người trong hai dòng họ Vũ Đình - Trịnh Bá, trở thành mối thù truyền kiếp từ đời bố sang đời con Đó cũng là nguyên nhân sâu xa dẫn đến những hành động ghê rợn, mất nhân tính của Trịnh Bá Hàm Hành động tha hoá tột độ của ông ta là quyết định làm một việc tày trời, tưởng chừng chỉ có thể xuất hiện trong thế giới ma quỷ Hành động đào mồ lật

mả cụ Vũ Đình Đại, với mưu đồ “Đây là dịp tốt để lấy âm trị dương, phen này tôi sẽ yểm cho cả họ nhà nó không ngóc lên được Đào lên, lấy ván, lật sấp bố

nó xuống Còn cỗ dổi, tôi sẽ đóng một bộ sa lông thật mốt, rồi tìm cách bán

cầu độc địa “Ba đời tuyệt tự Hữu nữ vô nam Hữu sinh vô dưỡng” Sự hận thù

làm cho Trịnh Bá Hàm đánh mất hoàn toàn nhân tính Và khi con ma thù hận trong con người ông ta trỗi dậy thì cái oan khiên từ kiếp trước nay được trút cả lên bà Son - người vợ dịu hiền, nhẫn nhục, nhất mực yêu thương chồng con Chỉ vì ý nghĩ cực đoan bảo vệ dòng họ và cứu vớt thể diện của mình mà ông ta

và đồng sự đã từng bước đẩy vợ mình vào con đường tội lỗi và đi đến cái chết

Sự sa đoạ tột cùng của ông Hàm còn tái diễn khi ông từng bước ăn nằm với chị Bé ngay sau khi bà Son mất, nhằm thoả mãn cơn dục tình Chính Trịnh Bá Hàm vừa là nạn nhân của mối thù dòng họ vừa là kẻ tha hoá táng tận lương tâm, mất hết tính người, dồn đẩy nhiều con người khác vào dòng bi kịch đau

thương Mảnh đất lắm người nhiều ma còn thấy một nhân vật nữa mà tác giả

đã dựng nên đó là Trịnh Bá Thủ, một mẫu người có quyền chức trong tay và bị tha hoá bởi quyền chức Bề ngoài, Thủ là một con người luôn nhã nhặn, mềm

mỏng, “là người có mã, cao ráo, trắng trẻo” luôn tỏ ra sống vì dân, vì nước

nhưng thực chất thì tâm địa thâm độc, xảo quyệt và tàn bạo Khi Trịnh Bá Hàm đến bàn mưu với Trịnh Bá Thủ, Thủ vẫn ngồi nghe anh nói nhưng lại suy

tính trong bụng “ Thủ cũng muốn trừng phạt Phúc, cũng muốn cho Phúc xiêu

điêu, liểng xiểng nhưng người ra tay là ai chứ không phải mình Mình chỉ đóng vai toạ sơn quan hổ đấu mới sướng Bây giờ Hàm xin lãnh trách nhiệm, thực

ra cũng chưa phải hay, giá là người không dây mơ rễ má với mình thì tốt Thôi

có gì Thủ vẫn lý là người tay trắng” [16, tr.69] Lẽ ra, là một cán bộ có vị trí

cao nhất trong hàng xã, Thủ phải là người gương mẫu đi đầu, lo lắng cho tập thể, vun vén việc công Nhưng không, vì lợi ích của bản thân, Thủ không từ một thủ đoạn nham hiểm nào, bất chấp cả tình máu mủ, mượn bàn tay anh trai

mình để hạ đối thủ, chỉ nhằm giữ ghế Bí thư Đảng uỷ của mình Bởi vậy, khi việc làm của Trịnh Bá Hàm không thành, một mặt lo lắng cho anh, một mặt sợ

ảnh hưởng đến chức vị của mình, Thủ táng tận lương tâm lừa chị dâu mình là

bà Son ra mặt với người tình xưa để cầu hoà, cứu vãn tình thế cho gia đình

mình “ bây giờ ta phải điều đình với ông Phúc Mà gặp ông Phúc để nói chuyện này thì bá là tiện nhất” Những thủ đoạn của Thủ chưa dừng lại ở đó,

hành động tội ác của Thủ đẩy tới mức đỉnh điểm khi thuyết phục được bà Son

thì Thủ và Cao lại đang tay làm nhục bà Son, bắt vạ Vũ Đình Phúc: “Cao vác

bà Son lao xuống cánh đồng trũng, rồi Cao nói giọng mũi như lời Thủ dặn Rồi vật lộn giống như cưỡng thất Rồi Thủ bịt tay vào miệng mình hét như người vô tình bắt gặp Rồi cả hai cùng tháo thân” [16, tr 263] Thủ dùng chính danh dự, tính mạng của người thân làm bia đỡ đạn và là phương tiện để thực hiện mục đích đen tối của mình Bên cạnh những nhân vật mưu mô chước quỉ, còn tồn tại bao kẻ cơ hội khác như Sửu, Phúc, theo đóm ăn tàn vì ngu muội và hãnh tiến như Cao, Ưởng, Thó Tất cả đã tạo nên một dàn đồng ca của những kẻ tha hoá biến chất Chính bọn chúng đã tác oai tác quái tạo nên

một “Mảnh đất ít người nhiều ma” (Nguyễn Đăng Mạnh)

Bằng tài năng nghệ thuật độc đáo, Nguyễn Khắc Trường đã tạo dựng thành công những chân dung nhân vật tha hoá vừa có đường nét gân guốc sắc lạnh, giàu sức biểu cảm, vừa có tầm khái quát cao Xây dựng thành công những nhân vật do hoàn cảnh dẫn đến tha hoá hay tự thân tha hoá, tác giả có

lẽ muốn phơi bày tất cả mặt trái của cuộc sống nơi Giếng Chùa nói riêng và cuộc sống nông thôn Việt Nam những năm đầu công cuộc đổi mới nói chung

Đồng thời, đây cũng là tiếng chuông cảnh tỉnh, buộc người đọc phải suy nghĩ

để có thái độ sống đúng đắn trước những thay đổi phức tạp của thời cuộc đang diễn ra

1.2.2 Nhân vật bi kịch

Khái niệm nhân vật bi kịch được biết nhiều đến trong văn học Nhân vật rơi vào bi kịch thông thường do họ bị xô đẩy bởi hoàn cảnh khách quan và chủ

quan Nguyên nhân của điều này, nói như Nguyễn Minh Châu là bởi “cuộc sống trên trái đất này thời nào và ở đâu cũng đầy oan khiên, oan khuất Cái thiện cả tin và ngây thơ Cái ác sừng sững và lẫm liệt” [4]

Nhân vật bi kịch trong tác phẩm nghệ thuật xuất phát từ hiện thực cuộc

sống và được người nghệ sĩ tái tạo lại theo ý đồ nghệ thuật của mình “Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không đơn giản là bản dập của những con người sống mà là những hiện tượng khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả” (Brecht) Thông qua loại nhân vật này, cuộc sống hiện ra sống động

hơn, gần hơn với hiện thực chứ không phải là thứ hiện thực được chưng cất hay lý tưởng hoá

Đánh giá về những bi kịch trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều

ma nhà nghiên cứu Phong Lê cho rằng: “Cuốn sách mới của anh Nguyễn Khắc Trường đặt ra và gây ấn tượng ở các vấn đề chìm và nổi, ở bề mặt và

bề sâu trong sự đan xen đó Không chỉ là chất thơ mà còn là bi kịch, và là bi kịch gọi nhau” [17] Những con người xuất hiện nơi Giếng Chùa trong tiểu

thuyết của Nguyễn Khắc Trường chủ yếu là những nhân vật nhuốm màu bi ai,

đau xót, thảm thương Các nhân vật đó rơi vào bi kịch bởi nhiều nguyên nhân khác nhau: là nạn nhân của hoàn cảnh; bị cái ác, cái xấu vùi dập; không vượt lên được chính mình; bởi sự ích kỷ, hẹp hòi, sự thiếu hiểu biết hay bởi sự đố

kỵ ghen ghét lẫn nhau Mảnh đất lắm người nhiều ma đã tạo ra những xung

đột kéo dài, lúc trực diện, lúc nóng bỏng, lúc lặng lẽ, lúc gấp gáp với bao thủ

đoạn tinh vi: bịa đặt, vu khống, đào mồ cuốc mả nhau lên kể cả tận dụng sự sống và thân xác của người ruột thịt (Vũ Đình Phúc-Vũ Đình Đại, Trịnh Bá Thủ-bà Son) để lừa gạt, kiếm chác Họ vừa là thủ phạm, vừa là nạn nhân trong cái xã hội mà họ đang sống

Bi kịch của những con người trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, lần lượt kể đến là: bi kịch của những con người trong dòng họ Trịnh Bá-Vũ Đình,

là bi kịch tan vỡ hạnh phúc trong gia đình của ông Hàm - bà Son, gia đình Trung tá Chỉnh, bi kịch cuộc đời phận hẩm duyên ôi của chị Bé, bi kịch trong tình yêu đôi lứa giữa Tùng và Đào, bi kịch của những phận đời đoản mệnh của

“đứa bé bốn tuổi”, của lão Quềnh Bi kịch mà Nguyễn Khắc Trường muốn nói tới ở đây, trước hết là bi kịch của con người bị xã hội lãng quên và dường như bị tước đoạt quyền sống, quyền làm người Điển hình là nhân vật có cái tên là Quềnh Giai thoại về nhân vật này là một câu chuyện li kì và bi đát Một

thanh niên khoẻ mạnh “mặt mũi thô vụng, thật thà ” nhưng cuộc đời không

dành cho anh ta sự may mắn Thuở thiếu thời bị ma nữ trêu ghẹo, bị ốm li bì

rồi sinh ra ngốc nghếch, thảm thương “cậu cứ ngơ ngơ ngẩn ngẩn lúc nhớ lúc quên Hỏi đâu cũng không lấy được vợ” Bị người em tham lam, vị kỷ đẩy ra ở

một mình, Quềnh phải làm thuê làm mướn để kiếm sống Lấy sức mình để làm lợi cho kẻ khác, vậy mà vẫn không có chỗ nương thân, không mái nhà

hạnh phúc Quềnh phải kết thúc cuộc đời một cách thảm thương “bị vỡ dạ dày vì ăn quá no rồi làm việc ngay” Nhưng cái chết vẫn chưa là sự giải thoát của Quềnh“Để nằm trong bộ áo quan khác, lão phải vui lòng nhận thêm một sự vất vả khi đã nhắm mắt xuôi tay Nghĩa lão phải hy sinh một lần nữa để cứu danh dự cho những người khác”[16, tr.57] Cái chết của Quềnh gây nỗi ám

ảnh, day dứt trong lòng người đọc “ khi cái bọc chiếu được lôi lên, một luồng khí lạnh cùng một thứ mùi khăm khẳm của tử thi mà chỉ cần ngửi thấy một lần cũng đủ kinh sợ hàng năm trời” Sinh, tử ở đời là lẽ tự nhiên của tạo hoá, song

cuộc sống và cái chết của nhân vật Quềnh là một bi kịch lớn, một nỗi đau lớn

về nhân tình thế thái

Bi kịch nổi bật thứ nữa được Nguyễn Khắc Trường đề cập trong tiểu thuyết là bi kịch trong tình yêu và cuộc sống gia đình, xoay quanh ba nhân vật chính trong tác phẩm: ông Phúc, ông Hàm, bà Son Bà Son trong tác phẩm là

một phụ nữ đẹp: “Hồi ấy cô Son đẹp nhất làng Mặt hoa da phấn, thắt đáy lưng ong Đi một bước là có người theo ghẹo một bước” Lẽ thường, với những

nét thiên phú ấy, cô Son phải trở thành niềm ước ao của bao trai tài trong làng

và đáng được hưởng cuộc đời hạnh phúc Nhưng tạo hoá lại như muốn đùa bỡn lòng người, Son yêu anh giáo Phúc Dù đó là mối tình đẹp bởi họ yêu nhau mãnh liệt, nhưng là một mối tình đầy bất trắc - yêu người “đã có vợ” Mối tình ngang trái ấy xuất hiện là một điều cấm kỵ trong xã hội ta xưa và nay vẫn còn là định kiến nặng nề Mối tình ấy kết thúc bằng việc cha mẹ đã ép gả Son cho Trịnh Bá Hàm Một đám cưới linh đình được tổ chức và một đêm

động phòng “có mùi địa ngục” vì cô Son không còn là con gái từ trước đó Vì thất tiết, vì phải giữ danh dự cho gia đình nên Son phải cậy lời giao ước: “Anh

im lặng thì tôi nguyện làm con hầu con hạ cho anh suốt đời” [16, tr.81] Và

cũng từ đây, cô Son sống khép mình, âm thầm cam chịu và tuyệt đối phục tùng chồng Gắn bó cuộc sống vợ chồng không bởi tình yêu Vì món nợ bà đã hứa trả cho ông Hàm, khi được Trịnh Bá Thủ vận động, bà đã đã hy sinh danh

dự đến gặp ông Phúc để cứu chồng, cứu lấy dòng họ Trịnh Bá Nhưng đâu ngờ, đó lại chính là thủ đoạn mà người thân đã bày đặt sẵn lừa gạt bà nhằm

hãm hại người khác Khi bị Thủ và Cao làm nhục “bà chạy như mê như mụ Cánh đồng mờ mịt hơi sương đôi chân chạy như bị xui khiến Có tiếng nước chảy ồ ồ phía trước Bà Son hổn hển lao tới, như đấy là nơi giải thoát duy

bị anh giáo Phúc chối từ lời giao ước kết duyên Có thể nói bà Son là điển hình của những người phụ nữ nông thôn Việt Nam thời hiện đại, hiền lành, nết

na, dám sống vì tình yêu nhưng phải chịu bao nỗi cay đắng, đớn đau của cuộc

đời Bà là nạn nhân của chính gia đình và xã hội nơi bà sống

Chân dung nhân vật lão Quềnh, bà Son là điển hình cho loại nhân vật bi

kịch Bên cạnh đó, tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma còn khá nhiều

nhân vật ít nhiều cũng mang trong mình bi kịch Nhân vật bi kịch kiểu này họ

có khi vừa là tội nhân nhưng đồng thời cũng là nạn nhân Những nhân vật như Trịnh Bá Hàm, Trịnh Bá Thủ, Vũ Đình Phúc làm nhiều điều ác, gây đau thương cho bao người, cho chính cả những người thân yêu nhất Nhưng xét cho cùng tất cả những hành động ấy không mang đến cuộc đời hạnh phúc mà trái lại càng chuốc thêm bất hạnh, khổ đau cho họ Các nhân vật như Cao,

Ưởng, Thó, Quàng cũng là đại điện cho một kiểu người sống trong bi kịch Đó

là sự ngu muội trong nhận thức, sống cậy nhờ và làm theo sự sai khiến của kẻ khác, làm người mà không được sống theo nghĩa là người Nhân vật có cái tên Lạc là nhân vật bi kịch có dáng dấp kiểu “Bi kịch Thị Mầu” Là người con gái

đang ở độ xuân thì phơi phới; đầy đam mê và ham muốn được làm mẹ, làm vợ

một cách trọn vẹn “Lạc càng phốp pháp, da thịt càng rười rượi, chưa mó vào

đã thấy mát như thạch đông ( ) hai má lại phừng phừng như ướp lửa”[16, tr.155-157] Nhưng hoàn cảnh và số phận không cho phép Lạc được hưởng hạnh phúc ấy Lạc phải phụ tình chồng, bỏ lại mẹ già ở quê nhà không nơi nương tựa, chạy theo nhân tình Hành động ấy không hoàn toàn là người phụ

bạc mà là vì không thể cưỡng nổi bản năng Lạc đã từng thú nhận: “Nhưng chẳng lẽ đêm nào em cũng đổ thóc vào xay! Đổ gạo vào giã!( ) Em biết có lỗi với anh Chỉnh, nhưng em khổ quá chị ơi”[16, tr.157] Cuối cùng vẫn phải

chới với trong khổ đau và bất hạnh “ em thì hoá ra là người vô sinh Chả lẽ giời đã bắt tội em, thôi trăm lạy anh! Ngàn lạy anh!” Lá thư cuối cùng Lạc

thú nhận với Chỉnh như thế Trong con mắt của người chồng cũ thì Lạc là

người đáng thương hơn đáng giận: “Chim nhớ tổ, cá nhớ đàn Cô ấy đâu đã phải là người hỏng cả”[16, tr.165]

Kẻ sống bi kịch đã vậy, đến người chết cũng chưa yên, chưa thể ngậm cười nơi chín suối Ông Trịnh Bá Hoành từ giã cõi đời vẫn còn ôm trong mình

mối hận thù chưa trả được :“Ông đi, ai cũng bảo là thanh thản Chỉ riêng ông Hàm biết bố mình vẫn nuốt một cục uất ức trong người” [16, tr.63-64] Cụ cố

Vũ Đình Đại ra đi trong sự tiếc thương của con cháu đề huề, ma chay cử hành

trọng thể nhưng cụ biết đâu rằng cái chết của cụ cũng là dịp để ông con trai trưởng Vũ Đình Phúc đánh giá xem thái độ của cánh “uỷ ban” đối xử với

mình thế nào: “Cặp mắt ba góc của ông Phúc đã cứng ra vì mệt, suốt ngày cứ nhíu nhíu cau cau, giờ thấy Thủ và Sửu loé sáng lên Mừng nhưng vẫn tức!” [16, tr.46] Lão Quềnh chết rồi vậy mà “Hai con mắt ngơ ngơ đờ dại mở trừng trừng như kinh ngạc, như không tin vào cái chết của chính mình” [16, tr.50]

Con đường và nguyên nhân dẫn đến đến bi kịch của các nhân vật trong

Mảnh đất lắm người nhiều ma khác nhau nhưng họ đều có nét chung là khổ

đau và bất hạnh Miêu tả các nhân vật bi kịch, Nguyễn Khắc Trường như không muốn dừng lại ở đó mà còn muốn lý giải đến chiều hướng con đường

đời của các nhân vật Tác giả như muốn giãi bày nỗi niềm trăn trở: Làm thế nào để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn? Bằng cách nào để người với người sống gần nhau hơn; con người sống đúng là mình trong tình yêu thương đồng loại và được hưởng niềm vui, hạnh phúc trong cuộc đời!

1.2.3 Nhân vật tự ý thức

Nhân vật tự ý thức là những nhân vật mà trong cuộc sống của họ, khi

đối mặt với mọi tình huống luôn sống đúng với bản thân mình; sống có nhân cách; có bản lĩnh vững vàng, luôn bình tĩnh trước mọi thử thách và biến cố của cuộc đời

Tồn tại trong Mảnh đất lắm người nhiều ma bao điều xấu xa, bất công,

ngang trái nhưng nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã không dập tắt niềm tin của

độc giả vào một cuộc sống tốt đẹp Bởi thế, cuộc sống trong Giếng Chùa bên cạnh những cái xấu xa tàn ác còn có cái thiện và những điều tốt đẹp đang nhen nhóm, trỗi dậy Điều đó được tác giả gửi gắm qua các nhân vật chính diện như Tùng, Đào, Minh và trung tá Chỉnh - những con người thẳng thắn, trung thực, biết yêu thương và luôn đứng về lẽ phải Nhân vật trung tá Chỉnh

là người lính chiến về hưu, có hoàn cảnh éo le, khó khăn vất vả nhưng là người

“cả xóm Giếng Chùa đều nể trọng” Từ chiến trường trở về, ông Chỉnh phải

đối mặt với thực tại đau xót: vợ bỏ đi theo trai Không đầu hàng số phận, ông tiếp tục sống với bản lĩnh kiên cường vốn có của người lính Độ lượng cho

những lỗi lầm của vợ, sống trọn nghĩa vẹn tình: “Em biết anh đã hết lòng với u

em, thời buổi này được người như anh chả có nhiều”[16, tr.164] - người vợ phụ tình đã từng thú nhận như vậy về trung tá Chỉnh Hàng ngày ông nhận nhiệm vụ mà xóm làng giao cho là đi canh lò gạch Thời thanh niên, ông theo tiếng gọi thiêng liêng nhập ngũ chiến đấu giành độc lập tự do cho tổ quốc Trong quân ngũ, ông nhiều lần đau xót chứng kiến cảnh đồng đội mình hy

sinh “Nắng xuống chiếu lên những vũng máu chảy đẫm bên người” Hy sinh

mất mát, nhưng ông giữ bản lĩnh vững vàng, cùng đồng đội hoàn thành nhiệm

vụ Với xã hội, ông là người lính yêu nước, với cuộc sống gia đình ông là người chồng tận tuỵ, yêu thương vợ con Người đọc gặp được hình ảnh đầy

xúc động, khi mới lấy Lạc, Chỉnh về thăm vợ “trên chiếc ba lô của tiểu đoàn trưởng Chỉnh cũng có con búp bê váy áo sặc sỡ và vài tấm vải may áo quần cho phụ nữ” Tưởng rằng khi người lính chiến ấy trở về sẽ được sống trong

niềm vui và hạnh phúc đời thường Nhưng cuộc đời đâu bình lặng mà luôn tiềm ẩn những bất trắc, trớ trêu Từ khi vợ bỏ đi, ông lủi thủi một mình qua những tháng ngày gian khó Không dừng lại, buông xuôi cho số phận để cuộc

đời xô đẩy, ông đã cùng Tùng - chàng trai trẻ tích cực, kiên quyết đấu tranh chống lại các tệ nạn, sự tha hoá biến chất của một bộ phận đảng viên có chức

quyền trong Đảng uỷ Ông từng phát biểu trong những cuộc họp: “Xấu hổ lắm các đồng chí ạ Ta vẫn luôn xưng là tiên phong, gương mẫu, là đảng viên đi trước, làng nước theo sau, là chí công vô tư Nhưng thực sự thế nào? Người có quyền thì tư túi chia chác nhau, động họp là động mâm Biết bao vụ dân thắc mắc mà, sao chúng ta cứ lờ đi, còn những Đảng viên thường thì đứng ngoài rèm pha, khích bác, bảo nhau dù không được gì thì cũng được nói cho sướng miệng” [16, tr.329] Là người tận mắt chứng kiến sự đấu đá giữa các phe cánh

trong làng, ngoài xã gây bao đau thương cho con người, tận mắt chứng kiến

cái chết oan khuất của bà Son, ông đau đớn thốt lên “Các anh chỉ là những kẻ say thù hằn ti tiện Một cái chết như thế kia vẫn chưa đủ để sáng mặt ra hay sao?” Mọi suy nghĩ và hành động của trung tá Chỉnh đều tỏ ra là con người

có suy nghĩ chín chắn và từng trải và có trách nhiệm với tập thể: “phải thận trọng xem xét và muốn cho rõ hư thực ra sao thì hãy đứng xa mới nhìn thấu

đáo ngồi dưới chân đèn để rồi biến thành cái chân đèn thì biết sáng tối thế nào” [16, tr.329] Xây dựng hình mẫu trung tá Chỉnh, dường như nhà văn

Nguyễn Khắc Trường tin tưởng vào chất lính của những người lính một thời đi qua đạn lửa chiến tranh Họ anh dũng trong chiến đấu, quả cảm và trung thực trong cuộc sống đời thường Chính những con người như ông sẽ là những người góp phần xây dựng cuộc sống mới tốt đẹp trên quê hương Bên cạnh trung tá Chỉnh, Nguyễn Khắc Trường cũng dựng lên một lớp thế hệ trẻ, đại diện cho tư tưởng mới, vượt lên những quan niệm cũ lỗi thời lạc hậu Họ đã chứng tỏ được sức phản kháng mạnh mẽ của những con người có học thức, có bầu nhiệt huyết của sức trẻ, là những con người mới của thời đại, có tư tưởng

tự do Tùng là một thanh niên có một “chất lính bộc trực thẳng thắn, với công việc thì sốc vác” Tùng là đảng viên trẻ nhất của chi bộ, được quân đội rèn

luyện, lại có văn hoá Anh luôn xuất hiện với bộ quần áo lính gọn gàng sạch

sẽ, đầu tóc ngay ngắn Trong mọi việc Tùng luôn tỏ ra bình tĩnh và kiên quyết,

có quan điểm đúng đắn: “Cháu sẽ đứng về phía chân lý Cháu không ngờ chuyện lại nổ to đến thế Ngày mai nghe đôi bên trình bày rồi cháu sẽ có quan điểm đúng đắn của cháu” Anh từng dõng dạc phát biểu trước Hội nghị:

“Đã đến lúc chúng ta phải đánh bài ngửa tất cả, chứ không thể tù mù mãi

được và có lẽ cách giải quyết nhẹ nhàng nhất để lấy uy tín cho Đảng, để lòng tin giữa Đảng với dân không bị xói mòn là mỗi chúng ta hãy thật thành khẩn và tự nguyện” [16, tr.266] Không chỉ là một cán bộ đảng viên mẫu mực,

trong cuộc sống đời thường Tùng còn có một tình yêu đẹp, mãnh liệt, trong

sáng với Đào Họ yêu nhau bất chấp mối thù hận và ngăn cấm của hai dòng

họ Tình yêu Tùng - Đào là mối tình của đôi trai tài gái đảm Đào cũng là một

thanh niên nông thôn tiên tiến, có bản lĩnh, thẳng thắn Đào tham gia nhiệt tình trong các công tác tập thể Dám vượt qua rào cản hận thù giữa hai dòng

họ để tìm hạnh phúc Tình yêu của họ tuy có trải qua bao thăng trầm, sóng gió, có lúc coi nhau như kẻ thù không đội trời chung, nhưng cuối cùng họ vẫn tìm đến được với nhau

Nhân vật trung gian xuất hiện rất ít trong tác phẩm nhưng lại có ý nghĩa quan trọng cho việc mở ra lối kết thúc cho câu chuyện Cô bé tên Minh xuất hiện ở phần cuối tác phẩm có vai trò làm cầu nối, xoá đi mối nghi ngờ giữa

Tùng và Đào; gắn kết hai người lại với nhau “Bây giờ phải đổi mới đi”, đổi mới cách nghĩ, cách sống, cách hành động “phải tự quyết lấy mình”, câu nói

của Minh cho thấy không khí đổi mới trong lớp thanh niên nông thôn hôm nay

1.2.4 Nhân vật kỳ ảo

Về phương diện lý thuyết, nhân vật kỳ ảo là loại nhân vật được xây dựng bằng bút pháp hư ảo, có nhiều đặc điểm kỳ lạ, dị hình

Các nhà tiểu thuyết Việt Nam, giai đoạn sau 1986 đã có ý thức tạo nên

sự “lạ hoá ” trong xây dựng nhân vật, khước từ nguyên tắc xây dựng nhân vật phân tuyến trước đây Nhờ đó nhân vật trong tiểu thuyết thời kỳ đổi mới có nhiều khác biệt so với tiểu thuyết truyền thống Đó là hệ thống nhân vật không nhằm minh hoạ cho một hệ tư tưởng có sẵn mà nó biểu đạt được sự phức tạp

đa chiều của đời sống thực tại Nhiều tác phẩm tiêu biểu thời kỳ này như

Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Đêm thánh nhân của Nguyễn Đình Chính, Người của Sông Mê của Diên Châu, Mảnh đất lắm người nhiều ma của

Nguyễn Khắc Trường đã xây dựng thành công loại nhân vật huyền ảo hoặc

mang dáng dấp huyền ảo Với riêng Mảnh đất lắm người nhiều ma, tồn tại

một thế giới nhân vật đa dạng, song ám ảnh người đọc nhất vẫn là loại nhân vật kỳ ảo Có thể xem đó là ý đồ nghệ thuật của tác giả Kiểu nhân vật kỳ ảo này đóng vai trò quan trọng trong việc gắn liền cốt truyện và chủ đề tác phẩm, dẫn dắt độc giả vào những môi trường khác nhau của đời sống làng quê ởđó, loại nhân vật kỳ ảo thể hiện qua những hồn ma: ma đàn ông, ma đàn bà Hoặc

là những nhân vật nhân vật ma quái nửa người nửa ma hoặc liên đới tới ma: Cô thống Biệu, cậu cả Quỳnh; là những nhân vật kỳ dị, gắn với những điều kỳ dị: Mối tình “vượt ngưỡng ” của chị Bé với ông Hàm; là hình ảnh đứa trẻ con chị Bé với cái chết khiếp đảm; là nhân hình dị dạng khác người như vợ ông Phúc, thằng Đãi

Nhân vật ma xuất hiện rất cụ thể trong tác phẩm, hiện hữu sâu đậm

trong tâm thức của con người xóm Giếng Chùa Có ma đàn ông “dáng đi ve vảy như đàn bà trông chậm mà không tài nào theo kịp, gọi mãi người ấy mới quay lại thì thấy mặt trắng như nặn bằng phấn, miệng bỗng nhe ra cười khanh khách, cười liền một hơi không dứt, hơi phả ra lạnh toát ”[16, tr.12] Lại có

ma đàn bà “hát ru con lơ lửng phía trên đầu rừng”, “tóc xoã phủ kín mặt, tay

ôm cái bọc trắng toát vừa nhún cành si rung tít như đưa võng, vừa ru nỉ non như than như oán”[16, tr.12] Đồng hành cùng nhân vật ma là những nhân vật

ma quái khác Đó là cậu cả Quỳnh Xung quanh Quỳnh là một câu chuyện ly

kỳ nhưng bi đát mà những người còn sống ở đất Giếng Chùa còn nhớ rõ Giữa

độ tuổi thanh niên lớn phổng phao “mặt mũi thô vụng, thật thà” không hiểu

ma xui, quỷ khiến thế nào mà tối nào cậu cũng giấu cha mẹ ra gốc si hò hẹn

với “con ma nữ trắng lốp từ chân tới đầu Tóc rất dài, buông xoã, khiến khuôn mặt lấp vào trong mờ ảo, không sao nhìn rõ được Chân đi nhẹ lướt ( ) người con gái kia chỉ là một cái bóng trắng, một hình người chứ không phải là người Cái hình người ấy đi tựa vào vai con trai ông Đang chập chờn ở bên trái, chớp mắt một cái lại thấy cái bóng đi bên phải cậu cả và rất nhanh đã hiện rõ lồ lộ là một người đàn bà đẹp như tiên sa” Khi bị ông bố phát hiện và không còn gặp ma nữa “cậu bị ma ám và ốm li bì Thầy cúng trị tà ba đêm bẩy ngày, dùng bùa phép và hình nhân thế mạng, sáng ra đã thấy một bầy

đom đóm chết dày quanh gốc si như một sự tuẫn tiết, con nào con ấy to bằng

đầu đũa, cậu cả khỏi ốm nhưng như người mất trí” [16, tr.12] Một nhân vật, nửa người, nửa ma quái được khắc hoạ trong Mảnh đất lắm người nhiều ma là

con người có cái tên rất lạ: Cô thống Biệu “Cô” đã gần chín mươi tuổi, vẫn giữ cái dáng mảnh mai của mình Phải chăng nghề nghiệp nào cũng có cái

tướng mạo riêng của nó? Cô thống có cái dáng “đồng cô bóng cậu”, “Đi đứng

ẽo ợt, nói giọng kim, râu ria chẳng có và ăn uống cũng như đàn bà con gái,

“cô” sợ ớt, sợ tỏi, ưa của chua bộ mặt nhỏ như mặt chim nước da mai mái đi đứng thõng thà, thõng thượt ” [16, tr.13-14] Cô Thống “vừa giỏi việc âm lại vừa tài việc dương” Nhân hình Cô thống Biệu cũng không giống

với bất kỳ ai ở cái xóm Giếng Chùa Trên mảnh đất này chỉ có mình “cô” tiên

đoán được sự hỗn loạn sắp diễn ra ở nơi làng quê nhỏ bé này nên gấp rút thoát

tục vì bất lực “không trị được ma sống” Cô thống Biệu xuất hiện còn tạo ra

cái phông ma quái - tiếng nói của vô thức và là người phát ngôn cho chủ đề

câu chuyện “đừng tưởng đất này đã hết ma”

Như vậy, mối quan hệ của cậu Quỳnh với ma và mối quan hệ của Cô thống Biệu với thế giới siêu thực đã tạo trong tác phẩm một không khí hư - thực, ma quái rùng rợn Đồng thời còn là cách thức để nhà văn lý giải số phận

éo le của nhân vật cậu cả Quỳnh - lão Quềnh sau này ở đây có thể thấy sự khác nhau trong mục đích nghệ thuật của các tác giả cùng sử dụng một phương thức nghệ thuật Nếu Cù Hựu, Bồ Tùng Linh xây dựng chuyện tình giữa người và hồn ma nhằm phê phán, trừng phạt thói ham nữ sắc của nhân vật nam, trực tiếp mang tính thuyết lý, giáo dục, cảnh giới con người trước bờ vực của sự sa đoạ nhân cách, hay ca ngợi tình yêu tự do thì Nguyễn Khắc Trường lại thông qua nhân vật kỳ ảo là ma nữ để lý giải số phận con người và xã hội hiện thực theo dụng ý nghệ thuật của mình

Những cái chết diễn ra trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, đều là

những cái chết dị thường.Thống kê cho thấy, có năm cái chết xảy ra, trải dài theo tiến trình thời gian, gắn với các sự kiện đang diễn ra lúc công khai, lúc ngấm ngầm trong cái xóm Giếng Chùa nhỏ bé ấy Đó là cái chết bất thường của ông Vũ Đình Đại, cái chết bi thảm của lão Quềnh, cái chết bi ai, đường

đột của người phụ nữ vô tội là bà Son, cái chết hiển thánh của cô Thống Biệu

và đặc biệt là cái chết khiếp đảm của nhân vật kỳ ảo không tên - con chị Bé

Đứa bé và người đàn bà khổ sở đến từ cái nơi vì đói quá mà đã có nhà bỏ thuốc sâu vào nồi cháo để ăn rồi cùng chết cho rảnh nợ Vì ốm đói, vì không

có điều kiện chăm sóc mà nó chết Cái xác đứa trẻ thơ khiến lão Quềnh và chị

Bé kinh hoàng, ngất xỉu khi con mèo nhảy qua “cái bọc chăn đang nằm im, tức là đứa bé bốn tuổi con người đàn bà đã chết từ lúc chập tối bị luồng sóng

điện từ mắt con mèo hoang đứng bật dậy ( ) cái thi hài kia nhổm hẳn lên, gạt cả chiếc vỏ chăn rơi xuống đất Cái xác không hồn dở đứng, dở ngồi ở một tư

thế rất châng lâng, chới với trong một giây rồi ngã đánh “roàng” xuống mặt chõng” Cảnh tượng này tạo ra một không khí hãi hùng, bi ai, phủ thêm vào đó

bao sắc màu kỳ ảo

Nhân vật kỳ ảo trong tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường còn hiện ra qua những khuôn mặt không dị dạng nhưng khác thường của các nhân vật:

ông Hàm, vợ Phúc, thằng Đãi Nhân vật Hàm “thọt” được miêu tả “xấu mã, người lùn và to ngang, đó là dáng điệu của gấu, chân tay ngắn, mặt ngắn, chán cũng ngắn choằn” [16, tr.61] Xóm Giếng Chùa có câu ca về vợ chồng Hàm - Son : “Vợ thì tươi tắn như hoa, chồng thì nhăn nhó chẳng ma nào nhìn” Nhân dạng ấy của Hàm phần nào nói lên nhân tính của con người hắn:

thô lỗ, bạo lực, độc đoán bất thường

Sự lựa chọn nhân vật, xây dựng mối quan hệ giữa các nhân vật là điểm hội tụ nội dung tác phẩm, là phương tiện nghệ thuật quan trọng, thể hiện quan niệm về con người, về xã hội của tác giả Các nhân vật kỳ ảo được xây dựng trong tổng thể thế giới nhân vật đa dạng của tiểu thuyết, thể hiện các quan hệ cuộc sống phức tạp Tác giả Nguyễn Khắc Trường đã có ý thức tạo ra sự nhoè nhập giữa hư và thực, giữa ma và người, giữa cõi âm và cõi dương Cho phép tác phẩm vượt ra ngoài sự rõ ràng của mô hình phản ánh hiện thực thông thường để khám phá hiện thực ở tầng sâu hơn Tạo nên chiều sâu triết lý và sức sống lâu bền của tác phẩm

Tóm lại, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều

giả, ma - người lẫn lộn Với dụng ý nghệ thuật trong mỗi loại nhân vật, tác giả cho người đọc nhận thấy mảnh đất nhỏ bé Giếng Chùa trong tác phẩm đã đặt

ra những vấn đề nóng bỏng, gay gắt và nhạy cảm nhất của cuộc sống thực tại

đã, đang và sẽ diễn ra Với cuốn tiểu thuyết này, những vùng hiện thực bị khuất lấp, hoặc cố tình bị che đậy trước đây đã bị phanh phui, mổ xẻ Hiện thực đó trần trụi, phũ phàng và nghiệt ngã, đôi khi xót xa, đau thắt Nó còn

tìm đến những thân phận éo le, những cuộc đời bất hạnh, khái quát thành hình tượng sinh động, có sức sống lâu bền với thời gian và dư ba trong lòng bạn

đến trình độ cao trên nhiều phương diện Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi

chỉ đi sâu vào một số biện pháp nghệ thuật tiêu biểu: Nghệ thuật miêu tả tâm

lý nhân vật; Nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo; Nghệ thuật sử dụng thủ pháp

đối lập song hành

1.3.1 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật

Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật là yếu tố quan trọng đánh dấu sự

đổi mới của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam Nhân vật thành công là nhân vật cần có một thế giới tinh thần chân thực, biểu hiện được cảm xúc phong phú, sinh động như con người của hiện thực, cao hơn thế là những hình tượng điển hình Phép biện chứng tâm hồn là một phương diện thành công trong nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Thế giới nội tâm của nhân vật bao gồm tâm trạng, suy nghĩ, xúc cảm, cảm giác và những phản ứng tâm lý của nhân vật

trước những cảnh ngộ, tình huống mà nhân vật trải nghiệm hoặc chứng kiến

Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, để nhân vật hiện lên sinh động,

Nguyễn Khắc Trường đã khéo léo mô tả các trạng thái tâm lý cho từng nhân

vật của mình Bằng cái nhìn sắc sảo, tác giả đã đặt nhân vật vào những sự kiện,

biến cố, những xung đột gay gắt để nhân vật tự bộc lộ tính cách của mình, theo

sát các diễn biến tâm lý dẫn tới bước ngoặt trong tính cách nhân vật Với nhân vật lão Hàm, đầu óc gia trưởng, ý thức về vai trò trưởng họ rất mãnh liệt được bộc lộ rõ khi Trịnh Bá Thủ - em trai của lão trúng cử Đảng uỷ Từ đây lão thực

sự trở thành một cố vấn đặc biệt cho Thủ, mặc dù bản chất và trình độ lão chỉ

là một anh thợ mộc bình thường Tính cách xảo quyệt, liều lĩnh được bộc lộ

đầy đủ khi Hàm quyết định đào mả người chết là cụ Vũ Đình Đại - bố đẻ của

Vũ Đình Phúc, là đối thủ của lão, với mưu đồ “ lấy âm trị dương” Người như

lão Hàm đủ gan dám làm những việc tày đình như thế, không bao giờ chấp nhận thất bại Lão chỉ có thể chỉ huy người khác, sai khiến người khác chứ không cho phép ngược lại Trong mọi lúc mọi nơi, mọi hoàn cảnh Trịnh Bá Hàm luôn thể hiện mình là một “ông chủ” đầy quyền biến

Với cô Son, việc chấp nhận lấy anh thợ mộc Trịnh Bá Hàm là sự lựa chọn tuyệt vọng Nhưng chính trong sự lựa chọn tuyệt vọng ấy tính cách của người thôn nữ mới được bộc lộ Cô Son lấy anh Hàm là không muốn để tiếng xấu cho cha mẹ, nhưng cũng không hạ mình, không giả dối đối với người mà mình bất đắc dĩ phải chung sống: vừa nhẫn nhục chịu đựng, vừa táo bạo, vừa

có đức hy sinh cao cả, vừa biết coi trọng danh dự Khát vọng yêu đương mãnh liệt của bà Son được sống lại khi gặp lại ông Phúc sau mấy chục năm phải “xa mặt cách lòng” Bản chất lương thiện, sợ làm điều ác của bà Son thể hiện rất rõ khi nghe tin ông Hàm làm một việc “thiên kinh động địa”, khi bị bắt ép viết đơn tố cáo Phúc, khi bị người thân lừa gạt Sự tuẫn tiết của bà Son

là một kết cục tất yếu của một con người dù cam chịu số phận nhưng quyết không làm điều ác, không làm điều thất đức

Đối với xây dựng nhân vật, miêu tả tâm lý nội tâm nhân vật là một biện

pháp hữu hiệu làm cho tính cách nhân vật trở nên rõ nét hơn Diễn biến tâm lý nhân vật thường thể hiện qua lời phát ngôn của nhân vật nói với chính mình, thể hiện trực tiếp qua quá trình tâm lý nội tâm Tái hiện những dòng tâm tư bất

định của nhân vật nên ngôn ngữ độc thoại nội tâm có xu hướng tuỳ hứng, lộn xộn, thiên về tâm trạng và bộc lộ những trạng thái tâm lý mơ hồ, hư ảo Đây

là đoạn độc thoại của nhân vật Thủ khi ông ta nghi có kẻ “ném đá dấu tay”:

“Thật là đồ xỏ xiên! Thủ lẩm bẩm Đây đủ tiền để chôn cả họ nhà hắn nữa

đấy! Đúng là cái thứ đâm bị thóc chọc bị gạo! Thủ lẩm bẩm” [16, tr.54]

Hoặc, đoạn thể hiện diễn biến tâm lý của hai nhân vật trong đám ma cụ Cố họ

Vũ Đình: “Thủ đến bên Phúc, thay mặt Đảng uỷ và uỷ ban nói những lời chia buồn rất trôi chảy và lưu loát Phúc nghiêng người đáp lại, cặp mắt ba góc

nhìn Thủ thầm bảo “Tôi biết là anh muốn nói lời chúc mừng kia” Và ánh mắt của Thủ cũng đáp lại không vừa “Dù thế nào đi nữa thì lúc này ông vẫn rất cần sự có mặt của tôi! Đời là thế mà” ” [16, tr.47] Diễn biến tâm lý của hai

nhân vật Thủ - Phúc cho thấy bề ngoài thì tỏ ra gần gũi và chân tình nhưng che đậy bên trong là tâm địa của hai kẻ đối nghịch và luôn lừa miếng nhau

Nội tâm nhân vật còn có thể bộc lộ trực tiếp qua sự tự bộc bạch tâm trạng của nhân vật, hay thể hiện qua cảm nghĩ của nhân vật khác Người chị của bà Son đã cảm thấy sự bất an trong lòng người em gái khi nghe lời bộc

bạch: “Chị cả! Em khổ quá! Vợ ông Khừu biết người em gái gọi như thế là dì

ấy đang cần một sự che chở bảo vệ ở vùng này người con gái mang tên tục của mình ngắn lắm Ngay từ hôm bước chân về nhà chồng người ta đã quên mất tên cô rồi Nhưng khi những người máu mủ ruột rà kêu lên bằng tên tục thì ngay những người đàn bà đù nhất cũng hiểu đấy không phải là tiếng gọi vui! Một cái gì nghiêm trọng lắm! Người em gái của bà thì xinh đẹp từ thủa lọt lòng Đến bây giờ đã ngoài 50 mà vẫn nở nang gọn gàng, vẫn tươi roi rói Nhưng rõ là ông trời so đo cò kè, cho dì ấy tí sắc tí duyên mà cứ như người kiệt cho vay lấy lãi Cho đơn đòi kép Cái vui của dì ấy không cõng nổi cái buồn Đời dì ấy như bát cơm của kẻ khó, lổn nhổn ít gạo nhiều khoai”[16, tr.237] Qua cảm nhận của nhân vật người chị, nội tâm của nhân vật cùng số

phận, tính cách, tâm trạng của đối tượng được nhân vật cảm nhận đều hiện lên sáng rõ Đau khổ chồng chất ấy trong đời bà Son đã đẩy bà đến chỗ Vai Cầy

bờ sông để giải thoát đời mình

Thế giới tinh thần của nhân vật có khi thể hiện thông qua cảm nhận của nhân vật ấy trước cuộc đời Trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, những mối

hiềm khích đố kỵ giữa các phe cánh, những hành vi phi nhân tính trong lối sống, những mảnh đời méo mó đang tồn tại, hiện diện nơi Giếng Chùa được nhìn nhận, lý giải rất giản đơn mà lại rất triết lý của nhân vật thầy mo - Cô

thống Biệu “Đừng tưởng đất này đã hết ma Ma còn đang sinh đôi sinh ba nữa cơ đấy! Các vị có nhớ hôm trước hợp tác xã họp để đòi chia ruộng khoán không? Cứ như cuộc chọi gà, chọi trâu ngày xưa! Chả ai chịu nhả miếng nào Có đời thủa nào anh em ruột cũng cãi nhau, tranh nhau đất hương hoả ngay ở đấy Xưa nay người ta sợ ma chết chứ ai sợ ma sống? Có đúng không hở? Chỉ sợ ma chứ ai sợ người có phải không hở? Thế mà hôm ấy tôi đi nhận ruộng hộ con cháu, thấy hốt quá Nhìn chả thấy người đâu, toàn ma Những thân người sống ngồi đấy mà cấm còn nhận ra ai nữa”[16, tr.14] Điều đó

cũng thể hiện diễn biến tâm lý, tâm trạng bất lực của Cô thống Biệu - thầy cúng cao niên nhất của làng, người nắm phần Âm của làng; cô chỉ có thể trừ

được loại ma vô hình chứ không thể trừ được đám ma mới đang nổi lên, đang

sống, đang hiện hữu trong làng, hiện hữu ngay trong tà tâm của những con người đang sống

Như vậy, nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật thông qua các thủ pháp nghệ thuật được trình bày trên đã góp phần quan trọng trong việc khám phá thế giới tâm hồn nhân vật, đặc biệt là thám hiểm những “hộp đen” vô thức của

con người - hệ thống nhân vật đa dạng và phức tạp trong Mảnh đất lắm người nhiều ma

Yếu tố kỳ ảo là một phạm trù của tư duy nghệ thuật, nó gắn liền với tưởng tượng Nhờ có trí tưởng tượng mà người nghệ sĩ sáng tạo ra những hình

ảnh, hình tượng kỳ ảo Nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo trong việc xây dựng nhân vật là một vấn đề không mới mà đã xuất hiện khá sớm trong lịch sử văn học nhân loại và hầu như phổ biến trong tất cả các nền văn học thế giới, đặc biệt là văn học dân gian Trong văn học Việt Nam đương đại, yếu tố kỳ ảo xuất hiện trong nhiều tiểu thuyết và khiến nó tạo thành một mạch riêng trong dòng chảy của văn học đổi mới Đây là bút pháp nghệ thuật được nhiều nhà tiểu thuyết thời kỳ đổi mới sử dụng Với bút pháp huyền thoại cho phép nhà văn đi sâu hơn vào khám phá thế giới hiện thực, và vừa tạo ra sự lạ hoá, kỳ ảo cuốn hút người đọc

Nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo trong việc xây dựng nhân vật của

Mảnh đất lắm người nhiều ma thể hiện ở chỗ nhà văn đã sử dụng thủ pháp

“ảo hoá”, “mờ hoá” nhân vật thực Đó là nhân vật ma: ma đàn ông, ma đàn bà

Đó là những nhân vật người trần mắt thịt, bản thân họ không tạo ra những điều

kỳ lạ Những sự bất thường, phi lôgic của nhân vật đều do các thế lực khác

đem lại, hoặc do hoàn cảnh sống, điều kiện sống không bình thường của họ tạo ra Nguyên tắc cơ bản khi xây dựng kiểu nhân vật này là việc nhà văn tạo

ra những cực đoan, thái quá trong miêu tả diện mạo, tính cách, số phận hay khả năng đặc biệt của họ Đó là sự kỳ ảo của nhân vật có tên Quỳnh Những chi tiết mang tính chất liêu trai, kỳ dị giữa cậu cả Quỳnh và hồn ma đã biến cậu cả thành một kẻ khờ khạo, dở người Từ cái tên Quỳnh rất đẹp cũng bị dần gọi chệch thành Quềnh Có thể nói, lịch sử cuộc đời Quềnh chính là lịch sử

gắn liền với những huyền thoại về ma quỷ xóm Giếng Chùa “ Lão Quềnh ra

đời như để hứng chịu tất cả sự ngờ nghệch, khờ khạo của dân Giếng Chùa

Đất làng này nghe nói từ khi khai thiên lập địa, thầy địa lý đã bảo là ở cái thế

có vượng nhưng nghịch, cho nên từ xửa xưa đã có câu ca: Ai may được ngọc Giếng Chùa, Rủi ai núi bụt thả bùa ma trêu ”[16, tr.9] Có lẽ nhân vật Quềnh

trong con mắt người dân Giếng Chùa là số phận phải vận vào câu ca ấy Sự tồn tại của nhân vật Quềnh trong tác phẩm chứa đựng đầy yếu tố hư thực, kỳ ảo Một cảnh tượng diễn ra khi con mèo nhảy ngang qua cái xác thật kinh hoàng

“Cái xác không hồn dở đứng dở ngồi ở một tư thế rất châng lâng, chới với, chới với trong một giây, rồi ngã đánh xoàng xuống mặt chõng”[16, tr.41]

Hình ảnh ấy phải chăng đó là sự linh ứng trân trối với người đời về cái chết

đầy oan nghiệt của mình? Đó là Cô thống Biệu với khả năng nhìn thấy ma,

đối thoại với ma, có khả năng tiên tri về mảnh đất Giếng Chùa, nơi ông sống

và hành nghề ngót nghét một thế kỷ “Đừng tưởng đất này đã hết ma Ma còn

đang đẻ sinh đôi sinh ba nữa cơ đấy Con nào cũng lành chanh lành chói mồm năm miệng mười, chả có bùa đâu mà yểm cho xuể Đấy các người đừng

có vội tí toét, ma nó vẫn ngủ gà ngủ gật trong lòng các người ”[16, tr.14-15]

Sử dụng yếu tố kỳ ảo về nguyên tắc dựa trên sự huyền bí về nỗi sợ của con người, đặc biệt là con người trong xã hội đang tiến tới hiện đại còn tồn tại đầy bất trắc và nguy cơ bị tha hoá rất cao Cái kỳ ảo có khi là khát vọng, là ước mơ, là sự kỳ vọng chính đáng của con người, nhưng cũng có khi là cái dục vọng nằm trong vô thức, là ác quỉ trong tâm hồn con người mà khi đối diện với nó còn đáng sợ hơn ma quỉ bên ngoài

Xây dựng hệ thống nhân vật trong Mảnh đất lắm người nhiều ma,

Nguyễn Khắc Trường đã khá sắc sảo trong việc sử dụng yếu tố kỳ ảo, xây dựng thành công một thế giới người - ma lẫn lộn Nhiều khi không phân biệt

được đâu là người đâu là ma; người đấy mà hoá ma, cùng tồn tại nơi Giếng Chùa nhỏ bé kia Mối hận thù giữa hai dòng họ Trịnh Bá và Vũ Đình có mầm mống từ lâu, ngày càng trở nên gay gắt Đó cũng là nguyên nhân chi phối toàn

bộ suy nghĩ, hành động của những con người đôi bên dòng họ mà điển hình là Trịnh Bá Hàm, Trịnh Bá Thủ và Vũ Đình Phúc Bên trong họ, ngoài cái phần người là phần ma, phần quỉ, ám ảnh và quấy nhiễu dai dẳng cuộc sống những con người sau luỹ tre làng

Có thể thấy, với tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma, Nguyễn

Khắc Trường đã rất khéo léo khai thác hiệu quả yếu tố kỳ ảo trong việc xây dựng nhân vật của mình Vậy nên, mặc dù trong tác phẩm xuất hiện nhiều yếu

tố bất thường, phi thực nhưng người đọc vẫn không cảm thấy vô lý Trái lại, xây dựng nhân vật bằng những yếu tố huyền ảo sẽ tăng tính sinh động, khiến nhân vật trở thành một hiện tượng nghệ thuật đa nghĩa Đó cũng là cách mà Nguyễn Khắc Trường đã mượn không khí liêu trai, ma quỉ để nói đến xã hội con người thực đang tồn tại, mà trực tiếp là xóm Giếng Chùa theo cách riêng của mình Có thể ghi nhận đây là một hướng cách tân của tác giả trong cách nhìn nhận về nông thôn Việt Nam những năm đầu đổi mới

1.3.3 Nghệ thuật dùng thủ pháp đối lập song hành

Nghệ thuật dùng thủ pháp đối lập song hành thường được các nhà tiểu thuyết sử dụng trong việc xây dựng nhân vật của mình Nhà văn có phong cách sẽ tạo được cho mình một thế giới nhân vật riêng, trong đó, thủ pháp đối lập song hành thường đóng một vai trò quan trọng Trong văn học Việt Nam, thủ pháp đối lập song hành được sử dụng khá hiệu quả trong tiểu thuyết truyền thống Đến giai đoạn văn học sau 1986, được coi là giai đoạn văn học mang

“cảm hứng thế sự - đời tư”, với một quan niệm mới, một cách tư duy mới các tác giả tiêu biểu trong đó có nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã vận dụng linh hoạt thủ pháp nghệ thuật này trong tác phẩm của mình

Tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã xây dựng được

một thế giới nhân vật đa dạng, phong phú, phản ánh được nhiều vấn đề nổi cộm, bộn bề của cuộc sống nơi xóm Giếng Chùa - hình ảnh thu nhỏ của nông thôn Việt Nam những năm đầu đổi mới Sự đa dạng của thế giới nhân vật

trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, trước hết là nhờ sự đa dạng trong nghệ

thuật sử dụng thủ pháp đối lập song hành của tác giả

Điều dễ nhận thấy nhất trong tác phẩm là sự đối lập song hành giữa các tuyến nhân vật Trong cái làng quê Giếng Chùa “hãi hùng, quằn quại, đau

đớn” (Ngô Thảo) là bao thân phận, bao cảnh đời với những mối quan hệ đa

chiều, trái ngược nhau: “vừa có những người ngơ ngơ ngác ngác dại khờ Vừa

có những người thật thà như đếm, nhưng lại cũng lắm những người có đủ mưu

ma chước quỉ không mấy lúc ngồi yên và cũng không muốn người khác ngồi yên”[16, tr.71] ở đó có những con người: hiền lành tốt bụng như bà Son; ngơ ngác dại khờ như lão Quềnh; khôn ranh lọc lõi như lão Hàm; cơ hội, ích kỷ như chị Bé; lưu manh như Thó, Tám Lé Trong tầng lớp lãnh đạo, có loại gian ngoan, xảo trá như Thủ; lệ thuộc, cơ hội như Sửu; ngu dốt và tận tuỵ như Cao; ba hoa rỗng tuếch như Xuân Tươi Cũng có những con người dũng cảm, trung thực, dám đứng lên bênh vực cái đúng như trung tá Chỉnh, Tùng, Đào

Xung đột hết sức gay gắt và dữ dội giữa hai dòng họ Trịnh Bá và Vũ

Đình, mà đại diện là anh em nhà Trịnh Bá Hàm và gia đình Vũ Đình Phúc Nguyễn Khắc Trường đã dựng lên một xung đột dòng họ dữ dội và gay gắt Mối xung đột ấy diễn ra song hành suốt chiều dài cốt truyện Nó như một bức bình phong che dấu biết bao mâu thuẫn trong các mối quan hệ ở nông thôn ở

đó không chỉ là một thứ định kiến mù quáng, là sản phẩm của mê tín dị đoan

mà sâu thẳm trong đó là cuộc chiến giành quyền lực đang ngấm ngầm diễn ra

ở nông thôn Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến mối thù giữa hai dòng họ là vì

tranh giành quyền lực “Cái chức lý trưởng dù nhỏ nhưng đấy cũng là danh dự,

là chuyện được thua giữa hai dòng họ ” Người ta núp dưới chiêu bài xung đột dòng họ để trừng trị nhau, cho nhau “không ngóc đầu lên được”, mượn danh

đoàn thể, tổ chức để đấu đá, sát phạt nhau Sự tranh giành quyền lực và những toan tính cá nhân làm cho bao số phận, bao cảnh đời bị cuốn chặt vào guồng

quay của sự thù hằn, lạnh lùng, tàn ác “người ta đào mả bố nhau lên để trả thù” [16, tr.83] Biết bao những mảnh đời đã trở thành nạn nhân của guồng

quay tội lỗi ấy, khiến người đọc phải đau đớn, xót xa

Xuất hiện ở Mảnh đất lắm người nhiều ma có nhiều khát vọng chính

đáng bị vùi dập bởi thực tế nghiệt ngã Cuộc đời của bà Son được Nguyễn

Khắc Trường xây dựng như một điển hình về khát vọng tốt đẹp và sự éo le của

số phận Bà Son đã có một thời thiếu nữ đẹp, là niềm ao ước của biết bao trai làng Nhưng cô Son xinh đẹp đã từ bỏ tất cả để đến với cậu giáo Phúc, con ông

Lý Đại, người đã có một vợ một con Cô gái quê ấy chấp nhận mối tình ngang trái chỉ vì thật sự biết yêu và biết khao khát vì tình yêu Nhưng Son đã thất bại trong tình yêu, khi đem hết sự cuồng nhiệt dâng hiến, người mình yêu lại là

kẻ toan tính thiệt hơn, không dám hy sinh vì tình yêu Cái chết của bà Son là kết thúc cuộc đời đau khổ, đầy oan khuất mà lẽ ra người như bà không phải chịu Khát vọng tình yêu gặp phải sự toan tính vị kỷ; thu vén gây dựng cuộc sống gia đình nhà chồng nhưng phải nhận sự thua thiệt cho mình; sợ điều ác nhưng phải làm điều ác Bên cạnh đó, nhân vật chị Bé, lão Quềnh cũng là nạn nhân của thói vị kỷ tồn tại trong xã hội Trước kia, chị Bé vốn là người

lương thiện, chị đã từng “mang phúc mang lộc” đến cho kẻ khác, nhưng lại bị

chính kẻ đó vong ơn bội nghĩa, chửi bới, sai khiến như con ở Chịu không

được, chị bỏ làng, lang thang với đứa con ốm yếu trên tay Rồi con chết giữa

đường Cuộc sống vị kỷ, băng lạnh tình người ấy đã biến chị Bé thành người

đàn bà táo tợn, ranh mãnh Rồi sau này, chị lừa gạt lão Hàm chẳng qua cũng

là cách “mưu sinh” Có thể nói cuộc đời những nhân vật như Bà Son, chị Bé, lão Quềnh là hiện thân của những con người lương thiện, vốn khát vọng tốt

đẹp nhưng bị thực tế cuộc đời xô đẩy Họ là hiện thân của cái đẹp bị chà đạp thô bạo và tàn nhẫn

Cái thực và cái ảo còn luôn được song hành tồn tại trong Mảnh đất lắm người nhiều ma, ở đó là một nông thôn dữ dội, một cuộc sống bộn bề lắt

léo, với những mâu thuẫn cực kỳ phức tạp Luôn song hành tồn tại những mâu thuẫn đối lập nhau Có ánh sáng, có cả bóng tối và trong bóng tối có đủ thứ tà

nguỵ ma quái; một mảnh đất hỗn độn xô bồ giữa ảo và thực, giữa ma và

người Bên cạnh các nhân vật thực là những nhân vật huyền ảo Tất cả đã tạo

nên một “Mảnh đất lắm người nhiều ma” hiện thực mà sinh động qua cái

nhìn sắc sảo của nhà văn

Bằng ngòi bút sắc sảo và linh hoạt trong nghệ thuật sử dụng thủ pháp

đối lập song hành, Nguyễn Khắc Trường đã xây dựng trong Mảnh đất lắm người nhiều ma một thế giới nhân vật phức tạp với mối quan hệ nhiều chiều

Thông qua diện mạo tinh thần của các nhân vật, một xã hội thu nhỏ trong Giếng Chùa hiện ra thật sống động, hoà quyện với nhau để trở thành tiếng nói nghiệm sinh thâm thuý về cuộc sống và con người Mà ở đó có trắng đen, thật giả, tốt xấu lộn nhào Thể hiện một vấn đề xã hội với một cái nhìn mới mẻ và chân thực của tác giả

Tóm lại, nội dung trình bày ở trên có thể thấy, thế giới nhân vật trong Mảnh đất lắm người nhiều ma hiện ra rất phong phú, đa dạng và phức tạp

Chỉ với mảnh đất xóm Giếng Chùa mà có biết bao hồn ma, bóng quỉ, thật - giả, âm - dương lẫn lộn; ma trong chuyện kể, ma trong nỗi hoảng loạn; ma trong mỗi con người; trong mỗi con người đâu là phần người, đâu là phần ác quỉ không dễ dàng nhận biết được Thế giới nhân vật ấy vô cùng sống động qua sự sáng tạo, tái tạo độc đáo và tài tình của nhà văn; sử dụng một loạt các nghệ thuật: thủ pháp cổ điển như miêu tả tâm lý, sử dụng yếu tố kỳ ảo, phi lý,

đối lập song hành đã miêu tả được tính đa diện của nhân vật, đã làm sống dậy một mảng hiện thực xã hội phức tạp, đầy biến động của nông thôn nước ta thời đầu đổi mới

Chương 2 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Mảnh đất lắm người nhiều ma

Trong thế giới khách quan, không có bất kỳ một sự vật hiện tượng nào tồn tại ngoài quĩ đạo của không gian và thời gian Đối với nghệ thuật, không gian và thời gian là một trong những phương diện quan trọng nhất tạo nên chỉnh thể của thế giới nghệ thuật Không gian và thời gian nghệ thuật là những hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không có hình tượng nghệ thuật nào tồn tại có thể nằm ngoài không gian và không thuộc về một thời gian nhất

định Tuy nhiên, thời gian và không gian nghệ thuật khác với thời gian và không gian mang tính khách quan Nó chỉ trở thành nghệ thuật khi cùng với nhân vật, cốt truyện thể hiện quan niệm của nhà văn về con người và hiện thực cuộc sống Các nhà văn có thể chưa ý thức một cách rõ rệt về phạm trù không gian và thời gian nghệ thuật, nhưng trong tác phẩm, yếu tố này vẫn xuất hiện, thậm chí còn xuất hiện với tần xuất cao đã cho thấy vai trò quan

trọng của không gian và thời gian nghệ thuật

Đối với khả năng tổ chức nghệ thuật của nhà văn “Đôi khi chúng ta không ý thức được rằng không gian và thời gian không chỉ tồn tại một cách khách quan, chúng còn được con người ý thức và thể nghiệm một cách chủ quan trong những nền văn minh và xã hội khác nhau, ở những giai đoạn khác nhau của cùng một xã hội, thậm chí ở những cá nhân khác nhau phạm trù này không được tri giác và ứng dụng như nhau”(A Gurêvich) Việc lựa chọn

không gian và thời gian riêng cho mỗi tác phẩm không chỉ phụ thuộc vào truyền thống văn học, trào lưu văn học mà còn phụ thuộc cả vào sở trường cũng như cá tính sáng tạo của nhà văn