Nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai

Nhà văn Xuân Thiều, một người lính từng đi qua hai cuộc chiến tranh của dân tộc đã rút ra những suy ngẫm thấm thía: "Âm vang của chiến tranh không chỉ là nỗi nhớ về quá khứ chưa xa, mà c

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn: Nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai là nghiên cứu khoa học nghiêm túc, trung thực và không trùng lặp

với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Học viên

Nguyễn Thị Huyền Trang

LỜI CẢM ƠN

Em xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS.TS Đoàn Đức Phương, người đã hết lòng dẫn dắt, chỉ bảo tận tình ngay từ những bước đi đầu tiên và tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp này Nhân dịp này em xin cảm ơn các Thầy Cô trong trường đặc biệt là các Thầy Cô trong tổ Lý luận văn học khoa Ngữ Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã cung cấp cho em những kiến thức, hiểu biết mới để em có thể hoàn thành luận văn và truyền cho em lòng nhiệt tình trong công tác giảng dạy cho thế hệ sau

Cuối cùng em xin được nói lời cảm ơn tới những thành viên trong gia đình, các đồng nghiệp tại trường THPT Cổ Loa, bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ em trong suốt quá trình làm luận văn

Em xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, ngày 28 tháng 11 năm 2011

Học viên

Nguyễn Thị Huyền Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 6

2.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát có liên quan đến đề tài 7

2.2 Những nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến đề tài 10

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 14

4 Phương pháp nghiên cứu 15

5 Dự kiến đóng góp khoa học 15

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA CHU LAI 16

1.1 Hành trình sáng tác của Chu Lai 16

1.2 Quan niệm nghệ thuật của Chu Lai 19

1.2.1 Quan niệm của nhà văn về hiện thực 19

1.2.2 Quan niệm của nhà văn về con người 34

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI 53

2.1 Nhân vật trong tiểu thuyết 53

2.2 Người lính – Nhân vật chủ đạo trong tiểu thuyết Chu Lai 56

2.3 Các loại nhân vật khác 68

2.3.1 Nhân vật phụ nữ 68

2.3.2 Nhân vật trí thức: 74

2.3.3 Nhân vật kẻ thù 83

Chương 3: CỐT TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI 92

3.1 Cốt truyện trong tiểu thuyết 92

3.2 Loại hình cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai 95

3.2.1 Cốt truyện sự kiện-tâm lý 95

3.2.2 Cốt truyện lồng trong truyện 104

3.2.3 Cốt truyện lắp ghép 111

KẾT LUẬN 115

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

Chiến tranh là một đề tài lớn trong văn học Việt Nam từ trước tới nay

Sự hiện diện của mảng đề tài này trong văn học chính là sự phản ánh sinh động nhất bức tranh hiện thực cuộc sống trong những giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc ta Đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam cũng từng bước trưởng thành qua mỗi chặng đường phát triển của văn học dân tộc Ở mỗi chặng đường, đề tài chiến tranh lại được tiếp cận và phản ánh từ những góc

độ khác nhau, theo những cảm hứng khác nhau Tiếp nối truyền thống văn học cách mạng, sau khi hòa bình và thống nhất đất nước, văn học vẫn tiếp tục viết về chiến tranh và phản ánh hiện thực đời sống thời hậu chiến Thực chất văn học hậu chiến là một khái niệm ước lệ chỉ một giai đoạn văn học ngay sau chiến tranh mà cảm hứng chính của nó vẫn là sự suy ngẫm về cuộc chiến đã

qua dưới góc nhìn mới, trong hoàn cảnh mới Từ rất sớm, trong bài Viết về chiến tranh(1978), Nguyễn Minh Châu đã đặt ra câu hỏi cho hướng đi của

tiểu thuyết chiến tranh sau thời chiến: "tiểu thuyết viết về chiến tranh sẽ tìm trong lĩnh vực nào để mình có một chỗ đứng không trùng lặp với chỗ đứng

của hồi kí chiến tranh?" Sự lựa chọn duy nhất là "phải viết về con người" Độ

lùi về mặt thời gian đã khiến cách nhìn nhận về con người của các nhà văn có

sự thay đổi so với giai đoạn trước Văn học trước 1975 mang đậm quan niệm con người sử thi, con người chủ yếu được đặt trong mối quan hệ với cộng

đồng, con người làm nền cho các sự kiện, "chỉ đóng vai trò làm đường dây

để xâu chuỗi các sự kiện lại với nhau" Văn xuôi từ sau 1975 lại nhìn nhận

con người xuất phát từ quan niệm con người cá nhân, từ góc độ đời tư thế sự Trong xu hướng phản ánh chung của văn học đổi mới, người lính được phản

ánh từ nhiều bình diện, trong nhiều mối quan hệ của đời sống Người lính không chỉ được nhìn nhận bằng nhãn quan lịch sử mà còn được các nhà văn khai thác ở khía cạnh bi kịch cá nhân Đây chính là tiền đề cho sự xuất hiện của một loại nhân vật mang diện mạo tinh thần hoàn toàn mới trong tiểu thuyết chiến tranh sau 1975 Nhà văn Xuân Thiều, một người lính từng đi qua

hai cuộc chiến tranh của dân tộc đã rút ra những suy ngẫm thấm thía: "Âm vang của chiến tranh không chỉ là nỗi nhớ về quá khứ chưa xa, mà chủ yếu sự tác động của chiến tranh hằn sâu vào đời sống và số phận từng con người cho mãi đến bây giờ, và chưa biết bao giờ mới có thể ví bằng những con sóng lăn tăn trên mặt hồ sau cơn bão…" Viết về đề tài chiến tranh và người lính

trong cuộc sống ngày hôm nay phải kể đến các sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Chu Lai, Bảo Ninh…Các sáng tác của họ đã cho ta thấy cái nhìn đau đáu, tạo cho người đọc nhiều ám ảnh về hình tượng người lính phía sau cuộc chiến

Nằm trong cuộc vận động đổi mới của văn học, nhà văn Chu Lai cũng

đã có những cách tân, đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật để thích ứng trước những biến động của thời đại Thông qua các sáng tác của mình, nhà văn đã góp phần tạo nên sự thay đổi diện mạo mới cho văn học

Nằm trong dòng thác chung viết về đề tài chiến tranh cách mạng của văn học thời kì đổi mới, đồng thời đã từng là người lính nên hầu hết các sáng

tác của Chu Lai đều nằm trong "cái vòng cương tỏa của cảm xúc chiến trận"

Chính vì vậy, chiến tranh và người lính là hai mảng đề tài chủ đạo trong sáng tác của Chu Lai Đối với nhà văn, đề tài chiến tranh lâu nay vẫn được coi là

"siêu đề tài, nhân vật người lính là siêu nhân vật, càng khám phá càng thấy những độ rung không mòn nhẵn" Đọc các sáng tác của Chu Lai ta cũng bắt

gặp quan niệm về con người phức tạp, con người là một khối mâu thuẫn lớn Mặc dù sáng tác từ rất sớm, thử nghiệm ngòi bút qua nhiều thể loại nhưng

phải đến khi Nắng đồng bằng (1977) xuất hiện thì cái tên Chu Lai mới được

bạn đọc chú ý và tạo được sự quan tâm từ giới phê bình, nghiên cứu Như

vậy, với thể loại tiểu thuyết, tài năng của nhà văn mới thực sự khoe sắc Một

loạt các tiểu thuyết như: Ăn mày dĩ vãng, Ba lần và một lần, Cuộc đời dài lắm…đã tạo nên một Chu Lai với phong cách viết văn rất riêng, để lại dấu ấn

trong lòng độc giả

Khảo sát tiểu thuyết Chu Lai thời kì đổi mới, chúng tôi nhận thấy có một sự thay đổi rất cơ bản trong quan niệm nghệ thuật về con người, quan niệm về hiện thực, đổi mới về thi pháp thể loại… Mỗi tác phẩm trở thành một khám phá cho những số phận, những bí ẩn trong chiều sâu tính cách và thế giới tâm hồn của con người Chính những sự cách tân, đổi mới kể trên đã tạo nên những đổi mới đáng kể trong tiểu thuyết Chu Lai, đặc biệt ở khía cạnh nhân vật và cốt truyện

Việc tìm hiểu, nghiên cứu một cách nghiêm túc các phương diện nói trên sẽ giúp chúng ta nhận diện một cách chính xác, hợp lý hơn về phong cách nhà văn cũng như phần nào thấy được xu hướng phát triển chung của văn học

Việt Nam thời kì đổi mới Đó là lý do để chúng tôi chọn đề tài Nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai Các tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh

và người lính của nhà văn Chu Lai giúp chúng ta có cái nhìn đa chiều, sâu hơn, khách quan và toàn diện hơn về người lính sau cuộc chiến Từ việc

nghiên cứu Nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai chúng tôi hi

vọng có thể nhận diện được sự đổi mới trong cách xây dựng cốt truyện và khắc họa chân dung nhân vật của tiểu thuyết đương đại nói riêng và văn học đổi mới nói chung Đồng thời qua đó thấy được những chuyển biến cơ bản của văn xuôi đương đại Việt Nam nói chung, của tiểu thuyết Chu Lai nói riêng Chọn đề tài này, chúng tôi mong muốn góp phần khẳng định tài năng,

cá tính sáng tạo và sự đổi mới trong tiểu thuyết Chu Lai cũng như ghi nhận những đóng góp của nhà văn với nền văn học Việt Nam thời kì đổi mới

2 Lịch sử vấn đề

Sau năm 1975, văn học Việt Nam nói chung, tiểu thuyết nói riêng đã bước sang một chặng đường mới của tiến trình hiện đại hóa Tiểu thuyết về đề

tài chiến tranh và người lính không nằm ngoài sự vận động chung của văn học Nhìn lại quá khứ đã qua, độ lùi thời gian đã đem lại cho người cầm bút những suy nghĩ, chiêm nghiệm sâu sắc về số phận người lính Viết về thời hậu chiến, thể hiện thành công số phận người lính sau chiến tranh phải kể đến các sáng tác của Chu Lai, Lê Lựu, Bảo Ninh Là những nhà văn quân đội, trưởng thành trong kháng chiến, bằng tài năng và tâm huyết của mình, cả ba tác giả đã tạo cho người đọc rất nhiều ám ảnh về hình tượng người lính sau cuộc chiến Đặc biệt, thông qua một loạt các sáng tác của mình từ sau ngày đất nước giải phóng, tên tuổi của nhà văn Chu Lai đã được khẳng định và có

vị trí quan trọng trên văn đàn

Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy rằng, văn chương của Chu Lai không những đã thu hút sự chú ý của đông đảo bạn đọc mà còn gây men cho những cuộc tranh luận đầy hứng thú kéo dài cho đến ngày hôm nay Chúng tôi tạm chia các ý kiến phê bình, đánh giá đấy thành hai loại: Những ý kiến bàn chung đến sự đổi mới hiện thực của văn xuôi trong đó có sáng tác của Chu Lai và những ý kiến bàn riêng về tiểu thuyết Chu Lai

2.1 Những nghiên cứu mang tính khái quát có liên quan đến đề tài

Đánh giá quá trình vận động của văn học Việt Nam, nhà nghiên cứu

Trần Đình Sử đã tổng kết trong Mấy ghi nhận về sự đổi mới của tư duy nghệ thuật và hình tượng con người trong văn học ta thấp kỉ qua: "Nhìn chung có

thể khẳng định được nền văn học nước ta sau năm 1975 đánh dấu sự biến đổi đáng kể của tư duy văn học và đang ở vào thời kì mới, thời kì hứa hẹn một sự khám phá và tái hiện hình tượng con người nhiều mặt trong tất cả chiều sâu phong phú của nó…"

Nhìn chung các bài nghiên cứu đều tập trung phân tích văn xuôi trên những phương diện cơ bản, thể hiện quy luật phát triển của văn học và hầu hết các ý kiến nghiên cứu, phê bình đều gặp nhau ở sự khẳng định thành tựu cách

tân của văn xuôi thời kì này Nhà văn Nguyễn Quang Thân cho rằng "chưa bao giờ văn xuôi phát triển mạnh như bây giờ" và "chưa bao giờ nhà văn

được thành thật như bây giờ" Chính sự đổi thay của hoàn cảnh đất nước đã

tác động đến quan niệm nghệ thuật của nhà văn có sự chuyển biến Có thể nhận thấy rằng, từ sự đổi mới và khuynh hướng dân chủ của văn học, văn học

đã trở về phản ánh chân thực hiện thực đời sống thường nhật Với chiến tranh qua những tác phẩm văn xuôi được giải[24], Tiến sỹ Tôn Phương Lan đánh

giá: "Càng lùi về cuối thập kỷ 80 sự thật trong văn chương viết về chiến tranh càng được biểu hiện theo một hướng khác Một mặt ở chủ đề sáng tạo, quan niệm về hiện thực không có nghĩa là sự sao chép hiện thực ngoài đời Mặt khác, bản thân người đọc cũng muốn đi vào tìm hiểu thế giới tinh thần của con người trong những diễn biến phức tạp…" Cho nên "Sắc thái của nhân vật trong văn xuôi chiến tranh có phong phú hơn, phức tạp hơn và tính phản quang của đời sống thông qua hệ thống nhân vật đã làm cho văn xuôi trở nên sinh động"

Cùng nhận định như trên, Nguyễn Văn Long trong bài viết Văn xuôi sau 1975 viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ [31] chỉ rõ: "văn học gần đây đi

vào những số phận, diễn biến tâm lý, tình cảm của con người Nhà văn đã xây dựng những tình huống quyết liệt, những xung đột phức tạp, để trình bày những diễn biến và số phận không đơn giản của con người Ở nhiều tác phẩm, nhà văn đã đặt nhân vật vào những chiều không gian, thời gian khác nhau hoặc đan cài giữa quá khứ và hiện tại"

Nghiên cứu tác phẩm dưới góc độ thể loại, trong bài Phản ánh chân thực một hiện thực cách mạng[37], tác giả Bùi Việt Thắng đã có những nhận

định riêng: "Từ năm 1986 trở lại đây, tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết nói

về chiến tranh nói riêng trở nên khởi sắc Ở đây vốn sống không còn là vấn đề quyết định nữa, mà là vấn đề "cách nhìn"…Tái hiện chiến tranh theo "chiều sâu", theo cách phân tích thực tại và con người là một hướng đi hữu hiệu về nghệ thuật của tiểu thuyết chiến tranh hôm nay"

Nguyễn Bích Thu khi nhận định về ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã quan tâm đến sự thể hiện số phận nhân vật với những

bi kịch của nó "Nhiều cuốn tiểu thuyết đã hướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những bi kịch của đời họ Bi kịch giữa khát vọng

và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm, giữa cái nhân bản và phi nhân bản"

Các nhà nghiên cứu khi đi sâu tìm hiểu hệ thống nhân vật của văn xuôi sau 1975 đều nhất trí trong việc khẳng định các sáng tác giai đoạn này đều chú ý khai thác con người ở khía cạnh cá nhân Đây được xem là đặc điểm riêng biệt để phân biệt với cách thể hiện nhân vật ở giai đoạn trước Nhân vật

được nhìn nhận trong chiều sâu nhân bản Trong bài Những tìm tòi không mệt mỏi[36], nhà văn Hồ Phương nhận xét: "Gắn liền với việc viết sâu về tính

cách và số phận con người trong chiến tranh, mặt bi kịch của chiến tranh cũng được miêu tả sâu sắc, chân thực hơn trước Qua những bi kịch ấy chúng ta mới thấy hết được cái giá của chiến tranh"

Cùng đề cập đến số phận người lính, tác giả Tôn Phương Lan trong bài

viết Người lính trong văn xuôi viết về chiến tranh của những nhà văn cầm súng[25] nhận xét: "Sau chiến tranh nhất là những năm gần đây, văn xuôi viết về

chiến tranh không đơn thuần chỉ lấy người lính làm nhân vật trung tâm Người lính trong văn học thời kì này được thể hiện nhiều trong hình ảnh người trở về và bước vào cuộc chiến đấu mới, tương đối đơn thương độc mã trong việc duy trì cuộc sống bình thường cho cá nhân, cho gia đình, cho xã hội"

Nghiên cứu các tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh và người lính sau năm 1975, bằng việc khảo sát một số tác phẩm của Nguyễn Trọng Oánh, Lê Lựu, bảo Ninh, Chu Lai, Nguyễn Minh Châu…, tác giả Đinh Xuân Dũng đã

đưa ra những đánh giá khá cụ thể khi nhìn nhận "sự xuất hiện tính đa dạng của phương thức khái quát hiện thực chiến tranh và tính đa thanh của việc đánh giá hiện thực"

Như vậy, nhìn chung khi đánh giá sự vận động của quá trình hiện đại hóa nền văn học sau năm 1975, các nhà phê bình, nghiên cứu văn học đều tập trung đi sâu, nghiên cứu sự thay đổi trong tư duy nghệ thuật, phương diện

nghệ thuật Nhân vật văn học được đặt trong những mối quan hệ đa chiều và khá phức tạp của hiện thực đời sống

2.2 Những nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến đề tài

Nhà văn Chu Lai đặc biệt thành công với những tác phẩm tiểu thuyết viết về hình tượng người lính trong và sau chiến tranh Thông qua các sáng tác của mình, nhà văn đã giúp bạn đọc hiểu thêm về cuộc kháng chiến chống

Mỹ của dân tộc với những khía cạnh, góc nhìn khá toàn diện và đầy đủ Cùng với sự thay đổi trong quan niệm về con người, cốt truyện trong sáng tác Chu Lai cũng đã có sự vận động thay đổi trong sự phát triển chung của thể loại Nghiên cứu sự vận động của cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai sẽ góp phần

lí giải sự chuyển biến, bước ngoặt của trạng thái tâm linh, những xung đột cá nhân trong chiều hướng con đường đời của nhân vật

Trong gần ba mươi năm cầm bút, Chu Lai đã để lại một khối lượng tác phẩm khá lớn với nhiều thể loại khác nhau, thu hút sự quan tâm chú ý của đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu phê bình văn học Nhìn chung các ý kiến đánh giá đều thống nhất cho rằng nhân vật trong sáng tác Chu Lai đều không phải là nhân vật đầy đặn, trọn vẹn mà các nhân vật là những mảnh ghép, những mảnh đời đầy dang dở, chắp vá Cho đến nay đã có khá nhiều bài viết về sáng tác của Chu Lai nói chung và tiểu thuyết nói riêng Báo Văn nghệ

đã tổ chức thảo luận về tiểu thuyết của nhà văn ( bài Trao đổi về tiểu thuyết

Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai_báo Văn nghệ số 29-1992) Tác giả Bùi Việt

Thắng có bài Cái bi kịch trong tiểu thuyết Xô Viết và Việt Nam viết về chiến

tranh sau chiến tranh ( So sánh Sống mà nhớ lấy của V.Raxpuchin và Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai)_Tham luận đọc tại Hội nghị văn học so sánh_

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tháng 6-2004

Bàn về tiểu thuyết Chu Lai trong một bài viết khác, Bùi Việt Thắng chỉ

ra: "Viết về chiến tranh còn có nghĩa là phải viết về hậu quả của nó…Vòng tròn bội bạc của Chu Lai…xoáy vào những vết thương của chiến tranh trong lòng

người và cách thức con người chữa trị những vết thương đó" Trần Quốc Huấn

trong bài viết Người chiến sĩ viết văn hôm nay - đội ngũ kế tục những nhà văn chiến sĩ đi vào khẳng định phẩm chất người lính: "Trong truyện Chu Lai, cái vốn

trí thức văn hóa, trí tuệ sáng suốt của người lính trẻ đã thấm nhuyễn một cách tự nhiên vào từng chi tiết nhỏ của truyện, trong từng phán đoán nhạy bén, quả quyết, để dẫn tới chiến thắng cuối cùng ở nhân vật"

Là nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ nên hầu hết các

sáng tác của Chu Lai đều bị cuốn vào "cái vòng cương tỏa kì lạ của cảm xúc chiến trận" Tuy nhiên, bên cạnh mảng đề tài viết về chiến tranh, nhà văn Chu

Lai còn thử sức ngòi bút mình khi viết về bi kịch thời mở cửa của người lính

Cuộc đời dài lắm đã đánh dấu sự ổn định và nhất quán trong phong cách tiểu

thuyết Chu Lai, song với tiểu thuyết này anh trở nên trầm và sâu sắc hơn Đánh giá về cuốn tiểu thuyết này, tác giả Nguyễn Thanh Tú trong bài viết

Cuộc đời dài lắm – một tiểu thuyết có sức hấp dẫn[42] nhận xét: "Chu Lai đã

rất dũng cảm khi chọn đề tài rất hóc là vấn đề đổi mới cơ chế trong thời kỳ chuyển đổi sang kinh tế thị trường mà bối cảnh cụ thể là chuyện quản lý, sản

xuất, kinh doanh" Nói như Ma Văn Kháng, tiểu thuyết Chu Lai là sự "đối mặt trực tiếp những vấn đề bức bối của đời sống xã hội hôm nay" Nhìn

chung khi xem xét hệ thống nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai, các nhà nghiên cứu, phê bình đều nhận thấy nhà văn đặc biệt quan tâm, khai thác số phận con

người trong và sau cuộc chiến Trong bài viết phê bình tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc, nhà phê bình Hồng Diệu[6] nhận xét: "Tiểu thuyết Chu Lai đề cập

đến nhiều vấn đề Nhưng bao trùm lên tất cả là những người lính sau chiến tranh, rời chiến trường trở về, người thì tha hóa, người thì bước vào cuộc chiến đấu mới Cuộc chiến đấu của những người lương thiện chống kẻ bất lương, mà thật tớ trêu: Có những người trước kia là đồng đội của nhau bây giờ đứng trên hai mặt đối lập nhau" Tác giả Nguyễn Hương Giang cũng chỉ

ra rằng: "Phố của Chu Lai là một cuốn tiểu thuyết trong tiểu thuyết: Một cuốn

về gia đình Thảo – Nam với sự phá vỡ và làm tan nát những giá trị truyền thống, một cuốn khác về cuộc đời Lãm, một người lính từ hai bàn tay trắng đi

lên, bảo vệ và tha thiết giữ gìn những giá trị ấy Cái chết thương tâm của Thảo, Lãm ở cuối tác phẩm đẩy suy nghĩ của người đọc về hai hướng khác nhau nhưng đều thấm một nỗi buồn cao cả"

Chính vì vậy, trong các sáng tác của mình, nhà văn Chu Lai luôn có

quan niệm: "Chiến tranh đối với bất cứ dân tộc nào, dù chính nghĩa hay phi nghĩa, cũng không sao tránh khỏi màu sắc bi kịch"[27]

Tiểu thuyết của Chu Lai đã khai thác hiện thực ở cả bề khuất lấp, những số phận nhân vật với những bi kịch cá nhân Đề cập đến vấn đề này,

nhà phê bình Lê Thanh Nghị Qua những cuốn sách gần đây viết về chiến tranh cho rằng: "Chu Lai đã không ngần ngại đưa ra ánh sáng những điều lâu

nay còn bị giấu kín"[33] Đi sâu phân tích một số tiểu thuyết của nhà văn, chúng ta dễ dàng nhận thấy những góc khuất, bề chìm của tính cách con

người được Chu Lai mạnh dạn chỉ ra Tôn Phương Lan trong Tiểu thuyết về chiến tranh viết sau 1975[27] đưa ra nhận xét: "Ở chiến trường đó là sự hèn

nhát…cao hơn là một sự gắng gỏi leo lên bậc thang địa vị bằng giá máu của

đồng đội, hoặc một sự phản bội đáng để xử bắn như Kiên trong Nắng đồng bằng"

Bên cạnh các ý kiến đi sâu khai thác, khẳng định năng lực sáng tạo của Chu Lai trong khả năng tiếp cận, nắm bắt hiện thực của người lính sau chiến tranh, một số ý kiến đã quan tâm hơn đến những dấu hiệu đổi mới về phương

diện nghệ thuật của Chu Lai Với Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thời kì đổi mới[9], nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ đánh giá tiểu thuyết của Chu Lai

"không chỉ đa dạng trong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm,

"dòng ý thức", nghệ thuật đồng hiện và có những thành công nhất định"

Một số tiểu thuyết của Chu Lai đã tạo nên được tiếng vang, gây hứng

thú cho bạn đọc, tạo nên một đời sống văn học đầy sôi động như cuốn Ăn mày dĩ vãng Ở cuộc trao đổi về tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng in trên báo Văn

nghệ số 39.1992 xuất hiện những luồng đánh giá khác nhau, song tựu chung lại vẫn là khen ngợi: "Chu Lai đã nhử được người đọc bởi một cốt truyện ly

kỳ" ( Cao Tiến Lê ); "Trên từng trang viết lộ rõ tâm huyết của tác giả tuy có khi tư tưởng mới chỉ dừng lại ở những câu triết lý"( Thiếu Mai )

Khi bàn về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng, tác giả Đỗ Văn Khang trong bài viết Cuộc tìm tòi về tiểu thuyết đã có

những ghi nhận về sự cách tân trong việc khắc họa chân dung nhân vật của

nhà văn Chu Lai: "Lối chạm khắc nhân vật trong Ăn mày dĩ vãng cũng có

nhiều đóng góp mới Ngày trước nhân vật thường mang một ý nghĩa phổ quát, tức là có cái gì đó chung cho cả lớp người…, còn Hai Hùng của Chu Lai có số phận được miêu tả như một yếu tố cá biệt độc nhất nhưng vẫn mang tính điển hình Nhân vật Hai Hùng của Chu Lai tàn tạ về thân xác, nhưng vạm vỡ về tâm hồn"

Bàn về cách tạo dựng thời gian nghệ thuật, Nguyễn Thanh Tú cho rằng:

"Cuộc đời dài lắm cùng chung một mô hình với Ăn mày dĩ vãng, cũng được

xây dựng trên hai trục thời gian Quá khứ và hiện tại Hai tuyến thời gian không tách rời nhau mà xen kẽ, lồng vào nhau rất chặt…Đồng thời nhà văn đã

sử dụng luân phiên các điểm nhìn: khi thì điểm nhìn nhân vật, khi lại là điểm nhìn người kể chuyện tạo ra sự đa dạng trên các bình diện miêu tả"

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công về mặt nghệ thuật, những điều nhà văn đã làm được thì vẫn còn một vài ý kiến chỉ ra những mặt tồn tại trong

tiểu thuyết Chu Lai Trong Cuộc trao đổi về tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng của

Chu Lai, các tác giả Hồng Diệu, Lê Thanh Nghị, Thiếu Mai đều có đánh giá

chung: văn hơi nhiều lời, ngôn ngữ chưa thật chọn lọc công phu, một số chi tiết có

vẻ thô…Ngay trong cách xây dựng chân dung nhân vật ở tiểu thuyết Cuộc đời dài lắm nhà phê bình Trần Ngọc Vượng cho rằng: "Nhà văn chưa truy bức nhân vật

của mình đến cùng, chưa nhập cuộc với các khả năng mà nhân vật có thể bộc lộ, cả cái xấu với cái tốt, cả người xấu lẫn người tốt, Vũ Nguyên đẹp…nhưng có chỗ còn ngây thơ, quan hệ tay ba Vũ Nguyên, Hà Thương và vợ Vũ Nguyên kéo dài…mà không có lối thoát…Hà Thương đẹp nhưng hơi cổ, lãng đãng, xa xăm Tuấn tử thần trở thành người tốt còn quá đơn giản"[46]

Như vậy khi đi sâu tìm hiểu, đánh giá tiểu thuyết của Chu Lai, giới nghiên cứu phê bình và dư luận bạn đọc đã có những luồng ý kiến khen, chê khác nhau, song nhìn chung tất cả đều thống nhất quan điểm ghi nhận đóng góp của ngòi bút Chu Lai trong quá trình hiện đại hóa nền văn học Việt Nam Bằng một loạt các sáng tác của mình, tên tuổi của nhà văn Chu Lai đã được khẳng định và có vị trí quan trọng trên văn đàn

Ngoài những bài tiểu luận, phê bình của các nhà nghiên cứu văn học, sáng tác của nhà văn Chu Lai còn được khai thác, tìm hiểu thông qua những

đề tài nghiên cứu về tiểu thuyết Chu Lai:

- Hình tượng người lính sau chiến tranh qua các tiểu thuyết của Chu Lai, Lê Lựu, Bảo Ninh – Nguyễn Ngọc Hưng – ĐHKHXH& NV, 2010

- Đề tài chiến tranh trong tiểu thuyết Chu Lai – Phạm Thị Hằng – ĐHSPHN, 2003

Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy rằng, đa số các bài nghiên cứu, phê bình, tiểu luận trên là những đánh giá ban đầu có tính chất nhận xét tổng quát chứ chưa đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện hay đề cập đến những vấn đề cụ thể của một số tiểu thuyết tiêu biểu cho phong cách Chu Lai Những bài báo, phê bình này đều có dung lượng ngắn, đa phần là những bài phỏng vấn trực tiếp nhà văn về vấn đề nhân vật, hoàn cảnh ra đời cũng như thông điệp mà tác giả gửi gắm thông qua tác phẩm Đặc biệt là chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, đầu tư theo chiều sâu tập trung về nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai Song có thể nhận thấy, những bài viết, những công trình nghiên cứu kể trên là cơ sở quan trọng, những tài liệu quý giúp tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu, tìm hiểu một cách toàn diện đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết qua đó đi sâu khám phá giá trị nghệ thuật độc đáo trong tiểu thuyết của Chu Lai ở hai mặt: nhân vật và cốt truyện

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là đặc điểm nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai, từ đó khái quát về cách nhìn nhận, khai thác hiện thực chiến tranh, sự thể hiện hình tượng người lính gắn với những dấu hiệu đổi mới về sự phản ánh hiện thực và sự thể hiện nhân vật

Luận văn tập trung đi sâu vào ba cuốn tiểu thuyết tiêu biểu cho phong

cách Chu Lai thời kì đổi mới: Ăn mày dĩ vãng, Ba lần và một lần, Cuộc đời dài lắm Ngoài ra, chúng tôi có sử dụng thêm một số tác phẩm khác của chính

nhà văn và một số tác giả khác để làm dẫn chứng minh họa

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành đề tài luận văn, chúng tôi sử dụng một số phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp thống kê: phương pháp này cho phép chúng tôi khảo sát tiểu thuyết Chu Lai theo hai phương diện: nhân vật và cốt truyện

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp lịch sử-xã hội

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp cơ bản, xuyên suốt của luận văn có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao giá trị thuyết phục của đề tài Vận dụng phương pháp này giúp chúng tôi thuận lợi hơn trong việc phân tích, lí giải những sáng tạo của nhà văn Chu Lai trên các phương diện nghiên cứu Sau đó tiến hành tổng hợp lại để đi đến những kết luận cần thiết theo yêu cầu của luận văn

5 Đóng góp khoa học

Nghiên cứu nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai góp phần

khẳng định phong cách riêng, những cách tân mới lạ trong nghệ thuật xây dựng nhân vật và cốt truyện của Chu Lai Ngoài ra, cũng nêu ra những hạn chế còn tồn tại trong cách xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, cấu trúc luận văn bao gồm ba chương chính:

Chương 1: Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Chu Lai Chương 2: Nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

Chương 3: Cốt truyện trong tiểu thuyết Chu Lai

CHƯƠNG 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

CỦA CHU LAI

1.1 Hành trình sáng tác của Chu Lai

Đại tá, nhà văn Chu Lai sinh năm 1946 tại xã Hưng Đạo, huyện Phù Yên, tỉnh Hưng Yên Xuất thân trong gia đình có truyền thống văn học, cha là nhà viết kịch Học Phi Chính truyền thống gia đình đã tạo nền tảng cho năng khiếu nghệ thuật của ông sớm được bộc lộ Ngay từ nhỏ, Chu Lai đã sớm bén duyên với văn học thông qua những câu chuyện đàm đạo văn chương giữa cha mình với các cụ Đào Mộng Long, Thế Lữ…Học hết phổ thông, Chu Lai thi đỗ đại học Khi đang ngồi trên ghế giảng đường đại học, cậu học sinh Chu Lai đã sớm gác lại chuyện học hành tình nguyện lên đường nhập ngũ Trong kháng chiến chống Mỹ, ông công tác trong đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị rồi trở thành chiến sĩ đặc công hoạt động trong vùng Sài Gòn suốt mười năm Sau khi tốt nghiệp trường viết văn Nguyễn Du khóa 1, ông biên tập và sáng tác cho Tạp chí Văn nghệ Quân đội Như vậy, ta bắt gặp ở Chu Lai sự gắn kết

tự nhiên giữa con người chiến sĩ và con người nghệ sĩ

Là người lính trực tiếp cầm súng trước khi trở thành nhà văn nên những năm tháng vào sinh ra tử ở vùng ven đô Sài Gòn đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn nhà văn Quãng đời lính ấy đã trở thành vùng kí ức đẹp nên

Chu Lai từng tự nhận " Tôi là người của trận mạc, sống trong thời bình nhưng vẫn mang nặng cuộc chiến" Bởi vậy mặc dù sáng tác từ rất sớm nhưng

phải đến năm 1975 với truyện ngắn Kỉ niệm vùng ven được đăng trên báo văn

nghệ, cái tên Chu Lai mới chính thức" Gõ cửa" làng văn Hành trình sáng tác

của Chu Lai gồm hai giai đoạn: giai đoạn tiền đổi mới( 1975-1986) và giai đoạn đổi mới( 1986- nay)

Sau khi kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, văn học đang trong chặng đường chuyển tiếp từ nền văn học cách mạng trong chiến tranh sang nền văn học thời kì hậu chiến Các tác phẩm của Chu Lai giai đoạn này cũng không nằm ngoài quy luật đó

Giai đoạn 1975-1986: Giai đoạn bước đầu đã có sự đổi mới nhưng ngòi bút Chu Lai về cơ bản vẫn dựa trên quan điểm sử thi để đánh giá, miêu tả Các nhân vật thường xuất hiện với tư cách là đại diện của cộng đồng với những khung tính cách định sẵn, nhất quán Giai đoạn này, Chu Lai đã cho ra

mắt bạn đọc các tác phẩm: Người im lặng (tập truyện -1976), Nắng đồng bằng ( tiểu thuyết -1977), Đôi ngả thời gian (tập truyện -1975), Đêm tháng hai (tiểu thuyết -1982), Vùng đất xa xăm (tập truyện -1983), Út Teng (tiểu thuyết -1983), Gió không thổi từ biển (tiểu thuyết -1985) Sự ra đời của các

tác phẩm kể trên đã đánh dấu bước đầu sự đổi mới trong ngòi bút Chu Lai Nhà văn đã đặt ra hướng tiếp cận mới đối với hiện thực cuộc sống vốn đa chiều, phức tạp Các nhân vật mặc dù đã được nhà văn miêu tả, tìm tòi, khám phá ở những khía cạnh đời thường nhưng khuynh hướng sử thi vẫn nổi trội khiến tính cách các nhân vật được phân định rõ ràng Mặc dù ở giai đoạn này mới chỉ đánh dấu những bước đầu đổi mới trong tư duy nghệ thuật của nhà văn nhưng đã góp phần định hướng, tạo tiền đề tích cực cho những chuyển biến mạnh mẽ của nhà văn sau này

Giai đoạn từ 1986 đến nay: Ngòi bút Chu Lai đã có sự đổi mới một cách mạnh mẽ, sâu sắc và toàn diện Giai đoạn này được đánh dấu bằng một

loạt các tác phẩm viết về đề tài chiến tranh và người lính như: Sông xa (tiểu thuyết 1986), Bãi bờ hoang lạnh (tiểu thuyết 1990), Vòng tròn bội bạc (tiểu thuyết 1996), Ăn mày dĩ vãng (tiểu thuyết 1994), Phố (tiểu thuyết 1993), Ba lần và một lần (tiểu thuyết 2000), Cuộc đời dài lắm (tiểu thuyết 2002) Mặc

dù không phải đến giai đoạn này đề tài về chiến tranh và người lính mới xuất

hiện trong các trang văn của Chu Lai Tuy nhiên từ 1986 trở đi ngòi bút của nhà văn dần thoát khỏi cảm hứng sử thi mà thay vào đó là cảm hứng thế sự Trong tư duy sáng tạo của mình, nhà văn cũng tập trung đi sâu, khai thác, khám phá chiến tranh qua số phận con người, những số phận bi kịch ẩn đằng sau sự lấp lánh của những tấm huân chương Con người không chỉ hiện lên ở tính cách anh hùng trận mạc mà còn ẩn chứa những nét tính cách của đời thường

Viết về thời hậu chiến hôm nay, bên cạnh những cây bút trẻ nổi bật lên

là những nhà văn trưởng thành trong chiến trận Đó là Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Bảo Ninh, Chu Lai… Tuy nhiên, trong quá trình đổi mới văn học cái tên Chu Lai nổi bật lên với sức sáng tạo mạnh mẽ với số lượng tác phẩm đáng kinh ngạc Ông sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản sân khấu và kịch bản phim cùng nhiều thể loại khác Là một người chiến sĩ, một người nghệ sĩ đa tài đi nhiều và viết nhiều nhưng có lẽ Hà Nội và người lính luôn là nguồn cảm hứng bất tận nơi con tim nhà văn Quãng đời hơn mười năm lăn lộn trên chiến trường cùng một trái tim

đa cảm đã tạo lên chất Chu Lai rất riêng qua từng trang viết Nhưng thể loại thành công nhất của ông có lẽ là tiểu thuyết Bằng sức sáng tạo không ngừng

nghỉ, nhà văn đã cho ra mắt bạn đọc một loạt tiểu thuyết tạo thành "dòng tiểu thuyết chiến tranh và người lính" mang đậm dấu ấn Chu Lai

Đối với Chu Lai viết văn không chỉ đơn thuần là một nghề mà đã trở

thành cái nghiệp văn chương Bởi vì như ông tự nhận "Viết Lại có nghĩ là Sống Lại, sống lại cái cuộc sống nửa sống nửa chết ấy thì coi như chết hai lần!" Những trang văn ấy như những trang đời, là sự trải nghiệm của chính

nhà văn về cuộc đời, là lời đối thoại của ông với quá khứ, hiện tại và tương lai Là nhà văn trưởng thành trong cách mạng nên khi viết về một thời áo lính các sáng tác của Chu Lai trở nên chân thực, sống động, có hồn và mang đậm

phong cách Chu Lai Với tài năng cùng vốn sống của mình "ông trở thành một người lao động cặm cụi khổ đau trên cánh đồng chữ nghĩa" Nhà văn

luôn có nhu cầu đi đến tận cùng mọi suy nghĩ, khát vọng Dù đã khiêm tốn tự

nhận mình như "con tôm nuôi trong hồ nước lợ" nhưng các sáng tác của ông

thật sự đã thu hút được sự quan tâm của bạn đọc Nhiều tác phẩm ngay từ khi

ra đời đã tạo những luồng tranh luận gay gắt trong giới nghiên cứu phê bình

và bạn đoc Tuy nhiên như lửa thử vàng cùng với thời gian các sáng tác tự nó

đã tìm được vị trí xứng đáng trong đời sống văn học đương đại Bốn tác phẩm

đoạt giải Ăn mày dĩ vãng (giải A của Hội đồng Văn học về đề tài chiến tranh

cách mạng và lực lượng vũ trang Hội nhà văn năm 1993, giải thưởng văn học

Bộ Quốc Phòng năm 1994), Phố (giải thưởng tiểu thuyết Nhà xuất bản Hà Nội 1993), Ba lần và một lần (Tặng thưởng cuộc thi tiểu thuyết do Hội nhà văn tổ chức năm 1998- 2000), Cuộc đời dài lắm (Giải thưởng của Hội nhà

văn Việt Nam 2000) Một số tác phẩm được chuyển thể thành kịch bản phim

truyện truyền hình như Ăn mày dĩ vãng, Phố, Ba lần và một lần Trong đó cuốn Ăn mày dĩ vãng được nhà văn dành nhiều tâm huyết hơn cả, vì nó được

sinh ra trong một giai đoạn đời nhọc nhằn nhất Với những sáng tác của mình, Chu Lai đã góp phần đáng kể trong việc tạo ra dấu mốc quan trọng trong tiến trình đổi mới của nền văn xuôi đương đại Việt Nam

1.2 Quan niệm nghệ thuật của Chu Lai

1.2.1 Quan niệm của nhà văn về hiện thực

Mỗi nhà văn thường có những quan niệm nhất định về văn chương Vì vậy tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của nhà văn được xem như kim chỉ nam định hướng cho ta trên con đường khám phá các tác phẩm văn chương của nhà văn đó Bởi vậy, cùng viết về đề tài chiến tranh song mỗi thời kì, mỗi nhà văn thậm chí cùng một nhà văn nhưng ở các giai đoạn khác nhau lại có những cách tái hiện chiến tranh theo những cách riêng Là đối tượng phản ánh của văn học nên hiện thực trong tác phẩm mang dấu ấn cá nhân của từng nghệ sĩ Mọi diễn biến thay đổi của hiện thực cuộc sống vốn đa dạng và phức tạp được tái hiện chân thực trong các tác phẩm văn chương Nằm trong dòng chảy của lịch sử dân tộc_hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, dòng văn học trước 1975 chủ yếu mang âm hưởng anh hùng cách mạng Suốt ba mươi năm ấy do yêu

cầu của cuộc sống chiến đấu, văn học dường như chỉ độc một giọng ngợi ca, một niềm tin tất thắng của dân tộc Nhà văn Nguyễn Minh Châu nhận định

trước năm 1975 "những cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh…được mang dáng dấp gần với thể loại anh hùng ca"[12] Hiện thực trong tác phẩm là hiện

thực chủ quan nhằm làm sáng tỏ tư tưởng nghệ thuật mà nhà văn muốn gửi gắm thông qua tác phẩm Bức tranh hiện thực trong các sáng tác trước 1975 dường như được soi chiếu bởi chủ nghĩa yêu nước, khát vọng tự do và niềm

tự hào dân tộc Đúng như Hoài Thanh nhận xét: "Thực đẹp đẽ vô cùng cái quang cảnh của một dân tộc vươn mình đến ánh sáng, cảnh tưng bừng của

cả dân tộc Việt Nam đang trỗi dậy Tôi cảm thấy khắp nơi ở quanh tôi và trong lòng tôi một cuộc tái sinh màu nhiệm" Đấy có lẽ là cảm nhận chung

của thế hệ thanh niên thời bấy giờ Điều đó khiến cho hiện thực chiến tranh

trong các sáng tác giai đoạn này như được "tráng một lớp men trữ tình hơi dày" như sau này Nguyễn Minh Châu nhận định Cảnh ra trận trong nhiều

trang viết thấm đẫm chất thơ, chất lãng mạn

Đó là nhân vật Thiêm (Mẫn và tôi - Phan Tứ ) đã tìm ra cho mình

"niềm vui được đánh giặc" Đó chính là hạnh phúc được sống, được cống hiến, được hi sinh vì lý tưởng cách mạng Với họ đường ra trận là "Đường vui

"( Nguyễn Tuân), "cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến chống quân thù",

"Đánh Tây sướng bằng tiên chứ cực gì"

Như vậy, cảm hứng ngợi ca, âm hưởng sử thi hào hùng sảng khoái đã trở thành đặc điểm chủ đạo trong văn xuôi viết về chiến tranh trước năm

1975 Đó là cơ sở để cho nền văn học chúng ta "xứng đáng đứng vào hàng ngũ tiên phong của những nền văn nghệ chống đế quốc" Tuy nhiên về mặt

nào đó văn xuôi của giai đoạn này cũng bộc lộ những hạn chế của nó Những bất hạnh, vui buồn của một đời người, thậm chí sự ác liệt của cuộc chiến thường ít được đi sâu; vấn đề số phận con người nhường chỗ cho mối quan tâm về số phận đất nước Những mặt hạn chế này một phần do hoàn cảnh đất nước có chiến tranh Vì vậy, hiện thực được lựa chọn là hiện thực phục vụ

cho mục đích chính trị, hiện thực được nhìn nhận một cách đơn giản, môt chiều

Sau đại thắng mùa xuân năm 1975, đặc biệt là sau Đại hội Đảng lần thứ

VI, đất nước ta bước sang một thời kì mới: thời kì hòa bình, độc lập dân tộc Trong hoàn cảnh mới của đất nước, cái nhìn về hiện thực chiến tranh cũng có dấu hiệu thay đổi Phạm vi hiện thực đời sống được mở rộng, hiện thực được

phản ánh trong văn học một cách chân thực "Đời sống được phản ánh một cách gân guốc, sống đống, thậm chí không hề né tránh cả những mảng tối nhất Người đọc sửng sốt và kinh ngạc, hả hê và phẫn nộ Thì ra văn chương không phải là một thứ trang sức"(Hoàng Minh Tường) Hiện thực cuộc sống

được nhìn trong sự phát triển đa chiều và biện chứng của nó thể hiện trong các tiểu thuyết gần đây là một khuynh hướng mới Một loạt các tác phẩm thời

kì này đã thể hiện chân thực sự ác liệt của cuộc chiến, cái ngổn ngang, trần trụi của chiến trường…Những năm giữa thập kỷ tám mươi trở đi, đã xuất hiện

nhiều tác phẩm viết theo khuynh hướng đổi mới như: Ký sự miền đất lửa của

Vũ Kỳ Lân và Nguyễn Sinh, Cửa gió của Xuân Đức, Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Thời xa vắng của Lê Lựu, Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu, Ông

cố vấn của Hữu Mai, Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng

của Chu Lai…Các tác phẩm này đều miêu tả một cách trực diện tính chất ác liệt của chiến tranh với những hy sinh mất mát Tiểu thuyết chiến tranh sau

năm 1975 đã tiến thêm một bước trong yêu cầu "thể hiện một cách chân thật"

về một giai đoạn lịch sử đã qua Xu hướng phản ánh, miêu tả cuộc chiến tranh như nó xảy ra trở thành phổ biến

Mặc dù chiến tranh trôi qua đã lâu nhưng hậu quả và dư âm của nó vẫn luôn có sức ám ảnh đối với các nhà văn Việc ghi lại những gì đã trôi qua như

là một cách nhà văn đối thoại với hôm nay và mai sau Trong độ lùi của thời gian, chiến tranh được nhìn dường như trong một không gian ba chiều Cho nên, nó vừa có nét giống văn xuôi của thời kỳ trước lại vừa có nét khác

Mặc dù văn xuôi sau 1975 có xu hướng nghiêng nhiều về xu hướng khai thác, khám phá mặt trái đời sống con người, nói như Vũ Quần Phương

"trước mải mê với cái cao cả, nay say sưa với cái thấp hèn…", thì đằng sau sự

xô bồ, bất cập của hiện thực vẫn ánh lên cái nhìn đầy bao dung độ lượng, vẫn ánh lên niềm tin bất diệt vào bản tính tốt đẹp nơi con người

Nằm trong dòng vận động chung ấy, tiểu thuyết Chu Lai cũng tập trung miêu tả, khai thác hiện thực từ cái nhìn đa chiều và được rọi chiếu từ kinh nghiệm cộng đồng lẫn kinh nghiệm cá nhân Là nhà văn trưởng thành trong chiến tranh nên dù viết về nhiều đề tài khác nhau nhưng đề tài về chiến tranh

và cách mạng vẫn luôn là nguồn cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của Chu Lai Tuy nhiên, khi viết về mảng đề tài quen thuộc này nhà văn đã tái hiện hiện thực và con người trên những bình diện mới Chiến tranh được tái hiện bằng vốn sống và sự tri ân của nhà văn - chiến sĩ đối với mảnh đất quê hương Nhà văn đã phản ánh hiện thực cuộc sống thông qua cái nhìn về số phận của những cá nhân con người, soi ngắm hiện thực mang tính khám phá trên phương diện tư tưởng đến phương diện nghệ thuật Từ điểm nhìn mang cảm hứng hiện thực nên ranh giới giữa cái cao cả và thấp hèn, dũng cảm và hèn nhát, trung thành và phản bội vô cùng mong manh Viết về cuộc chiến từ điểm nhìn của người trong cuộc nên hiện thực chiến tranh được Chu Lai tái hiện với tất cả hình thù của nó Mười năm tuổi xuân trên chiến trường đã giúp

nhà văn hiểu hơn ai hết cái giá của sự sống Chiến tranh không phải là "ngày hội lớn của dân tộc" mà là "một luật chơi tàn bạo"

Sự đổi mới văn học trên thực tế là một nhân tố quan trọng cho sự phát triển cá tính sáng tạo của người nghệ sỹ Qua việc tìm hiểu các tiểu thuyết của Chu Lai chúng ta cũng hình dung ra được nét khác biệt chủ yếu của văn xuôi

ở hai giai đoạn kể trên Đó là cách quan niệm hiện thực, cách tiếp cận hiện thực và cách miêu tả hiện thực Nhà văn luôn có ý thức về sự thật thay thế cho

sự mô tả hiện thực Trong các trang tiểu thuyết của cuộc đời mình không ít

lần ông nói lên suy nghĩ của mình: "Chiến tranh là ngày nào cũng thấy người

chết nhưng lại chưa đến phiên mình", đó là một cách định nghĩa hết sức ngắn

gọn về chiến tranh nhưng mang đầy bi kịch Chiến trường không phải là

"mảnh đất bằng phẳng trồng toàn hoa" mà là nơi "xác người xấp ngửa, xác muôn thú cháy thui" Chu Lai hướng ngòi bút vào những vùng hiện thực mà

trước đó thường được xem là vùng cấm Đào sâu vào những vùng tối, nhà văn

đã đem đến cho chúng ta một cái nhìn trọn vẹn hơn về cuộc chiến đã qua Tiểu thuyết Chu Lai gây ấn tượng dữ dội với người đọc bởi những trang viết

"đầy rẫy tử thi" và "ngập ngụa máu" Nhà văn không hề né tránh sự tàn khốc

của chiến tranh Bằng cảm xúc của người trong cuộc, những trang viết miêu tả hiện thực trong tiểu thuyết Chu Lai hiện lên thật dữ dội, ám ảnh Đó là sự đổ

nát và mất mát "hầu như không một căn hầm nào không bị chà nát, không một thân cây nào không bị xích sắt nghiến gục Rừng đã biến thành bãi trống… Lần trong cái tan hoang, tơi tả, ngập ngụa khói xanh, khói vàng…là những thân người cả bên này lẫn bên kia nằm ngồi hỗn độn chồng đè lên nhau…"

Không hề né tránh sự thực, nhà văn luôn miêu tả tận cùng của sự mất mát Đằng sau những chiến công là biết bao máu và nước mắt đã chảy, là biết bao con người ưu tú của đất nước đã ngã xuống Qua các trang viết của Chu Lai

người đọc cảm nhận được sự mong manh của kiếp người "Mười chín bồng gạo đổi lấy một mạng người mười chín tuổi! Đau quá! Vô nghĩa quá!"

Nhà văn không ngại ngần khi miêu tả số phận của con người khi phải

đối mặt với thần chết Đó là cái chết đau đớn, tức tưởi của Bảo trong Ăn mày

dĩ vãng" cái miệng vẫn há ra ngáp ngáp, để lộ cả hàm răng nhuộm máu Máu

đang phì bọt ở đằng mũi, máu ướt đẫm hai vạt áo, máu chảy loang xuống đùi Máu…" Cái sắc đỏ đầy ám ảnh đó ta bắt gặp rất nhiều trong các trang văn của Chu Lai Là nỗi đau của người lính khi "anh bất thần bị một miểng cối từ

đâu đó bay đến găm thẳng vào mặt" (Ba lần và một lần) Nhà văn như lặn

sâu vào nỗi đau của người lính mà cảm thông, chia sẻ Hình ảnh "máu và đất trào qua kẽ ngón tay rỏ tong tả xuống cỏ…một cái hốc đỏ lòm…mấy sợi gân nhớt nhầy, con mắt bị khoét thủng đang thõng xuống…" Đoạn văn chẳng

khác nào một cuốn phim quay cận cảnh Qua ngòi bút của Chu Lai, gương mặt của chiến tranh thật đáng sợ, sinh mệnh con người thật mong manh Họ phải chết đau đớn trong cơn hoảng loạn tột cùng Đối với những người chưa một lần đi qua chiến tranh thì những hình ảnh về cái chết thật đáng sợ Tuy nhiên khi đọc các cuốn tiểu thuyết của Chu Lai ta mới thấy có những điều còn đáng sợ hơn cả cái chết Đó là nỗi sợ, là cái chết từ từ trong đau đớn Nhưng nhà văn không miêu tả một cách lạnh lùng, vô cảm Đằng sau những hình ảnh, từ ngữ miêu tả chân thực về hiện thực tàn khốc là trái tim đầy yêu thương Sự nhạy cảm khiến cho nhà văn cảm nhận được cái chết ở những hoàn cảnh khác nhau Sự chết chóc hình như luôn ẩn hiện đón chờ những người lính Mỗi người đi đến cõi chết theo một cách riêng Có người tìm đến cái chết như một sự giải thoát khỏi vết thương quá nặng không muốn trở

thành gánh nặng của đồng đội như Toàn (Nắng đồng bằng) Có người bị chết oan uổng do chính tay đồng đội mình gây nên như cái chết của Bảo (Ăn mày

dĩ vãng) Cái chết ngớ ngẩn của Khiển là do bất cẩn khi đút trái tạc đạn đã rút chốt vào túi áo( Ăn mày dĩ vãng) Cái chết đến đầy bất ngờ không báo trước

"cho đến tận khoảnh khắc cuối cùng ấy, Khiển vẫn không hiểu cái gì đang xảy ra với mình…Cặp mắt mở to ngỡ ngàng…" Thông qua những dòng miêu

tả trực tiếp sự hi sinh mất mát, Chu Lai đã góp phần giúp chúng ta có cái nhìn

đa chiều hơn về một thời bom đạn Quan điểm hiện thực đã giúp nhà văn dám thẳng thắn chỉ ra những mặt hạn chế của bộ đội ta Đó là sự vô trách nhiệm,

tính hiếu thắng, sự vị kỉ của người chỉ huy như Năm Thành (Ba lần và một lần) đã dẫn tới sự hi sinh vô ích cho đồng đội mình Chỉ vì nóng vội, và vì

một chút kiêu hãnh, tự phụ cá nhân đã quyết định tung cả đại đội vào một trận đánh mà chưa có sơ đồ chắc chắn, đánh mà chưa trải qua động tác trinh sát

hoàn chỉnh khiến cho ba chục con người "chỉ sau một đêm ngủ dậy, bỗng dưng chẳng còn ai nữa" Thảm kịch tàn khốc khiến ngay cả những con người

hàng ngày phải đối mặt với hi sinh, mất mát nhưng khi nó đến thật sự qua hai cái hình hài đẫm máu này vẫn làm cho mọi người bàng hoàng, ngơ

ngẩn…Bởi vì "gần ba chục chàng trai mạnh khỏe, ưu tú, niềm tự hào của cả cánh rừng" trong thoáng chốc đã vĩnh viễn nằm lại chỉ vì một quyết định sai

lầm của một cá nhân Chỉ vì mệnh lệnh cứng nhắc của bộ chỉ huy cùng tính bất cần và kiêu hãnh đột nhiên trỗi dậy của Hai Hùng mà phải trả giá bằng cái chết của hai người lính trong trận đột kích qua rào thép gai vào hang ổ kẻ thù giữa đêm rằm, khi chỉ còn nửa sức lực Chiến tranh đã trở thành nỗi ám ảnh

không ngừng của các nhân vật khi mà "Chiến tranh là cái mất này nối liền cái mất khác, sự thành bại không ngớt đuổi theo nhau" Hiện thực đó còn là sự kéo dài của những chuỗi ngày dài bất tận "Cứ mùa khô tới, mùa đốt rừng tận diệt của bọn nó, chúng tôi lại một lần trắng tay Mảnh đất thật khắc nghiệt và cũng thật thân yêu đã nhận vào lòng nó biết bao chiến sĩ vô danh" Để tăng

tính thuyết phục cho những trang tiểu thuyết của mình, Chu Lai đã đưa những trải nghiệm sống một thời áo lính của mình vào trong tác phẩm Hình ảnh

"những thây người ngã xuống, rách toác, óc vỡ, ruột đùn ra như ruột lợn, những ống xương thòi thụt nham nhở, trắng hếu…", "một đống tạp nham gồm

cả đất, cả lá cây, hơi khói, cả xương thịt con người ngào trộn vào nhau…Và vắt hờ trên chạc cây đang ứa nhựa trên đầu…một mảng ngực con gái vẫn còn phập phồng hơi thở…", những hình ảnh đó ta bắt gặp rất nhiều trong các

trang văn của Chu Lai Một hiện thực đầy nghiệt ngã nhưng không thể không nói Biết bao người đã anh dũng ngã xuống ở lứa tuổi "mãi mãi tuổi hai mươi" Cả một thời bom đạn đã lấy đi tuổi trẻ của bao người như Hai Hùng

cảm nhận "Cả tuổi trẻ của tôi, cả khát vọng và lý tưởng một thời của tôi đã ngập ngụa trong máu" Tiếp cận chiến tranh ở những góc khuất, những mảng

tối, Chu Lai đã đem đến quan niệm mới về điểm nhìn hiện thực chiến tranh Đứng trên quan điểm này ta sẽ thấy cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc

ta hào hùng và vĩ đại nhưng cũng thấm đẫm bi kịch khi nhìn từ số phận con người

Điểm nhìn mới về chiến tranh đã đem lại cho tiểu thuyết Chu Lai một cách thể hiện khác so với các sáng tác cùng đề tài giai đoạn trước 1975 Chiến

tranh không chỉ có chết chóc, bộ mặt chiến tranh còn đi liền với đói khổ và thiếu thốn Đói ăn, đói ngủ và thiếu thốn đủ mọi thứ tối thiểu cần thiết cho cuộc sống thường nhật dường như là đặc thù của cuộc đời người lính Người

lính phải chiến đấu trong tình cảnh "cả chục năm…luôn luôn đói ăn, đói muối, luôn luôn chỉ vận độc một chiếc xà lỏn đánh hết trận này qua trận khác, hết mùa mưa qua mùa khô, hết ngày tạnh sang ngày ướt" Một hiện thực ảm đạm với những gam màu "xám mờ", những "không gian thăm thẳm và mênh mang những gió là gió" như trôi chảy làm nên một ám ảnh "sao buồn đến thế" Ai đã từng đi qua cuộc chiến mới cảm nhận được sâu sắc cái đói triền

miên có tác động như thế nào đến nhân cách của con người Vấn đề cái đói, miếng ăn đã được văn học hiện thực phê phán những năm 1945 phản ánh Đó

là cái thời giá trị của con nhà nghèo bị coi rẻ không bằng một đàn chó (Tắt đèn-Ngô Tất Tố), là sự tha hóa nhân cách của văn sĩ Hộ khi phải đối mặt với cái nghèo, cái đói (Đời thừa-Nam Cao); là hình ảnh Chí Phèo rạch mặt ăn vạ, phải bán linh hồn mình cho quỉ dữ để kiếm miếng ăn (Chí Phèo-Nam

Cao)…Tuy nhiên khi đi vào miêu tả cái đói, cái nghèo, Chu Lai không nhằm phê phán hiện thực mà quan trọng hơn nhà văn muốn đi tìm giá trị đích thực của con người khi ở vào những hoàn cảnh đầy ngặt nghèo Chiến tranh, đói khổ luôn là thử thách giới hạn chịu đựng của người lính Cũng vì cái đói dai

dẳng, kéo dài đã dẫn đến những nghịch cảnh trớ trêu, đau lòng: "một chiến sĩ gan dạ" bị "khai trừ ra khỏi Đảng" chỉ vì "đã tự tiện ăn hết phần gạo dự trữ quy định" "Gạo lúc đó là máu, là danh dự, là sống còn, xà xẻo vào gạo là xúc phạm đến tất cả" Nhưng mới buổi sáng quyết định khai trừ đồng chí của mình ra khỏi Đảng thì ngay đêm hôm đấy "người thuyền trưởng tài ba" "đã lợi dụng bóng tối bò sang lán thương binh móc bồng ăn cắp một hộp sữa Sữa còn quý hơn gạo Không dao, không kéo, chỉ bằng hai hàm răng, anh đã cạp thủng nắp hộp và mút một hơi đến đáy" Sự khủng khiếp của cái đói đã khiến

tâm hồn người lính bị mụ mị, trước sự gào réo của bao tử, người chiến sĩ như hành động một cách vô thức bản năng Tiếp nhận hiện thực này, dù chỉ trên

trang giấy, người đọc vẫn trào lên niềm xót xa, thương cảm và bàng hoàng cho số phận những con người nơi trận chiến Hiện thực thiếu thốn đó như đeo đẳng, bám đuổi cuộc sống của những người lính Chính cuộc sống thiếu thốn trăm bề đã làm cho giấc mơ của người lính trở nên tội nghiệp đến nao lòng

Đó là "Tạo voi đặc biệt hay mơ sự ăn uống Không chỉ mơ được ăn no, Tạo còn vẽ ra trong đầu những mâm cỗ ăm ắp các món ăn béo bở do tâm thần mộng mị của hắn bịa tạc lên" Không biết cái đói đã hành hạ người chiến sĩ

ấy bao lâu mà ước mong được ăn no đã đi vào tiềm thức như một sự ám ảnh đến vậy Chiến tranh kéo dài liên miên, cái chết, cái đói luôn đeo đẳng những chiến sĩ cách mạng nhưng ngoài những phút giây hiếm hoi người lính bị con người bản năng khống chế thì họ vẫn tìm cho mình những điểm tựa để vượt lên Mặc dù đi sâu vào sự khốc liệt của cuộc chiến nhưng những người lính

Cụ Hồ vẫn cảm nhận được niềm vui sống bởi họ hiểu "đau buồn chìm ngập…làm sao nhấc nổi cây súng, nhấc nổi tâm hồn lên nữa…Đó là những niềm vui" Những niềm vui bé nhỏ: "vui khi nắng lên, vui khi trăng tỏ, vui đột

ấp trót lọt, vui khi quơ được mẻ cá ngon, khi được ngủ đẫy đêm không phải trở dậy đi đánh giặc, vui khi gặp nhau có bi đông rượu óc ách và vui khi thắng trận trở về…" đã nâng đỡ tâm hồn họ, giúp họ thêm nghị lực để chiến

đấu Những niềm vui rất đỗi bình dị ấy được đặt vào giữa thời chiến càng có sức tố cáo mạnh mẽ sự khốc liệt của chiến tranh

Mặc dù hiện thực chiến tranh được tái hiện một cách trần trụi, khốc liệt nhưng trong những cánh rừng bom đạn không phải bao giờ cũng chỉ là chết

chóc, đau buồn "Đành rằng đó là giai điệu chủ đạo, song vẫn có một giai điệu thứ hai song song tồn tại, lúc xen kẽ, lúc trồi lên, lúc lại lắng xuống mà không tan biến, mà nếu không có nó thì cái giai điệu kia sẽ trở thành đơn lẻ

và giả tạo" Đó chính là tình yêu, tình đồng chí "với tình yêu làm mềm đi cả

một đêm kinh hoàng…Vẻ đẹp lãng mạn thế kỷ mười bảy…" (Ba lần và một lần) Trong chiến tranh, người lính luôn luôn phải đối mặt với hy sinh, mất

mát, đau thương Viết về họ, Chu Lai như sống lại một thời lính chiến của

mình Vì vậy, đôi khi nhà văn để cho nhân vật của mình có đôi phút yếu lòng hoặc bi quan Cái bi quan không tránh khỏi để rồi chính tình yêu, tình đồng chí đã giúp họ cân bằng lại, vơi đi nỗi đau thương để tiếp tục sống Đó là cảm

nhận của Hai Hùng về sự hiện diện của Ba Sương (Ăn mày dĩ vãng): "Có em,

cuộc chiến đấu này bỗng nhẹ thoảng đi nhiều lắm" Qua các tiểu thuyết của

Chu Lai, ta luôn thấy một hiện thực chiến tranh thù địch với tình yêu Trong

đó hạnh phúc lứa đôi thường đặt song hành cùng sự chia biệt, cái chết Trong các tiểu thuyết của mình, Chu Lai luôn xây dựng lên những mối duyên tình đẹp nhưng có số phận buồn Hiện thực chiến tranh quá ác liệt mà tình yêu thì

quá mong manh, dễ vỡ Ta bắt gặp trong Ăn mày dĩ vãng tình yêu chân thành,

"lối yêu…hun hút, yêu không còn biết trời đất gì nữa" của Ba Sương dành cho

Hai Hùng Nhưng khi đối mặt với hiện thực, tình yêu sao quá đỗi mỏng manh Họ gắn kết với nhau, luôn nghĩ về nhau nhưng cũng luôn bị cảm giác chia lìa ám ảnh Vì yêu anh nên cô phải xa anh, phải tự tung những tin đồn

thất thiệt về mình "để anh giận, anh điên, anh từ bỏ em" vì một nỗi sợ mơ hồ

"sợ anh cứ dính đến em hoài, anh sẽ…sẽ chết mất như miệng thế gian rủa độc" Trớ trêu thay sau những khoảnh khắc hạnh phúc của tình yêu lứa đôi

dưới căn hầm trú ẩn là hiểm nguy, sự chia lìa Đau đớn hơn, họ sẽ mất nhau mãi mãi Đó còn là mối tình của Hai Hợi dành cho Tám Tính, cô giao liên tên Thu với Tuấn…Nhưng kết cục của những tình cảm tốt đẹp đó luôn là những

chia lìa, mất mát Phải chăng nó phản ánh một cách chân thực quy luật: "thời buổi chiến tranh thời buổi ngược đời, cho nên những chuyện được coi như là lớn lao, những mối nguy to tát đều là sự thường nhật, còn những gì nhỏ nhoi, cỏn con như niềm vui nỗi buồn hàng ngày của kiếp người thì lại rất trái lẽ và họa hoằn lắm, hãn hữu lắm mới có nổi Hãn hữu tới độ chúng trở nên gần như điềm gở?"

Ngòi bút Chu Lai khi đi vào miêu tả hiện thực chiến tranh đã không ngần ngại xâm nhập những vùng khuất tối của hiện thực Chiến tranh được nhà văn nhìn nhận và xem xét ở cả bề rộng lẫn chiều sâu Có thể nói, nhà văn

đã tiếp cận hiện thực chiến tranh ở phía đời thường "Trong tư cách là người chịu trận những điều anh cảm nhận, nhìn nghe đông kết lại thành kí ức nguyên vẹn và sinh động" Đọc tiểu thuyết Chu Lai ta luôn bắt gặp sự song

hành của quá khứ và hiện tại Chiến tranh kết thúc nhưng hậu quả của chiến tranh vẫn ám ảnh những người lính Viết về hiện thực hôm nay, Chu Lai luôn

có ý thức đề cập đến con đường người lính rời trận địa hòa nhập với cuộc sống thời bình Từ quan niệm mở rộng phạm vi phản ánh, tiểu thuyết Chu Lai tăng cường mở rộng phạm vi hiện thực Cuộc sống bộn bề ngày hôm nay đã được nhà văn đưa vào trang sách Dù viết về hiện thực thời chiến hay thời bình, ngòi bút Chu Lai vẫn sắc nhọn, đáo để nhưng ẩn chứa biết bao suy tư, trăn trở, tâm tình Viết về cuộc sống thời bình, ông không đi vào miêu tả chung chung mà nhà văn tập trung đi vào khám phá từng số phận cụ thể để làm nổi lên màu sắc thế sự của cuộc sống thời hậu chiến Đi ra khỏi cuộc chiến tranh, người lính của Chu Lai có cảm giác cô đơn, trơ trọi Chiến tranh

là khổ đau, nhưng hòa bình chưa phải là hạnh phúc "Sau chiến tranh mỗi người đeo theo mình một số phận"…nhưng tựu chung lại tất cả "cũng đều chả sung sướng gì" Hiện thực hôm nay cũng ẩn chứa trong nó biết bao trái ngang,

bất cập Cuộc sống vốn đa đoan cứ cuốn con người vào vòng xoáy Để rồi những con người từng tham chiến, những người hùng của một thời cứ cảm

thấy "lạc thời" hoặc "dở hơi" Hành trình trở về hòa nhập với cuộc sống của

họ sao quá gian nan Họ luôn cảm thấy mình bị hụt hơi, bị "bắn ra khỏi lề đường", "va đâu vỡ đấy" Hiện thực thời kinh tế thị trường cũng ẩn dấu bao

điều bất cập Mọi giá trị của cuộc được đánh giá lại Giờ đây xấu-tốt, trắng không còn được phân định rạch ròi Trong bức tranh của những ngày đất nước chuyển mình, tiểu thuyết Chu Lai đưa ra những hiện tượng bất cập của xã hội Đó là nhiều người trí thức, nhiều người lính phải chật vật kiếm kế

đen-sinh nhai Trong Phố là vị tướng đã nghỉ hưu bán cà phê, bà giáo sư đại học pháp lí bán nước rồi Hai Hùng, Tám Tính trong Ăn mày dĩ vãng, Bảy Thu, Sáu Nguyện trong Ba lần và một lần Ai có thể ngờ đâu một Hùng đặc

nhiệm, Hùng người rừng, Hùng ác ôn Việt Cộng… khi hòa bình lập lại "ngót nghét bước sang cái tuổi năm mươi rồi mà còn lận đận bỏ xứ xa quê để tìm kiếm công ăn việc làm" Đó là Bảy Thu, cô giao liên xinh đẹp, quả cảm trong

chiến tranh mà hòa bình sao lại lắm nỗi truân chuyên Mỗi con người, mỗi hoàn cảnh nhưng ở họ ta đều thấy sự chông chênh, đuối sức với nhịp sống hiện tại

Bằng cảm quan của người lính, Chu Lai nhìn nhận hiện thực trong mối quan hệ với số phận cá nhân Bởi vậy, trong các sáng tác của mình, nhà văn

đã miêu tả được chân thực trạng thái xô bồ, nhộn nhịp nhưng cũng ẩn chứa những mảng tối-sáng đan xen gợi nhiều bức xúc cho người đọc Hiện thực trong tiểu thuyết Chu Lai là hiện thực đa chiều không yên ả, thuần nhất như trước Ở đó ta bắt gặp sự kỳ thị, sự hẹp hòi, thói tham quyền cố vị, thói lọc lừa, dối trá, sự xuống cấp của các mối quan hệ nghĩa tình vốn gắn bó, thiêng liêng…Thời chiến vì khó khăn, thiếu thốn, vì sự sống còn mà người ta phải cạnh tranh nhau Thời bình vì ích kỉ cá nhân, vì món lợi vật chất mà người ta

sẵn sàng hãm hại những người một thời từng là đồng đội Trong Ăn mày dĩ vãng, Chu Lai đã đề cập đến một thực trạng đáng buồn Đó chính là sự phân

biệt, kỳ thị Nam Bắc Tình trạng này vốn đã hiện hữu, tồn tại trong chiến

tranh trong lối tư duy của một số cán bộ lãnh đạo ở Bộ tư lệnh "Mấy em ở ngoài kia sướng rồi, hãy khoan, nên tập trung đề bạt cho mấy em ở trong này" Đây có lẽ chính là mầm mống cho thái độ phân biệt vùng miền sau này

trong thời mở cửa Tuấn (Ăn mày dĩ vãng) chua chát tâm sự với Hai Hùng:

"Công việc đang đà tiến triển tốt với vị trí ở một huyện vững mạnh về mọi mặt của toàn tỉnh Ấy vậy mà…kỳ đại hội lần thứ hai, em bị đánh bật ra khỏi cấp

ủy rất vô cớ" Nỗi chua xót của nhân vật khi phải đối mặt với sự ngang trái của cuộc đời "Hồi chiến tranh, người ta cần mình đứng ra lấy ngực hứng tên, hứng đạn Yên hàn rồi, họ lại sợ mình tiếm quyền, sợ mình làm một cuộc xâm lăng văn hóa và trí tuệ trở lại" Viết về cuộc sống hôm nay, nhà văn không

ngại chỉ ra những khuất tất, những tồn tại cần đưa ra ánh sáng Sự hi sinh, mất

mát trong chiến tranh quả thực vô nghĩa lí nếu con người không tìm được cho mình sự bình yên thật sự Biết bao máu xương của chúng ta đã đổ để hi vọng một ngày được hưởng niềm vui sum họp Nhưng niềm vui ấy có thực trọn vẹn

khi vấp phải một nghịch lý của cuộc sống "Hàng triệu người ngã xuống cho

sự thống nhất lãnh thổ, nhưng lãnh thổ toàn vẹn rồi, lòng người lại sinh ra chia cắt"

Nhà văn phản ánh hiện thực như nó vốn có chứ không phải nó cần phải

có Tiểu thuyết Chu Lai đã đào xới vào mọi ngóc ngách của cuộc sống để tái hiện những mối quan hệ của con người và xã hội Bức tranh hiện thực trong tác phẩm của ông được khắc họa rõ nét Nhà văn tái hiện bức tranh cuộc sống với đầy đủ sắc màu: có niềm vui của sum họp, của tình đồng đội được sát

cánh bên nhau trong cuộc chiến chống lại cái ác (Ba lần và một lần), là niềm vui được sống gắn bó với rừng, được sống, được cống hiến (Cuộc đời dài lắm)… Tuy nhiên, bên cạnh những gam màu sáng, tươi vui ấy ta còn bắt gặp

trong tiểu thuyết Chu Lai những mảng tối của hiện thực Đó là sự thiếu nhất quán trong đường lối chính sách của các cấp chính quyền khi đột nhiên đòi trả lại 25 hecta rừng khiến số phận người lính đã lắm nỗi đắng cay nay càng thêm

tủi cực (Ba lần và một lần) Là sự vô nghĩa lý của cuộc đời khi mà "cái tờ

giấy đỏ xanh, to nhỏ…có thể đảo lộn được cả số phận của con người" Chưa

khi nào giá trị đồng tiền lại có sức ảnh hưởng ghê gớm như vậy Hồi chiến tranh mạng sống coi nhẹ như cỏ cây, đồng tiền chưa lúc nào phải nghĩ đến Vậy mà nay, vì thiếu nó mà cái khát khao thánh thiện của Ba Đẩu bỗng trở

thành lạc lõng, thành không tưởng… Ước mong biến "tiểu gia đình hợp lại thành đại gia đình" đã bị thực tế cuộc sống đập tan Phải chăng nó đã phản

ánh một quy luật mạnh yếu của ngày hôm nay đúng như lời ông trưởng phòng

nhận xét: "Kẻ mạnh làm chơi cũng trót lọt; kẻ yếu , có sầy vẩy cũng không nhằm nhò gì" Phải chăng đó là một quy luật tất yếu của thời mở cửa? Để trả

lời cho câu hỏi của cuộc sống, nhà văn đã không ngại ngần đi khám phá một

mảng đề tài mới, đầy "hóc hiểm", đề tài mà mình chưa thật sự "am tường" Đó

là đề tài kinh tế thời mở cửa Cuốn tiểu thuyết Cuộc đời dài lắm đặt ra nhiều

vấn đề trong hiện thực ngày hôm nay Đó là bi kịch của sự phát triển Cái mới, cái cũ, cái khoa học…trong quản lý kinh tế; cái hiệu quả trong thực tế sản xuất, cái sòng phẳng, hợp lý trong sở hữu Những người hùng một thời

cay đắng nhận ra một sự thật: "Bọn mình thuộc loại người của quá khứ, hết thời rồi…Sống trên đời nhiều khi phải biết quên thì mới sống được" Cuộc

sống hôm nay tất bật quá, trắng đen lẫn lộn, đan cài vào nhau không dễ phân định rạch ròi như trong thời chiến: bạn và thù luôn có sự chia tách phân minh, không nhập nhằng thì nay cái đen cái trắng, điều xấu điều ác lộn sòng Thời chiến tranh tuy đổ máu nhưng lại giàu ước mơ Còn bây giờ, chẳng thấy ai chết chóc nhưng lại nghèo hy vọng Đời cây là đời người Nước mắt cây là nước mắt người Thời nào cũng vậy, sao con người lắm nỗi truân chuyên Cuộc sống đói nghèo, con người bị cuốn vào vòng xoáy của cuộc mưu sinh, những nỗi lo cơm áo Trong các trang tiểu thuyết của Chu Lai người đọc sững

sờ nhận ra sự trượt dốc của những giá trị tinh thần truyền thống

Nhà văn đã ý thức được "cuộc sống hết thảy đã đổi thay, cảnh vật, con người cũng đổi thay" Dù sự đổi thay đó không chỉ toàn là những điều tốt đẹp

Nhà văn cay đắng nhận ra rằng các giá trị tinh thần đang có nguy cơ bị đảo

lộn "Lòng người nổi nênh Đức tin bị gặm nham nhở" Sự đổi thay nếu quá

nóng vội, chủ quan duy ý chí thì sẽ thất bại Vừa mới ca khúc khải hoàn về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại, con người ta vẫn đang phơi phới niềm lạc

quan Vì vậy, đã nghiễm nhiên tồn tại một nhận định "Đánh Mỹ còn được huống hồ ba cái cây tầm bậy tầm bạ này" Hiện thực mới đòi hỏi tư duy của

con người cũng cần đổi thay Cuộc sống của người lính hôm nay được đặt trong cái bộn bề, gai góc của đời thường Chu Lai đã sắc sảo, nhạy bén trong

việc nhận ra những tệ nạn xã hội đương thời: "cơn bão tiêu cực đã đẻ ra cơn bão thanh lý" Đó là những chỉ đạo, nhận định sai lầm của các cấp lãnh đạo, là căn bệnh thành tích đã gây nên cảnh "Cây cao su kêu cứu…Đói khát và chết chóc bỗng thành dịch" Nhà văn đã mạnh dạn chỉ ra, nhìn nhận những mặt

tiêu cực đang tồn tại và có nguy cơ trở thành một thứ triết lý sống của một

bọn chuyên "hại người…làm giàu bằng mọi giá" Và đáng lo hơn khi "cái ác của một người còn dễ bẻ gẫy,cái ác thành triết lý rồi thì hơi gay đấy và triết

lý đã trở thành một ý thức hệ của số đông…quả thật là nguy hại!"

Qua các tiểu thuyết của Chu Lai, dù viết về đề tài chiến tranh và người lính hay đề tài kinh tế thời mở cửa, dù là hiện thực thời chiến hay cuộc sống thời bình, nhà văn đều xuất phát từ cái nhìn nhân bản Phản ánh hiện thực thông qua số phận của từng nhân vật là đặc điểm nổi bật trong sáng tác Chu Lai Từ điểm nhìn này, hiện thực trong các trang văn của Chu Lai là hiện thực

đa chiều, những gam màu sáng tối đan xen gợi lên nhiều suy nghĩ, trăn trở cho bạn đọc Thông qua việc xây dựng bức tranh hiện thực cuộc sống, cả thời chiến lẫn thời bình, nhà văn muốn đối thoại, cung cấp cho những những người quan tâm đến văn chương có thêm một góc nhìn mới, cái nhìn đầy đặn

để hiểu rõ hơn cái giá máu xương để đổi lấy cuộc sống hòa bình hôm nay Viết về hiện thực đa chiều, khuất lấp, nhà văn muốn lên tiếng, khẩn thiết kêu gọi con người đừng quay lưng lại với quá khứ

Quá trình hiện đại hóa nền văn học đã kéo theo quan niệm về hiện thực

thay đổi Các nhà văn dần thoát khỏi kiểu "phản ánh hiện thực" được hiểu là

sao chép hiện thực ngoài đời Các nhà văn bắt đầu tiếp cận và phản ánh với thế giới đằng sau thế giới hiện thực, đó là thế giới tâm linh, cõi vô thức, tiềm thức của con người Trong rất nhiều tiểu thuyết của Chu Lai, nhà văn đã không ít lần đặt nhân vật của mình sống với những hồi ức, hoài niệm, những giấc chiêm bao…Sự khai thác chiều sâu hiện thực này đã tác động mạnh đến nhận thức của người đọc về sức hủy diệt của cuộc chiến đã qua Đó là cuộc

hành trình tìm về quá khứ của Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng, là trạng thái

vật vờ "đi giữa cái thế giới vô hình và hữu hình của người chết…"

Như vậy, Chu Lai đã có sự đổi mới cách tân trong việc khám phá, miêu tả

hiện thực đa diện chứ không thuần nhất như trước Ngòi bút Chu Lai đã "xoáy sâu vào những vấn đề cốt yếu của đời sống thông qua tâm điểm nhân vật" nhằm đem

đến cho người đọc một hiện thực chân thực, sinh động như nó vốn có

1.2.2 Quan niệm của nhà văn về con người

Văn học lấy con người làm đối tượng phản ánh Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố chi phối các yếu tố khác của nghệ thuật biểu hiện Mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn phát triển của văn học, quan niệm nghệ thuật

về con người cũng có sự thay đổi phù hợp Trước 1975, do hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ, văn học được coi như một mặt trận chống quân thù Vì vậy, văn học mang đậm tính chính trị Quan điểm sáng tác giai đoạn này về cơ bản là quan điểm sử thi Các tác giả đều xuất phát từ quan điểm của dân tộc, của cộng đồng mà miêu tả, khám phá con người Văn học chủ yếu quan tâm đến con người cộng đồng Con người gắn bó với những bổn phận xã hội nhất định Những cảm xúc, mộng mơ, những suy tư, trăn trở mang tính cá nhân ít khi được đề cập Nếu có chăng thì những xúc cảm đó hết thảy hướng tới một

giọng điệu chủ đạo trong bản anh hùng ca cộng đồng Trong Mảnh trăng cuối rừng, tình yêu đến với Lãm có lẽ không chỉ do khuôn mặt xinh đẹp của

Nguyệt dưới ánh trăng thượng tuần nơi rừng già mà trước hết, đó là sự khâm

phục, ngưỡng mộ tôn thờ trước lý tưởng cao đẹp Nét đẹp "mờ ảo như sương khói" của Nguyệt càng đẹp hơn khi đặt trong hoàn cảnh đạn bom khói lửa,

trong sự khốc liệt của chiến tranh Trong những sáng tác trước 1975, một số nhà văn cũng ít nhiều tái hiện những trắc trở đời tư của con người Tuy nhiên

cũng như Tiệp và Nhân trong Bão biển của Chu Văn, Lượng trong Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu đã kiên quyết gạt bỏ mối tình "tha thiết và

ngang trái" của mình với bông hoa rừng rực rỡ nổi tiếng xinh đẹp nhất Khe Sanh bởi không thể để "bọn lính ngụy vừa quay trở về đang sống nhan nhản chung quanh đây sẽ nói ầm lên rằng anh, một cán bộ quân giải phóng cướp

vợ một tên lính ngụy" Xuất phát từ quan điểm cộng đồng, nhà văn không tập

trung khai thác khía cạnh con người tâm linh, con người với những bận tâm của cuộc sống thường nhật Sứ mệnh phục vụ kháng chiến đã hướng nhà văn tập trung thể hiện con ngươi quần chúng, những chiến sĩ anh hùng cảm tử

không nao núng trước bom đạn kẻ thù Chân dung anh bộ đội Cụ Hồ thường mang vẻ đẹp tuyệt đối, đầy đặn Ở văn học trước 1975, nhà văn khi xây dựng

nhân vật thường bao bọc nhân vật trong "bầu không khí vô trùng" thì văn học

sau 1975 xuất phát từ quan điểm nhân bản lấy con người là đối tượng trung tâm của văn học Nhà văn đã chuyển từ cái nhìn sử thi sang góc độ đời tư thế

sự để quan sát con người Vì vậy, nhân vật được quan sát ở chiều sâu tâm lý,

ở những suy tư cá nhân, thể hiện cái tôi riêng biệt trong mỗi số phận nhân vật

Đúng như Bakhtin nhận định "Văn học là hành trình đi tìm con người trong con người" Mỗi con người là một bản thể riêng biệt, đại diện cho cái "tôi" của mình Bởi "có bao nhiêu cái đầu thì có bấy nhiêu cách suy nghĩ, có bao nhiêu trái tim thì có bấy nhiêu cách yêu đương"(L.Tônxtôi) Nhà văn quan

niệm không thể gò ép nhân vật vào trong những khung tính cách có sẵn Mỗi

cá nhân là một cá thể tồn tại riêng biệt Văn học thời kì này tập trung miêu tả

"con người này" như một đối tượng để nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích, đánh

giá trong mối tương quan với các giá trị mới

Quá trình hiện đại hóa nền văn học đã kéo theo quan điểm nghệ thuật

về con người cũng dần thay đổi so với giai đoạn trước Viết về đề tài chiến tranh nhưng nhà văn không đánh giá con người từ góc độ giai cấp, dân tộc mà nhân vật được nhìn nhận từ góc độ nhân bản, nhân loại Trong hoàn cảnh mới, các giá trị của con người cũng được nhận thức lại Sau chiến tranh nhiều vấn

đề của cuộc sống được nhìn nhận sát, đúng thực tế hơn Những khuất lấp nằm sâu trong lòng mỗi con người, mỗi cuộc đời không phải đến bây giờ các nghệ

sĩ mới lưu tâm Tuy nhiên, chỉ đến khi hòa bình lập lại, nhà văn mới có điều kiện lăn xả vào cuộc sống đời thường muôn mặt để thấy trong đó bao nhiêu chuyện đời, chuyện người đáng suy ngẫm Nhà văn đã chú ý đề cập, khai thác quá trình tự đấu tranh nội tâm với khát vọng tìm tòi và phục hiện ánh sáng

nhân tính trong khả năng tự thức tỉnh của "con người bên trong con người"(Bakhtin) Sau ngày kết thúc chiến tranh, người bộ đội giải phóng trở

về với cuộc sống đời thường với những lo toan thường nhật nhưng đã có

những mất mát lớn lao không gì bù đắp được: người mẹ của anh đã bị mù

(Bức tranh-Nguyễn Minh Châu) Với truyện ngắn này, Nguyễn Minh Châu

đã để cho nhân vật người họa sĩ của mình tự phán xét, tự vấn, tự đấu tranh với bản thân mình Và sau đó là niềm tin tưởng chân thành vào khả năng thức tỉnh lương tri, khả năng hướng thiện của con người

Viết về một thời đã qua, dù là quãng đời đẹp và hào hùng của dân tộc, nhưng những người cầm bút hôm nay có những hướng khám phá, xử lý đề tài mới Độ lùi thời gian giúp các nhà sáng tác có sự chiêm nghiệm, suy tư, đánh giá về cuộc chiến tranh của dân tộc Hiện thực đổi khác, quan niệm về con người cũng có sự tiếp cận mới Sau năm 1975, nhất là sau Đại hội Đảng lần thứ VI, văn học chiến tranh dần nghiêng về kiểu con người cá nhân, con người mang nhiều bi kịch Văn xuôi thời kì đổi mới vẫn khắc họa những anh hùng chiến trận, những con người quả cảm từng vào sinh ra tử như Liễu trong

Sao đổi ngôi của Chu Văn, Phác trong Mùa trái cóc ở miền Nam của Nguyễn

Minh Châu… Song nhà văn không tập trung miêu tả vẻ đẹp của người anh hùng như văn học sử thi giai đoạn trước mà họ tập trung thể hiện chân dung người lính trong bộn bề, ngổn ngang của cuộc sống vốn đa đoan với những thói tật đời thường Từ thực tế thời hậu chiến, nhiều nhà văn có chung cảm

nhận người anh hùng đi ra từ cuộc chiến luôn có cảm giác "lạc thời" với

những bất ổn tinh thần khiến họ khó lòng tìm được cuộc sống bình thường Hiện thực chiến tranh tàn khốc đã gây nên những chấn thương tinh thần, nỗi

ám ảnh khôn nguôi, không thể hàn gắn cho con người ở cả hai phe tham chiến Người lính bước ra khỏi cuộc chiến với những mất mát, đổ vỡ, những tổn thương về cả tinh thần và thể chất Mỗi con người một số phận khác nhau nhưng điểm chung ở họ là đều không có hạnh phúc trọn vẹn, đều rơi vào bi kịch Đó có thể là bi kịch của những nàng vọng phu như Hạnh, Dâu, Thắm

(Bến không chồng-Dương Hướng); hay đó là bi kịch của những anh hùng chỉ quen với chiến trận như Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng)

Sau chiến tranh, một số nhà văn chú ý khai thác tâm trạng bất ổn ở những nhân vật bị chấn thương, những con người tưởng đã quen với hoàn

cảnh "sự chém giết đã trở thành những hành động tự nhiên tất yếu của con

người" (Chim én bay) Cuộc đời trận mạc đã tạo nên sức chịu đựng cho người

lính trong cuộc sống vốn không bằng phẳng Cùng viết về người lính thời hậu chiến, Chu Lai cũng có những đóng góp đáng kể trong việc đổi mới cách thức tái hiện chân dung người chiến sĩ cách mạng Trong các sáng tác của ông, những người từng xông pha trận mạc đều không yên ổn, luôn luôn bị những

ám ảnh chiến tranh đeo đẳng Quan tâm đến số phận con người cá nhân không phải đến Chu Lai ta mới bắt gặp Tuy nhiên đến lượt mình, Chu Lai đã viết về người lính và cuộc chiến tranh đã qua với tâm thế của người trong cuộc, nhìn cuộc đời qua lăng kính của người lính Viết về người lính dù thời chiến hay thời bình, nhà văn đều đẩy ngòi bút của mình đến tận cùng của vấn đề cần khai thác Quá trình hiện đại hóa nền văn học đã tác động không nhỏ đến quan niệm về hiện thực, con người trong tiểu thuyết Chu Lai Đó là cái nhìn mang đầy giá trị nhân bản, sự chiêm nghiệm của kiếp người mang đầy nỗi niềm riêng tư Khảo sát qua các sáng tác của Chu Lai, ta nhận thấy một số dấu hiệu chuyển đổi về cơ bản trong quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn

Trước hết là cách nhìn mới về chiều hướng con đường đời của nhân vật Nhà văn tập trung khai thác số phận con người ở khía cạnh bi kịch Theo

A-ri-xtot(384-332 tr.CN) trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca, "bi kịch" là "Sự

bắt chước hành động hệ trọng và trọn vẹn nhằm dùng hành động chứ không phải bằng kể chuyện, bằng cách gây nỗi xót thương và nỗi sợ hãi để thực hiện

sự thanh lọc những nỗi xúc động tương tự" Như vậy, nhìn nhận nhân vật theo hướng quan tâm đến vấn đề số phận bi kịch của con người tức nhà văn không nhằm miêu tả sự ngang trái va đâu vỡ đấy của nhân vật mà qua đó muốn tìm

ra cái giá trị thiêng liêng vô giá của sự sống chân chính, nét đẹp ẩn kín trong mỗi con người Vì thế, nhân vật bi kịch trong các sáng tác của Chu Lai thường là những nhân vật anh hùng thuở nào Những con người quen với

cuộc sống nơi chiến trận mà lạc lõng như kẻ lạc loài với nền kinh tế thị trường

thời mở cửa luôn tiềm tàng những "sóng ngầm và gió xoáy" bên trong Chính

bản thân cuộc sống vốn dĩ đã luôn tồn tại những bi kịch Mỗi cá nhân con người tồn tại như một cá thể độc lập với những sắc thái cảm xúc khác nhau Qua các trang văn Chu Lai, ta luôn thấy chân dung những nhân vật với những trạng thái cảm xúc khác nhau Họ luôn mê mải đi tìm hạnh

phúc cho mình Nhưng "Hạnh phúc như một cái chăn hẹp Người này co thì người kia bị hở" Điều may mắn của người này lại là nỗi bất hạnh của

kẻ khác Giá mà người ta vẫn có thể nghĩ đến mình mà không làm hại ai thì có lẽ cuộc sống này đã tốt đẹp hơn Mỗi giai đoạn lịch sử lại có sự nhận định chân giá trị riêng Cuộc sống luôn vận động, cái là tốt đẹp, giá trị ngày hôm qua thì hôm nay bỗng trở nên vô nghĩa

Từ điểm nhìn mang cảm hứng bi kịch, nhà văn có nhu cầu thể hiện con

người cá nhân trong các mối quan hệ xã hội để thấy được "một chân dung đầy đặn hơn, nhiều chiều, nhiều cạnh hơn, do vậy mà chân thực hơn" Khai thác

tận cùng mọi khía cạnh của cuộc sống trong và sau chiến tranh với những bi kịch và bất hạnh của nó là hướng viết vẫn được tiếp tục trong các tiểu thuyết viết về chiến tranh thời kì sau này Sáng tác thời kì hậu chiến bên cạnh việc thể hiện con người anh hùng trận mạc đã có con người thân phận, con người mang số phận bi kịch Thể hiện con người bi kịch là một nét nổi bật trong quan niệm về con người của tiểu thuyết Chu Lai Qua các tác phẩm của mình, nhà văn tập trung thể hiện đời sống cá nhân với biết bao bi kịch, biến cố song không bi kịch nào giống bi kịch nào Điều đó tạo nên sự phong phú, sâu sắc

về nội dung, ám ảnh về mặt tư tưởng

Chiến tranh là một hoàn cảnh sống không bình thường đối với bất cứ dân tộc nào Cuộc chiến đó được các nhà văn cảm nhận không chỉ có cái hùng

mà còn tồn tại những bi kịch chiến tranh Trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo

Ninh đã để cho nhân vật Kiên có những hăm hở, hoài bão về cuộc chiến

"Chiến tranh-từ nay mới thật là sống" thì chính anh đã phải trả giá ngay từ

những giây phút đầu tiên bước vào cuộc chiến Không phải đợi tới mãi sau này, anh mới cảm nhận được sự mất mát, đắng cay, những tổn thương tinh thần mà cuộc chiến để lại Bằng cách riêng của mình, Chu Lai đã phơi bày một thực trạng đáng buồn của nhân cách con người Hoàn cảnh thiếu thốn, mất mát, bế tắc triền miên dường như đã tác động ít nhiều đến lí trí, phẩm cách của người chiến sĩ Cuộc chiến giờ đây mất dần cái không khí rộn rã, hào hùng của lớp lớp người lên đường chiến đấu đã có trong tiểu thuyết trước

1975 mà thay vào đó là giọng điệu ngậm ngùi, buồn đau, đôi khi còn là sự xót

xa, chua chát Đó là cảm nhận chung của những người từng một thời vào rừng

chiến đấu như tâm sự của Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng: "Còn đơn vị tôi

không biết đã bị xóa phiên hiệu đi, xóa phiên hiệu lại đến lần thứ mấy nữa Bi kịch được lặp đi lặp lại nhiều lần nó cũng trở thành nhàm, thậm chí trở thành hài kịch…" Sự sống của những kẻ cầm súng trực tiếp như Hai Hùng ẩn chứa biết bao nhọc nhằn trong "màn bi hài kịch đẫm máu"

Chiến tranh chưa khi nào được xem là hoàn cảnh sống bình thường của bất kể dân tộc nào Chính vì vậy, viết về cuộc chiến đã qua, Chu Lai đã chỉ ra những bất cập, những bi kịch của những người từng tham chiến Con người dần đánh mất bản thân mình trong cái thấp hèn, bản năng Phải chăng vì thế

mà Hai Hùng thoáng có "suy nghĩ chua chát!"Trong chiến tranh, chả lẽ con

người ta có thể đôi khi căm hận đồng đội hơn căm kẻ thù?" Cuộc sống thiếu

thốn, đói khát kéo dài "Cả chục năm…luôn luôn đói ăn, đói muối, luôn luôn chỉ vận độc một chiếc xà lỏn đánh hết trận này qua trận khác, hết mùa mưa qua mùa khô, hết ngày tạnh sang ngày ướt…" đã khiến người lính có những

phút ngã lòng, để bản năng sinh tồn thống trị Cái đói, cái khổ triền miên dường như đã làm mụ mị đầu óc, tâm hồn, người lính vốn can tràng, quả cảm bỗng sa ngã

Chiến tranh không chỉ có đói khổ, thiếu thốn Trong cuộc chiến trường

kỳ của dân tộc, người chiến sỹ hàng ngày phải đối diện với sự hy sinh, mất mát cứ kéo dài triền miên mà không có dấu hiệu chấm dứt Chính thực trạng

bế tắc đó khiến không ít chiến sĩ muốn trốn thoát khỏi cuộc chiến bằng bất kì

giá nào Đó là hình ảnh Tuấn trong Ăn mày dĩ vãng "như hóa thạch, nửa

người nhô lên khỏi miệng hầm, hai cẳng tay giơ cao, cứng đơ, tạc vào nền trời trống hoác hình thù một tượng đài oán thán….mắt nhắm, miệng lắp bắp như khẩn nguyện, đợi chờ " Tuấn mong chờ gì với tư thế ấy? Cuộc chiến

kéo dài triền miên đã tác động sâu sắc đến lý tưởng, đánh gục ý chí chiến đấu

của người lính Tuấn muốn ra khỏi cuộc chiến, "muốn…cối nó tiện đứt đi hai cánh tay để…Trở về nhà…Được sống" Khát vọng được sống, được trở về

không chỉ có ở riêng mình Tuấn Ngay cả cách thức tìm kiếm con đường để

trở về bằng cách trốn chạy như Tuấn, ta cũng bắt gặp không ít ở những "kẻ đánh đến trận thứ mười mà chưa chết" Nhà văn đã để cho người hùng của trận mạc- Hai Hùng phải chua xót thú nhận" đã ít nhất trên ba lần anh thực hiện cái động tác khốn nạn đó" Và phải là những "thằng cầm súng thực sự, phải đánh nhau đến trận thứ mười mới nảy sinh được cái suy nghĩ này" Chân

dung người lính hiện lên chân thực, được khai thác ở cả bóng tối và ánh sáng

Được đánh giá là "người mẫu của chiến tranh sông lạch, là nghệ sĩ cầm súng

ảo thuật"…nhưng ẩn đằng sau vẻ ngoài đó là một "thằng người yếu đuối" như

Hai Hùng tự nhận với Ba Sương Người lính trong các trang văn Chu Lai hiện lên mang vẻ đẹp hào hùng, hào hoa nhưng cũng mang nhiều bi kịch Ở họ ta không chỉ bắt gặp những hành động anh hùng, những suy nghĩ lớn lao về trận đánh mà còn nhận thấy những tính cách người, những suy nghĩ thoáng phần nhỏ nhen trong đó Chính hoàn cảnh chiến tranh mờ mịt, bạn bè chết hết lớp này đến lớp khác, ngày kết thúc đang còn nằm trong vô vọng…đã khiến những con người như Tuấn, Hai Hùng muốn chạy trốn nhưng lại không có

gan chạy trốn đến tận cùng bằng tự sát "Cũng không thể làm trò ô nhục đào ngũ hay chiêu hồi" Người lính đành tìm đến cách tự thương để có thể có được "cả cuộc đời sau này" Sự tàn khốc của chiến tranh không chỉ hủy diệt

con người mà còn bào mòn nhân cách, phẩm chất của họ Cuộc đời người lính trong chiến trận kéo dài bởi những chuỗi ngày chém giết, buồn đau, vô vọng