Mô tả đặc điểm hình thái giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ và nghiên cứu khả năng sinh trưởng của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên.

Những năm trở lại đây, công tác bảo tồn nguồn gen trên địa bàn đã được UBND tỉnh Phú Thọ quan tâm chỉ đạo mà trọng tâm là lưu giữ, phát triển những giống cây trồng đặc sản có thương hiệu

LÊ DIỆU THÚY

Tên đề tài:

MÔ TẢ ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI GIỐNG CHUỐI PHẤN VÀNG

- PHÚ THỌ VÀ NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG CỦA CÂY CHUỐI PHẤN VÀNG GIỐNG NUÔI CẤY MÔ

TẠI THÁI NGUYÊN

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Khoa : Nông học

Giảng viên hướng dẫn : TS Trần Minh Quân

Thái Nguyên, năm 2014

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên khóa (2010 – 2014), tôi đã học được rất nhiều kiến thức bổ ích những kinh nghiệm, khả năng tư duy… và đó là tiền đề, động lực cho tôi sau này ra trường

Đến nay tôi đã hoàn thành đề tài, để có được kết quả thực tập này tôi

xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm Khoa Nông học cùng toàn thể các thầy, cô trong và ngoài khoa đã tạo

điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tôi học tập tại trường

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo TS.Trần

Minh Quân Là giáo viên đã tận tình chỉ bảo tôi trong thời gian thực tập tốt

nghiệp và hoàn thành đề tài

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình ông Đinh Hồng Cương ở thôn Đồng

Giao, xã Tân Minh, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực tập tại địa phương

Do hiểu biết của bản thân còn nhiều hạn chế nên khóa luận của tôi không tránh khỏi khiếm khuyết, thiếu sót Kính mong sự tham gia góp ý của các thầy, cô giáo cùng toàn thể các bạn sinh viên

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 08 tháng 6 năm 2014

Sinh viên

Lê Diệu Thúy

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Phân loại và sự phân bố của các chi thuộc Musa 6

Bảng 2.2 Giá trị dinh dưỡng trong quả chuối 7

Bảng 2.3 Hàm lượng vitamin trong một số loại quả 9

Bảng 2.4 Diện tích sản lượng và giá trị chuối của 12 nước có sản lượng lớn trên thế giới giai đoạn 2010 – 2012 11

Bảng 2.5 Tình hình xuất khẩu chuối trên thế giới năm 2011 12

Bảng 2.6 Tình hình nhập khẩu chuối trên thế giới năm 2011 13

Bảng 2.7 Diện tích chuối phân theo vùng 15

Bảng 4.1 Diễn biến khí hậu 5 tháng đầu năm 2014 ở tỉnh Thái Nguyên 21

Bảng 4.2 Tỷ lệ sống của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên 37

Bảng 4.3 Ảnh hưởng của phân bón đến động thái tăng trưởng chiều cao cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên 38

Bảng 4.4 Ảnh hưởng của phân bón đến động thái ra lá của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên 39

Bảng 4.5 Ảnh hưởng của phân bón đến động thái tăng trưởng chu vi gốc của cây chuối Phấn Vàng - Phú Thọ nuôi cấy mô tại Thái Nguyên 41

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Biểu đồ sản lượng chuối trên thế giới năm 2012 12

Hình 4.1 Dạng góc lá của của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 24

Hình 4.2 Mặt cắt đường kính gốc chuối Phấn Vàng cách mặt đất 10cm 25

Hình 4.3 Màu của vỏ và lát cắt dọc thân giả 26

Hình 4.4 Bộ phận thân thật của chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 26

Hình 4.5 Không có vết đốm trên bẹ lá thứ 3 của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 27 Hình 4.6 Hình dạng ống cuống lá thứ 3 của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 28

Hình 4.7 Đặc trưng của rìa cuống lá thứ 3 giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 28

Hình 4.8 Màu sắc mặt lá trên và dưới của giống chuối Phấn Vàng 29

Hình 4.9 Màu sắc và lớp phấn ở mặt dưới lá giống chuối Phấn Vàng 29

Hình 4.10 Sự không cân xứng của hai bên phiến lá so với trục cuống lá 30

Hình 4.11 Đặc điểm màu sắc lá đọt (đọt xì gà) 31

Hình 4.12 Đặc điểm của hoa chuối khi nở 31

Hình 4.13 Đặc điểm của buồng chuối Phấn Vàng 32

Hình 4.14 Đặc điểm buồng và cuống buồng chuối 32

Hình 4.15 Đặc điểm buồng chuối và vết sẹo đuôi cuống buồng 33

Hình 4.16 Đặc điểm của bi chuối 34

Hình 4.17 Hình dạng bầu nhụy hoa và noãn trước khi phát triển thành quả 34

Hình 4.18 Đặc điểm của chuối Phấn Vàng khi chín 35

Hình 4.19 Góc mọc của cây con so với cây mẹ 36

DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT

CV% : Sai số thí nghiệm

FAO : Tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc

LSD05 : Sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa ở mức 95%

UNTACD : Hội nghị Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển USDA : Bộ nông nghiệp Mỹ

MỤC LỤC

Trang

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài 2

1.2.1 Mục đích 2

1.2.2 Yêu cầu 2

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

1.3.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 3

2.1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 3

2.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 3

2.2 Nguồn gốc, phân loại và giá trị của cây chuối 4

2.2.1 Nguồn gốc 4

2.2.2 Phân loại và phân bố 4

2.2.3 Giá trị dinh dưỡng 7

2.2.4 Giá trị kinh tế 9

2.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối 10

2.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối trên thế giới 10

2.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối ở Việt Nam 14

2.4 Một số kết quả nghiên cứu kỹ thuật sản xuất và chăm sóc chuối tây và giống chuối Phấn Vàng 16

2.4.1 Một số nghiên cứu khác về cây chuối 16

PHẦN 3 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 18

3.1 Vật liệu thí nghiệm 18

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 18

3.3 Nội dung nghiên cứu 18

3.4 Các chỉ tiêu và phương pháp nghiên cứu 18

3.4.1 Nghiên cứu đặc điểm đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng tại huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ 18

3.4.2 Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ được nuôi cấy mô trong tại xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên 18

3.5 Phương pháp xử lý số liệu 20

PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 21

4.1 Đặc điểm thời tiết khí hậu Thái Nguyên năm 2014 21

4.2 Mô tả đặc điểm đặc trưng giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ 22

4.2.1 Thông tin chung về giống chuối 22

4.2.2 Nguồn gốc, phấn bố giống chuối 22

4.2.3 Đặc điểm đặc trưng về hình thái 24

4.3 Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của giống chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên 36

4.3.1 Tỷ lệ sống 36

4.3.2 Động thái tăng trưởng chiều cao thân giả 37

4.3.3 Động thái ra lá 39

4.3.4 Động thái tăng trưởng chu vi gốc 40

PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 43

5.1 Kết luận 43

5.2 Đề nghị 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Cây chuối có tên khoa học là Musa sp thuộc họ Musaceae, là loại cây

ăn quả dễ trồng, có nguồn gốc nhiệt đới Cây chuối có thể được trồng ở nhiều

nơi khác nhau như: Vùng đồng bằng, vùng đồi núi, trong vườn nhà… với quy

mô hộ gia đình hoặc trang trại và được trồng quanh năm ở nước ta

Chuối có giá trị dinh dưỡng rất cao, được coi là loại quả lý tưởng cho mọi lứa tuổi So với các loại cây trồng khác, toàn bộ sản phẩm của cây chuối

đều có thể tận dụng làm lương thực, thực phẩm cho chăn nuôi gia súc, gia

cầm, thức ăn cho cá…… hoặc phơi khô làm chất đốt (Đào Thanh Vân và cs, 2002) [13] Trong trái chuối có chứa nhiều vitamin A, B1, B2, C… và là loại quả cung cấp nhiều năng lượng Hoa và quả chuối được xem là rau “siêu sạch” nên rất được ưa chuộng Khi thưởng thức những món ăn được chế biến

từ hoa và quả chuối, người dùng luôn an tâm rằng mình đang được thưởng thức một loại rau “siêu sạch” Theo y học cổ truyền hạt chuối còn có thể chữa bệnh sỏi thận, quả chuối còn thể chữa bênh táo bón, tăng cường sức khỏe…

Cùng với việc phát triển cây trồng theo hướng hàng hóa, đem lại hiệu quả kinh tế cao, việc bảo tồn nguồn gen là một trong những nhiệm vụ quan trọng Những năm trở lại đây, công tác bảo tồn nguồn gen trên địa bàn đã

được UBND tỉnh Phú Thọ quan tâm chỉ đạo mà trọng tâm là lưu giữ, phát

triển những giống cây trồng đặc sản có thương hiệu, trong đó có cây chuối tây bản địa Phấn Vàng Để đảm bảo mục tiêu phát triển đi đôi với bảo tồn, góp phần triển khai hiệu quả chương trình hành động của tỉnh, việc nghiên cứu

đặc điểm đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng – Phú Thọ là hết sức cần thiết

Tại Phú Thọ cây chuối tây đã được trồng phổ biến trên địa bàn của tỉnh Trong đó, giống chuối bản địa Phấn Vàng được đánh giá là giống chuối có chất lượng cao và có tiềm năng phát triển, đặc biệt tại xã Tân Minh - huyện Thanh Sơn Tuy nhiên, theo đánh giá của Ngân hàng chính sách tỉnh Phú Thọ (2012),

do cây chuối không được đầu tư đúng mức, cùng với trình độ canh tác và khả năng tiếp cận thị trường hạn chế, nên diện tích, năng suất và chất lượng cây

chuối Phấn Vàng có xu hướng giảm dần Do vậy, để góp phần vào việc khai thác các tiềm năng sẵn có của địa phương, tạo ra nguồn hàng hoá phục vụ nhu cầu trong tỉnh và xuất khẩu, góp phần xoá đói giảm nghèo, từng bước ổn định

và nâng cao đời sống của nhân dân các dân tộc trên địa bàn, kết hợp với việc

mở rộng vùng thích nghi cho giống chuối Phấn Vàng trên địa bàn các tỉnh miền

núi phía Bắc, chúng tôi thực hiện đề tài “Mô tả đặc điểm hình thái giống

chuối Phấn Vàng - Phú Thọ và nghiên cứu khả năng sinh trưởng của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô tại Thái Nguyên”

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài

•Mô tả đặc điểm hình thái của giống chuối Phấn Vàng;

•Nghiên cứu được khả năng sinh trưởng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ nuôi cấy mô trồng ở xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

2.1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Ở nước ta, khí hậu bốn mùa đều phù hợp cho chuối phát triển, từ Bắc đến Nam, đồng bằng cũng như miền núi, ở đâu và mùa nào cũng có chuối

Chuối đối với người Việt Nam là rau, là quả, là lương thực, thực phẩm Sản lượng chuối ở ta hàng năm cũng khá, ngoài việc tiêu thụ nội địa, chúng ta còn xuất khẩu một lượng khá lớn Tuy vậy, so với nhiều nước xuất khẩu chuối thì năng suất trồng chuối nước ta còn thấp Do việc trồng chuối ở nước ta hiện nay chưa áp dụng được những biện pháp kỹ thuật hợp lý trong sản xuất

Trong cơ cấu chuyển đổi cơ cấu giống cây trồng theo hướng sản xuất hàng hóa hiện nay thì chuối là cây có ưu điểm hơn cả vì trồng chuối nhanh cho thu hoạch nên quay vòng vốn nhanh, dễ chuyển đổi theo yêu cầu sản phẩm của thị trường hàng hóa Chuối là sản phẩm chỉ vùng nhiệt mới có nên

có thị trường tiêu thụ rộng lớn Quả chuối có thể ăn tươi hay chế biến thành nhiều loại sản phẩm như chuối khô, mứt chuối…là sản phẩm rất dễ tiêu thụ hiện nay Cây chuối cũng như tất cả các loại cây ăn quả khác, có yêu cầu ngoại cảnh và kỹ thuật canh tác riêng Nghiên cứu về đặc trưng hình thái và yêu cầu ngoại cảnh đối với cây chuối có ý nghĩa vô cùng quan trọng để từ đó

có thể đưa ra các biện pháp kỹ thuật thâm canh phù hợp, mở rộng vùng thích nghi của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ cho khu vực miền núi phía Bắc nhằm mang lại hiệu quả cao nhất

2.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

- Kết quả nghiên cứu góp phần tích cực vào công tác bảo tồn nguồn

gen của giống chuối thí nghiệm;

- Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng bản mô tả đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ và xác định được biện pháp kỹ thuật phù hợp để

đạt được hiệu quả sản xuất cao nhất;

- Đề tài được triển khai sẽ góp phần giải quyết các khó khăn đồng thời

nâng cao sản lượng chuối và thu nhập cho người dân

2.2 Nguồn gốc, phân loại và giá trị của cây chuối

2.2.1 Nguồn gốc

Ở châu Á, chuối được xem là bắt nguồn từ Malaysia cách đây khoảng

4000 năm trước Công Nguyên (Yen 1990) Cây phát sinh chủng loài của họ Chuối, bộ Gừng

Theo phân loại của Võ Văn Chi (1978) các loài chuối thuộc ngành Ngọc Lan (Mangolophya), lớp Hành (Liliopsida), phân lớp Hành (Lilidae), bộ Gừng (Zingibereles), họ Chuối (Musacea) Họ chuối gồm 2 chi với 70 loài, trong đó: chi Ensete gồm 10 loài, phân bố chủ yếu vùng Châu Phi; chi Musa gồm 60 loài phân bố ở các vùng nhiệt đới [3]

Cây chuối có nguồn gốc từ Đông Nam Á, sau đó được di thực sang Châu Úc rồi tới các nước Trung và Nam Mỹ Một số tác giả còn cho rằng từ

Đông Nam Á cây chuối được chuyển qua Madagasca vào lục địa Châu Phi,

sau đó tới các đảo Canari và Santodomigo (Champion J.,1976) [1]

2.2.2 Phân loại và phân bố

Để thuận tiện cho việc phân loại người ta đã đặt tên cho chuối là những đuôi Latinh chỉ căn cứ vào đặc điểm ngoại hình không cần quan tâm đến

nguồn gốc di truyền

Theo Simmond N W, (1962) [17] số lượng giống chuối hiện trồng trên thế giới là 100 - 300 giống và tất cả các giống chuối ăn được đều thuộc nhóm Eumusa, được hình thành do sự kết hợp di truyền giữa 2 loài chuối dại là M.acuminata (A) và M.balbisiana (B), trong đó, những kiểu gen đều có gen A

và gen B, bên cạnh một số ít ngoại lệ Đại bộ phận các giống chuối hiện nay

là tam bội thể (AAA, AAB, ABB), nhị bội thể (AA, AB, BB),còn tứ bội thể thì rất hiếm (chỉ một số giống ở Thái Lan) [17]

Theo hệ thống phân loại của Simmond N W, dựa trên cơ sở số lượng nhiễm sắc thể và cho điểm các đặc điểm hình thái của 2 loài M.acuminata (A)

và M.balbisiana (B) theo 15 đặc điểm thực vật học Theo hệ thống phân loại này các giống chuối hiện nay được phân nhóm theo kiểu gen như sau (Nguyễn Thị Việt Nga, 1996) [8]

Nhóm 1: Kiểu gen AA

Trong nhóm này có các giống: chuối Ngự, chuối Cau, chuối Pisang Mas (Malaixia), Ladies Finger (Hawai), các giống này thường có quả nhỏ, vỏ mỏng, chất lượng cao, năng suất thấp, kháng bệnh Panama nhưng mẫn cảm với bệnh Sigatoka

Nhóm 2: Kiểu gen AAA

Trong nhóm này có các giống: chuối Tiêu, Pingsa Embun (Malaixia), Chinese (Hawai),… Các giống thuộc nhóm này có năng suất, chất lượng tốt

được trồng phổ biến ở nhiều nước Ngoài ra, dễ tiêu thụ và xuất khẩu, thích

hợp với trồng ở vùng vĩ tuyến cao, mùa đông lạnh, có khả năng kháng bệnh Panama nhưng mẫn cảm với bệnh Sigatoka

Nhóm 3: Kiểu gen ABB

Nhóm này bao gồm rất nhiều chủng loại đa số là chuối ưa nóng như chuối Tây, chuối Sứ, chuối Sừng, chuối Bom… Những giống này có chứa nhiều tinh bột Tuy nhiên, ở Việt Nam chỉ trồng để ăn tươi đôi khi nấu chín, chiên Nhóm này có đặc điểm là cây cao, sinh trưởng khoẻ, không kén đất có thể trồng không tưới, không bón phân trên những đồi dốc mới khai phá (đặc biệt là chuối Bom) Ngoài ra, thân non, hoa chuối ít có vị chát, có thể dùng ăn sống như chuối Tây

Nhóm 4: Kiểu gen BB

Đại diện nhóm này là chuối Hột, cây sinh trưởng khoẻ, chịu bóng, chịu

hạn khá, chống chịu sâu bệnh rất tốt, quả có chứa nhiều hạt, nhiều tinh bột, thân dùng làm rau sống có chất lượng cao

Theo hệ thống phân loại của Simmond N W., chi Eumusa gồm 9 - 10 loài, số lượng nhiễm sắc thể cơ sở là 11, số lượng giống lên tới 131 và phân

bố như sau:

Bảng 2.1 Phân loại và sự phân bố của các chi thuộc Musa

Theo Trần Thế Tục (1998) các giống chuối chính ở miền Bắc nước ta

được xếp thành 4 nhóm như sau [12]:

Bao gồm các giống: chuối Tây hồng, chuối Sứ và được trồng phổ biến

ở nhiều nơi Cây cao, sinh trưởng khoẻ, không kén đất, chịu hạn nóng, khả

năng chịu rét khá song dễ bị héo vàng (Banama), quả to mập, ngọt đậm nhưng kém thơm hơn so với các giống khác

Australimusa Callimusa Eumusa Rhodochiamys Ingentinusa

Zingiberaceae Marantaceae

ở vị trí thấp nên trồng thích hợp ở vùng đồi Quả tương đối lớn, vỏ dày, vỏ

nâu đen khi chín, thịt quả nhão, hơi chua

Nhóm chuối Ngự

Bao gồm các giống: Chuối Ngự, Ngự Tiến, Ngự Mắn … các giống trong nhóm này có chiều cao cây trung bình 2,5 - 3 m, thân mảnh, quả nhỏ, màu vỏ sáng đẹp, thịt quả chắc, vị thơm đặc biệt nhưng năng suất thấp

Ngoài các giống trên còn có một số giống: Mắn, Bột, Lá, chuối Hột… Trên cả nước có trên 30 giống khác nhau về hình thái, năng suất và phẩm chất

2.2.3 Giá trị dinh dưỡng

Chuối là một trong 5 loại quả trao đổi chủ yếu trên thị trường thế giới, bên cạnh giá trị là loại quả cho khối lượng sản phẩm lớn, chuối còn có hàm lượng dinh dưỡng khá cao, tại một số nước Châu Á, Châu Phi, chuối là lương thực, thực phẩm chủ yếu, được sử dụng như khoai tây ở các nước có khí hậu ôn đới

Theo phân tích của Bộ Nông Nghiệp Mỹ (USDA) thành phần dinh dưỡng trong 100 gam phần ăn được của quả chuối nhóm Cavendish (chuối tiêu) được xuất khẩu chính trên thị trường thế giới như sau:

Bảng 2.2 Giá trị dinh dưỡng trong quả chuối

Quả chuối chín

Giá trị dinh dưỡng trong 100 g phần ruột ăn được

Tỷ lệ % được khuyến nghị của Mỹ cho người lớn

(Nguồn: USDA Cơ sở dữ liệu dinh dưỡng)

Theo Anon (1963), thành phần dinh dưỡng trong quả tính theo trọng lượng tươi và khô đối với chuối ăn và chuối nấu như sau (dẫn theo Đặng Thị Mai (2001)) [5]

Trong quả chuối có một lượng vitamin khá lớn, đặc biệt là các Vitamin nhóm A và C Tuỳ thuộc vào giống, hàm lượng vitamin có thể thay đổi, các giống chuối ăn được thường giàu vitamin C và B6, còn các giống chuối trong nhóm chuối nấu lại giàu vitamin A Nói chung, hàm lượng vitamin trong chuối phong phú và cao hơn một số loại quả khác như cam, táo…(bảng 2.3)

Bảng 2.3 Hàm lượng vitamin trong một số loại quả

Riboflavin (Vitamin B2)

Axit ascobic (Vitamin C)

45 calo… Măt khác, các thành phần dinh dưỡng trong quả chuối được cơ thể hấp thụ nhanh Vì vậy, chuối được coi là loại quả lý tưởng cho người già, sức khỏe yếu, suy dinh dưỡng, mệt mỏi… Ngoài ra, quả chuối cũng có vị trí đặc biệt trong khẩu phần ăn giảm mỡ, Cholesteron và muối Natri…

Một số phát hiện gần đây cho biết, chuối là sản phẩm có hiệu quả trong việc chữa các bệnh về phủ tạng như đường ruột… Ngoài ra, quả chuối rất có lợi cho những người nhiễm độc than chì, có tác dụng chống các vết loét gây ra bởi những người bệnh dùng thuốc aspirin và có tác dụng làm lành các vết loét này, đồng thời, trong thành phần chuối còn có đầy đủ các axit amin (dẫn theo

Đặng Thị Mai) [5]

2.2.4 Giá trị kinh tế

Chuối là cây ăn quả nhiệt đới, thời gian sinh trưởng ngắn, sớm cho thu hoạch, dễ trồng, cho sản lượng khá cao, mang lại hiệu quả kinh tế lớn (Trần Như Ý và cs, 2000) [14]

Trong chiến lược xuất khẩu hàng nông sản đến năm 2020, Bộ Công Thương có đề cập đến việc xuất khẩu chuối và xem đây là một mặt hàng quan trọng mà Việt Nam có nhiều lợi thế

Chuối Việt Nam theo đề án quy hoạch phát triển rau quả và hoa, cây cảnh đến năm 2010, tầm nhìn 2020 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chuối được nhiều địa phương chọn làm cây trồng chủ lực Chuối Việt Nam, theo ông Vũ Mạnh Hải, viện trưởng Viện nghiên cứu rau quả Trung

ương, chuối là loại cây trồng có giá trị kinh tế cao

Ở nước ta, chuối là cây ăn quả quen thuộc với mọi miền của đất nước

từ Nam chí Bắc, từ đồng bằng tới miền núi Vì chuối là cây có khả năng thích

ứng tốt với nhiều loại đất, nhiều vùng khí hậu và yêu cầu kỹ thuật không phức

tạp như những cây ăn quả khác

Từ khi trồng đến khi thu hoạch quả chỉ trên dưới 1 năm Do đó hiệu quả quay vòng vốn nhanh Chuối là cây trồng có năng suất cao, bình quân 1ha trồng chuối có thể cho thu hoạch 20 - 30 tấn/ha Một số vung thâm canh cao có thể cho thu hoạch 50 tấn/ha cao như ở Braxin (Trần Như Ý và

cs, 2000) [14]

Chuối là cây ăn quả chỉ có vùng nhiệt đới mới có nên địa bàn xuất khẩu rộng lớn và luôn là mặt hàng có giá trị cao

2.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối

2.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối trên thế giới

Chuối là loại cây nhiệt đới được trồng phổ biến ở nhiều quốc gia và vùng miền trên thế giới, đồng thời cũng chiếm một tỷ trọng đáng kể trong thương mại rau quả của toàn cầu Xuất khẩu chuối đứng đầu về khối lượng và đứng thứ hai về kim ngạch sau cam trong cơ cấu xuất khẩu trái cây ở thế giới

Thích hợp với khí hậu nhiệt đới, chuối chủ yếu được trồng chủ yếu ở những nước đang phát triển Khoảng 98% sản lượng chuối của thế giới được trồng ở những nước đang phát triển và được xuất khẩu tới các nước phát triển Vào năm 2007, tổng cộng có 130 nước sản xuất chuối Tuy nhiên, về việc sản xuất cũng như xuất nhập khẩu chuối thường là tập trung vào một số nước nhất

định 12 nước sản xuất chính chiếm tới 76% sản lượng chuối thế giới vào năm

2012 Trong đó thì Ấn Độ, Trung Quốc, Philippin, Ecuador, Brazil chiếm 58% sản lượng chuối thế giới Điều này càng ngày càng tăng lên cho thấy sự tập trung hoá về phân phối chuối trên toàn thế giới

Trong năm 2012, Ấn Độ dẫn đầu thế giới trong sản xuất chuối, chiếm khoảng 24% tổng sản lượng chuối trên thế giới Nhưng sản xuất chuối ở Ấn Độ chủ yếu để phục vụ nhu cầu tiêu thụ trong nước Theo sau Ấn Độ là Trung Quốc, Philippin, Ecuador và Brazil… như Bảng 2.4

và Hình 2.1 dưới đây:

Bảng 2.4 Diện tích sản lượng và giá trị chuối của 12 nước có sản lượng

lớn trên thế giới giai đoạn 2010 – 2012 Chỉ tiêu

(Nguồn theo FAO Stat, 2014)[17]

Qua bảng số liệu 2.4 ta thấy 12 nước sản xuất chính chiếm tới 76% sản lượng chuối thế giới năm 2012 Trong đó Ấn Độ, Trung Quốc, Philippin, Ecudor, Brazil chiếm nhiều nhất

Sản xuất chuối ở các nước này ngày càng tăng lên cho thấy sự tập trung hóa về phân phối chuối trên toàn thế giới Diện tích và sản lượng chuối của các nước đều có sự biến động qua các năm không theo quy luật nào cả Đa phần diện tích, sản lượng có sự tăng lên qua các năm cho thấy vai trò củachuối ngày càng được nhận thức và quan tâm nhiều hơn

Hình 2.1 Biểu đồ sản lượng chuối trên thế giới năm 2012

Theo: FAO Stat, 2014[19]

Xuất khẩu chuối

Theo đánh giá của FAO tổng kim ngạch xuất khẩu chuối đạt trên 18 triệu tấn vào năm 2011, trung bình tăng sẽ là 1 - 2%/năm Chuối cũng là một trong số những mặt hàng chủ lực của nhiều nước đang phát triển Mỹ La Tinh, Caribê, cũng như là châu Á và châu Phi - Theo FAO, xuất khẩu chuối của cả thế giới đạt được trên 8,9 tỷ/1 năm đem lại nguồn thu nhập lớn cho nhiều nước (FAO Stat, 2011) Cụ thể như sau:

Bảng 2.5 Tình hình xuất khẩu chuối trên thế giới năm 2011

Qua bảng số liệu 2.5 ta thấy xuất khẩu chuối tập trung chủ yếu vào 9 nước chiếm 84% tổng số lượng chuối xuất khẩu trên thế giới: riêng Philippin là nước xuất khẩu chuối lớn thứ 2 trên thế giới sau Ecuador khoảng 3.731.427 tấn, đem lại kim ngạch 471 triệu USD (FAO Stat, 2011) Costa Rica cũng là nước xuất khẩu chuối lớn với trên 1 triệu tấn/năm tăng trưởng xuất khẩu chuối của nước này trong năm 2010 đạt 20% so với năm 2009 và kim ngạch xuất khẩu đạt 719,4 triệu USD/năm ( FAO Stat, 2011)

Nhập khẩu chuối

Bảng 2.6 Tình hình nhập khẩu chuối trên thế giới năm 2011

Chỉ tiêu Nước

(Nguồn: FAO Stat, 2014)[19]

Qua bảng số liệu 2.6 ta thấy tổng nhập khẩu chuối của thế giới năm 2011

đạt 18,9 triệu tấn Trong đó, Mỹ là nước nhập khẩu chuối lớn nhất chiếm 22%

tổng số lượng chuối nhập khẩu trên thế giới

Các nước Liên minh Châu Âu có truyền thống nhập khẩu chuối Chỉ riêng EU, Mỹ và Nga, đã chiếm 51% lượng chuối nhập khẩu trên toàn thế giới năm 2011 Tổng giá trị nhập khẩu chuối trên thế giới lên tới 13,06 tỉ USD Mặc

dù sự tập trung về mặt địa lý vẫn khá cao nhưng xu hướng đa dạng hóa ngày càng tăng, đặc biệt là từ những năm 1990 khi có sự xuất hiện của một số nước nhập khẩu mới Điều này cho thấy nhu cầu nhập khẩu chuối ngày càng lớn của một số thị trường mới nổi như Liên bang Nga, Trung Quốc, Đông Âu… Trong khi đó mức nhập khẩu của khu vực EU vẫn tương đối ổn định [19]

2.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ chuối ở Việt Nam

Ở nước ta, khí hậu bốn mùa đều phù hợp cho chuối phát triển, từ Bắc đến Nam, đồng bằng cũng như miền núi, ở đâu và mùa nào cũng có chuối

Chuối đối với người Việt Nam là rau, là quả, là lương thực, thực phẩm Sản lượng chuối ở ta hàng năm cũng khá, ngoài việc tiêu thụ nội địa, chúng ta còn xuất khẩu một lượng khá lớn Việt Nam là nước nhiệt đới và là một trong những xứ sở của chuối với nhiều giống chuối rất quý như: chuối tiêu, chuối tây, chuối bom, chuối ngự, có loại chuối nổi tiếng như chuối ngự Đại Hoàng (Nam Định), từng là đặc sản tiến vua (Đinh Thị Linh, 2011) [4]

Chủng loại: các chủng loại chuối ở Việt Nam rất đa dạng như chuối tiêu, chuối lá, chuối xiêm và chuối ngự… được trồng rải rác khắp các tỉnh thành trong cả nước Các giống chuối của Việt Nam không chỉ phong phú về kích cỡ, hương vị mà còn có những giá trị sử dụng rất khác nhau Cao cấp nhất vẫn là chuối ngự, loại chuối tiến vua, quả thon nhỏ, vàng óng, thơm ngậy nhưng diện tích và sản lượng không cao Chuối tiêu, chuối gòn có sản lượng lớn hơn, hương vị tuy không ngon bằng nhưng chất lượng đang ngày càng được cải tiến

Với những đặc điểm trên, chuối là mặt hàng có triển vọng xuất khẩu của Việt Nam, nhất là đối với giống chuối già và chuối cau Viện Nghiên cứu Cây ăn quả Miền Nam đã có những công nghệ mới để hỗ trợ các tỉnh cây giống chuối nuôi cấy mô sạch bệnh và công nghệ chuyển màu chuối già sang màu vàng rất đẹp, có thể cạnh tranh xuất khẩu chuối với Philipin, Đài Loan vào thị trường châu Âu, Nhật Bản Thời gian gần đây các tỉnh Cà Mau, Đồng Nai, Quảng Ngãi… đã có những bước cải thiện trong việc trồng và phát triển cây chuối tiến tới xuất khẩu sản phẩm chuối (Nguyễn Văn Tó và cs, 2005) [11]

Trong chiến lược xuất khẩu hàng nông sản đến năm 2020, Bộ Công thương có đề cập đến việc xuất khẩu chuối và xem đây là một mặt hàng quan trọng mà Việt Nam có nhiều lợi thế Mặt khác chuối Việt Nam theo đề

án quy hoạch phát triển rau quả và hoa, cây cảnh đến năm 2010, tầm nhìn

2020 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, chuối được nhiều địa phương chọn làm cây trồng chủ lực Chuối Việt Nam theo ông Vũ Mạnh Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu rau quả Trung ương, chuối là loại cây trồng có giá trị kinh tế cao

Bảng 2.7 Diện tích chuối phân theo vùng

Đồng bằng sông Cửu Long 37,9 38,6 39,6

Nguồn: Cổng thông tin điện tử Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 2014 [21]

Qua bảng 2.7 ta thấy diện tích trồng chuối cả nước đã tăng dần từ năm

2009 đến năm 2011, vùng có diện tích trồng chuối lớn nhất là vùng Đồng bằng song Cửu Long với diện tích 37,9 nghìn ha (2009) đã tăng lên 39,6 nghìn ha (2011) và là vùng có diện tích trồng chuối tăng lên nhiều nhất lý do vì vùng này hằng năm được bồi đắp một lượng phù xa rất lớn màu mỡ bởi các con sông lớn nên đất đai rất phù hợp với sản xuất chuối, tiếp đến là vùng Bắc trung bộ và duyên hải miền Trung xếp thứ hai với 31,3 nghìn ha (2009) và tăng lên 33,1 nghìn ha (2011) tuy diện tích tăng không mạnh nhưng vẫn xếp thứ hai về diện tích trồng chuối, sau đó là vùng Đồng bằng sông Hồng có diện tích trồng chuối với biến động nhẹ Vùng có diện tích chuối tăng nhanh nhất là Trung du và miền núi phía Bắc với 14,6 nghìn ha (2009) tăng lên 16,7 nghìn ha (2011) đã tăng 2,1 nghìn ha Vùng có diện tích chuối nhỏ nhất là Tây Nguyên với 4,3 nghìn ha (2009) và đã tăng lên 4,8 nghìn ha (2011) vì Tây Nguyên là một vùng chủ yếu là đất đỏ bazan nên không thích hợp cho cây chuối sinh trưởng và phát triển nên cây chuối không phải là thế mạnh của vùng Đông Nam Bộ là vùng duy nhất có diện tích trồng chuối giảm từ 10,8 nghìn ha (2009) xuống 10,6 nghìn ha (2011) giảm 0,2 nghìn ha

2.4 Một số kết quả nghiên cứu kỹ thuật sản xuất và chăm sóc chuối tây

và giống chuối Phấn Vàng

2.4.1 Một số nghiên cứu khác về cây chuối

2.4.1.1 Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật thâm canh chuối

Thời vụ trồng chuối rất khác nhau tùy thuộc vào các vùng trồng nhưng

được xác định là thích hợp nhất từ cuối mùa khô đến đầu mùa mưa Ở

Puertorico và một số vùng trồng lý tưởng có thể trồng chuối quanh năm Trong khi đó, ở những vùng khác thời vụ trồng cần phải sắp xếp sao cho tránh

được nắng gắt đầu vụ và nhất là tránh rét khi trỗ buồng Nhiều kết quả nghiên

cứu đã khẳng định thời vụ trồng khác nhau ảnh hưởng rất nhiều đến thời gian

từ trồng đến thu hoạch, năng suất và chất lượng quả

Mật độ và khoảng cách trồng thay đổi giữa các giống, tùy thuộc độ màu

mỡ của đất trồng và nhiều yếu tố khác Trồng dày giúp vườn chuối tăng khả năng chống gió bão nhưng hạn chế ra chồi, khó phòng trừ sâu bệnh và chỉ đạt lợi nhuận cao ở vụ đầu Những vụ sau, quả nhỏ dần, hay bị chín ép và thịt quả nhão Mật độ trồng phổ biến ở các nước vùng Trung Mỹ là 1235 cây/ha Trồng dày đến 1976 cây/ha, năng suất tăng 4 tấn/ha Tuy nhiên, nếu tăng mật

độ đến 3212 cây/ha năng suất có chiều hướng giảm Mật độ trồng ở Surinam

biến động rất lớn trong khoảng từ 600-4400 cây/ha nhưng mật độ 2000-2500 cây/ha được xác định là thích hợp nhất

2.4.1.2 Nghiên cứu phân bón cho chuối

Nghiên cứu về dinh dưỡng khoáng cho cây chuối là công việc thường xuyên của những nước trồng chuối tiên tiến trên thế giới Vì sự thiếu hụt dinh dưỡng trong đất luôn diễn ra theo thời gian Trên cơ sở đó người ta đã xây dựng công thức phân bón phù hợp với điều kiện sinh thái và hoàn cảnh cụ thể

ở mỗi vùng chuối

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu chuối Đài Loan với giống Pei chiao vòng đời 11 - 12 tháng trọng lượng buồng 25 - 30 kg, mật độ trồng 2.200 cây/ha thì bón với tỷ lệ N:P:K = 11 : 5,5 : 22 = 38,5 đơn vị; 1 đơn

vị bằng 52gam Lượng phân nguyên chất sẽ là 572g N + 286g P2O5 + 1.144g K2O Có thể nói rằng tùy điều kiện đất đai ma người ta “điều chỉnh” chế độ phân bón cho phù hợp nhằm đưa lại hiệu quả kinh tế cao

Các kết quả nghiên cứu ở Ecuador đã xác định với lượng bón N - P2O5

- K2O tính cho 1 ha là 600 - 100 - 600 kg, năng suất quả vụ 1 chỉ đạt 30 tấn ở mật độ trồng 1500 cây/ha nhưng lại đạt tới 55 tấn nếu trồng dày đến 3000 cây/ha Năng suất quả vụ 2 cao hơn với các giá trị tương ứng là 47 tấn và 65 tấn Không có sự khác biệt đáng kể về các chỉ tiêu chất lượng quả giữa các mật độ trồng kể trên Để duy trì năng suất cao ở những vụ tiếp theo thì cần chú trọng đánh tỉa chồi và đối với mật độ trồng dày hơn thì lượng phân bón phải nhiều hơn Tuy nhiên, mật độ trồng quá dày thì lợi nhuận có xu hướng giảm Những năm gần đây, ở Philippine, Úc, Đài Loan và nhiều nước trồng chuối xuất khẩu bắt đầu chú trọng thiết kế vườn chuối theo kiểu trồng hàng kép gồm 2- 4 hàng đơn và để đường đi rộng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho chăm sóc, thu hoạch và vận chuyển

Việc xác định liều lượng và phương pháp bón phân đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học Phần lớn các kết quả nghiên cứu đều chỉ ra rằng cây chuối rất phàm ăn và nhấn mạnh sự cần thiết phải bón phân cân đối Ở Puerto Rico, lượng bón phổ biến 1 ha là 250 - 325 kg đạm, 125 -

163 kg lân và 500 - 650 kg kali Tuy nhiên, lượng bón thích hợp đối với mỗi vùng phải qua nghiên cứu mới xác định được do tùy thuộc rất nhiều vào đặc

điểm giống, loại đất và mật độ trồng … Vì vậy, liều lượng và phương pháp

bón thích hợp ở vùng này đôi khi lại không đạt hiệu quả cao ở nhiều vùng khác Mặc dù vậy, tỷ lệ bón NPK được khuyến cáo ở nhiều nước là 8:10:8 Các loại phân vô cơ đạt hiệu quả cao nhất trong điều kiện bón cân đối kết hợp với bón phân hữu cơ và tưới nước

Nhiều biện pháp kỹ thuật thâm canh chuối khác đã được xác định có tác dụng làm tăng năng suất và chất lượng quả như bón phân vi sinh, phun chất điều tiết sinh trưởng Che phủ nilon đen kết hợp với tưới nước đã làm tăng nhiệt độ của đất trong mùa đông lên 2 - 30C và có tác dụng làm cho một

số giống chuối thuộc nhóm phụ Cavendish ra hoa sớm hơn 16 ngày

PHẦN 3 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Vật liệu thí nghiệm

- Giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ, thuộc nhóm chuối tây;

- Giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ được nhân giống bằng nuôi cấy mô

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành

- Địa điểm nghiên cứu: Xã Tân Lập và Tân Minh, huyện Thanh Sơn,

tỉnh Phú Thọ và các cơ quan liên quan;

- Thời gian tiến hành: Từ tháng 5/2013 đến tháng 8/2013

- Địa điểm nghiên cứu: tình hình sinh trưởng của giống chuối nghiên

cứu tại xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên;

- Thời gian tiến hành: Từ 24/10/2013 đến 27/5/2014

3.3 Nội dung nghiên cứu

-Mô tả chi tiết các đặc điểm đặc trưng của giống chuối thí nghiệm

- Nghiên cứu tình hình sinh trưởng của giống chuối nghiên cứu tại Thái Nguyên

3.4 Các chỉ tiêu và phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Nghiên cứu đặc điểm đặc trưng của giống chuối Phấn Vàng tại huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ

Theo dõi và đánh giá các chỉ tiêu trực tiếp trên vườn chuối: Lựa chọn

30 cây điển hình tại vườn (xã Tân Minh, là nơi khởi nguồn của giống chuối), với tiêu chí là cây con thứ nhất được mọc lên từ năm thứ 2 sau khi trồng cây

mẹ ban đầu để đảm bảo đánh giá đúng đặc trưng của giống IPGRI (1996) [15]

(Viện nguồn gen cây trồng quốc tế, nay là BIOVERSITY) (Phụ lục 2)

3.4.2 Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

được nuôi cấy mô trong tại xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Thí nghiệm : Nghiên cứu ảnh hưởng của tổ hợp phân bón dùng bón lót

đến sinh trưởng của cây chuối Phấn Vàng nuôi cấy mô

- Công thức P1: Không bón (đối chứng)

- Công thức P2: Bón lót (5kg phân chuồng hoai mục, trộn đều với 400g phân lân và 10g Furadan/1 hố)

- Công thức P3: Bón lót (1,7kg phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh, trộn đều với 400g phân lân và 10g Furadan/1 hố)

-Sơ đồ bố trí thí nghiệm: Kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh

Quy trình kỹ thuật:

- Diện tích mỗi ô: 12,5 x 12,5 m = 156,25 m2

- Khoảng cách trồng cây: 2,5 x 2,5 m

- Đào hố trồng có kích thước 40 x 40 x 40 cm

- Bón lót: Bón theo 3 công thức khác nhau

Chỉ tiêu theo dõi: Mỗi ô thí nghiệm theo dõi 12 cây

- Chiều cao thân giả (cm): Đo sau trồng 30 ngày và sau đó 15 ngày đo một lần, đo từ mặt đất đến điểm giao nhau của lá trên cùng và đánh giá sự biến động của chiều cao thân giả theo từng lần đo

- Chu vi gốc: Đo sau trồng 60 ngày và sau đó 15 ngày đo 1 lần, đo cách mặt đất 10cm và đánh giá sự biến động của chu vi gốc theo từng lần đo

- Số lá/cây: Đếm sau trồng 30 ngày và sau đó 15 ngày đếm 1 lần, đếm

số lá đã thành thục trên cây và đánh giá sự biến động của số lá trên cây

Do tình hình thời tiết không thuận lợi, thí nghiệm không cho phép nghiên cứu các đặc điểm hình thái của giống trong cả thời gian sinh trưởng từ cây con đến giai đoạn trưởng thành Do vậy, đặc trưng của giống được dựa vào theo dõi thực nghiệm từ giai đoạn trồng (tháng 2) đến nay (tháng 5) Các chỉ tiêu được mô tả chi tiết như sau:

- Tỷ lệ cây sống (%): Đếm tổng số cây sống, chết sau trồng Tính % số cây sống

- Động thái tăng trưởng chiều cao thân giả (cm): Đo sau trồng 30 ngày và sau đó 15 ngày đo một lần, đo từ mặt đất đến điểm giao nhau của lá trên cùng

- Động thái ra lá (lá/cây): Đếm sau trồng 30 ngày và sau đó đếm số lá thực trên từng cây theo dõi, 15 ngày đếm 1 lần

P1

P3

P2

P2 P1 P3

P3 P2 P1

- Động thái tăng trưởng chu vi gốc (cm): Đo sau trồng 30 ngày và sau

đó đo chu vi gốc, cách mặt đất 10cm, 15 ngày đo một lần

3.5 Phương pháp xử lý số liệu

- Số liệu được tổng hợp và xử lý bằng phần mềm Excel và phần mềm

IRRISTAT 4.0

PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 4.1 Đặc điểm thời tiết khí hậu Thái Nguyên năm 2014

Khí hậu và thời tiết là những yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng tới tất cả các quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng Vì thế nắm vững được diễn biến của điều kiện khí hậu, thời tiết giúp ta có các biện pháp kỹ thuật thích hợp cho cây trồng sinh trưởng phát triển tốt từ đó góp phần đem lại năng suất, sản lượng và hiệu quả kinh tế cao trên đơn vị diện tích canh tác

Nước ta nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa nhưng nhìn chung khí hậu nước ta có nhiều thuận lợi cho cây trồng sinh trưởng phát triển tốt Xã

Động Đạt, huyện Phú Lương nằm ở phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên, là nơi có địa hình phức tạp, hầu hết diện tích đất tự nhiên là đồi núi dốc, chia cắt mạnh

Khí hậu thời tiết chịu ảnh hưởng chung của khí hậu vùng miền núi Đông - Bắc với đặc điểm mùa Đông lạnh giá, mưa phùn, gió bấc hoặc hanh khô, sương muối Mùa Hè nóng ẩm, mưa nhiều tập trung vào tháng 7, 8 có thể gây

lũ quét, điều kiện khí hậu rất khắc nghiệt Mà đặc thù của sản xuất nông nghiệp là phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên

Đặc điểm khí hậu thời tiết của Thái Nguyên 5 tháng đầu năm 2014 được thể hiện qua bảng sau :

Bảng 4.1 Diễn biến khí hậu 5 tháng đầu năm 2014 ở tỉnh Thái Nguyên Chỉ tiêu

Tháng

Nhiệt độ trung bình ( o C)

Độ ẩm không

khí (%)

Tổng lượng mưa (mm/tháng)

Số giờ nắng (giờ/tháng)

(Nguồn: Trạm khí tượng thủy văn tỉnh Thái Nguyên, 2014)

Qua bảng số liệu 4.1 trên ta thấy diễn biến điều kiện khí hậu ở Thái Nguyên như sau:

Nhiệt độ

Vùng được coi là lý tưởng cho trồng chuối: nhiệt độ tối thấp không dưới 150C và tối đa không quá 350C Qua bảng trên thấy nhiệt độ thấp nhất vào tháng 1 và tháng 2 là 16,60C, nhiệt độ cao nhất vào tháng 4 là 24,70C Như vậy nhìn chung diễn biến nhiệt độ đầu năm 2014 tại Thái Nguyên không thuận lợi cho cây trồng sinh trưởng và phát triển đặc biệt là cây chuối Vào tháng 4 trở đi thì nhiệt độ rất thuận lợi cho cây chuối phát triển

Ẩm độ không khí

Mặc dù lượng mưa phân bố không đều ở các tháng nhưng nhờ vào điều kiện địa hình mà ẩm độ lại tương đối cao và ổn định, dao động từ 73-91%

Đây là điều kiện thuận lợi giúp cho cây trồng nói chung và cây chuối nói

riêng sinh trưởng phát triển tốt

Lượng mưa

Chuối cần rất nhiều nước vì nước là yếu tố quan trọng quyết định mọi quá trình trao đổi chất của cây, ngoài ra nước còn có tác dụng làm giảm nồng

độ các chất độc trong đất Xem xét các vùng trồng chuối trên thế giới thấy:

chuối trồng có kết quả tốt khi lượng mưa tối thiểu từng tháng đạt 50 mm, tốt nhất là 100 mm Thiếu nước cây sẽ bị nghẹn lá, nghẹn buồng, thừa nước ảnh hưởng đến bộ rễ, ra chồi kém, lá bị úa vàng, khô héo Qua bảng 4.1 cho thấy 5 tháng đầu năm 2014 lượng mưa phân bố không đều ở các tháng, đạt mức cao nhất vào ba tháng cuối nên rất thuận lợi cho cây chuối

4.2 Mô tả đặc điểm đặc trưng giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

4.2.1 Thông tin chung về giống chuối

Tên thường gọi: Chuối Phấn Vàng – Phú Thọ;

Tên khoa học: Musa x paradisiaca, thuộc nhóm chuối tam bội (ABB)

(Valmayor 2000) [18]

Thuộc họ: Musaceae

4.2.2 Nguồn gốc, phấn bố giống chuối

Theo kết quả điều tra, giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ được phát triển tại địa phương từ trước năm 1945, tại thôn Đồng Giao thuộc xã Tân Minh (vĩ độ 21°03'52''; kinh độ: 105° 10' 33'') Người dân trồng chuối ở đây

chủ yếu là dân tộc Mường (80 – 90%), còn lại 10 – 20% là dân tộc Dao và các dân tộc khác Các hộ gia đình bắt đầu mở rộng diện tích và phát triển cây chuối từ năm 2007, và sau năm 2007 mở rộng ra các thôn lân cận trong xã như Đồng Cửu, Thượng Cửu, Hạ Cửu

Theo số liệu thống kê của Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Phú Thọ đến cuối năm 2012, tổng diện tích trồng chuối trên toàn tỉnh là 2721 ha Trong đó, diện tích chủ yếu tập trung tại địa bàn huyện Thanh Sơn (441ha) Tuy nhiên, số liệu thống kê không chia tách diện tích trồng chuối tây và diên tích trồng các loại chuối khác.[10]

Theo kết quả điều tra về tình hình sản xuất giống chuối Phấn Vàng cho thấy, trong các địa bàn trồng chuối, giống chuối tây được phân bố chủ yếu ở hai

xã Tân Minh và xã Tân Lập, với diện tích lần lượt là 87,5ha và 300ha (100% Phấn Vàng) năm 2012 Riêng ở xã Tân Minh, các giống chuối khác (chuối tiêu) chỉ trồng rải rác ở các vườn hộ, với diện tích khoảng 3ha (số liệu này chỉ là số liệu

ước lượng, không được thống kê, do xã cho rằng diện tích không đáng kể)

Đất xốp, tầng dày 60 -120cm, độ mùn trong đất khá cao (3 - 4%) thành

phần cơ giới từ trung bình đến thịt nặng Theo người dân, chuối trồng trên loại

đất đen (tuy nhiên, theo Lê Thị Hương Giang [6], nhóm đất của huyện Thanh

Sơn thuộc nhóm đất xám) và trồng vào vụ xuân (tháng 3 - 4 dương lịch) sẽ cho năng suất, chất lượng cao nhất

Tại xã Tân Minh, cây chuối được trồng tập chung chủ yếu ở các thôn Đồng Giao, Đồng Cửu, Thượng Cửu và Khả Cửu

Tại xã Tân Lập, cây chuối được trồng nhiều nhất tại 3 thôn: Chầm 1, Nưa Thượng, Nưa Hạ với diện tích lần lượt là 85ha, 55ha, 53ha Việc trồng chuối chủ yếu lấy thân làm thức ăn cho gia súc trong chăn nuôi, nhưng hiện nay việc trồng cây chuối đã đem lại một nguồn thu nhập đáng kể cho một số hộ dân trong xã Tuy nhiên, theo ông Đinh Tiến Thanh, Phó chủ tịch xã Tân Lập cho biết do các

hộ trồng chuối theo tập quán cũ với phương thức trồng quảng canh nên năng suất thấp, chất lượng sản phẩm chuối chưa cao

4.2.3 Đặc điểm đặc trưng về hình thái

Việc đánh giá đặc trưng về hình thái giống được áp dụng theo bộ tiêu chuẩn

đánh giá của Viện nguồn gen cây trồng quốc tế IPGRI (1996) [15] (Phụ lục 2)

4.2.3.1 Đặc điểm chung về ngoại hình

Dạng góc lá:

Hình 4.1 Dạng góc lá của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

Giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ có dạng góc lá so với trục thân chính ở nhóm 01 (góc lá đứng) trong 04 nhóm phân loại của IPGRI là nhóm cây có góc

là đứng, trung bình, rủ và rất rủ

Dạng thân:

Giống chuối Phấn Vàng nằm trong nhóm chuối có chiều cao phổ biến (nhằm phân biệt với giống chuối lùn) theo tiêu chuẩn phân loại của IPGRI (1996) [13]

4.2.3.2 Mô tả chi tiết về hình thái

Bộ phận rễ

Chuối có dạng rễ chùm Giống chuối tây Phấn Vàng có rễ phân bố chủ yếu

ở tầng đất mặt 10 - 30cm Loại rễ này mọc xung quanh đốt dưới gốc chuối Rễ

mọc dài, bò ngang trên lớp đất mặt, có nhiều rễ ăn xa trên 150cm, ăn sâu đến 50cm Trên các đầu rễ có nhiều lông tơ màu trắng (lông hút), đây chính là bộ phận hút nước và dinh dưỡng để nuôi sống cây

30-Thân chuối

Thân chuối chia làm 2 phần: thân thật và thân giả

- Thân ngầm (thân thật): nằm dưới mặt đất, phần đỉnh sinh trưởng sinh trưởng kéo dài lên trên mặt đất (Hình 4.4) Thân bao gồm các đốt ngắn, nằm trên các đốt là mầm ngủ, các mầm ngủ có khả năng phát triển thành cây mới Thân ngầm chính là củ chuối hay gốc chuối, là cơ quan sinh sản duy trì giống nòi

- Thân giả: là phần nằm trên mặt đất, được tạo thành bởi các bẹ lá ôm chặt lấy nhau (Hình 4.3c)

Chiều cao thân giả có ảnh hưởng đến quá trình quang hợp và đồng thời

ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của cây chuối Chiều cao thân giả được tính từ mặt đất đến điểm xuất hiện cuống buồng , chiều cao thân giả

phản ánh rõ về sự sinh trưởng của cây, về khả năng tích luỹ vật chất khô trong cây, chiều cao thân giả phụ thuộc vào giống, đất đai, điều kiện nhiệt độ, ẩm

độ, ánh sáng, chế độ chăm sóc, bón phân Sự phát triển chiều cao thân giả còn

phụ thuộc vào từng thời kỳ của cây, khi mới trồng là thời kỳ bắt đầu sinh trưởng mạnh nhất và giảm dần đến khi phân hoá mạnh

Chiều cao trung bình của thân giả: 4,02 (± 0,1) m (Phụ lục 1) Kết quả cho thấy, giống chuối nghiên cứu nằm trong nhóm 3 (nhóm cây cao) theo bộ tiêu chuẩn đánh giá của IPGRI (1996) [15]

Thân chuối có thân thật và thân giả, thường thân thật nằm ở dưới đất nên

ta không thể đo được đường kính của thân thật Vì vậy ta chỉ xác định được

đường kính gốc (đo cách mặt đất 10cm), sự tăng trưởng của thân thể hiện khả

năng thích nghi, mức độ sinh trưởng và đặc điểm của giống chuối

Đường kính gốc trung bình : 24,33 (± 0,29) cm (Phụ lục 1) Đường

kính được tính theo công thức toán học từ chu vi: C = π.d (trong đó, C là chu vi; d là đường kính và π là hằng số, bằng 3,14)

Hình 4.2 Mặt cắt đường kính gốc chuối Phấn Vàng cách mặt đất 10cm

Màu sắc thân giả:

(a) Màu sắc lớp vỏ ngoài (b) Màu lớp vỏ (bẹ) thứ 2 (c) Lát cắt dọc thân giả

Hình 4.3 Màu của vỏ và lát cắt dọc thân giả

Lớp vỏ bẹ ngoài cùng của thân giả nằm trong nhóm 01, có màu pha tạp giữa màu xanh và màu vàng và có dạng bóng láng (Hình 4.3a)

Lớp vỏ bẹ thứ 2 (khi bóc lớp vỏ ngoài ra) thuộc nhóm 05 (màu Hồng – tía) (Hình 4.3b)

Màu nhựa cây (sáp) có dạng nước loãng (nhóm 01) và rỉ sáp ở bẹ lá xuất hiện rất ít hoặc không thấy dấu hiệu của sáp (nhóm 01)

Hình 4.4 Bộ phận thân thật của chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

Lá

Đây là chỉ tiêu để đánh giá khả năng sinh trưởng của cây Trong một

chừng mực nhất định, động thái ra lá và động thái tăng diện tích lá càng cao thì khả năng quang hợp càng lớn dẫn đến khả năng đồng hoá và tích luỹ vật chất khô vào trong cây càng nhiều nó cũng là cơ sở cho việc hình thành năng suất sau này Theo tiêu chuẩn IPGRI lấy lá thứ 3 được đếm từ lá cuối cùng (lá 1) phát sinh trước khi trổ buồng để mô tả đặc trưng của lá

Lá chuối được sinh ra từ thân ngầm (đỉnh sinh trưởng) đến giữa thân giả rồi mọc thẳng lên Chu kỳ sống của giống chuối có khoảng 33 - 38 lá Ở thời điểm cây đã trổ buồng, trung bình một cây có 7,87(± 0,12) lá/cây (Phụ lục 1) Trong

đó, số lá bị rách do tác động của gió chiếm tỉ lệ khá lớn, trung bình 6,83 (± 0,07)

lá/cây (chiếm 86,8% số lá trên cây) (Phụ lục 1)

Cuống lá được tính từ thân giả đến phiến lá: Đặc điểm của lá thứ 3 (lá bang

đã mở rộng, đếm từ điểm đỉnh của cây) có vết đốm nhỏ (nhóm 2) và màu nâu

(nhóm 1), trong đó ở đỉnh của bẹ lại không có vết đốm (Hình 4.5)

Hình 4.5 Không có vết đốm trên bẹ lá thứ 3 của giống chuối Phấn Vàng -

Phú Thọ

Ống cuống lá thứ 3 nằm trong nhóm phân loại 04, có gờ cuống uốn cong đều đối xứng (Hình 4.6)

(a) (b)

Hình 4.6 Hình dạng ống cuống lá thứ 3 của giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

Gờ cuống lá là dạng có cánh, bám sát vào thân giả (Hình 4.7), gờ cuống thuộc nhóm có gờ cuống còn tươi, rìa của gờ cuống có mầu nâu đỏ chạy dọc theo cuống (Hình 4.5, 4.7b)

Hình 4.7 Đặc trưng của rìa cuống lá thứ 3 giống chuối Phấn Vàng - Phú Thọ

Độ mở của gờ cuống nằm trong nhóm 01 (>1cm) (Hình 4.6b, 4.7c)

Chiều dài cuống lá thứ 3 với giá trị trung bình là 52,02 (± 1,42) cm (Phụ lục 1), nằm trong nhóm thứ 2 (51 - 70cm)

Chiều dài phiến lá (đo ở lá có kích thước lớn nhất) trung bình là 178,43 (± 3,09) cm (Phụ lục 1), nằm trong nhóm 2 trong bộ tiêu chuẩn phân loại về chiều dài lá

Chiều rộng phiến lá (đo ở lá và vị trí lá có kích thước lớn nhất): 52,66(± 0,68) cm (Phụ lục 1), nằm trong nhóm có chiều rộng lá ≤ 70cm

Tỷ lệ lá (chiều dài/chiều rộng): 3,39

Màu sắc lá: mặt lá trên, lá của giống chuối Phấn Vàng có dạng màu xanh trung bình, bề mặt ngoài dạng mờ đục, không có nếp nhăn (Hình 4.8)

Hình 4.8 Màu sắc mặt lá trên và dưới của giống chuối Phấn Vàng

Bề mặt dưới của lá có một lớp phấn mỏng màu trắng (Hình 4.8b, 4.9a) Khi loại bỏ lớp phấn, bề mặt dưới có màu xanh trung bình (Hình 4.9b)

Hình 4.9 Màu sắc và lớp phấn ở mặt dưới lá giống chuối Phấn Vàng

Đáy phiến lá (điểm gắn giữa phiến lá và cuống lá) nằm trong nhóm có dạng

không cân xứng (Hình 4.10)

Hình 4.10 Sự không cân xứng của hai bên phiến lá so với trục cuống lá

Bề mặt sống gân lá (ở mặt dưới phiến lá) có dạng màu vàng nhạt (Hình 4.10) Màu của bề mặt bụng lá có màu xanh-vàng (Hình 4.9b)

Lá đọt xì gà có màu xanh – vàng ( Hình 4.11)

Hình 4.11 Đặc điểm màu sắc lá đọt (đọt xì gà)

Hoa, quả chuối

Hoa chuối còn gọi là bắp chuối (bi chuối) gồm nhiều chùm hoa (hay hàng hoa) xếp theo một trục sau này phát triển thành buồng chuối Bẹ ngoài của hoa (thường gọi là bi chuối), bẹ có nhiều màu sắc khác nhau, tùy theo giống chuối (Pillay

& Tenkouano 2011) [16] giống chuối nghiên cứu có màu bi đỏ tím (Hình 4.12) Khi

bẹ ngoài (lá bi) mở ra sẽ thấy hoa ở trong, về sau bẹ hoa ngoài rụng đi Lúc bẹ ngoài

mở sẽ lộ từng hàng hoa cái nở ra ở gốc bi chuối, rồi đến hoa trung tính sau cùng là hoa đực ở cuối Hai loại hoa trung tính và hoa đực sẽ không phát triển thành quả

Hình 4.12 Đặc điểm của hoa chuối khi nở

Trong điều kiện để tự nhiên, bi chuối sẽ sinh trưởng kéo dài, ở giữa và cuối buồng chuối là các loại hoa trung tính và hoa đực, những hoa này sẽ rụng đi và để lại các vết sẹo trên thân cuống buồng Đối với những buồng được ngắt bi, quả sẽ

có kích thước lớn hơn, do không bị mất dinh dưỡng để nuôi bi chuối trong quá trình từ khi ra hoa đến khi thu hoạch (Hình 4.13b)

(a) Buồng chuối để tự nhiên (b) Buồng chuối được ngắt bi

Hình 4.13 Đặc điểm của buồng chuối Phấn Vàng

Chiều dài cuống của buồng được đo từ đỉnh lá đến nải chuối thứ nhất: Trung bình là 42,83(± 1,63) cm (Phụ lục 1); độ rộng cuống đo ở đoạn giữa của cuống buồng: 4,5 (± 0,06) cm (Phụ lục 1)

Số lóng trên cuống buồng (tính từ lá bắc cuối cùng đến nải chuối đầu tiên)

là 2,77 (± 0,03) lóng (Phụ lục 1)

Cuống buồng có màu xanh nhạt khi mới ra bi và chuyển sang màu xanh – vàng khi buồng còn non, sau đó chuyển dần sang màu xanh đậm khi quả đã thuần thục (Hình 14) Ở giai đoạn này, trên các lóng cuống xuất hiện các vết nám màu

đen (Hình 14b)

(a) Màu cuống buồng khi còn non

(b) Màu cuống buồng khi quả thành thục (c) Đo đường kính cuống buồng

Hình 4.14 Đặc điểm buồng và cuống buồng chuối

Trên cuống buồng có rất nhiều lông tơ ngắn lông tơ ngắn (Nhóm 3) Trục cuống buồng và thân chính tạo thành một góc xiên khoảng 450 (Hình 4.13b)

Các nải chuối phát triển khá đều, buồng chuối có dạng hình trụ (Hình 4.13b, 4.14b) Nhìn chung, các nải phân bố khá đều và khít nhau trên trục buồng Mỗi nải gồm 2 hàng quả sắp xếp tương đối khít nhau (Hình 4.14b) Dưới đáy của buồng có để lại các vết sẹo do hoa trung tính và hoa đực không phát triển thành quả (Hình 4.15b) Đặc điểm này nhằm phân biệt với một số giống chuối khác Ở một số giống, lá bắc (lá bi) vẫn tồn tại trên đuôi trục buồng cho đến khi quả chín (Pillay & Tenkouano 2011) [16]

Hình 4.15 Đặc điểm buồng chuối và vết sẹo đuôi cuống buồng

Trong điều kiện để tự nhiên, không cắt bỏ bi, đuôi cuống buồng sẽ kéo dài,

và tạo thành một góc hơi xiên, rủ xuống đất

Bi chuối (hoa đực) có hình dạng thuôn dài (Hình 4.12, 4.13, 4.14), thuộc nhóm 2 trong bộ phân loại của IPGRI (1996) [15] Kích thước bi chuối trung bình có chiều dài là 29,5 (± 0,85) cm; chiều rộng trung bình là 13,68 (± 0,52) cm (Phụ lục 1)