Tìm hiểu thực trạng môi trường và đề xuất giải pháp khắc phục ở làng nghề miến dong Việt Cường xã Hóa Thượng huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên.

Với tốc độ phát triển 8%/ năm tính theo giá trị đầu ra, sự phát triển làng nghề đã nâng cao thu nhập của người dân nông thôn gấp 3 - 4 lần so với hoạt động sản xuất nông nghiệp, đồng thờ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

ĐINH PHÚ NAM

Tên đề tài:

“TÌM HIỂU THỰC TRẠNG MÔI TRƯỜNG VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC Ở LÀNG NGHỀ MIẾN DONG VIỆT CƯỜNG

XÃ HÓA THƯỢNG, HUYỆN ĐỒNG HỶ, TỈNH THÁI NGUYÊN”

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành : Khoa học Môi trường

LỜI CẢM ƠN

Được sự nhất trí của Khoa Tài nguyên và Môi trường, Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên, sự hướng dẫn của thầy giáo Th.S Nguyễn Đình

Thi tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:“ Tìm hiểu thực trạng môi trường và đề xuất

giải pháp khắc phục ở làng nghề miến dong Việt Cường xã Hóa Thượng huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên.”

Để đạt được kết quả như ngày hôm nay, em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ, dạy bảo tận tình của các thầy cô giáo trong Ban Giám hiệu nhà trường, Ban Chủ nhiệm Khoa Môi trường cùng các thầy cô giáo Đặc biệt, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo Th.S Nguyễn Đình Thi đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện đề tài tốt nghiệp của em

Qua thời gian thực tập tại UBND xã Hóa Thượng em đã rút ra được nhiều kinh nghiệm thực tế mà khi ngồi trên ghế nhà trường em chưa được biết đến Em xin chân thành cảm ơn UBND xã cùng các Ban ngành địa phương tại địa điểm thực tập đã tạo điều kiện giúp đỡ, chỉ bảo cho em suốt quá trình thực tập tốt nghiệp

Do thời gian thực tập ngắn, em còn hạn chế về kiến thức cũng như kinh nghiệm thực tế nên khoá luận không tránh khỏi những sai sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo để bản báo cáo khoá luận tốt nghiệp của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 05năm 2014

Sinh viên Đinh Phú Nam

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Các từ viết tắt Diễn giải nội dung

BOD Nhu cầu oxy sinh hóa

BTNMT Bộ Tài nguyên Môi trường

TTCN Tiểu Thủ Công Nghiệp CNH-HĐH Công Nghiệp Hóa-Hiện Đại Hóa

KHCN&MT Khoa Học Công Nghệ và Môi Trường

SXCN Sản Xuất Công Nghiệp TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam

LTTP&VLXD Lương Thực Thực Phẩm và Vật Liệu

Xây Dựng

PTSXTTCN Phương Thức Sản Xuất Tiểu Thủ Công

Nghiệp TTCN Tiểu thủ công nghiệp SXCN Sản Xuất Công Nghiệp

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Trong sự nghiệp xây dựng Nông thôn mới hiện nay, sự phát triển làng nghề đã có những đóng góp tích cực cho sự phát triển kinh tế nông thôn Nó đã giải quyết việc làm cho hơn 11 triệu lao động lúc nông nhàn, đóng góp cho xuất khẩu 600 triệu USD Với tốc độ phát triển 8%/ năm tính theo giá trị đầu ra, sự phát triển làng nghề đã nâng cao thu nhập của người dân nông thôn gấp 3 - 4 lần

so với hoạt động sản xuất nông nghiệp, đồng thời góp phần cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn Các làng nghề nông thôn đóng một vai trò quan trọng trong lịch

sử phát triển Việt Nam Phần lớn các làng nghề đã hình thành lâu đời có giá trị văn hóa lịch sử của địa phương Trong khu vực nông thôn các hoạt động làng nghề đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo đời sống nhân dân, làm tăng quan hệ làng xóm láng giềng, góp phần đảm bảo an ninh trật tự nông thôn Ngoài ra các sản phẩm làng nghề cũng góp phần truyền

bá giá trị văn hóa, lịch sử của Việt Nam ra nước ngoài

Tuy nhiên bên cạnh mặt tích cực kể trên thì các làng nghề nước ta hiện nay đang phải đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường nghiêm trọng Theo kết quả phân tích của Viện KH & CNMT Trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm

2002 thì 100% mẫu nước thải ở các làng nghề đều vượt quá tiêu chuẩn cho phép, nước mặt, nước ngầm đều có dấu hiệu ô nhiễm, ở các làng nghề chế biến nông sản, dệt nhuộm nước thải cống chung từ khu vực sản xuất chứa hàm lượng COD rất cao có khi lên đến 2003 mg/l vượt quá tiêu chuẩn cho phép từ 3 - 4 lần, ở các làng nghề sản xuất vật liệu xây dựng, gốm sứ, sơn mài ước tính tải lượng ô nhiễm không khí do đốt than để nung gốm sứ lên tới hàng triệu m3 khí độc Sống trong điều kiện môi trường như vậy, người dân ở các làng nghề phải đối mặt với những căn bệnh mang tính nghề nghiệp, sức khoẻ bị ảnh hưởng ở làng nghề giấy Phong Khê (Bắc Ninh) có 30% dân số bị mắc bệnh về da liễu, hô hấp và

đường ruột Tại làng nghề Bát Tràng qua khảo sát 223 người dân thì có 76 người mắc bệnh đường hô hấp, 23 người bị lao Còn tại làng nghề tái chế kim loại tỷ lệ người mắc bệnh hiểm nghèo như ung thư, dị tật bẩm sinh tương đối cao

Trong cơ cấu làng nghề nói chung, làng nghề miến dong là 1 trong những làng nghề có vị trí quan trọng Hoạt động của các làng nghề miến dong tạo ra giá trị về mặt kinh tế, xã hội Sự đổi mới trong chính sách kinh tế xã hội của đất nước đã tạo điều kiện cho nhiều làng nghề miến dong có cơ hội phát triển, mở rộng sản xuất, mở rộng thị trường trong và ngoài nước

Làng nghề với những hoạt động phát triển đã gây ra tác động tích cực và tiêu cực đến đời sống kinh tế xã hội , môi trường và mang đặc thù đa dạng, các loại chất thải đặc biệt là nước thải gây ô nhiễm nặng nề trong một số khu vực Đối với nước thải từ các cơ sở miến dong thông thường còn chứa nhiều hóa chất còn lại trong đó Vì vậy nước thải có pH, COD, TS, SS, BOD5, độ màu cao đến rất cao

Làng nghề miến dong Việt Cường xã Hóa Thượng huyện Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên là một làng nghề miến dong điển hình về xây dựng nông thôn mới tỉnh Thái Nguyên Hiện nay các cơ sở miến dong ở Việt Cường đã được tập trung lại Tuy nhiên hệ thống hạ tầng kỹ thuật và xử lí ô nhiễm môi trường ở đây còn rất lạc hậu Hàng ngày các cơ sở nghiền bột xả ra môi trường khoảng 900 m3nước thải với hàm lượng COD lên đến hàng trăm mg/l Các loại hóa chất tẩy trắng còn lại trong nước thải đã gây ô nhiễm trầm trọng cho môi trường nước trong khu vực xóm Việt Cường của xã Hóa Thượng Ô nhiễm môi trường đã gây tác động tiêu cực rõ rệt đến sức khỏe cộng đồng và ảnh hưởng xấu đến điều kiện xã hội của xóm

Trước thực trạng bức xúc về vấn đề môi trường của làng nghề miến dong

tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Tìm hiểu thực trạng môi trường và đề xuất giải

pháp khắc phục ở làng nghề miến dong Việt Cường xã Hóa Thượng huyện

Đồng Hỷ tỉnh Thái Nguyên

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đánh giá thực trạng môi trường đất, nước, không khí ở làng nghề miến dong Việt Cường và xây dựng giải pháp quy hoạch môi trường làng nghề để cải thiện môi trường góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân

1.3 Mục tiêu nghiên cứu

Điều tra, đánh giá hiện trạng môi trường làng nghề miến dong Việt Cường

xã Hóa Thượng

Xây dựng giảI pháp quy hoạch môi trường làng nghề miến dong Việt Cường

1.4 Mục tiêu cụ thể

- Tìm hiểu hiện trạng môi trường làng nghề miến dong Việt Cường

- Đánh giá chất lượng môi trường làng nghề sản xuất miến dong Việt Cường

- Đưa ra phương hướng mục tiêu đề xuất quy hoạch môi trường làng nghề miến dong Việt Cường

1.5 Yêu cầu của đề tài

- Yêu cầu số liệu thu thập phải chính xác, khách quan, trung thực

- Các kiến nghị đưa ra phải phù hợp với tình hình phát triển tại địa phương

và có tính khả thi cao

1.6 Ý nghĩa của đề tài

- Vận dụng và phát huy kiến thức lí thuyết đã học vào thực tiễn

- Nâng cao năng lực, rèn luyện kỹ năng và rút kinh nghiệm thực tế phục

vụ cho công tác sau này

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Quy hoạch môi trường

2.1.1 Khái niệm và tiêu chí làng nghề

“Làng nghề” là các làng nông thôn Việt Nam có ngành nghề tiểu thủ công, phi nông nghiệp chiến ưu thế về số hộ, số lao động và thu nhập so với nghề nông Có nhiều hình thức làng nghề: Làng một nghề làng nhiều nghề, làng nghề truyền thống, làng nghề mới

Có nhiều ý kiến khác nhau nhưng nói chung đều thống nhất một số điểm chủ yếu sau [2]:

- Giá trị sản xuất và thu nhập từ nghề phi nông nghiệp ở làng nghề đạt trên 50% so với tổng giá trị sản xuất và thu nhập chung của làng nghề trong năm

- Số hộ và số lao động tham gia thường xuyên hoặc không thường xuyên, trực tiếp hoặc gián tiếp đối với nghề phi nông nghiệp ở làng ít nhất từ 50% so với tổng số hộ và lao động ở làng nghề

- Sản phẩm phi nông nghiệp do làng nghề sản xuất mang tính đặc thù của làng và do người làng tham gia

2.1.2 Đặc điểm chung của làng nghề

Mỗi làng nghề tuy có sự khác nhau về quy mô sản xuất, quy trình công nghệ, tính chất sản phẩm nhưng đều có chung một số đặc điểm sau:

-Quy mô sản xuất nghề nhỏ (gia đình, thôn, xóm), trình độ thủ công, thiết

bị chắp vá, lạc hậu, cơ sở sản xuất xen lẫn trong khu dân cư

- Lực lượng lao động không phân biệt tuổi tác, giới tính, phần lớn có quan

hệ gia đình dòng họ, được đào tạo theo kiểu kinh nghiệm “cha truyền con nối”

- Phát triển không theo quy hoạch, không ổn định, có tính thời vụ, thăng trầm phụ thuộc vào đặc điểm sản xuất, nhu cầu thị trường trong và ngoài nước

- Các làng nghề từ Bắc đến Nam có nhiều tính chất tương đồng về nghề, về sản phẩm, tính văn hoá nghệ thuật do hiện tượng di dân, di nghề và sự bành trướng tự nhiên của hiện tượng kinh tế xã hội làng nghề.[1]

2.1.3 Phân loại làng nghề

Theo Đặng Kim Chi, viện KH&CNMT, ĐHBK, Hà Nội có nhiều cách khác nhau để phân loại các làng nghề,theo ngành sản xuất và loại hình sản xuất, thì hiện nay làng nghề nước ta có thể phân thành 6 ngành chính như sau:

- Ươm tơ, dệt vải và may đồ da

- Chế biến lương thực thực phẩm, dược liệu

- Tái chế phế liệu (giấy, nhựa, kim loại…)

- Thủ công mỹ nghệ, thêu ren

- Vật liệu xây dựng, khai thác và chế tác đá

Trong nông thôn Việt Nam, số hộ, cơ sở ngành nghề nông thôn chiếm 11,29% Sự phát triển của các làng nghề gắn liền với sự hình thành và phát triển của cơ chế thị trường có sự định hướng của Nhà nước, biểu hiện ở sự đa dạng của cơ cấu ngành nghề và cơ cấu sản phẩm

Có hơn 90% sản phẩm của ngành nghề nông thôn tiêu thụ ở trong nước, sản phẩm tham gia xuất khẩu chủ yếu là hàng thủ công mỹ nghệ, hiện nay đã có mặt ở 100 nước Kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ và đồ gia dụng năm 2000 ước đạt khoảng 300 triệu USD, năm 2006 ước đạt khoảng 600 triệu USD

Hiện nay, trong nông thôn có khoảng 11 triệu lao động ngành nghề phi nông nghiệp, chiếm 30,45% lực lượng lao động nông thôn Các ngành nghề nông thôn phát triển đã tạo thêm việc làm mới, thu hút thêm lao động Do đó ngành

nghề nông thôn được coi là động lực trực tiếp giải quyết việc làm cho lao động ở nông thôn,

Với tốc độ phát triển 8% tính theo giá trị đầu ra, sự phát triển làng nghề đã nâng cao thu nhập của người dân làng nghề gấp 3- 4 lần so với hoạt động sản xuất nông nghiệp Trên cơ sở tạo ra việc làm, tăng thêm thu nhập, làng nghề nông thôn được coi là động lực làm chuyển dịch cơ cấu xã hội nông thôn theo hướng tăng hộ giàu, giảm hộ nghèo, nâng cao phúc lợi cho người dân

Các làng nghề ở nông thôn phát triển đã tạo ra một khối lượng hàng hoá đáng kể, đáp ứng kịp thời nhu cầu đa dạng của đời sống nhân dân, góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế địa phương và tăng kim ngạch xuất khẩu Thị trường trong nước và ngoài nước được mở rộng đã có tác dụng kích thích sản xuất và phát triển Nhiều doanh nghiệp và hộ sản xuất trong làng nghề đã kinh doanh đúng pháp luật, có hiệu quả và tạo ra nhiều loại sản phẩm đảm bảo chất lượng, có uy tín cao trên thị trường trong và ngoài nước như đồ gỗ Đồng

Kỵ, tái chế sắt Đa Hội, chạm bạc Đồng Xâm,… Mặt khác, hàng năm các làng nghề tạo ra việc làm tại chỗ cho hàng vạn lao động và thu hút hàng trăm lao động nông nhàn ở các vùng phụ cận

Các làng nghề đã góp phần quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế mở rộng nông thôn và xoá đói giảm nghèo Nhiều vùng nông thôn có làng nghề phát triển đã có nhiều thay đổi về đời sống Gần như 100% các xã có làng nghề đều có điện lưới, đường ô tô tới trung tâm xã, có điện thoại, trạm y tế

xã, phổ cập giáo dục tiểu học,… nhà ngói, nhà mái bằng Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt so với nhân dân ở vùng thuần nông

Như vậy, làng nghề phát triển là động lực làm chuyển dịch cơ cấu xã hội nông thôn theo hướng tăng hộ giàu, giảm hộ nghèo, nâng cao phúc lợi cho người dân, góp phần vào công cuộc CNH nông thôn.[4]

2.2 Những vấn đề ô nhiễm môi trường làng nghề

2.2.1 Khái niệm ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm môi trường là hiện tượng suy giảm chất lượng môi trường quá một giới hạn cho phép, đi ngược lại với mục đích sử dụng môi trường, ảnh hưởng tới sức khoẻ con người và sinh vật ( Lê Huy Bá,2005)

Theo tổ chức y tế thế giới: Ô nhiễm môi trường là việc chuyển các chất thải hoặc nguyên liệu vào môi trường đến mức có khả năng gây hại cho sức khoẻ con người và sự phát triển của sinh vật hoặc giảm chất lượng môi trường sống

Tóm lại, ô nhiễm môi trường là hiện tượng làm giảm chất lượng môi trường

và tác động tiêu cực đến sức khoẻ con người và sự phát triển của sinh vật

Mỗi một môi trường sinh thái đều có mức giới hạn về các thành phần, quá giới hạn đó sẽ gọi là ô nhiễm Để đảm bảo môi trường được trong sạch các tổ chức quốc tế và các chính phủ các nước đã xây dựng các tiêu chuẩn môi trường không giống nhau giữa các nước khác nhau và nhằm những mục đích khác nhau.[5]

2.2.2 Hiện trạng ô nhiễm môi trường ở các làng nghề

Trong khi các nước công nghiệp hiện đại đang quan tâm lo lắng đến sự ô nhiễm môi trường từ các nhà máy điện, hoá chất, từ các lò phản ứng hạt nhân hoặc các chất thải công nghiệp thì ở Việt Nam nỗi lo đó lại bắt đầu từ các làng nghề Trong những năm qua, nhờ có chính sách mở cửa của Đảng và Nhà nước, các làng nghề Việt Nam từng bước khôi phục và phát triển mạnh, góp phần thay đổi bộ mặt kinh tế nông thôn Việt Nam Tuy nhiên, bên cạnh đó, môi trường làng nghề cũng đã trở thành vấn đề bức xúc và tập trung sự chú ý nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và quản lí môi trường

Theo nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy tình hình ô nhiễm tại các làng nghề diễn ra khá nghiêm trọng, các chỉ tiêu phân tích nước thải như COD, BOD,

SS hàm lượng các chất khí thải CO2, SO2, bụi, tiếng ồn đều vượt quá tiều chuẩn cho phép Tuy nhiên mức độ ô nhiễm các môi trường nước, không khí, đất do

sản xuất ngành nghề gây ra là không giống nhau giữa các phân ngành Mức độ ô nhiễm diễn ra phụ thuộc vào đặc điểm sản xuất tính chất sản phẩm và thành phần chất thải ra môi trường

Để tìm hiểu vấn đề ô nhiễm môi trường do sản xuất ngành nghề một cách đầy đủ hơn chúng tôi tìm hiểu theo các nhóm nghề Theo cách này hiện trạng ô nhiễm ở các làng nghề được thể hiện như sau:

- Hiện trạng ô nhiễm môi trường làng nghề chế biến NSTP

Chế biến nông sản thực phẩm là ngành có nhu cầu nước rất lớn và thải ra một lượng nước không nhỏ giàu chất hữu cơ gây ô nhiễm môi trường, như nước thải của quá trình sản xuất tinh bột từ sắn có hàm lượng ô nhiễm rất cao (COD = 13.300 - 20.000mg/l; BOD5 = 5.500 - 125.000mg/l) Nước thải cống chung của các làng này đều vượt tiêu chuẩn cho phép từ 5-32 lần Đặc trưng nước thải của một số làng nghề chế biến NSTP cho thấy chất lượng môi trường nước tại các làng nghề là rất đáng lo ngại

Cho đến nay phần lớn nước thải tại các làng nghề hầu hết đều thải thẳng ta ngoài không qua bất kỳ khâu xử lí nào Nước thải này tồn đọng ở cống rãnh thường bị phân huỷ yếm khí gây ô nhiễm không khí và ngấm xuống lòng đất gây

ô nhiễm môi trường đất và suy giảm chất lượng nước ngầm Chất lượng nước ngầm tại các làng nghề chế biến NSTP phần lớn đều có dấu hiệu ô nhiễm với hàm lượng COD, TS, NH4+ trong nước giếng cao Nước giếng của làng Tân Độ

và Ninh Vân còn nhiễm vi khuẩn Colifom, đặc biệt nước giếng của làng nghề sản xuất nước mắm Hải Thanh (Thanh Hoá) đã bị ô nhiễm nghiêm trọng (COD =

186 mg/l), người dân trong làng phải mua nước ngọt ở nơi khác để sử dụng Nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí đặc trưng nhất của các làng nghề CBNSTP là mùi hôi do sự phân huỷ yếm khí các chất hữu cơ dạng rắn và chất hữu cơ tồn đọng trong nước thải sinh ra, các khí ô nhiễm gồm H2S, CH4, NH3… Mặt khác tại các làng nghề CBNSTP sử dụng than và củi làm chất đốt đã thải

vào không khí bụi và các chất khí CO2, SO2, NO2, NO tuy nhiên do được phát tán nên các chỉ tiêu về bụi và các chất khí này trong khu vực sản xuất đều nhỏ hơn TCCP Tại 16 làng nghề chế biến NSTP được khảo sát thuộc đề tài KC 08-

09 đều có hàm lượng H2S vượt TCCP, trong đó tại làng nghề tinh bột, rượu sắn Tân Độ, miến Yên Ninh nồng độ H2S trong không khí gấp từ 25-33 lần TCCP

Xỉ than có mặt ở hầu hết các làng nghề chế biến nông NSTP, là nguồn chất thải rắn tạo bụi Ở làng nghề bún Phú Đô mỗi năm sử dụng 5250 tấn than Như vậy theo ước tính của viện KHCN&MT cứ một tấn than cháy tạo ra 0,2 tấn xỉ than thì chỉ riêng 2 tháng làng nghề đã thải ra 1050 tấn xỉ than/ năm Tại các địa phương một phần xỉ than được dùng làm vật liệu xây dựng, san lấp đường đi, đóng gạch… phần còn lại thải không đúng quy định vào môi tường, điều này sẽ ảnh hưởng đến môi trường [8]

- Hiện trạng ô nhiễm môi trường các làng nghề sản xuất vật liệu xây dựng và khai thác đá

Các làng sản xuất vật liệu xây dựng ở nước ta hiện nay, công nghệ sản xuất còn thô sơ, tỷ lệ cơ khí hoá thấp, lao động giản đơn là chủ yếu, sản xuất vật liệu tiêu thụ một lượng rất lớn nhiên liệu là than và củi

Ở các làng này mức độ ô nhiễm không khí là nghiêm trọng nhất Bụi phát sinh từ các quá trình khai thác, gia công nguyên liệu , vận chuyển vào lò, ra lò và bốc dỡ sản phẩm, hoạt động giao thông là rất lớn Khói độc và sức nóng toả ra từ các lò nung, tiếng ồn do hoạt động giao thông làm cho môi trường không khí bị

ô nhiễm nặng ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ người dân, cây cối và hoa màu

Đề tài KC 08-09 đã tiến hành khảo sát tại một số làng nghề điển hình và

đã cho thấy hàng năm các làng nghề thải ra môi trường một số lượng lớn các chất gây ô nhiễm không khí Nồng độ bụi ở các khu vực khai thác chế biến đá ở Tràng Thạch - Đà Nẵng thường xuyên vượt TCCP từ 3-5 lần và tiếng ồn thường xuyên ở mức cao từ 80 – 95dBA

Tại làng Hương Vĩ (Bắc Giang) là nơi có 320 lò nung vôi hoạt động, hàm lượng khói, bụi tại đây cao hơn tới 12,7 lần TCCP, khí NO2, CO2 cao hơn TCCP 0,4 lần, hầu hết nguồn nước sinh hoạt đều không đạt TCCP, do hoạt động của các phương tiện giao thông chuyên chở ở đây cũng gây ta tiếng ồn khó chịu

Ở khu lò gạch Khai Thái (Hà Tây) nồng độ bụi vượt TCCP từ 3 – 5 lần

SO2, NOx, CO vượt TCCP hàng chục lần, ngoài ra còn có ô nhiễm nhiệt làm ảnh hưởng đến hoa màu

` Trong quá trình khai thác nguyên liệu cho sản xuất gạch ngói thiếu quy hoạch đã gây huỷ hoại thảm thực vật, tạo ra các vùng trũng ảnh hưởng lớn tới quá trình tưới tiêu và làm giảm diện tích canh tác.[2]

- Hiện trạng ô nhiễm môi trường các làng nghề tái chế chất thải

Làng nghề tái chế chất thải gồm: tái chế giấy, tái chế kim loại, tái chế nhựa… là một ngành mới được hình thành tuy nhiên trong những năm qua đã khá phát triển Tuy nhiên hiện nay tình trạng ô nhiễm môi trường ở các làng nghề này đang diễn ra hết sức nghiêm trọng ở tất cả ba thành phần: đất, nước, không khí

Làng nghề tái chế giấy Phong Khê (Bắc Ninh), nơi có hơn 100 dây chuyền sản xuất giấy có công suất 400 tấn/năm và toàn bộ dây chuyền đều sử dụng than đốt, bình quân 1 ngày hết 40 ngàn tấn than Do cộng hưởng của bụi và khói than nên nguồn “khí thải” của người dân cứ cạn dần Các loại hoá chất như phèn, nhựa thông, phẩm màu được pha lẫn trong nước trong quá trình sản xuất và được thải ra một cách bừa bãi dẫn đến những con mương dẫn nước đặc mùi hôi thối, hậu quả làm nguồn nước sinh hoạt bị ô nhiễm nặng Theo thống kê của xã cho thấy hàng tháng các dây chuyền này thải ra hàng trăm mét khối các chất thải rắn như xỉ than, nilon

Tại làng nghề tái chế chì Đông Mai (Hưng Yên) nơi có 25 lò nấu tái chế chì, hàng ngày lượng chì thải vào không khí hơn 500 kg chì, lượng chì thải trong

nguồn nước là 0,77 mg/l vượt TCCP 15 lần, lượng chì trong nước ở ao đãi chì và

đổ xỉ hàm lượng 3,278 mg/l vượt TCCP 65 lần, bụi chì trong không khí biến động từ 26,332 – 46,414 mg/m3

gấp 7,7 – 15,4 lần so với TCCP

Làng nghề tái chế nhựa Minh Khai hàng năm thải ra khoảng 455000 m3nước thải; hàm lượng COD 120 mg/l (vượt TCCP 1,2 lần); BOD5 68 mg/l (vượt TCCP 1,3 lần) [1]

- Hiện trạng ô nhiễm môi trường làng nghề dệt nhuộm

Cũng như các làng nghề chế biến NSTP, vấn đề ô nhiễm môi trường nước

là vấn đề lớn nhất đối với các làng nghề dệt nhuộm Đây là ngành sử dụng nhiều nước, nhiều hoá chất, thuốc nhuộm Thông thường khoảng 30% thuốc nhuộm và 85-90% hoá chất còn lại trong nước thải vì vậy nước thải có pH, COD, TS, BOD, độ màu rất cao.[1]

- Làng nghề thủ công mỹ nghệ

Trong cơ cấu làng nghề nói chung, làng nghề thủ công mỹ nghệ chiếm một

vị trí quan trọng Hoạt động của các làng này không chỉ tạo ra những giá trị về mặt kinh tế xã hội, mà còn tạo ra những giá trị văn hoá tinh thần sâu sắc Tuy nhiên, hiện nay vấn đề ô nhiễm môi trường ở một số làng nghề thủ công mỹ nghệ đang là vấn đề hết sức bức xúc, đặc biệt là tình trạng ô nhiễm môi trường nước và không khí

Đối với môi trường nước, loại hình gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng nhất là các làng nghề sơn mài và chạm bạc Lượng nước tiêu thụ tuy không lớn, nhưng có chứa hàm lượng chất ô nhiễm cao Làng nghề sơn mài Hạ Thái (Hà Tây), nơi có 60% số hộ làm nghề sơn mài truyền thống, hàm lượng COD, BOD5

và SS đo được tại các điểm trong làng đều cao hơn TCCP từ 1,8 - 3,5 lần Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm - Thái Bình hàm lượng một số chỉ tiêu đo được trong

n ước th ải nh ư sau: CN- là 0,753 mg/l (gấp 1,5 lần TCCP), Zn2+ 4,75 mg/l (gấp 2,4 lần), Hg2+ 0,035 mg/l (gấp 7 lần TCCP)

Tình trạng ô nhiễm không khí đang xảy ra ở các làng nghề gốm sứ và chế tác đá Ô nhiễm bụi từ các làng nghề sản xuất gốm sứ và chế tác đá mỹ nghệ do

sử dụng nguyên liệu là đất đá Ô nhiễm các khí thải lò đốt như CO, CO2 , SO2,

NOx do sử dụng các lò đốt thủ công có hiệu suất đốt thấp và không có hệ thống

xử lí khói lò Ở khu vực sản xuất làng gốm sứ Bát Tràng, Kim Lan, Văn Đức và

Đa Tốn lượng xỉ và tro hàng năm ở khu vực này lên tới 15 ngàn tấn và có tới 480 tấn nguyên liệu sản xuất bị rơi vãi Lượng bụi, tro và xỉ thải ra trung bình là 43,7 tấn/ngày đêm, lượng khí CO và CO2 xấp xỉ 73,8 triệu tấn/năm, lượng khí SO2

629 ngàn m3/năm, lượng oxy tiêu hao cho quá trình đốt cháy tới 5,966 triệu tấn/năm.[1]

2.2.3 Ảnh hưởng của sản xuất làng nghề tới sức khoẻ cộng đồng

Các chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất ở các làng nghề đã và đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới môi trường, làm suy thoái môi trường và tác động trực tiếp đến sức khoẻ của người nhân dân

Có thể tóm tắt một số bệnh tật điển hình đối với dân cư làng nghề như sau: + Bệnh điếc nghề nghiệp

+ Bệnh tai - mũi - họng nghề nghiệp

đan, chế biến gỗ thì tỷ lệ người mắc các bệnh ngoài da, bệnh mắt hột, bệnh phụ khoa tăng; làng nghề gây tiếng ồn lớn thì tỷ lệ người mắc bệnh thần kinh, bệnh não cao, tuổi thọ giảm

Theo kết quả điều tra của Bộ y tế năm 2003 tại 30 cơ sở làng nghề thuộc 3 tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định phổ biến là mỹ nghệ, mây tre đan, dệt may, chế biến LTTP và VLXD, bệnh tật trong các hộ gia đình làng nghề là đau lưng, đau cột sống, đau bụng, hội chứng dạ dày, viêm phế quản, viêm phổi, viêm

da, dị ứng, đau mắt,… Các nguy cơ mà người lao động tiếp xúc tại làng nghề ở Bắc Ninh: 95% tiếp xúc với bụi, 85,9% với nóng, 59,65% với hoá chất, 58,9% tai nạn.Tại làng nghề đúc nhôm, chì, kẽm Văn Môn, bệnh hô hấp (44,4%) bệnh

da liễu (13,45) trong tổng số người điều tra

Theo số liệu của Trạm Y tế xã Chỉ Đạo ( Văn Lâm - Hưng Yên), nơi có làng nghề tái chế chì Đông Mai, thì tỷ lệ người dân mắc bệnh về thần kinh chiếm khoảng 71%, bệnh về đường hô hấp chiếm khoảng 65,6% và chứng hồng cầu giảm chiếm 19,4% Trong số 7.523 nhân khẩu toàn xã có 537 ca bệnh, hầu hết ở

độ tuổi 15-49, trong đó có 249 ca bệnh phải gửi lên tuyên trên, tử vong 3 người Qua số liệu khảo sát sức khoẻ người dân Bát Tràng 223 người dân Bát Tràng thì có tới 76 người mắc bệnh về đường hô hấp, 23 người bị bệnh lao Trong năm 1995 có 23 người làng này chết vì bệnh ung thư Cư dân làng gốm này chiếm 70% số bệnh nhân bị bênh ung thư ở các viện ở Hà Nội năm 1996 [2]

2.2.4 Các nhân tố tác động đến môi trường tại các làng nghề

- Quy mô sản xuất

Phần lớn các làng nghề ở nước ta ở quy mô hộ gia đình, sản xuất tự phát, không theo một quy hoạch nhất định Do vậy trong quá trình sản xuất đã ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường tại nơi sản xuất và môi trường xung quanh khu vực sản xuất Số liệu điều tra ngành nghề của Bộ Nông nghiệp và Phát triển

nông thôn làng nghề nông thôn đồng bằng sông Hồng năm 2004 cho thấy, đa số các hộ sản xuất kinh doanh ngay trên diện tích đất ở, nhà ở; mặt bằng sản xuất chật hẹp: diện tích ở bình quân mỗi hộ chỉ khoảng 150 - 200 m2 Gần 80% số hộ

có nhà xưởng sản xuất thô sơ, nhà tạm và bán kiên cố Ở những làng nghề phát triển như Mẫn Xá, Đa Hội (Bắc Ninh)l, Vân Chàng (Nam Định), Vũ Hội, Nguyên Xá (Thái Bình) gần như 100% số hộ ngành nghề sử dụng nhà ở, sân, vườn làm nơi sản xuất hoặc chứa vật tư, nguyên liệu, nhiên liệu, sản phẩm, thậm chí cả chất thải

Việc tận dụng triệt để đất ở của các hộ và đất đai trong khu dân cư để làm nhà xưởng sản xuất, bãi chứa vật tư nguyên liệu…cũng làm suy thoái môi trường đất, môi trường cảnh quan và điều kiện vệ sinh của các hộ cũng như của các khu dân cư nói chung trong làng Sự thiếu hụt, yếu kém của hệ thống thoát nước thải của các hộ và khu dân cư làm cho tình trạng ô nhiễm, suy thoái này trở nên trầm trọng hơn.[6]

- Công nghệ sản xuất và thiết bị

Các loại công nghệ và các thiết bị được sử dụng tại các làng nghề hiện nay phần lớn ở trình độ thủ công, lạc hậu, chắp vá, tay nghề thấp Theo điều tra của Viện khoa học và Công nghệ môi trường thì hiện nay hầu hết các thiết bị để sản xuất của các làng nghề đều được chế tạo từ những năm 1950 - 1960 và chủ yếu đều được mua lại từ các doanh nghiệp đã thanh lí Ví dụ tại làng nghề Vạn Phúc, gần 100% là máy sản xuất và chế tạo tại Việt Nam từ những năm 1950 vẫn còn tồn tại đến ngày nay

Công nghệ sản xuất nêu trên không chỉ làm hạn chế năng suất chất lượng sản phẩm của các cơ sở ngành nghề mà còn trực tiếp gây ra các hệ quả xấu về môi trường Hiệu suất sử dụng nhiên liệu không cao, trung bình khoảng 60% ( 50% đối với ngành nghề chế biến NSTP, 60% đối với ngành tái chế chất thải, 80% đối với ngành dệt nhuộm và may mặc, 90% đối với ngành thủ công mỹ

nghệ xuất khẩu) Các loại vật liệu không được tận dụng, điển hình là ở các làng nghề chế biến lương thực thực phẩm, bã thải rắn sau sản xuất vẫn chứa một lượng lớn tinh bột, vừa gây lãng phí vật liệu, vừa gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do thải ra một lượng lớn các chất hữu cơ.[4]

- Vốn đầu tư

Một mặt, do sản xuất tự phát nên không có kế hoạch lâu dài khó khăn trong việc huy động tài chính và vốn đầu tư từ các nguồn lớn (Quỹ tín dụng, ngân hàng.Mặt khác, tình trạng thiếu vốn đầu tư vẫn còn tồn tại khá phổ biến Số

hộ thiếu vốn hoặc có nhu cầu vay vốn ở nhiều xã nghề, làng nghề chiếm tới 60 70% Tuy nhiên, khả năng, nhu cầu và điều kiện về tài chính, vốn đầu tư của các

-hộ là rất khác nhau giữa các loại hình ngành nghề giữa các xã nghề, làng nghề Ở các làng nghề phát triển nhu cầu vốn đầu tư cho sản xuất kinh doanh của các hộ ngành nghề kiêm nông nghiệp thường khoảng 25-30 triệu đồng Còn ở các làng nghề làm đồ mây tre, đan lát, chế biến nhỏ thực phẩm, thêu ren, dệt chiếu cói,…nhu cầu về vốn đầu tư là 5 triệu đồng/ 1 hộ Do vậy, không chủ động sản xuất và đầu ra sản phẩm nên khó thay đổi công nghệ mới và đặc biệt là không muốn và không thể đầu tư cho bảo vệ môi trường.[4]

- Trình độ người lao dộng

Đa số lao động trong các hộ gia đình, hộ ngành nghề ở nông thôn nói chung cũng như ở các làng nghề, trình độ học vấn và chuyên môn, kỹ thuật thấp, học nghề theo kinh nghiệm, kiến thức nghề nghiệp không toàn diện Theo thống

kê lao động ở nông thôn khoảng 83,3% không qua đào tạo các lớp chuyên môn, trình độ văn hoá hết cấp 2 khoảng 85%.Mặc dù tỷ lệ lao động có trình độ học vấn phổ thông trung học và lao động có chuyên môn, kỹ thuật ở các hộ chuyên ngành nghề cao hơn đáng kể so với các kiêm ngành nghề và hộ thuần nông nhưng số lao động không có chuyên môn, kỹ thuật vẫn còn chiếm tỷ lệ cao Các

số liệu thống kê cho thấy 6,75% thợ giỏi và 54,81% lao động không có chuyên

môn kỹ thuật ở những hộ chuyên sản xuất và con số này là 78,76% lao động không chuyên ở các hộ kiêm ngành nghề ( sản xuất theo thời vụ).[7]

- Trình độ của chủ hộ

Phần lớn chủ các cơ sở sản xuất tại các làng nghề là xuất từ các chủ gia đình sản xuất nông nghiệp nên mang nhiều tư tưởng tư hữu, chạy đua theo lợi nhuận trước mắt được thể hiện qua việc lựa chọn quy trình sản xuất đơn giản, thủ công để có điều kiện thuê lao động có trình độ thấp, để trả công lao động nên dẫn tới tốn nguyên vật liệu trong sản xuất và phát sinh nhiều chất thải Trình độ quản lí của chủ hộ ảnh hưởng tới việc sắp xếp, bố trí mặt bằng sản xuất, sao cho phù hợp và đảm bảo vệ sinh môi trường Thông thường các hộ gia đình thường không quan tâm tới vấn đề này, họ chú trọng nhiều hơn đến việc làm sao để thuận lợi cho sản xuất, mà ít quan tâm dến vấn đề môi trường.[7]

- Tồn tại về cơ chế, chính sách trong quản lí môi trường làng nghề

Công cụ quản lí môi trường là hệ thống luật pháp, các chính sách, quy định, các văn bản pháp quy được áp dụng để bảo vệ môi trường tại các làng nghề

Các chính sách, quy định vĩ mô hiện hành của Nhà nước thì hoặc là không, hoặc là chỉ gián tiếp liên quan tới môi trường làng nghề Bên cạnh sự thiếu hụt về chính sách quản lí vĩ mô chuyên biệt về bảo vệ môi trường đối với làng nghề là sự thiếu hụt các quy định cụ thể về bảo vệ môi trường làng nghề trong các chính sách quản lí hiện hành đối với nghề phi nông nghiệp ở nông thôn

Bộ máy quản lí môi trường làng nghề với nhân lực còn mỏng, trình độ quản lí chuyên môn của cán bộ quản lí còn nhiều hạn chế, cơ sở vật chất, trang thiết bị còn thiếu, sự phối hợp và trao đổi thông tin không kịp thời, công tác thanh tra kiểm tra chưa triệt để, do vậy hiệu quả thực thi công tác quản lí chưa cao chưa cao.[7]

- Cộng đồng dân cư tại các làng nghề

Sự ô nhiễm môi trường tại các làng nghề đang diễn ra ngày một gia tăng

đã ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hàng ngày và sức khoẻ của cộng đồng dân

cư tại các làng nghề Nhiều người đã nhận thức rõ điều này và đã có những hoạt động cụ thể nhằm ngăn ngừa sự ô nhiễm môi trường làng nghề nhưng còn gặp nhiều khó khăn cụ thể là:

+ Thiếu những bằng chứng để chứng minh sự ô nhiễm môi trường làng nghề, do họ không có phương tiện, kinh phí để thu thập các tài liệu minh chứng cho sự phát thải không đảm bảo tiêu chuẩn cho phép của các cơ sở sản xuất

+ Có sự nể nang về các mối quan hệ họ hàng, làng xã…

+ Một số người có trình độ thấp chưa cảm nhận được sự nguy hại của ô nhiễm môi trường, nên họ xem việc ô nhiễm môi trường là chuyện bình thường

và không có phản ứng gì

+ Mức thu nhập thấp của các hộ gia đình tại các làng nghề, nên hàng ngày

họ phải lo làm ăn kiếm sống, không có thời gian để tố cáo các hành vi vi phạm

về bảo vệ môi trường của các cơ sở sản xuất

+ Việc tố giác các hành vi vi phạm về bảo vệ môi trường của các cơ sở sản xuất của công dân nên chính quyền các cấp và cơ quan quản lí môi trường địa phương cũng chưa được giải quyết kịp thời và triệt để do nhiều lí do đã nói ở phần trên.[7][6]

2.3 Cơ sở pháp lí

Trong những năm qua nước ta đã có nhiều biện pháp cả về mặt quản lí và

kỹ thuật để khắc phục tình hình ô nhiễm môi trường tại các làng nghề

Để làng nghề phát triển đồng thời đảm bảo các vấn đề xã hội, Chính phủ

ta đã ban hành một số chính sách về môi trường, nhằm tạo khuôn khổ pháp lí bình đẳng cho các thành viên hoạt động Cụ thể:

Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 29/11/2005 và Chủ tịch nước kí sắc lệnh ban hành ngày 01/07/2006

Luật Bảo vệ môi trường ra đời đáp ứng yêu cầu thực tế, góp phần đáng kể vào việc bảo vệ môi trường của đất nước Các hoạt động bảo vệ môi trường được xúc tiến nhanh, các cơ sở sản xuất kinh doanh và cộng đồng nhận thức cao hơn,

có trách nhiệm hơn đối với công tác bảo vệ môi trường chung

Nghị định 175/CP ngày 18/10/1994 của Chính phủ về hướng dẫn thi hành Luật bảo vệ môi trường nông thôn Đây là cơ sở quan trọng để tiến hành công tác điều tra, khảo sát môi trường nông thôn thể hiện qua các điều 4,5 của Nghị định

Nghị định 26/CP ngày 26/04/1996 của Chính phủ về quy đinh xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường

Chỉ thị số 36/CT-TƯ ngày 25/06/1998 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về việc tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đây là động lực, là định hướng quan trọng giúp cho cán bộ ngành tăng cường hơn nữa trong công tác bảo vệ môi trường ở các làng nghề

Quyết định 132/200/QĐ-TTg ngày 24/11/2000 của Thủ tướng Chính phủ

về một số chính sách khuyến khích phát triển làng nghề nông thôn gắn với bảo

vệ môi trường như:

Nhà nước có quy hoạch và định hướng phát triển các cơ sở ngành nghề nông thôn đảm bảo phát triển bền vững, giữ gìn tốt vệ sinh môi trường nông thôn Nhà nước có chính sách khuyến khích việc tiêu thụ và sử dụng các sản phẩm từ nguồn nguyên liệu tự nhiên trong nước nhằm hạn chế một phần tác hại đến môi trường của các sản phẩm, chất thải, hoá chất, nhựa công nghiệp

UBND tỉnh thành phố trực thuộc trung ương có trách nhiệm quy hoạch chi tiết phát triển làng nghề, chỉ đạo huyện xây dựng các cụm tiểu thủ công nghiệp quy mô nhỏ để tạo mặt bằng cho các cơ sở ngành nghề nông thôn phát triển đảm bảo vệ sinh môi trường

Chỉ thị số 200/1994/CT-TTg ngày 29/04/1994 của Thủ tướng Chính phủ

về đảm bảo nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn

Quyết định 237/QĐ-TTg ngày 03/12/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt chương trình mục tiêu Quốc gia nước sạch vệ sinh môi trường nông thôn và bản chiến lược Quốc gia nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn đến 2020 do Bộ xây dựng và Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn soạn thảo được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo quyết định số 104/2000/QĐ - TTg ngày 25/08/2000

Nghị định 80/2006/NĐ- CP ngày 09/08/2006 của Thủ tướng Chính phủ

về việc quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo vệ môi trường

Nghị định 81/2006/NĐ- CP ngày 09/08/2006 của Thủ tướng Chính phủ về

xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường

31 Tiêu chuẩn Việt Nam về môi trường bắt buộc áp dụng, ban hành theo quyết định số 35/2002/QĐ - BKHCNMT ngày 25/6/2002 của Bộ trưởng Bộ Khoa học công nghệ và Môi trường

Ngoài ra còn một số văn bản khác liên quan đến việc cải thiện môi trường

QH10 ngày 20/05/1998 về thuế tài nguyên theo quy định của pháp luật thuế tài nguyên

Quyết định số 132/2001/QĐ - TTg ngày 07/09/2001 của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế tài chính thực hiện chương trình phát triển đường giao thông, cơ

sở hạ tầng thuỷ sản, cơ sở hạ tầng làng nghề nông thôn

Quyết định số 64/2003/QĐ - TTg ngày 22/4/2003 của Thủ tướng chính phủ về kế hoạch xử lí triệt để các cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng

Chỉ thị của ban thường vụ tỉnh uỷ về việc thực hiện nghị quyết số 41 – NQ

- TW ngày 15/11/2004 của Bộ Chính trị về BVMT trong thời kỳ CNH - HĐH đất nước.[5]

PHẦN 3

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Địa điểm và thời gian

- Địa điểm: Làng nghề miến dong Việt Cường - Xã Hóa Thượng - Huyện Đồng Hỷ - Tỉnh Thái Nguyên

- Thời gian: 10/01/2010 đến 10/01/2015

3.2 Đối tượng

- Môi trường làng nghề miến dong Việt Cường

3.3 Nội dung

3.3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu

•Đặc điểm điều kiện tự nhiên

- Dân số, lao động và việc làm

3.3.2 Quá trình hình thành và phát triển làng nghề miến dong Việt Cường

- Hiện trạng sản xuất miến dong

- Quy mô sản xuất

- Quy trình và công nghệ sản xuất

3.3.3 Những ảnh hưởng của làng nghề tới môi trường