Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất hướng sử dụng đất hiệu quả trên địa bàn Thành Phố Thái Nguyên, giai đoaạn 2013 - 2015.

Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả, để sử dụng hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở th

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-  -

PHẠM BÁ ĐẠT

Tên đề tài:

“ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ĐỀ

XUẤT HƯỚNG SỬ DỤNG ĐẤT HIỆU QUẢ TRÊN ĐỊA BÀN

THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN, GIAI ĐOẠN 2013 - 2015”

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy

Chuyên ngành : Quản lý đất đai Khoa : Tài nguyên và Môi trường

Khoá học : 2009 - 2013

Giáo viên hướng dẫn: Th S Nguyễn Minh Cảnh

Khoa Môi trường - Trường đại học Nông Lâm Thái Nguyên

Thái Nguyên, năm 2013

Được sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Tài nguyên và Môi trường - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em đã tiến hành thực tập tốt nghiệp tại UBND Thành phố Thái Nguyên từ ngày 24 tháng

12 năm 2012 đến ngày 03 tháng 4 năm 2013

Trong quá trình thực tập cũng như hoàn thành khóa luận tốt nghiệp,

em đã nhận được nhiều sự giúp đỡ của Ban chủ nhiệm khoa Tài nguyên và

Môi trường, sự giúp đỡ tận tình của thầy giáo ThS Nguyễn Minh Cảnh

Nhân dịp này em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tất cả các thầy cô giáo trong khoa đã dạy dỗ em trong suốt quá trình học tập rèn luyện tại trường, cảm ơn UBND Thành phố Thái Nguyên cùng tất cả các bạn sinh viên đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho em hoàn thành đề tài một cách thuận lợi và có hiệu quả tốt nhất

Thái Nguyên, ngày 21 tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Phạm Bá Đạt

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

FAO Food and agriculture organization: tổ chức

lương thực và nông nghiệp Liên hợp quốc

LUT Land use type: loại hình sử dụng đất

UBND Uỷ ban nhân dân

VH Rất cao (very high)

H Cao (high)

M Trung bình (medium)

L Thấp (low)

VL Rất thấp (very low)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Cơ cấu đất đai theo mục đích sử dụng của Việt Nam 13

Bảng 2.2: Cơ cấu đất đai theo mục đích sử dụng của TP Thái Nguyên 14

Bảng 4.1: Tình hình dân số của TP Thái Nguyên 27

Bảng 4.2: Cơ cấu Dân tộc của TP Thái Nguyên 29

Bảng 4.3: Hiện trạng sử dụng đất vào các mục đích năm 2012 32

Bảng 4.4: Biến động diện tích đất đai theo mục đích sử dụng giai đoạn 2010 – 2012 33

Bảng 4.5: Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp 34

Bảng 4.6: Năng suất, sản lượng một số cây trồng chính năm 2012 36

Bảng 4.7: Các LUT sản xuất nông nghiệp của TP Thái Nguyên 37

Bảng 4.8: Một số đặc điểm của các LUT trồng cây hàng năm 38

Bảng 4.9: Hiệu quả kinh tế của các loại cây trồng chính (tính bình quân cho 1 ha) 42

Bảng 4.10: Hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất 43

Bảng 4.11: Hiệu quả kinh tế của LUT chè (Tính bình quân trên 1ha) 46

Bảng 4.12: Hiệu quả môi trường của các LUT 49

MỤC LỤC

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 2

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 2

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3

1.3 Yêu cầu của đề tài 3

1.4 Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài 4

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

2.1 Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 5

2.1.1 Khái niệm về đất và đất nông nghiệp 5

2.1.2 Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp 6

2.2 Sử dụng đất và những quan điểm về sử dụng đất 6

2.2.1 Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất 6

2.2.1.1 Sử dụng đất là gì? 6

2.2.1.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất 7

2.2.1.3 Cơ cấu cây trồng trong sử dụng đất 8

2.2.2 Quan điểm sử dụng đất bền vững 9

2.3 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và việt nam 13

2.3.1 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới 13

2.3.2 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam 13

2.3.3 Tình hình sử dụng đất của TP Thái Nguyên 15

2.4 Hiệu quả và tính bền vững trong sử dụng đất 16

2.4.1 Khái quát hiệu quả sử dụng đất 16

2.4.2 Sự cần thiết phải đánh giá hiệu quả sử dụng đất 19

2.4.3 Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng đất 19

2.5 Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 20

2.5.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn trong đề xuất sử dụng đất 20

2.5.2 Quan điểm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 20

2.5.3 Định hướng sử dụng đất 21

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 23

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 23

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 23

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 23

3.2 Địa điểm và thời gian tiến hành 23

3.4 Phương pháp nghiên cứu 23

3.4.1 Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp 23

3.4.2 Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp 23

3.4.3 Phương pháp phân vùng nghiên cứu 24

3.4.4 Phương pháp xác định các đặc tính đất đai 24

3.4.5 Phương pháp tính hiệu quả các loại hình sử dụng đất 24

3.4.5.1 Hiệu quả kinh tế 24

3.4.5.2 Hiệu quả xã hội 24

3.4.5.3 Hiệu quả môi trường 25

3.4.6 Phương pháp đánh giá tính bền vững 25

3.4.7 Phương pháp tính toán phân tích số liệu 25

PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 26

4.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội của TP Thái Nguyên – Thái Nguyên 26

4.1.1 Điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên và môi trường 26

4.1.1.1 Vị trí địa lý 26

4.1.1.2 Địa hình, địa mạo 26

4.1.1.3 Điều kiện khí hậu 27

4.1.1.4 Tài nguyên đất 27

4.1.1.5 Tài nguyên nước 28

4.1.1.6 Tài nguyên rừng 29

4.1.1.7 Tài nguyên khoáng sản 29

4.1.1.8 Cảnh quan môi trường 29

4.1.1.9 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên Error! Bookmark not defined 4.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 30

4.1.2.1 Tình hình dân số và lao động 30

4.1.2.2 Cơ sở hạ tầng 31

4.1.2.3 Dân tộc 32

4.1.2.4 Tình hình sản xuất một số ngành 33

4.1.2.5 Đánh giá chung về điều kiện kinh tế - xã hội của TP Thái Nguyên 34

4.2 Hiện trạng sử dụng đất đai của TP Thái Nguyên 35

4.2.1 Tình hình sử dụng đất vào các mục đích 35

4.2.1.2 Tình hình biến động đất đai 35

4.2.2 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của TP Thái Nguyên 37

4.2.3 Hiện trạng các cây trồng chính năm 2011 38

4.3 Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của TP Thái Nguyên 40

4.3.1 Các loại hình sử dụng đất của TP 40

4.3.2 Mô tả các loại hình sử dụng đất 41

4.4 Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 44

4.4.1 Hiệu quả kinh tế 44

4.4.1.1 Hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất trồng cây hàng năm 45 4.4.1.3 Hiệu quả kinh tế cây chè 48

4.4.2 Hiệu quả Xã hội 50

4.4.3 Hiệu quả môi trường 52

4.5 Lựa chọn và định hướng sử dụng đất nông nghiệp cho TP Thái Nguyên 53

4.5.1 Quan điểm khai thác sử dụng đất 53

4.5.2 Lựa chọn và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp 54

4.6 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp cho TP Thái Nguyên 55

4.6.1 Giải pháp chung 55

4.6.2 Giải pháp cụ thể 57

4.6.2.1 LUTs trồng cây hàng năm 57

4.6.2.2 LUTs trồng cây lâu năm 57

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 61

5.1 Kết luận 61

5.2 Kiến nghị 62

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên đã ban tặng cho con người Không có đất thì không có bất kỳ một ngành sản xuất nào, không có một quá trình lao động nào diễn ra và cũng không có sự tồn tại của

Xã hội loài người Đất đai là nền tảng của mọi quá trình hoạt động của con người, nó không chỉ là đối tượng lao động mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được Đất là cơ sở của sản xuất nông nghiệp, là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, tạo ra lương thực, thực phẩm nuôi sống con người Việc sử dụng đất một cách có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và cho tương lai

Ngày nay, Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa, Xã hội Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất Ngoài ra, với quá trình đô thị hoá làm cho quỹ đất nông nghiệp ngày càng giảm, trong khi khả năng khai hoang đất mới và các loại đất khác chuyển sang đất nông nghiệp lại rất hạn chế Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp từ đó lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả, để sử dụng hợp

lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu đang được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm Đối với một nước có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết

Từ khi xây dựng và trưởng thành cùng với sự phát triển của kinh tế - xã hội của đất nước, Thành phố Thái Nguyên trở thành một trung tâm kinh tế -

xã hội của tỉnh Thái Nguyên và của vùng Đông Bắc.Nằm ngay ở cửa ngõ phía Bắc Hà Nội cùng với nhiều tiềm năng , thế mạnh ngay từ khi thành lập đã

được Đảng và Nhà nước quan tâm chú trọng đầu tư phát trển trở thành một trung tâm công nghiệp quan trọng của miền Bắc Tháng 10 /2002, TP Thái Nguyên được công nhận là đô thị loại II, đây là thuận lợi để Thành Phố phát triển kinh tế - xã hội , tuy nhiên cũng đòi hỏi quy mô Thành Phố phải mở rộng cho tương xưng với tầm của một đô thị loại II

Cùng với sự phát trển của Thành Phố điện tích đất nói chung và diện tích đất nông nghiệp nói riêng có sự thay đổi , chu chuyển cho phù hợp với quy hoạch phát triển đô thị Với xu thế công nghiệp hóa và mở rộng đô thị hóa , diện tích sản xuất nông nghiệp bị thu hẹp dần mà ở một Thành Phố lớn như TP Thái Nguyên, thì nguy cơ của sự phát triển mặt bằng đô thị dạng khối liên tục và quá lớn là điều rất dễ xảy ra Do đó, theo đà phát triển của kinh tế đòi hỏi chất lượng cuộc sống của mọi tầng lớp nhân dân phải được nâng lên

và đáp ứng một cách kịp thời

Xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế của Thành Phố cũng như thực trạng sản xuất nông nghiệp trên địa bàn Thành Phố Thái Nguyên và với những thực tiễn và nhu cầu sử dụng đất, được sự đồng ý của Ban Chủ Nhiệm Khoa Tài Nguyên & Môi Trường – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, đồng thời

dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo: ThS Nguyễn Minh Cảnh, em đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

và đề xuất hướng sử dụng đất hiệu quả trên địa bàn Thành Phố Thái Nguyên, giai đoaạn 2013 - 2015”.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn Thành Phố và đề xuất hướng

sử dụng đất có hiệu quả cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội của TP Thái Nguyên

1.3 Yêu cầu của đề tài

- Đánh giá các yếu tố về điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp

- Đánh giá hiệu quả của các loại hình sử dụng đất

- Lựa chọn được loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao

- Đưa ra giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

1.4 Ý nghĩa nghiên cứu của đề tài

- Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở

- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài

- Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp từ đó

đề xuất được những giải pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện của địa phương

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp

2.1.1 Khái niệm về đất và đất nông nghiệp

Đất là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người, con người sinh ra trên mặt đất, sống và lớn lên nhờ vào các sản phẩm từ đất.Cho đến nay đã có rất nhiều khái niệm định nghĩa về đất đai Khá niệm đầu tiên về của học giả người Nga Docutraiep 1987 cho rằng “ Đất là vật thể tự nhiên cấu tạo lâu đời do kết quả quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành đất đó là : Đất mẹ, khí hậu, sinh vật, đại hình và thời gian” ( GS.TS Nguyễn Thế Đặng và CS 1999) [9] Tuy vậy, khái niệm này chưa đề cập đến sự tác động của các yếu tố khác tồn tại trong môi trường xung quanh,

do đó sau này một số học giả khác đã bổ sung các yếu tố: nước của đất, nước ngầm và đặc biệt là vai trò của con người để hoàn chỉnh khái niệm về đất nếu trên

Theo C.Mac: “ Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến, quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu được của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài người kế tiếp nhau” Các Mac (1949) [14]

Có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất, có khái niệm phản ánh quá trình phát sinh hình thành đất, có khái niệm thể hiện mối quan

hệ giữa đất với cây trồng và các ngành sản xuất nhưng khái niệm chung nhất

có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng, gồm: khí hậu và bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất; theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và

có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của Xã hội loài người

Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệp về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và đất sử dụng vào mục đích bảo vệ, phát triển rừng: Bao gồm đất sản xuất nông

nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông

nghiệp khác

2.1.2 Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp

Đất đai đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của Xã hội loài

người, nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất C.Mác đã

nhấn mạnh “Đất là mẹ, lao động là cha của mọi của cải vật chất Xã hội”, “Đất

là một phòng thí nghiệm vĩ đại, là kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật

chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể” Các Mac (1949) [2] Thực

tế cho thấy, trong quá trình phát triển Xã hội loài người, sự hình thành và phát

triển mọi nền văn minh vật chất, văn hóa tinh thần, các thành tựu khoa học

công nghệ đều được xây dựng trên nền tảng cơ bản - sử dụng đất Trong sản xuất nông lâm nghiệp đất đai được coi là tư liệu sản xuất chủ

yếu, đặc biệt và không thể thay thế Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất còn

có hai chức năng đặc biệt quan trọng:

- Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình

sản xuất: Là nơi con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào

cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm

- Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng

nước, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng sinh trưởng

và phát triển Như vậy, đất gần như trở thành một công cụ sản xuất Năng suất

và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất Trong tất cả các

tư liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này

(Lương Văn Hinh và CS, 2003) [6]

2.2 Sử dụng đất và những quan điểm về sử dụng đất

2.2.1 Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất

2.2.1.1 Sử dụng đất là gì?

Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người

- đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường Căn

cứ vào quy luật phát triển kinh tế Xã hội cùng với yêu cầu không ngừng ổn

định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục

tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng

của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, Xã hội cao nhất Vì vậy, sử

dụng đất thuộc phạm trù hoạt động kinh tế của nhân loại Trong mỗi phương

thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được thể hiện ở các khía cạnh sau:

- Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất

- Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh

2.2.1.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất

Phạm vi, cơ cấu và phương thức sử dụng đất… vừa bị chi phối bởi các điều kiện và quy luật sinh thái tự nhiên, vừa bị kiềm chế bởi các điều kiện, quy luật kinh tế - Xã hội và các yếu tố kỹ thuật Vì vậy, những điều kiện và nhân tố ảnh hưởng chủ yếu đến việc sử dụng đất là:

- Yếu tố điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên có rất nhiều yếu tố như: ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, thủy văn, không khí… trong các yếu tố đó khí hậu là nhân tố hàng đầu của việc sử dụng đất đai, sau đó là điều kiện đất đai chủ yếu là địa hình, thổ nhưỡng và các nhân tố khác

+ Điều kiện khí hậu: Đây là nhóm yếu tố ảnh hưởng rất lớn, trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và điều kiện sinh hoạt của con người Tổng tích ôn nhiều hay ít, nhiệt độ cao hay thấp, sự sai khác về nhiệt độ về thời gian và không gian, biên độ tối cao hay tối thấp giữa ngày và đêm… trực tiếp ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của cây trồng Lượng mưa nhiều hay ít, bốc hơi mạnh yếu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ nhiệt độ

và ẩm độ của đất, cũng như khả năng đảm bảo cung cấp nước

+ Điều kiện đất đai: Sự khác nhau giữa địa hình, địa mạo, độ cao so với mực nước biển, độ dốc hướng dốc… thường dẫn đến đất đai, khí hậu khác nhau, từ đó ảnh hưởng đến sản xuất và phân bố các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp Địa hình và độ dốc ảnh hưởng đến phương thức sử dụng đất nông nghiệp, là căn cứ cho việc lựa chọn cơ cấu cây trồng, xây dựng đồng ruộng, thủy lợi canh tác và cơ giới hóa

Mỗi vùng địa lý khác nhau có sự khác biệt về điều kiện ánh sáng, nhiệt

độ, nguồn nước và các điều kiện tự nhiên khác Các yếu tố này ảnh hưởng rất

lớn đến khả năng, công dụng và hiệu quả sử dụng đất Vì vậy cần tuân theo các quy luật của tự nhiên, tận dụng các lợi thế đó nhằm đạt được hiệu quả cao nhất về kinh tế, Xã hội và môi trường

- Yếu tố về kinh tế – Xã hội

Bao gồm các yếu tố như: Chế độ Xã hội, dân số và lao động, thông tin và quản lý, trình độ phát triển của kinh tế hàng hóa, cơ cấu kinh tế và phân bổ sản xuất, các điều kiện về nông nghiệp, công nghiệp, giao thông, vận tải, sự phát triển của khoa học kỹ thuật công nghệ, trình độ quản lý, sử dụng lao động…Yếu tố kinh tế - Xã hội thường có ý nghĩa quyết định, chủ đạo đối với việc sử dụng đất đai Thực vậy, phương hướng sử dụng đất được quyết định bởi yêu cầu Xã hội và mục tiêu kinh tế trong từng thời kỳ nhất định Điều kiện tự nhiên của đất đai cho phép xác định khả năng thích ứng về phương thức sử dụng đất Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên tới việc sử dụng đất được đánh giá bằng hiệu quả sử dụng đất Thực trạng sử dụng đất liên quan đến lợi ích kinh tế của người sở hữu, sử dụng và kinh doanh đất Nếu có chính sách

ưu đãi sẽ tạo điều kiện cải tạo và hạn chế sử dụng đất theo kiểu bóc lột đất đai Mặt khác, sự quan tâm quá mức đến lợi nhuận tối đa cũng dẫn đến tình trạng đất đai không những bị sử dụng không hợp lý mà còn bị hủy hoại

Như vậy, các nhân tố điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - Xã hội tạo

ra nhiều tổ hợp ảnh hưởng đến việc sử dụng đất đai Tuy nhiên mỗi yếu tố giữ

vị trí và có tác động khác nhau Vì vậy, cần dựa vào yếu tố tự nhiên và kinh tế

- Xã hội trong lĩnh vực sử dụng đất đai để từ đó tìm ra những nhân tố thuận lợi và khó khăn để sử dụng đất đai đạt hiệu quả cao

2.2.1.3 Cơ cấu cây trồng trong sử dụng đất

Trong lịch sử phát triển lâu đời của sản xuất nông nghiệp thì các hệ thống canh tác đã được hình thành, phát triển thay thế lẫn nhau Có những

hệ thống canh tác hiệu suất rất thấp nhưng vẫn tồn tại, có những hệ thống canh tác hiện đại được đưa vào nhưng trong môi trường sản xuất không thích hợp nên phải nhường chỗ cho những hệ thống cũ Hiện nay, các hệ thống này tồn tại xen kẽ nhau và mỗi một hệ thống phù hợp với từng điều kiện của mỗi vùng

Cơ cấu cây trồng là thành phần của cơ cấu sản xuất nông - lâm nghiệp và

là giải pháp kinh tế quan trọng của phân vùng sản xuất nông - lâm nghiệp Nó

là thành phần các giống là loại cây được bố trí trong không gian và thời gian của các loại cây trồng trong mọi hệ sinh thái nông nghiệp, nhằm tận dụng hợp

lý nhất các nguồn lợi tự nhiên - kinh tế - Xã hội

Cơ cấu cây trồng phải đáp ứng được yêu cầu phát triển chăn nuôi, phải kết hợp chặt chẽ với lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, đồng thời tạo cơ sở cho ngành nghề khác phát triển Sản xuất nông nghiệp có tính thời vụ cao, nếu bố trí một cơ cấu thích hợp sẽ giảm bớt sự căng thẳng thời vụ và hạn chế lao động nhàn rỗi theo các chu kỳ sinh trưởng khác nhau, không trùng nhau theo cây trồng vật nuôi với các hình thức đa canh bao gồm: trồng xen, trồng gối luân canh, trồng theo băng, canh tác phối hợp, mô hình nông - lâm kết hợp

Cơ cấu cây trồng về diện tích là tỷ lệ các loại cây trên một diện tích canh tác Tỷ lệ này một phần nào đó nói lên trình độ thâm canh sản xuất của từng vùng Tỷ lệ cây lương thực cao, tỷ lệ cây công nghiệp, cây thực phẩm thấp phản ánh trình độ phát triển nông nghiệp thấp Tỷ lệ các loại cây trồng có sản phẩm tiêu thụ tại chỗ cao, các loại cây trồng có sản phẩm có giá trị và xuất khẩu thấp chứng tỏ sản xuất ở vùng đó kém phát triển và ngược lại

Tóm lại, hệ thống cây trồng bền vững là hệ thống có khả năng duy trì sức sản xuất của cơ cấu cây trồng đó khi chịu tác động của những điều kiện bất lợi Để xác định được cơ cấu cây trồng hợp lý, đạt hiệu quả tối ưu trong sử dụng đất thì ta phải căn cứ vào một số điều kiện cụ thể trong không gian và thời gian nhất định

Nội dung sử dụng đất bền vững bao hàm một vùng trên bề mặt trái đất với tất cả các đặc trưng: Khí hậu, địa hình, thổ nhưỡng, chế độ thủy văn, động

vật - thực vật và cả những hoạt động cải thiện việc sử dụng và quản lý đất đai như: Hệ thống tiêu nước, xây dựng đồng ruộng… Do đó, thông qua hoạt động thực tiễn sử dụng đất chúng ta phải xác định được những vấn đề liên quan đến khả năng bền vững đất đai trên phạm vi cụ thể của từng vùng để tránh khỏi những sai lầm trong sử dụng đất, đồng thời hạn chế được những tác động có hại đến môi trường sinh thái.

Theo Fetry, “Sự phát triển bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp chính là

sự bảo tồn đất, nước, các nguồn động và thực vật, không bị suy thoái môi trường, kỹ thuật thích hợp, sinh lợi kinh tế và chấp nhận được về mặt Xã hội” (FAO, 1994) FAO đã đưa các chỉ tiêu cụ thể cho nông nghiệp bền vững là:

- Thoả mãn nhu cầu dinh dưỡng cơ bản của các thế hệ hiện tại và tương lai về số lượng, chất lượng và các sản phẩm nông nghiệp khác

- Cung cấp lâu dài việc làm, đủ thu nhập và các điều kiện sống, làm việc tốt cho mọi người trực tiếp sản xuất nông nghiệp

- Duy trì và có thể tăng cường khả năng sản xuất của các cơ sở tài nguyên thiên nhiên và khả năng tái sản xuất của các nguồn tài nguyên tái tạo được mà không phá vỡ chức năng của các chu trình sinh thái cơ sở và cân bằng tự nhiên, không phá vỡ bản sắc văn hóa - Xã hội của các cộng đồng sống ở nông thôn hoặc không gây ô nhiễm môi trường

- Giảm thiểu khả năng bị tổn thương trong nông nghiệp, củng cố lòng tin trong nông dân

Vào năm 1991 ở Nairobi đã tổ chức hội thảo về “Khung đánh giá việc quả lý đất đai” đã đưa ra định nghĩa quản lý bền vững đất đai bao gồm các công nghệ, chính sách và hoạt động nhằm liên hợp các nguyên lý kinh tế - Xã hội với các quan tâm môi trường để đồng thời được Xã hội chấp nhận (tính chấp nhận)

Rõ ràng quản lý bền vững đất đai phải bao gồm một tổ hợp để đồng thời duy trì và nâng cao được sản lượng (hiệu quả sản xuất), giảm được rủi

ro (an toàn) bảo vệ được tiềm năng nguồn lực tự nhiên, ngăn ngừa thoái hóa đất và ô nhiễm môi trường nước (bảo vệ) Hiệu quả là lợi ích lâu dài (lâu bền) được Xã hội chấp nhận phù hợp với lợi ích của các bên tham gia quản

lý, lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng (tính chấp nhận)

Năm nguyên tắc trên được coi là trụ cột của sử dụng đất đai bền vững

và là những mục tiêu cần phải đạt được Chúng có mối quan hệ với nhau, nếu thực tế diễn ra đồng bộ so với các mục tiêu nêu trên thì khả năng bền vững sẽ đạt được, nếu chỉ đạt được một hoặc một vài mục tiêu mà không phải là tất cả thì khả năng bền vững chỉ mang tính bộ phận

Vận dụng các nguyên tắc trên, ở Việt nam một loại hình sử dụng đất được xem là bền vững phải đạt được 3 yêu cầu sau:

- Bền vững về kinh tế: Cây trồng cho hiệu quả kinh tế cao, được thị

- Bền vững về mặt Xã hội: Thu hút được lao động, đảm bảo đời sống Xã

hội phát triển

Nội lực và nguồn lực địa phương phải phát huy Về đất đai, hệ sử dụng đất phải được tổ chức trên đất mà nông dân có thể hưởng thu lâu dài, đất đã được giao và rừng đã được khoán với lợi ích các bên cụ thể

Sử dụng đất sẽ bền vững nếu phù hợp với nền văn hóa dân tộc và tập quán địa phương, nếu ngược lại sẽ không được cộng đồng ủng hộ

- Bền vững về môi trường: Các loại hình sử dụng đất phải bảo vệ được

độ màu mỡ của đất, ngăn chặn sự thoái hóa đất và bảo vệ môi trường sinh thái đất (Nguyễn Ngọc Nông và CS, 2007)[8]

Giữ đất được thể thiện bằng giảm thiểu liều lượng đất mất hàng năm dưới mức cho phép Độ phì nhiêu đất tăng dần là yêu cầu bắt buộc đối với quản lý

sử dụng bền vững Độ che phủ tối thiểu phải đạt ngưỡng an toàn sinh thái

(>35%) Đa dạng sinh học biểu hiện qua thành phầm loài (đa canh bền vững hơn độc canh, cây lâu năm có khả năng bảo vệ đất tốt hơn cây hàng năm…

Ba yêu cầu trên là để xem xét và đánh giá các loại hình sử dụng đất hiện tại Thông qua việc xem xét và đánh giá theo các yêu cầu trên để giúp cho việc định hướng phát triển nông nghiệp ở từng vùng sinh thái

Bền vững là một khái niệm động, bền vững ở nơi này có thể không bền vững ở nơi khác, bền vững ở thời điểm này, có thể không bền vững ở thời điểm khác Đo lường trực tiếp tính bền vững là một khó khăn nhưng

sự đánh giá đó có thể thực hiện được dựa vào những biểu hiện và chiều hướng của các quá trình chi phối đến chức năng một hệ canh tác nhất định, ở một địa phương cụ thể Nguyên tắc chung khi đánh giá tính bề vững là:

+ Tính bền vững được đánh giá cho một kiểu sử dụng đất nhất định, một mô hình sản xuất nhất định, cho một đơn vị cụ thể, cho một hoạt động điều hành, cho một thời hạn xác định

+ Dựa trên quy trình và dữ liệu khoa học, những chỉ số và tiêu chuẩn phản ánh nguyên nhân và kết quả, các tiêu chí và chỉ tiêu phản ánh hết được các mặt bền vững và không bền vững của một hệ thống đạt mức tối

đa Song trong thực tế không có một hệ thống lý tưởng như vậy, mỗi một

hệ thống chỉ đạt được một số mặt nào đó ở một mức độ nhất định tùy theo từng mục tiêu của mỗi kiểu sử dụng đất, các tiêu chí và chỉ tiêu cũng có ý nghĩa khác nhau, cấp độ quan trọng khác nhau và nhận được sự đánh giá khác nhau xem xét cho từng trường hợp (Thái Phiên và cs, 1998) [12] Tóm lại: Khái niệm sử dụng đất đai bền vững do con người đưa ra được thể hiện trong nhiều hoạt động sử dụng và quản lý đất đai theo các mục đích

mà con người đã lựa chọn cho từng vùng đất xác định Đối với sản xuất nông nghiệp, việc sử dụng đất bền vững phải đạt được trên cơ sở đảm bảo khả năng sản xuất ổn định của cây trồng, chất lượng tài nguyên đất không làm suy giảm

theo thời gian và việc sử dụng đất không ảnh hưởng xấu đến hoạt động sống của con người

2.3 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam 2.3.1 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới

Tổng diện tích bề mặt của toàn thế giới là 510 triệu Km2 trong đó đại dương chiếm 361 triệu Km2 (71%), còn lại là diện tích lục địa chỉ chiếm 149 triệu Km2 (29%) Bắc bán cầu có diện tích lớn hơn nhiều so với Nam bán cầu Toàn bộ quỹ đất có khả năng sản xuất nông nghiệp trên thế giới là 3.256 triệu ha, chiếm khoảng 22% tổng diện tích đất liền Diện tích đất nông nghiệp trên thế giới được phân bố không đều: Châu Mỹ chiếm 35%, Châu á chiếm 26%, Châu

âu chiếm 13%, Châu Phi chiếm 6% Bình quân đất nông nghiệp trên thế giới là 12.000 m2 Đất trồng trọt trên toàn thế giới mới đạt 1,5 tỷ chiếm 10,8% tổng diện tích đất đai, 46% đất có khả năng sản xuất nông nghiệp như vậy còn 54% (đất có khả năng sản xuất nhưng chưa được khai thác) Diện tích đất đang canh tác trên thế giới chỉ chiếm 10% tổng diện tích đất tự nhiên (khoảng 1.500 triệu ha), được đánh giá là:

- Đất có năng suất cao: 14%

- Đất có năng suất trung bình: 28%

- Đất có năng suất thấp: 58%

Nguồn tài nguyên đất trên thế giới hàng năm luôn bị giảm, đặc biệt là đất nông nghiệp mất đi do chuyển sang mục đích sử dụng khác Mặt khác dân số ngày càng tăng, theo ước tính mỗi năm dân số thế giới tăng từ 80 - 85 triệu người Như vậy, với mức tăng này mỗi người cần phải có 0,2 - 0,4 ha đất nông nghiệp mới đủ lương thực, thực phẩm Đứng trước những khó khăn rất lớn đó thì việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất của đất nông nghiệp là hết sức cần thiết

2.3.2 Tình hình sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam

Tính đến ngày 01/01/2009, Việt Nam có tổng diện tích tự nhiên là 33.105,1 nghìn ha, trong đó đất nông nghiệp là 25.127,3 nghìn ha chiếm 75,9% tổng diện tích đất tự nhiên, đất phi nông nghiệp là 3469,2 nghìn ha, chiếm 10,48% diện tích tự nhiên, đất chưa sử dụng là 4508,6 nghìn ha, chiếm 13,62% tổng diện tích tự nhiên Hiện trạng sử dụng đất đai của Việt Nam được thể hiện quả bảng 2.1

Bảng 2.1: Cơ cấu đất đai theo mục đích sử dụng của Việt Nam

STT Loại đất Diện tích

( ha)

Cơ cấu (%) Tổng diện tích tự nhiên 33105,1 100,0

2.3.3 Tình hình sử dụng đất của TP Thái Nguyên

Theo số liệu thống kê đất đai năm 2013, hiện trạng sử dụng đất đai của

TP được thể hiện qua bảng 2.2

Bảng 2.2: Cơ cấu đất đai theo mục đích sử dụng của TP Thái Nguyên

STT MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT DIỆN TÍCH

(ha)

CƠ CẤU (%) Tổng diện tích tự nhiên 18.630,56 100,00

(Nguồn: Phòng Tài nguyên và Môi trường TP Thái Nguyên)

Diện tích đất bình quân đầu người ở Thành Phố Thái Nguyên thuộc loại

thấp ở Việt Nam.Ngày nay,với áp lực về dân số và tốc độ đô thị hóa diện tích đất đai ở Thành phố Thái Nguyên ngày càng giảm ,đặc biệt là diện tích đất nông nghiệp.Vì vậy vấn đề đảm bảo lương thực , thực phẩm trong khi diện tích đất nông nghiệp ngày càng giảm đang là một áp lực rất lớn.Do đó việc sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên đất nông nghiệp càng trở nên rất quan trọng với Thành phố Thái Nguyên

2.4 Hiệu quả và tính bền vững trong sử dụng đất

2.4.1 Khái quát hiệu quả sử dụng đất

Hiệu quả chính là kết quả như yêu cầu của việc mang lại Do tính chất mâu thuẫn giữa nguồn tài nguyên hữu hạn với nhu cầu ngày càng cao của con người mà ta phải xem xét kết quả phải tạo ra như thế nào? Chi phí bỏ ra để tạo ra kết quả đó là bao nhiêu? Có đưa lại kết quả hữu ích không? Chính vì thế khi đánh giá hoạt động sản xuất không chỉ dừng lại ở việc đánh giá kết quả mà còn phải đánh giá chất lượng các hoạt động sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm đó

Để xác định bản chất và khái niệm hiệu quả cần xuất phát từ những luận điểm của Mác và những luận điểm lý thuyết hệ thống sau:

- Thứ nhất: Bản chất của hiệu quả là yêu cầu tiết kiệm thời gian, thể hiện trình độ nguồn lực của xã hội

- Thứ hai: Theo quan điểm của lý thuyết hệ thống thì nền sản xuất xã hội là một hệ thống các yếu tố sản xuất và các quan hệ vật chất hình thành giữa con người với con người trong quá trình sản xuất

- Thứ ba: Hiệu quả kinh tế là mục tiêu nhưng không phải là mục tiêu cuối cùng mà là mục tiêu xuyên suốt mọi hoạt động kinh tế Trong quy hoạch

và quản lý kinh tế nói chung hiệu quả là quan hệ so sánh tối ưu giữa đầu vào

và đầu ra, là lợi ích lớn hơn thu được với một chi phí nhất định, hoặc một kết quả nhất định với chi phí nhỏ hơn (PGS.TS Đỗ Thị Lan, Đỗ Anh Tài, 2007)[4]

Như vậy, bản chất của hiệu quả được xem là: việc đáp ứng nhu cầu của con người trong Xã hội; việc bảo tồn tài nguyên, thiên nhiên và nguồn lực để phát triển bền vững

* Hiệu quả kinh tế: Hiệu quả kinh tế là một chỉ tiêu so sánh mức độ tiết

kiệm chi phí trong một đơn vị kết quả hữu ích và mức tăng kết quả hữu ích của hoạt động sản xuất vật chất trong một thời kỳ, góp phần làm tăng thêm lợi ích của Xã hội

Hiệu quả kinh tế phải đạt được 2 vấn đề sau:

+ Một là: Mọi hoạt động sản xuất của con người đều phải tuân theo quy luật tiết kiệm thời gian

+ Hai là: Hiệu quả kinh tế phải được xem xét trên quan điểm lý thuyết

hệ thống

Hiệu quả kinh tế được hiểu là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh Kết quả đạt được là phần giá trị thu được của sản phẩm đầu ra, lượng chi phí bỏ ra

là phần giá trị của các nguồn lực đầu vào Mối tương quan cần xét cả phần so sánh tuyệt đối và tương đối cũng như xem xét mối quan hệ chặt chẽ giữa hai đại lượng đó:

Từ những vấn đề trên có thể kết luận rằng bản chất của phạm trù kinh tế

sử dụng đất là: Với một diện tích nhất định sản xuất ra một khối lượng của cải vật chất nhiều nhất với một lượng chi phí về vật chất và lao động thấp nhất nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng vật chất Xã hội (Phạm Vân Đình

và cs, 2001) [11]

* Hiệu quả Xã hội: Phản ánh mối tương quan giữa kết quả thu được về

mặt Xã hội mà sản xuất mang lại với các chi phí sản xuất Xã hội bỏ ra Loại hiệu quả này đánh giá chủ yếu về mặt Xã hội do hoạt động sản xuất mang lại

“Hiệu quả về mặt xã hội sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu được xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một diện tích đất nông nghiệp” (Nguyễn Duy Tính,1995)[7]

Từ những quan niệm trên cho thấy, giữa hiệu quả kinh tế và hiệu quả Xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng là tiền đề của nhau và là một phạm trù thống nhất, phản ánh mối quan hệ giữa kết quả sản xuất với các lợi ích Xã hội mà nó mang lại Trong giai đoạn hiện nay, việc đánh giá hiệu quả

Xã hội của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp là nội dung được nhiều nhà khoa học quan tâm

* Hiệu quả môi trường: Hiệu quả môi trường là xem xét sự phản ứng của

môi trường đối với hoạt động sản xuất Từ các hoạt động sản xuất, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp đều ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường Đó có thể là ảnh hưởng tích cực đồng thời có thể là ảnh hưởng tiêu cực Thông thường, hiệu quả kinh tế thường mâu thuẫn với hiệu quả môi trường Chính vì vậy khi xem xét cần phải đảm bảo tính cân bằng với phát triển kinh tế, nếu không thường sẽ bị thiên lệch và có những kết luận không tích cực

Xét về khía cạnh hiệu quả môi trường, đó là việc đảm bảo chất lượng đất không bị thoái hóa, bạc màu và nhiễm các chất hóa học trong canh tác Bên cạnh đó còn có các yếu tố như độ che phủ, hệ số sử dụng đất, mối quan

hệ giữa các hệ thống phụ trợ trong sản xuất nông nghiệp như: chế độ thủy văn, bảo quản chế biến, tiêu thụ hàng hóa

2.4.2 Sự cần thiết phải đánh giá hiệu quả sử dụng đất

“Thế giới đang sử dụng khoảng 1,5 tỷ ha đất cho sản xuất nông nghiệp Tiềm năng đất nông nghiệp của thế giới khoảng 3 – 5 tỷ ha Nhân loại đang làm hư hại đất nông nghiệp khoảng 1,4 tỷ ha đất và hiện nay có khoảng 6 – 7 triệu ha đất nông nghiệp bị bỏ hoang do xói mòn và thoái hóa Để giải quyết nhu cầu về sản phẩm nông nghiệp, con người phải thâm canh, tăng vụ tăng năng suất cây trồng và mở rộng diện tích đất nông nghiệp” (FAO, 1976)

Để nắm vững số lượng và chất lượng đất đai cần phải điều tra thành lập bản đồ đất, đánh giá phân hạng đất, điều tra hiện trạng, quy hoạch sử dụng đất hợp lý là điều rất quan trọng mà các quốc gia đặc biệt quan tâm nhằm ngăn chặn những suy thoái tài nguyên đất đai do sự thiếu hiểu biết của con người, đồng thời nhằm hướng dẫn về sử dụng đất và quản lý đất đai sao cho nguồn tài nguyên này được khai thác tốt nhất mà vẫn duy trì sản xuất trong tương lai Phát triển nông nghiệp bền vững có tính chất quyết định trong sự phát triển chung của toàn Xã hội Điều cơ bản nhất của phát triển nông nghiệp bền vững là cải thiện chất lượng cuộc sống trong sự tiếp xúc đúng đắn về môi trường để giữ gìn tài nguyên cho thế hệ sau này

2.4.3 Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng đất

Trong quá trình sử dụng đất đai tiêu chuẩn cơ bản và tổng quát khi đánh giá hiệu quả là mức độ đáp ứng nhu cầu của Xã hội và sự tiết kiệm lớn nhất

về chi phí các nguồn tài nguyên, sự ổn định lâu dài có hiệu quả Do đó tiêu chuẩn đánh giá việc nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất nông – lâm nghiệp là mức độ tăng thêm các kết quả sản xuất trong điều kiện nguồn lực hiện có hoặc mức độ tiết kiệm về chi phí các nguồn lực khi sản xuất ra một khối lượng nông – lâm sản nhất định

Tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sử dụng đất là mức độ đạt được các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường (Đỗ Thị Lan, Đỗ Anh Tài, 2007) [4]

“Hiệu quả sử dụng đất có ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất nông - lâm nghiệp,sử dụng đất phải tuân theo quan điểm sử dụng đất bền vững về kinh tế, bền vững về xã hội và bền vững về môi trường” (FAO, 1994)[14]

2.5 Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

2.5.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn trong đề xuất sử dụng đất

- Truyền thống, kinh nghiệm và tập quán sử dụng đất lâu đời của nhân dân Việt Nam

- Những số liệu, tài liệu thống kê định kỳ về sử dụng đất (diện tích, năng suất, sản lượng), sự biến động và xu hướng phát triển

- Chiến lược phát triển của các ngành: Nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp, xây dựng, giao thông

+ Các dự án quy hoạch tổng thể kinh tế - Xã hội của các vùng và địa phương + Kết quả nghiên cứu tiềm năng đất đai về phân bố, sản lượng, chất lượng và khả năng sử dụng ở mức độ thích nghi của đất đai

+ Tốc độ gia tăng dân số, dự báo dân số qua các thời kỳ, truyền thống, kinh nghiệm và tập quán sử dụng đất lâu đời của nhân dân Việt Nam

2.5.2 Quan điểm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

- Sử dụng đất phải gắn liền với định hướng phát triển kinh tế - Xã hội của địa phương

- Khai thác sử dụng đất phải dựa trên cơ sở quy hoạch và lập kế hoạch

sử dụng đất “Quản lý đất đai thông qua quy hoạch và lập kế hoạch sử dụng đất đai vừa đảm bảo tính thống nhất của quản lý nhà nước về đất đai vừa tạo điều kiện để phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc sử dụng đất” (Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, 1999)[2]

- Khai thác sử dụng đất phải đạt hiệu quả kinh tế, Xã hội, môi trường và tiến tới sự ổn định bền vững lâu dài

- Khai thác sử dụng đất phải gắn liền với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa

- Khai thác sử dụng đất phải đảm bảo khai thác tối đa lợi thế so sánh, tiềm năng của từng vùng trên cơ sở kết hợp giữa chuyên môn hóa và đa dạng hóa sản phẩm và sản xuất hàng hóa

- Khai thác sử dụng đất phải đảm bảo ưu tiên trước hết cho mục tiêu đảm bảo an ninh lương thực của các nông hộ và địa phương

- Khai thác sử dụng đất phải dựa trên cơ sở kinh tế của nông hộ, nông trại phù hợp với trình độ dân trí, phong tục tập quán nhằm phát huy kiến thức bản địa và nội lực của địa phương

- Khai thác sử dụng đất phải đảm bảo ổn định về Xã hội, an ninh quốc phòng

Trên cơ sở nghiên cứu hệ thống cây trồng và các mối quan hệ giữa chúng với môi trường để định hướng sử dụng đất phù hợp với điều kiện từng vùng

Việc nghiên cứu để đưa ra hệ thống sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tối

ưu, hiệu quả phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội của từng địa phương cũng như tận dụng và phát huy được tiềm năng của đất, nâng cao năng suất cây trồng, góp phần từng bước cải thiện đời sống của nhân dân, đồng thời giữ vững được môi trường sinh thái theo quan điểm phát triển bền

vững đang là rất cần thiết Đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông

nghiệp và đề xuất hướng sử dụng đất hiệu quả trên địa bàn TP Thái Nguyên – Thái Nguyên” không nằm ngoài mục tiêu trên

PHẦN 3

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Tiềm năng đất đai phục vụ sản xuất nông nghiệp

- Điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội và tập quán sản xuất

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu

Các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn TP Thái Nguyên – Thái Nguyên

3.2 Chọn điểm nghiên cứu

- Địa điểm: TP Thái Nguyên-Thái Nguyên

3.3 Nội dung nghiên cứu

- Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, Xã hội của TP Thái Thái Nguyên

Nguyên Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp

- Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn TP

- Đánh giá hiệu quả kinh tế, Xã hội, môi trường của các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp

- Lựa chọn các loại hình sử dụng đất thích hợp theo nguyên tắc sử dụng đất bền vững

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các loại hình sử dụng đất trong tương lai

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp

Thu thập thông tin, số liệu có sẵn từ:

- Các công trình khoa học và nghiên cứu, sách, báo có liên quan

3.4.2 Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp

- Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA): thông qua việc đi thực tế quan sát, phỏng vấn cán bộ và người dân để điều tra hiện trạng sử dụng đất của TP, thu thập các thông tin liên quan đến đời đời sống và tình hình sản xuất nông nghiệp

3.4.3 Phương pháp phân vùng nghiên cứu

Để có cơ sở cho việc điều tra, khảo sát, đánh giá hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn TP Thái Nguyên , căn cứ vào điều kiện đất đai, địa hình và hệ thống canh tác trên địa bàn TP Chia TP thành 3 vùng như sau:

- Vùng 1: Các xã phường loại I ( xã,phường trung tâm TP)

- Vùng 2: Các xã phường loại II ( xã , phường nằm ven trung tâm )

- Vùng 3: Các xã phường loại III ( xã,phường nằm xa trung tâm )

3.4.4 Phương pháp xác định các đặc tính đất đai

- Xác định loại đất phát sinh: Căn cứ vào tên đất trên bản đồ thổ nhưỡng kết hợp với điều tra, phân tích, phán đoán ngoài thực địa

- Xác định thành phần cơ giới: Dùng phương pháp vê giun

- Xác định địa hình: Quan sát thửa đất, khoảnh đất với địa hình, địa vật xung quanh:

+ Bằng phẳng, độ cao trung bình: Vàn (ký hiệu =)

+ Bằng phẳng, hơi cao: Vàn cao (ký hiệu ±)

+ Nếu thấp trũng: Vàn thấp (ký hiệu m)

3.4.5 Phương pháp tính hiệu quả các loại hình sử dụng đất

Hiệu quả sử dụng đất là tiêu chí đánh giá mức độ khai thác sử dụng đất

và được đánh giá thông qua một số chỉ tiêu sau:

3.4.5.1 Hiệu quả kinh tế

- Tổng giá trị sản phẩm (T): T = p1.q1 + p2.q2 + + pn.qn

Trong đó:

+ q: Khối lượng của từng loại sản phẩm được sản xuất/ha/năm

+ p: Giá của từng loại sản phẩm trên thị trường tại cùng một thời điểm + T: Tổng giá trị sản phẩm của 1ha đất canh tác/năm

- Thu nhập thuần (N): N = T - Csx

Trong đó: + N: Thu nhập thuần túy của 1ha đất canh tác/ năm

+ Csx: Chi phí sản xuất cho 1ha đất canh tác/năm

- Hiệu quả đồng vốn: Hv = T/ Csx

- Giá trị ngày công lao động: HLđ = N/Số ngày công lao động/ha/năm Các chỉ tiêu phân tích được đánh giá định lượng (giá trị) bằng tiền theo thời giá hiện hành và định tính (phân cấp) được tính bằng mức độ cao, thấp Các chỉ tiêu đạt mức càng cao thì hiệu quả kinh tế càng lớn

3.4.5.2 Hiệu quả xã hội

- Đảm bảo an ninh lương thực

- Đáp ứng nhu cầu nông hộ

- Giá trị ngày công lao động nông nghiệp

- Yêu cầu về vốn đầu tư

- Sản phẩm tiêu thụ trên thị trường

- Tỷ lệ giảm hộ đói nghèo

- Mức độ giải quyết công ăn việc làm và thu hút lao động

3.4.5.3 Hiệu quả môi trường

- Bền vững về mặt xã hội: Nâng cao đời sống của nhân dân

- Bền vững về môi trường: Các loại hình sử dụng đất phải bảo vệ độ màu

mỡ của đất, ngăn chặn sự thoái hóa đất, bảo vệ môi trường sinh thái

3.3.6 Phương pháp tính toán phân tích số liệu

- Số liệu được kiểm tra, xử lý, tính toán trên máy tính bằng phần mềm Microsoft ofice excel

PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

4.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - Xã hội của TP Thái Nguyên – Thái Nguyên

4.1.1 Điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên và môi trường

4.1.1.1 Vị trí địa lý

Thành phố Thái Nguyên là đô thị loại II , nằm ở trung tâm vùng trung

du miền núi Bắc Bộ ( TDMNBB), nằm bên cạnh sông Công và có sông Cầu

chảy qua, cách thủ đô Hà Nội 80km về phía Đông Bắc và được bao quanh bởi

5 huyện, thị của tỉnh Thái Nguyên, có tổng diện tích là 18.630,56 ha , có tọa

độ địa lý từ 21o

27’ đến 21o

29’ vĩ độ Bắc, 104o43’ đến 105o55’ kinh độ Đông Thành phố Thái Nguyên có vị trí tiếp giáp với các huyện, thị trong tỉnh theo

các hướng sau:

- Phía Bắc giáp huyện Đại Từ, Đồng Hỷ và huyện Phú Lương

- Phía Nam giáp thị xã Sông Công

- Phía Tây giáp huyện Đại Từ

Thành phố có vị trí thuận lợi, hết sức quan trọng trong chiến lược

phát triển kinh tế- xã hội của tỉnh Thái Nguyên và vùng Việt Bắc Là trung

tâm giao lưu văn hóa của vùng Việt Bắc , là đâu mối giao thong liên hệ giữa

các tỉnh miền xuôi nhất là thủ đô Hà Nội với các tỉnh miền núi phía Bắc như

Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng , Lạng Sơn ,…

4.1.1.2 Địa hình, địa mạo

Địa hình gồm có nhưng đồi gò, thoải , bát úp xem kẽ nhau Độ dốc từ 8o

đến 25o

chiếm không đáng kể, phần lớn diện tích có độ dốc nhỏ hơn 8o

Thích hợp thâm canh cây lúa và các loại cây trồng hàng năm

Nhìn chung địa hình, địa mạo của thành phố tương đối thuận lợi cho

việc phát triển đa dạng các loại cây trồng, dễ xây dựng công thức luân canh

tăng vụ, tăng hệ số sử dụng đất Thuận tiện cho phát triển công nghiệp chế

biến nông sản chất lượng cao đáp ứng nhu cầu của thị trường, đa dạng hóa nông sản phẩm

4.1.1.3 Điều kiện khí hậu

Thành phố Thái Nguyên mang nhưng nét chung của khí hậu vùng Đông Bắc Việt Nam, thuộc miền nhiệt đới gió mùa biến tính, có mùa đông lạnh giá

ít mưa, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều do vị trí địa lý và đặc điểm địa hình nên

đã tạo cho khí hậu thành phố có nhưng nét riêng biệt

- Tổng số giờ nắng trung bình mỗi năm vào khoảng 1617,4 giờ

- Nhiệt độ tháng nóng nhất là (tháng 7): 28,5oC

- Nhiệt độ tháng lạnh nhất là (tháng 1): 15,5oC

Thành phố Thái Nguyên nằm trong vùng có lượng mưa lớn nhất 3047mm, nhỏ nhất là 1248mm, trung bình hàng năm là 2025,3mm.Lượng mưa phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian, lượng mưa chênh lệch lớn giữa mùa mưa và mùa khô Về mùa mưa cường độ mưa lớn, lượng mưa chiếm tới 80% tổng lượng mưa trong năm

Thành phố Thái Nguyên có độ ẩm không khí khá cao trung bình theo tháng biến thiên từ 78% - 86% , mùa khô ẩm độ thấp từ 65% - 70% , về mùa khô chế độ ẩm thấp, cây trồng thường thiếu nước về mùa đông

Khí hậu có 2 mùa rõ rệt, mùa hè từ tháng 4 đến tháng 10, gió Đông Nam chiếm ưu thế tuyệt đối , nóng ẩm mưa nhiều Mùa Đông từ tháng 11 đến tháng 3, gió Đông Bắc chiếm ưu thế, lượng mưa ít thời tiết hanh khô

4.1.1.4 Tài nguyên đất

Theo kết quả điều tra thổ nhưỡng năm 2010 của viện điều tra thiết kế Bộ Nông nghiệp cho thấy thành phố Thái Nguyên có các loại đất chính sau:

- Đất phù sa không được bồ hàng năm, trung tính ít chua (PcCl):

Diện tích là 3125,35 ha, chiếm 17,65% tổng diện tích tự nhiên.Đây là loại đất tốt , có độ dốc < 8 được phân bố chủ yếu ở các xã: Lương Sơn, phường Túc Duyên, phường Quang Vinh, phường Phúc Xuân và xã Phúc Trìu, loại đất này thích hợp cho thâm canh cây lúa và các loại cây trồng hàng năm

- Đất phù sa không được bồi hàng năm, chua ,glây yếu (PcC3): Diện

tích 266,96 ha chiếm 1,51% tổng diện tích tự nhiên được phân bố chủ yếu ở

xã Phú Xá Đất này phân bố trên địa hình thấp, ngấp nước vào mùa mưa.Loại đất này thích hợp với đất trồng lúa

- Đất phù sa úng nước (Pj):Diện tích là 587,92 ha, chiếm 3,32% tổng

diện tích tự nhiên, được phân bố trên các chân vàn thấp, trũng và úng ở các xã Lương Sơn, phường Túc Duyên , Hương Sơn Đất hình thành do sự bồi tụ phù

sa nhưng do bị ngập nước thường xuyên nên đất bị gley mạnh

- Đất phù sa gley (Pg): Dien tích là 734,23 ha chiếm 4,15% tổng diện

tích tự nhiên, được phân bố trên các chân vàn thấp, trũng trong đê: xã Lương Sơn, phường Túc Duyên Đất này được hình thành do sự bồi tụ của sông Cầu,

do bị ngập nước với quá trnhf khử là chính tạo nên hiện tương gley

-Đất bạc màu trên phù sa cổ (B):Diện tích là 3245,14 ha chiếm 18,335

tổng diện tích tự nhiên Đây là loại đất chiếm diện tích lớn nhất của thành phố Thái Nguyên, được phân bố ở hầu hết các xã trong thành phố, nhưng chủ yếu

là ở các xã :Phúc Xuân, Phúc Trìu, phường Quán Triều, Quang Vinh ,Thịnh Đán và Thịnh Đức.Đất được hình thành trên nền phù sa cổ ở địa hình vàn, vàn cao và cao đất bị rửa trôi sét, bị mất chất dinh dưỡng

- Đất nâu vàng trên phù sa cổ (Fp): Diện tích là 6532,75 ha chiếm

36,89% tổng diện tích tự nhiên Đất hình thành trên phù sa cổ được phân bố chủ yếu ở các xã : Phúc Xuân , Phúc Trìu, Thịnh Đán

- Đất đỏ vàng trên đá sét (Fs):Diện tích là 3215,17 ha chiếm 18,16%

tổng diện tích tự nhiên Đất hình thành trên đá phiến thạch , phân bố ở một số đồi thuộc xã Phúc Xuân

4.1.1.5 Tài nguyên nước

Trên địa bàn thành phố có sông Cầu nằm ở phía Đông Bắc của thành phố

và là ranh giới hành chính tự nhiên với huyện Đồng Hỷ, con sông này bắt nguồn từ Bắc Cạn chảy qua thành phố ở đoạn hạ lưu dài khoảng 25km, lòng sông rộng từ 70- 100m, sông chảy qua địa phận phường Tân Long, Túc Duyên, Trưng Vương , Gia Sàng, Hương Sơn và xã Lương Sơn

Sông Công chạy qua địa phận thành phố 15 km, nó bắt nguồn từ vùng núi Ba Lá thuooch huyện Định Hóa Lưu vực sông này nằm trong vùng mưa lớn nhất của thành phố vào mùa mưa Đặc biệt trên địa bàn thành phố có hồ Núi Cốc ( nhân tạo ) trên trung lưu sông Công , dung tích 178 triệu m3 nước, dung tích hữu ích 165 triệu m3 nước Hồ Núi Cốc có khả năng trữ nước vào