Nghệ thuật tự sự trong truyện của Đỗ Chu những năm gần đây

Hình thức tự sự gồm sáu mô hình, như Trần Đình Sử đã trình bày trong cuốn Thi pháp Truyện Kiều, từ đó ta có các cách phân loại người kể chuyện: ngôi 1, ngôi 2, ngôi 3; cũng theo Trần Đìn

( Word Converter - Unregistered ) http://www.word-pdf-converter.com

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tự sự học là một trong những lĩnh vực thu hút sự quan tâm của giớinghiên cứu gần đây Mặc dù xuất hiện khá muộn, tới đầu những năm 60 củathế kỉ XX, nhưng đó lại là một lĩnh vực nghiên cứu đặc thù của lí luận vănhọc và đối tượng chính là nghệ thuật tự sự Nghiên cứu nghệ thuật tự sự sẽgiúp đi sâu khám phá về những giá trị của tác phẩm văn học

Nghiên cứu nghệ thuật tự sự sẽ mở ra một hướng nhìn chuyên sâu vềtác phẩm từ một góc nhìn tự sự học Đồng thời hình thành được một cáchnhìn đặc trưng của tác phẩm trong mỗi nền văn học

Đỗ Chu là một trong những cây bút văn xuôi tiêu biểu của văn họcViệt Nam đương đại Ông đã thu được nhiều thành công trên những phươngdiện hội họa, viết văn Đỗ Chu sáng tác trên các lĩnh vực truyện ngắn, truyệnvừa, tiểu thuyết, tùy bút… Là nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiếnchống Mĩ, những tác phẩm của Đỗ Chu đã chiếm được nhiều thiện cảm vớiđộc giả nhiều thế hệ

Ông sớm gây được sự chú ý của bạn đọc từ những truyện ngắn đầu tay:

Phù sa, Hương cỏ mật… với “một loạt truyện ngắn đẹp như thơ, tươi rói như

anh tân binh được cả làng văn và bạn đọc hồ hởi đón nhận, chằm bặp” [39]

Các truyện Hương cỏ mật, Mùa cá bột, Chiến sĩ quân bưu, đã sớm khẳng

định phong cách rất riêng của Đỗ Chu

Đã có nhiều bài nghiên cứu, bài viết về Đỗ Chu trên phương diệntruyện ngắn

Năm 2003, có luận văn Thạc sĩ “Truyện ngắn Đỗ Chu” của Trần XuânTrà, luận văn “Thi pháp truyện ngắn Đỗ Chu” của Nguyễn Bích Ngọc năm

2004, luận văn “Đặc sắc truyện ngắn Đỗ Chu” của Tạ Duy Kiên năm 2005

Và gần đây nhất, năm 2008 có luận văn Thạc sĩ “Từ “chất thơ” trong tậptruyện “Hương cỏ mật”, “Phù sa” của Đỗ Chu đến “Chất văn xuôi” trong tậptruyện “Tướng về hưu” của Nguyễn Huy Thiệp” của Nguyễn Thị Vân Cácluận văn đã khảo sát, khai thác rất sâu về những khía cạnh của truyện ĐỗChu, chủ yếu dựa trên cơ sở thi pháp học.

Nghiên cứu truyện Đỗ Chu đã có những tác giả như Ngô Thảo, NguyễnVăn Hạnh, Ngô Văn Phú, đã có những bài viết, những ý kiến nhận xét, đánhgiá về những truyện đầu tay của Đỗ Chu Theo những tác giả hầu như truyệncủa Đỗ Chu đều có nét chung, giàu chất thơ, mạch truyện tự nhiên Như ýkiến của Vương Trí Nhàn, đó là những truyện “xinh nhỏ như một bài thơ, đọcxong lại muốn đọc lại” [34]

Tác giả Ngô Vĩnh Bình đã có những khám phá mới mẻ, tinh tế khinghiên cứu truyện Đỗ Chu Trong bài “Đỗ Chu với “Mảnh vườn xưa”…[6],Ngô Vĩnh Bình nhận ra một văn phong ổn định, “vẫn giữ được phong độ rất

Đỗ Chu, không lẫn, không trộn vào bất cứ ai” Trong tập Mảnh vườn xưa

hoang vắng, nhà văn tập trung khai thác chiều sâu đời sống của con người,

những góc khuất của cuộc sống Cốt truyện đều phảng phất một nỗi buồnthương, “chất bi kịch đều đậm đặc, thương cảm”, Đỗ Chu đã “không đẩy cái

bi kia đến tột cùng cho hả”, mà nhà văn vẫn điềm tĩnh “thức tỉnh các nhân vậtcủa mình và hướng họ vào con đường sống”, nhà văn vẫn luôn “trung thực vàrạch ròi chỉ ra những điều được và chưa được của cuộc sống” Ngô Vĩnh

Bình cho rằng, những truyện trong tập Mảnh vườn xưa hoang vắng thực sự

như những “trái chín cây” của nhà văn Ông nhận ra sự tiếp nối của mạch

truyện Phù sa, Hương cỏ mật trước đó của Đỗ Chu, một văn phong trữ tình,

phóng khoáng, tinh tế Đỗ Chu đã có sự “đằm chín” về phong cách

Sau khi tập Một loài chim trên sóng ra đời, năm 2002 (tác phẩm đã đạt

giải thưởng Hội nhà văn năm 2003 và giải thưởng Asean năm 2004, trao tặngngày 12/10/2004) Đây là tập truyện mang đậm những triết lí sâu sắc, phảngphất ý nghĩa nhân sinh qua từng tác phẩm Đỗ Chu thêm một lần nữa khẳngđịnh vị trí của mình trên văn đàn Có một số ý kiến xoay quanh tập truyện.Tiêu biểu là Văn Chinh và Nguyễn Hoàng Sơn

Theo Văn Chinh nhận xét, với “Một loài chim trên sóng” đã bám đượcvào vỉa sâu hơn, vào mô típ thân phận con người phụ thuộc, tác động vào sốphận dân tộc, ngòi bút của Đỗ Chu lại linh hoạt bay bổng Và ông cũng đãthung dung đi đến “Một loài chim trên sóng” như đến một chỉnh thể truyệnngắn đa tầng” [9]

Ở một góc nhìn khác, Nguyễn Hoàng Sơn đã có những nhận xét rất xácđáng về truyện của Đỗ Chu “Một loài chim trên sóng” tiếp tục cái mạch của

“Mảnh vườn xưa hoang vắng” Vẫn điềm đạm, từ tốn, thông minh và sâu sắcnhư thế, Đỗ Chu hấp dẫn người đọc không phải bằng những truyện kể li kì,

dữ dội mà bằng văn chương” [39] Với tập truyện này, “không có một sự thayđổi kiểu xu thời trong truyện ngắn Đỗ Chu, cả về nội dung lẫn cách viết Chỉ

có sự đào sâu, chín thêm của một phong cách sớm ổn định, thiên về trữ tình

“Một loài chim trên sóng” thêm một lần nữa khẳng định những đóng góp của

Đỗ Chu vào văn xuôi hiện đại Việt Nam Đỗ Chu viết ít nhưng mà tinh” [39]

Bên cạnh những bài viết về các tập truyện hay truyện cụ thể, còn cónhững bài viết về phong cách, về giọng điệu và những bài viết khái quát vềtruyện của Đỗ Chu

Theo Bùi Việt Thắng nhận xét, những truyện ngắn của Đỗ Chu “đầychất thơ phảng phất hơi hướng Pautốpxki” [14] Không những đậm chất thơ

mà ông còn phát hiện ra “văn Đỗ Chu tươi trẻ và luôn tạo ra sự thăng bằng

trong tầm hồn con người” Trong quá trình tìm hiểu truyện Đỗ Chu, Bùi ViệtThắng đã nhận thấy “truyện ngắn Đỗ Chu không nổi bật về cốt truyện, vềnhân vật Nhà văn dường như không bám vào các hiện tượng đời sống đểmiêu tả, kể chuyện, cũng không phải là mặn mà, hấp dẫn so với một số nhàvăn khác như Nguyễn Khải, Lê Minh Khuê… Lối viết của Đỗ Chu là dựa vàonhững ấn tượng chủ quan – nhờ đó mà văn chương thường giàu cảm xúc, nhẹnhõm” Cuối cùng Bùi Việt Thắng đi đến kết luận “với lối viết tinh tế, giọngđiệu nhẹ nhàng, Đỗ Chu không giống cô gái đoạt vương miện hoa hậu mà là

cô thanh nữ mặn mòi, duyên thầm Đọc văn Đỗ Chu như được uống rượulàng Vân – êm mà đậm ngấm và khi say là thật say”

Cũng theo Lê Hương Thủy, sáng tác của Đỗ Chu “vẫn luôn có sự bám

rễ sâu xa vào hiện thực đời sống” [48], bởi lẽ các truyện của Đỗ Chu có sự

“thăng hoa trong nghệ thuật” cùng những “cảm quan độc đáo”, “Đỗ Chu đãlàm cho người đọc lẫn nhiều nhà nghiên cứu, phê bình phải thêm một lần nữakhâm phục bởi những nỗ lực làm mới mình của một nghệ sĩ tâm huyết vớinghề nghiệp” [48] Và Lê Hương Thủy kết luận, nguyên nhân khiến truyệnngắn Đỗ Chu đến được và lắng lại với người đọc, “đó chính là bởi lối văngiàu xúc cảm, ở chất giọng trữ tình, ở sự tạo kết những giá trị văn hóa trênnhững trang viết và ý thức đổi mới ngòi bút”

Theo Nguyên An nhận xét, “Đỗ Chu là một phong cách truyện ngắngiàu chất thơ, tứ thơ thanh cao và bình dị vẫn có trong đời hỗn tạp mà anh làngười có công chưng cất lại, tô thắm thêm” [8]

Những ý kiến đánh giá, nhận xét trên đây chủ yếu bàn về Đỗ Chu trênphương diện truyện ngắn Những ý kiến đánh giá đó sẽ là cơ sở để chúng tôitiếp cận thế giới truyện Đỗ Chu trong quá trình thực hiện luận văn này Ngoài

ra, chúng tôi cũng tham khảo thêm một số bài viết trước đó về truyện của ĐỗChu để thấy được sự tiếp nối, phát triển của một phong cách Đỗ Chu.

Cho tới nay, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về nghệ thuật

tự sự trong truyện của Đỗ Chu một cách hệ thống Hầu hết chỉ dừng lại ở việckhai thác một vài khía cạnh của tác phẩm hoặc những bài bàn về thi pháphọc, phong cách độc đáo của Đỗ Chu… Tuy nhiên, luận văn bàn về vấn đề tự

sự học, phương pháp nghiên cứu dựa vào lí thuyết tự sự học và triển khaitheo hướng làm rõ nghệ thuật tự sự trong truyện của Đỗ Chu những năm gầnđây lại chưa thấy luận văn nào đề cập Đây là vấn đề rất mới, hiện đã đượctriển khai ở một số luận án cấp độ Tiến sỹ Vì thế, luận văn này sẽ đi sâu khaithác và làm rõ nghệ thuật tự sự trong truyện của Đỗ Chu những năm gần đây,giúp người đọc có cái nhìn toàn diện hơn về truyện của Đỗ Chu và qua đóhình thành về những quan niệm về nghệ thuật tự sự trong truyện của nhà văn

đa giọng điệu này

Với những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài “Nghệ thuật

tự sự trong truyện của Đỗ Chu những năm gần đây” Hy vọng rằng qua

việc đi sâu tìm hiểu, luận văn sẽ góp phần nhỏ bé về việc nhận diện nghệthuật tự sự, xác định những giá trị trong nghệ thuật tự sự của truyện Đỗ Chunhững năm gần đây một cách hoàn thiện hơn

riêng, những độc đáo của truyện Đỗ Chu Đồng thời khẳng định phong cáchđầy cá tính sáng tạo của Đỗ Chu.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lý thuyết tự sự học, luận văn chúng tôi nghiên cứu mộtcách có hệ thống vấn đề nghệ thuật tự sự trong truyện của Đỗ Chu trongnhững năm gần đây với các phạm trù: người kể chuyện, thời gian trần thuật

và diễn ngôn tự sự

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghệ thuật tự sự qua các truyện của Đỗ Chu những năm gần đây

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn chủ yếu tập trung khảo sát trên 14 truyện của Đỗ Chu những năm

1980 của thế kỉ XX Chúng được tập hợp vào các tập truyện: Tháng hai (1985), Mảnh vườn xưa hoang vắng (1985), Mận trắng (1997), Một loài chim trên sóng (2002) và Truyện ngắn tuyển tập (2003).

5 Phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài dựa trên cơ sở thực tiễn từ việc tìm hiểu tácphẩm của Đỗ Chu Đây không phải là mô hình tiên nghiệm Vì thế, đề tài sẽđóng góp về mặt khám phá những nét mới mẻ lí thuyết tự sự học thông quatruyện của Đỗ Chu những năm gần đây.

NỘI DUNG Chương 1 NGƯỜI KỂ CHUYỆN 1.1 Khái niệm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Người kể chuyện là hình thức ước lệ

về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyệnđược kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng củachính tác giả, dĩ nhiên không nên đồng nhất với tác giả ngoài đời; có thể làmột nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra, có thể là một người biết một câuchuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện”[19]

Hình thức tự sự gồm sáu mô hình, như Trần Đình Sử đã trình bày trong

cuốn Thi pháp Truyện Kiều, từ đó ta có các cách phân loại người kể chuyện:

ngôi 1, ngôi 2, ngôi 3; cũng theo Trần Đình Sử, “vai trò của người trần thuật

có hai loại: đáng tin cậy và không đáng tin cậy Lời người trần thuật nhiềukhi không nhất trí với khuynh hướng yêu ghét của tác phẩm, tạo thành ngườitrần thuật không đáng tin cậy Nếu lời của người trần thuật nhất trí với nhân

vật, với tác giả hàm ẩn trong tác phẩm thì người trần thuật là đáng tin cậy”[40].

Người kể chuyện trong tác phẩm tự sự luôn chịu sự chi phối của cácyếu tố như: ngôi kể, điểm nhìn, ngữ điệu kể (giọng điệu), lời kể (ngôn ngữtrần thuật)… Giới hạn luận văn này, chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu yếu tố chiphối người kể chuyện là điểm nhìn trần thuật

1.2 Điểm nhìn trần thuật

1.2.1 Khái niệm

Điểm nhìn trần thuật là một thuật ngữ được giới nghiên cứu văn họcbàn tới nhiều Có những ý kiến khác nhau về vấn đề này Theo Pospêlôv chorằng: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vậtvới chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đốivới những gì anh ta miêu tả” [37] Theo quan niệm này, người kể chuyện vàđiểm nhìn của người kể phải đi liền nhau Nói khác đi, phải có điểm nhìn,người kể chuyện mới có thể kể lại và dẫn dắt được câu chuyện Điểm nhìngiống như chiếc camera dẫn dắt người cầm bút khám phá hiện thực và đưangười đọc đi vào thế giới nhệ thuật của tác phẩm

Theo M.B.Khrapchenkô cho rằng: “Chân lí cuộc sống trong sáng tácnghệ thuật không tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật có tính cá nhân đốivới thế giới vốn có của từng nghệ sĩ thực thụ” [25] Nguyễn Thái Hòa cũngquan niệm: “Điểm nhìn nghệ thuật, là điểm xuất phát của một cấu trúc nghệthuật, hơn thế nữa là một cấu trúc tiềm ẩn được người đọc tiếp nhận bằngthao tác suy ý từ các mối quan hệ phức hợp giữa người kể và văn bản, giữavăn bản và người đọc văn bản, giữa người kể và người đọc hàm ẩn” [23].Theo quan niệm này, tác giả đã chỉ ra điểm nhìn văn bản được đặt trong quan

hệ giữa người kể và văn bản và giữa văn bản với người đọc văn bản Các tác

giả cuốn Từ điển Thuật ngữ văn học đã định nghĩa rất cụ thể về điểm nhìn

trần thuật: “Điểm nhìn trần thuật chính là vị trí đứng kể chuyện của người kể”

[19] Chúng tôi đồng nhất với ý kiến của các tác giả Từ điển thuật ngữ văn

học, điểm nhìn trần thuật chính là vị trí mà người kể chuyện đứng quan sát để

rồi chiêm nghiệm, suy ngẫm và kể lại câu chuyện đó Điểm nhìn trần thuậtgiữ vị trí đặc biệt quan trọng trong tác phẩm nghệ thuật

1.2.2 Điểm nhìn trần thuật trong truyện của Đỗ Chu

Vấn đề điểm nhìn trần thuật trong các truyện của Đỗ Chu có thể phân

ra dưới hình thức: điểm nhìn bên trong; điểm nhìn bên ngoài; điểm nhìn diđộng

1.2.2.1 Điểm nhìn bên trong

Điểm nìn bên trong thể hiện ở cách người kể chuyện đặt điểm nhìn vàonhân vật, tức là kể xuyên qua cảm nhận của nhân vật “Điểm nhìn bên trongđược biểu hiện bằng hình thức tự quan sát của nhân vật “tôi”, bằng sự thúnhận hoặc hình thức người trần thuật tựa vào giác quan, tâm hồn nhân vật đểbiểu hiện cảm nhận về thế giới” [40] Thông qua điểm nhìn từ bên trong củanhân vật “tôi”, nhà văn cùng lúc vừa có thể miêu tả thực tại, lại vừa thể hiệntrực tiếp suy nghĩ của mình về hiện thực ấy Phải có điểm nhìn bên trong củacác nhân vật thì cuộc sống mới hiện lên qua nhiều cái nhìn khác nhau, đồngthời tạo cơ hội cho nhà văn phơi bày tất cả những vùng mở, vùng khuất lấptrong thế giới tâm linh của nhân vật

Trong truyện Đất bãi, điểm nhìn trần thuật được thể hiện qua nhân vật

“tôi” Nhân vật “tôi” được đặt trong mối quan hệ với Nhuần – người bạncùng đơn vị thưở nào Giờ Nhuần làm bảo vệ cho một viện Hóa, sắp cưới vợ

Họ tình cờ gặp lại nhau sau vài năm xa cách Vào một buổi chiều khi “tôi”chuẩn bị lên tàu, vô tình gặp Nhuần, “một bàn tay rộng rãi vồ chặt lấy vai kéo

lại Một khuộn mặt đen như đồng hun áp sát vào tôi mà cười” Cảnh huống ấykhiến cho nhân vật “tôi” không có lí do gì phải vội rời đi “Nhuần đã bắt được

“tôi”, anh tuyên bố cần phải trò chuyện với tôi đêm nay, có khi cả ngày mainữa, anh khoe vừa được phân một căn buồng, tháng tới sẽ cưới vợ, một cô kỹ

sư cùng công tác ở Viện Hóa với anh” Thông tin ấy khiến “tôi” hết sức bấtngờ Từ đây, mọi cung bậc cảm xúc được cảm nhận từ trong cuộc hội ngộtình cờ này Nhân vật tôi quan sát và cảm nhận về không gian phố xá vào banđêm với “trăng vùn vụt bay qua những làn mây mỏng như khói”, phố xá thìđang “ngủ mê mệt trong một cái nóng như thiêu như đốt” Cách quan sát vàtưởng tượng thật tinh tế Từ lòng đường vắng người lại qua tới các ô cửa, lùmcây nhuốm màu tối sẫm, phía ngoài sông, những khoảng trống các ngôi nhànhư những chiếc hộp chồng lên nhau Tất cả tạo cho “tôi” có một vẻ gì “lạlẫm như đang lạc vào một khung cảnh xa xăm” Câu chuyện được hồi cố lạivới ngày Nhuần và “tôi” còn là lính cao xạ, đóng quân trên bãi đất bên sôngHồng, “Bếp anh nuôi đặt trong nhà bà Thắng, phía đầu bãi, ở một xóm nghèochừng mười nóc nhà lợp lá” Qua cuộc trò truyện, người đọc cảm nhận được

về cuộc gặp gỡ đầy duyên nợ giữa một người cán bộ miền Nam, tập kết raBắc, làm ở tàu hút bùn, trận bão vô tình đã xô đẩy họ gặp nhau Ông Thắnggặp được cô gái, ngoài hai mươi, “nước da bánh mật, cười nói sởi lởi, một côgái lớn lên ở ven một dòng sông dữ dội, nhưng tính nết lại hiền từ và nhunhuyễn” Họ lấy nhau và rời làng lên bãi ở Họ có hai cô con gái Ngân vàNga, chính đây là đầu mối cho mọi câu chuyện sau này Hồng – khẩu độitrưởng cảm thấy mến và yêu cô chị, còn cô em nhút nhát nên ít người để ý,chỉ có anh lính “em út” – Nhuần là người thầm lặng yêu Nga Những tưởngHồng và Ngân sẽ nên vợ nên chồng trước sự vun đắp của cả đơn vị, nhưnganh đã lặng thầm hy sinh trong một trận đánh Câu chuyện được đẩy lên tới

đỉnh điểm của xúc cảm khi “Nằm trên cáng anh vẫn còn rất tỉnh táo, giọnganh thều thào: “Cứ hẹn hò với cô Ngân trong xóm sẽ đi chơi phố với nhau,nhắn hộ là tôi sẽ về” Nhưng anh vĩnh viễn không bao giờ được dắt tay cô đitrên bãi giữa, ngắm tàu thuyền qua lại ven sông Anh đã chẳng thể về gặp côđược nữa Sự ra đi đột ngột ấy khiến Ngân “ôm mặt khóc nức nở khi cùng mẹ

và em mang cơm ra trận địa”, đặc biệt là những người lính – những conngười đang sống chết để bảo vệ mảnh đất này “uể oải nhai những miếng cơmkhô như cát” Như một định mệnh, lời bông đùa của Nhuần đã trở thành lờihẹn ước đầy ý nhị với Nga sau đó, “Anh Hồng lúc nhắm mắt đã gọi chị Ngânkhông biết bao nhiêu lần Một ngày nào đó đến lượt anh, anh sẽ gọi em, Ngaạ” Một mối tình tưởng chỉ thoảng qua nhưng không, nó hoàn toàn trái ngượcvới những gì nhân vật “tôi” lầm tưởng Nga đi du học ở Liên Xô, còn Nhuầnlàm bảo vệ tại viện Hóa Ngày gặp lại Nga trong tình cảnh Nga về xin việc tạiViện Mẹ Nga đã theo chồng vào Đà Nẵng, Nhuần đã nhận trông coi căn nhàtrên bãi Câu chuyện kết thúc có hậu như kết cấu của truyện cổ tích: “Nhuần

và Nga, người lính trẻ nhất Khẩu đội chúng tôi và cô bé đất bãi năm nào, sớm

ấy đã rủ nhau ra ngoài sông Họ dắt tay nhau, quấn quýt như một đôi tìnhnhân đã hẹn ước từ bao giờ chẳng rõ” Trong cảm nhận của “tôi”, đây là cuộcgặp gỡ đầy duyên nợ, cuộc gặp gỡ đã đi đến hạnh phúc lứa đôi Đọng lạitrong tâm hồn “tôi” cũng như độc giả là hình ảnh Nhuần và Nga đang hạnhphúc bên nhau, họ như những đôi chim về xây tổ ấm, về khu “đất bãi” bên lởbên bồi giữa “mùa cải dại ra hoa vàng rộm” Cả đất trời đang vào xuân căngtràn nhựa sống “Mưa tháng giêng lất phất” và những mầm non đang nhú lênlấm tấm trên nền đất…

Không giống với những cảm nhận của nhân vật “tôi” trong truyện Đất

bãi về một thời chiến tranh, nhân vật Bằng trong truyện Quanh một bàn tiệc

cảm nhận về một hiện thực của cuộc sống: Sự đổi thay tới chóng mặt của conngười, những con người đang tìm cách ngoi lên vị thế của quyền lực Câuchuyện xoay quanh một bàn tiệc, trong đám cưới con gái của Hồng – ngườibạn đồng học của Bằng thuở trước Qua cảm nhận của Bằng, sự thay đổi diễn

ra thật nhanh chóng, “chả còn tìm thấy dấu vết nào của sự lam lũ một thời”.Dấu hiệu này cho thấy Bằng ít thoát ra khỏi thế giới riêng của mình Bằngđược dự tiệc cưới cùng mấy người bạn, nhưng họ đã thay đổi về địa vị, Linh– phó Tiến sỹ ở Bộ Công nghệ Môi trường, mới được đề bạt cục trưởng.Những lời chúc tụng, nhắc nhở của mọi người trong bàn tiệc, đặc biệt là củalớp trưởng đã dẫn dắt Bằng nhớ về một quá khứ xa xăm không thể nào quên.Bằng học cùng lớp với con ông trưởng ty, rất linh hoạt chững chạc, đó là lớptrưởng Nhưng có lẽ trong con người này luôn tiềm ẩn một sự vụ lợi vì thế nó

đã dẫn đến kết cục ngày hôm nay, anh tỏ ra bất mãn trước việc phải làm phócho một người trẻ tuổi hơn mình mà theo ngôn ngữ của anh, “họ xếp mộtthằng ranh con là Tổng biên tập” Ngày học lớp mười, khi các học sinh “đềuphải nộp đơn xin thi vào đại học” Trong khi cả nhà trường đang tìm cáchđịnh hướng nghề nghiệp cho học sinh thì lớp trưởng làm gương đăng kí chọnnghề lâm nghiệp Vì cả lớp xô vào thi Y, Dược, Bách khoa… Sự việc đókhiến Bằng và cả lớp rất cảm phục lớp trưởng bởi lẽ “Lâm nghệp là rất vất

vả, ai cũng biết” Nhưng Bằng đâu biết đó là sự tính toán đầy vụ lợi Ngaysau đó Bằng được lớp trưởng cho biết “nhà trường đang còn làm một danhsách đặc biệt nữa, trong danh sách đặc biệt ấy tất nhiên phải có anh” Có lẽ làlớp trưởng sẽ được ưu tiên đi du học ở nước ngoài Sự ngạc nhiên, ngây thơcủa Bằng còn biểu hiện sau đó khi Bằng khuyên Hồng không nên thi Lâmnghiệp theo bước chân lớp trưởng, anh lo chị “thân gái dặm trường, vàonhững ngành trèo non lội suối” vất vả, nên thi vào Sư phạm Đó là nghề phù

hợp hơn với chị Bằng đâu ngờ những lời thực tình đó lại là tai họa khiến sựviệc xấu sau này Bằng phải lĩnh nhận: “Chị đem tôi ra báo cáo với lớptrưởng, rồi lớp trưởng mang tôi ra kiểm điểm phê phán, tôi hóa ra thành mộtphần tử tiên cực” Đúng vậy Sự việc nghiêm trọng hơn khi Bằng bị trượt tốtnghiệp, học lại một năm nữa Lớp trưởng và Hồng đã đỗ Đại học, nhưng anhkhông được đi du học, người được chọn đi học ở nước ngoài là Linh Điềunày khiến cả lớp ngạc nhiên, nhân vật Bằng đã đọc được sự đố kị trên vẻ mặtđầy hậm hực của lớp trưởng và những lời lẽ đầy cay đắng của anh: “Thằng ấy

là cái thá gì mà được chọn nhỉ, đúng là chả còn trời đất nào nữa” Bất mãn làthế, nhưng anh đâu biết bố của Linh là liệt sĩ, từng dũng cảm hy sinh để bảo

vệ quê hương Trong lớp Linh học siêng năng, giỏi giang Từ đây Bằng đã rút

ra một sự chiêm nghiệm cho mình, sự chiêm nghiệm mang đầy tính triết lí:

“Ấy, ở đời cái người không biết tạo dựng cho mình, thì chính đời sẽ tạo dựngcho họ, không biết tới tương lai thì rồi tương lai sẽ tự tìm đến họ” Sự việctiếp theo được diễn ra theo sự hồi cố của Bằng về khoảng thời gian năm

1968, khi anh ở chiến trường ra và gặp Linh từ nước ngoài trở về: “Anh đèotôi qlua các dãy phố bằng chiếc xe đạp mới toanh, anh vừa tốt nghiệp đại học

và vài tháng tới sẽ lại chào mẹ lên đường tiếp tục học thêm” Sự việc ấy khiến

mẹ anh rất vui và xúc động Niềm tự hào của người mẹ về người con đã làmrạng danh dòng họ đang long lanh đọng trong mắt mẹ Điểm nhìn của Bằnglại hồi cố về nhân vật Hồng Thời điểm cuối những năm 1975, khi Bằng lặnlội lên tận huyện Thông Nông, Cao Bằng tìm chị để hỏi thăm tình hình vàgiúp đỡ chị Trước đó Bằng có dịp gặp Đài – chồng của Hồng, hai người tình

cờ gặp nhau và thân nhau Đài bị thương nặng trong một cuộc xung phonggiải phóng thị xã ở Bình Long Ngày cuối cùng gặp nhau, “Anh Đài nắm chặttay tôi chỉ nhìn nhau mà chẳng nói gì Như thế đã là nói tất cả những điều cần

nói, là đã nói rất nhiều” Ánh mắt anh nhìn Bằng, cái nắm tay rất chặt ấy đủcho Bằng hiểu về xứ mệnh của bạn mình đang truyền niềm tin cho mình,truyền lại lời di huấn cho người đồng đội Đó là trách nhiệm phải chăm sóc,giúp đỡ vợ con anh Nhiệm vụ đó được trao gửi cho người ở lại, giữa cảnhchiến trường mưa bom bão đạn, liệu di nguyện đó có được thực hiện Thậtmay, Bằng vẫn được có ngày trở về.

Sự việc lại được quay trở lại thực tại của bữa tiệc khi lớp trưởng củaBằng năm nào đang đắm mình trong men rượu và sinh sự với vị khách lạcùng bàn tiệc Những thắc mắc trong tâm tưởng của Bằng về hai người khách

lạ trong bàn tiệc là ông già và người có vết sẹo dài giờ đã có lời giải Sự imlặng của hai người từ thời khắc ban đầu giờ đã được lên tiếng Ông già ấy làngười lính lái xe cho đoàn địa chất, trước đó ông từng tham gia chiến tranhchống Pháp Người trẻ tuổi, “có vết sẹo chạy ngoằn ngoèo nơi cổ qua gáy”,

đó là Mẫn, người từng cõng anh Đài về trạm tiền phương, và chính Mẫn saunày lại giúp mẹ con Hồng vào nhận mộ chồng mình Thật lạ, chừng ấy bấtngờ, bí ẩn giờ mới có lời giải đáp Trong cảm nhận của Bằng, họ là nhữngngười lính, những người luôn mang trong tim lời hứa danh dự của đồng đội.Riêng lớp trưởng, đó là người bất mãn với chính mình, với địa vị mình đangđứng Nhưng anh đâu biết, lẽ sống cao đẹp nhất ở đời là hãy làm con ngườibình thường và hãy biết chấp nhận những gì cuộc sống ban tặng cho mình

Đó là lẽ sống mà Bằng đã rút ra được sau bao năm lăn lộn nơi chiến trường

Điểm nhìn bên trong không chỉ biểu lộ trực tiếp qua những xúc cảmcủa nhân vật đứng ra kể chuyện, những truyện kể theo ngôi thứ nhất, mà cònthể hiện ở những truyện kể theo ngôi thứ ba Điểm nhìn được tựa vào cácgiác quan, tâm hồn nhân vật trong truyện để kể Sự việc được kể theo ngôithứ ba sẽ ít tin cậy hơn so với ngôi thứ nhất, nhưng qua đó người đọc sẽ có

cái nhìn khách quan, bao quát hơn về sự việc được kể Đồng thời người đọcvẫn dễ dàng nhận ra tư tưởng của nhà văn gửi gắm trong các nhân vật Trong

truyện Mận trắng, điểm nhìn bên trong được kể thông qua cảm nhận của

nhân vật Thuyên: “Thuyên gặp lại người chính ủy của trung đoàn mình vàomột buổi trưa khi ca nô của anh đến đậu ở khúc sông vắng vẻ này Có lẽ dạo

đó là vào cuối năm ngoái, những chuyến đầu của tổ anh đi chở cát” Cuộc đốithoại giữa Thuyên và ông Tri – vị chính ủy của trung đoàn năm nào, đã gợinhắc Thuyên nhớ lại những kỉ niệm với Quang, với mẹ và những sự việc anh

bị thương, bị bắt giam… Truyện mở ra với việc Thuyên đã kể cho người láiphụ của mình nghe chuyện mình bị thương: “Một thằng đâm mình buổi sáng,ngang chiều chính nó gói mình vào một mảnh chăn rách vứt lên trực thăng.Máu ra nhiều lắm, ướt đẫm đám cỏ mình nằm, vậy mà không hiểu sao vẫn cứtỉnh” Sự việc ấy giúp ta nhận ra những đau đớn về thể xác mà Thuyên phảihứng chịu trong những năm tháng chiến tranh Sự khốc liệt của cuộc chiếnkhiến con người ta phải đối mặt với cái chết trong từng khoảnh khắc Trongtâm trí của Thuyên chợt hiện về những hồi ức xa xưa, “anh nhớ đến một đêmsâu đầy phiền muộn” Đó là ngày anh phải vĩnh viễn mất đi người mẹ yêuthương của mình: “Đã lâu và đã xa lắm rồi Có lẽ lúc đó anh vừa đi bán bánh

về, những chiếc bánh giò xếp trong thúng, nóng hổi, còn mảnh buồm đậy bêntrên Căn nhà tối om, muỗi từng đàn đập vào mặt Trong góc giường mẹ nằmvất vưởng như một mảnh khăn lau bàn” Những ngày trước đó, anh đi học lớp

do bà giáo trên phố dạy là những ngày khó khăn nhất đối với Thuyên Giờđây, mẹ mất, chính bà là người đã giúp Thuyên lo mai tang cho mẹ: “Hômsau mẹ được chôn cất tử tế là nhờ một tay bà giáo lo toan cho cả” Sự việcđược hồi cố về những ngày anh cùng Quang đánh giặc vào những ngày đầunăm 1972 Trong tâm tưởng của Thuyên và các đồng đội của anh lúc đó,

Quang là người trung đoàn trưởng luôn được nhắc tới “với tất cả sự kínhtrọng”, còn bọn địch khi nghe nhắc tới tên anh là chúng “lè lưỡi, lắc đầu”.Điều này được bộc lộ qua trận đánh ở Bắc Công Tum, khi có “một sư đoànngụy tới bao vây” Tình thế khó khăn khi trung đoàn do Quang chỉ huy rơivào ổ phục kích của địch Quang đã chỉ huy hết sức quyết đoán, anh chỉ chomọi người thấy được tình hình địch ta, kế hoạch tác chiến, tương quan về lựclượng trong trận đối đầu này Quang tìm mọi cách để tháo vây cho đồng đội.Trong những phút giây cam go ấy, phải đối mặt với cái chết đến bất cứ lúcnào, Thuyên được Quang giãi bày tâm sự về chuyện Quang và cô Lân –người con gái Thuyên cũng thầm yêu: “Với cậu mình ngượng thì đúng hơn.Mình thành thật nói với cậu là mình xấu hổ với cậu mỗi khi nhớ tới quan hệgiữa mình và Lân, Thuyên ạ” Có lẽ trong chiến đấu Quang luôn tỏ ra làngười anh cả, chỉ huy tài tình, nhưng trong cuộc sống, Quang lại tỏ ra vụng

về như Quang tự nhận với Thuyên “sống thì còn tồi” Những lời nói củaThuyên với Quang như một lời oán trách, một lời khuyên giải về lẽ sống, vềlương tâm con người “Dũng cảm trong những trận đánh là một chuyện, trongcuộc sống hàng ngày, trước mọi người bình thường kia lại là một chuyện,cũng không biết sự dũng cảm nào lớn hơn sự dũng cảm nào” Quả đúng vậy,trong trận chiến này, Thuyên và hai đồng đội nữa của anh mới là nhữngngười dũng cảm, Thuyên đã đề nghị Quang rút lại để mình và hai đồng đội ởlại cầm chân bọn giặc Họ phải đối mặt với những trận “mưa đạn cối”, nhữngdàn trực thăng… và lẽ dĩ nhiên Thuyên đã bị thương nặng Từ điểm nhìn củaThuyên, ta nhận ra sự gan góc, can trường của những người chiến sĩ nhưThuyên trong chiến tranh Họ đã thể hiện rõ lòng dũng cảm và đức hy sinhcao cả Sự việc được tiếp diễn với những ngày Thuyên bị giam trên đảo PhúQuốc: “Mỗi tuần anh cùng với bạn tù đưa xe ra ngoài phố chở nước mang về

trại” Chuỗi ngày ở đây, Thuyên thấy mình cô đơn, nhớ nhà biết chừng nào.Người đọc dễ nhận ra chiều sâu trong tâm hồn Thuyên qua điểm nhìn bêntrong này Thuyên nhớ nhà, nhớ quê hương, nhớ những kỉ niệm tuổi thơ…

Đó là một khát vọng có một mái ấm gia đình, có một sự chở che của bà giáokhi anh cơ nhỡ Như một phép nhiệm màu, người giải thoát cho anh chính làcon trai bà giáo: “một tên sĩ quan ngụy tuổi còn trẻ, dáng lịch sự” Sau mộtthời gian dài hỏi cung, hắn đã ghi vào hồ sơ là “anh bị mắc chứng tâm thần,

bị thần kinh khá nặng” Sự việc đó làm Thuyên khó hiểu và càng khó hiểuhơn vì sau đó anh được trả tự do Mãi sau này anh mới rõ, khi tới thăm bàgiáo, đó là con trai của bà Trong cuộc thẩm vấn vô tình anh đã nhắc tới kỉniệm về những ngày học bà, được bà giúp đỡ Đó là lí do khiến con trai bànhận ra anh và đã cứu anh, “gia ân cho anh”, người học trò của mẹ anh ta.Một tình huống nằm ngoài phán đoán của Thuyên, nó như một định mệnh màtạo hóa đã sắp đặt cho anh Sự việc còn bất ngờ hơn, khi một lần anh tới thămcon gái bà giáo cùng bà Vô tình bạn của con rể bà chính là Quang Sự thayđổi của Quang làm Thuyên ngỡ ngàng, Quang đang mang quân hàm trung tá,

có vợ ba con Câu hỏi của Quang khiến Thuyên như thêm phần hụt hẫng hơn:

“Tao không nghĩ là chú mày còn sống, hay thật” Giờ đây có thể Thuyên đãhiểu thêm về Quang, một người từng gan dạ, dũng cảm, mẫu mực nhưng anh

đã nhiều lần “đê hèn” Trong tình yêu, anh chạy trốn Lân khi đã vụng dại với

cô, trong chiến đấu anh đã bỏ Thuyên lại để rút chạy êm thấm Và trong cuộcsống khi có hòa bình, anh lại rút chạy khỏi quá khứ nghĩa tình kia Anh đãthực sự quên ông Tri, quên Lân, quên cả Thuyên nữa Anh đã từng được họgia ân nhưng anh bỗng chốc quên nó chóng vánh Bữa tiệc hôm nay Thuyên

và Quang vô tình hội ngộ đã là bữa tiệc chia tay giữa hai người, Thuyên đãrời đi, “anh chạy đùng đùng như kẻ bị ma đuổi” Có lẽ Thuyên không muốn

đối mặt với người hèn nhát từng chạy trốn trước lỗi lầm mình đã gây ra.Thuyên hồi tưởng về những ngày Quang yêu Lân, một người con gái “xinhxắn, mềm mỏng”, một nữ thanh niên xung phong làm y tá Mặc dù Quang đã

có vợ ở quê, nhưng anh vẫn yêu Lân, vẫn duy trì một mối tình ngang trái Lân

đã có thai hai tháng, sẵn sàng nhận kỉ luật để về tuyến sau nuôi con Phút chiatay ông Tri và Lân, Quang đã “bỏ đi như một người chạy trốn” Mọi ngườiđều ngỡ ngàng và thầm oán trách Quang sao bạc tình Ông Tri đã không giữđược bình tĩnh, ông phải gắt lên “Chúng ta còn khối thời gian để xem thằng

ấy có thành người hay không” Quang vẫn thành danh còn thành người thìchưa, vì anh đã chạy trốn thiên chức làm bố của mình Anh đâu biết Lân vàcon anh giờ ra sao?

Trong một chuyến đi làm việc, vô tình Thuyên được chứng kiến sựviệc, con gái Lân đã ngã xuống sông và được một người thương binh (cụtmột chân) cứu vớt Nhưng người đó chỉ cứu được cháu gái còn mình thì bịnước cuốn đi Đó là đồng đội của Thuyên, bị thương khi cùng Thuyên chởsúng cối vào đất liền Giờ Thuyên biết thêm anh ấy là chồng sắp cưới củaLân, nhưng anh đã vĩnh viễn không trở về được nữa Vậy là một lần nữaQuang lại được người khác “gia ân” Thuyên đã hiểu thấu hơn về những bấttrắc trong cuộc đời của Lân, nhìn bờ mận trổ hoa trắng, Thuyên tưởng tượngLân sẽ đứng ở đó và anh sẽ chạy đến với cô “anh sẽ nắm cổ tay héo hon củacô”, anh sẽ nói cho Lân hiểu những gì mình đang nghĩ, đang dự định: “anh ấy

về cũng tôt mà chưa về thì cũng chẳng sao, đừng chờ nữa, chúng ta cứ sống

và cứ yêu như những ngày trước em đã từng yêu, từng sống Như anh vẫnthầm mong có một người như em, ngày ấy tuy không nói ra, không một lờinói ra…” Những dự cảm trong chiều sâu tâm hồn Thuyên cho ta thấy rõ hơnđức hy sinh và lòng vị tha của anh Anh chấp nhận quá khứ đau thương để

làm tiếp phần việc mà đồng đội anh đang “chạy trốn”, anh đã dự cảm và sẽlàm được điều đó Anh sẽ mang lại điểm tựa cho Lân, mang lại niềm tin choông Tri Truyện khép lại với những bất ngờ và những cung bậc xúc cảm củaThuyên, của ông Tri và của độc giả Qua cảm nhận của Thuyên, người đọcnhận ra chiều sâu trong tâm hồn nhân vật Thuyên và những nét đẹp mà anhđang biểu hiện Anh là một người lính dũng cảm trong chiến đấu và trongcuộc sống đời thường.

Đỗ Chu sử dụng rất thành công điểm nhìn trần thuật bên trong thôngqua đó bộc lộ những tư tưởng của nhà văn qua các hình tượng nhân vật trongtruyện kể, tạo sức hấp dẫn cho thiên truyện, sự sinh động về thế giới mà nhânvật tự cảm nhận, quan sát được

1.2.2.2 Điểm nhìn bên ngoài

Điểm nhìn bên ngoài là cái nhìn từ bên ngoài của người kể chuyện,nghĩa là “cái bên ngoài không phải là cái ở bên ngoài, mà là cái có thể quansát từ bên ngoài” [40] Điểm nhìn bên ngoài là điểm nhìn mà người kể miêu

tả sự vật từ phía bên ngoài nhân vật, kể những điều nhân vật không biết.Điểm nhìn bên ngoài thể hiện được tính khách quan tối đa cho trần thuật Các

sự kiện diễn ra tự nhiên như cuộc đời vẫn thế Điểm nhìn bên ngoài sẽ giúpnhà văn miêu tả bao quát nhiều phương diện, góc độ của hiện thực cuộc sốnghơn Người kể ẩn mình đi, không trực tiếp xuất hiện trong tác phẩm, từ đóquan sát và kể lại những sự việc như nó vốn có Điều này tạo nên tính kháchquan cho tác phẩm, đôi khi tạo nền cho nhân vật kể chuyện xuất hiện Điểmnhìn bên ngoài giữ vai trò dẫn dắt người đọc vào không khí của truyện, cónhững hình dung ban đầu về câu chuyện Điểm nhìn bên ngoài thường xuấthiện trong những truyện được kể ở ngôi thứ ba, thường được gọi là điểm nhìnkhách quan

Trong các tác phẩm của Đỗ Chu, điểm nhìn bên ngoài được sử dụnghết sức linh hoạt, không thuần nhất là điểm nhìn bên ngoài nhưng điểm nhìnbên ngoài luôn có vai trò định hướng, dẫn dắt người đọc vào câu chuyện.

Truyện ngắn Mê lộ được mở ra bằng điểm nhìn khách quan của người

kể chuyện ẩn mình Truyện bắt đầu bằng thời điểm hiện tại, điểm nhìn nàygiúp người đọc như đang chứng kiến sự việc của thời điểm hiện tại đang diễn

ra trong thế giới truyện: “Bọn nỡm lại đã leo lên bức tường ở đầu ngõ kia rồi.Trừ những hôm mưa gió còn thì chẳng mấy chiều là chúng không rủ nhau ra

đó Chúng ngầm tỏ cho lũ con trai biết là chúng cũng có hội riêng, có nhữngtrò chơi riêng” Câu chuyện được bắt đầu từ những trò đùa nghịch của “lũcon gái” trong xóm, chúng chơi từ chiều cho tới khi cái loa phóng thanh thôikhông phát tín hiệu nữa Chỉ có sự xuất hiện của ông Trữ mới đủ sức khiếnchúng rút lui, thậm chí “nếu chẳng may có đứa nào mải chơi mà thấy ông bấtngờ hiện ra thì chúng kêu thất thanh, mặt mày tái mét, chỉ mong tìm đượcmột cái lỗ mà chui xuống” Cách giới thiệu về sự xuất hiện của ông Trữ khiếncâu chuyện tăng thêm phần hấp dẫn, tạo sự bí ẩn về nhân vật Ông Trữ đã trởthành nỗi ám ảnh cho bao người trong xóm, thậm chí với lũ trẻ, sự có mặt củaông là một “nỗi đe dọa, là tín hiệu báo động khẩn cấp” Từ những sự tụ họp,vui đùa của đám trẻ con, phút chốc thay bằng cảnh “tháo chạy tán loạn” Quađiểm nhìn khách quan, ông Trữ hiện lên ở thời điểm hiện tại với đầy đủ nétkhác biệt Từ cách ăn mặc tới cử chỉ, lời nói, hành động đều khác người:

“Mùa hạ ở trần, chụp chiếc lá sen lên đầu làm mũ, mùa đông khoác thêm tấmchăn chiên Nam Định vằn đen vằn vàng nom như lốt hổ Trên vai ông lúc nàocũng có mang một cái ba lô bẩn thỉu rách như tổ đỉa” Chân dung ấy đủ chothấy ông từng tham gia chiến trường và đã bị điên sau khi rời quân ngũ Tất

cả những kí ức của một thời bom đạn được in đậm trong tâm trí ông, giờ đây

ông đang sống trong kí ức đấy với những giây phút nửa tỉnh nửa mê Nhữngcâu hỏi lũ trẻ con như những câu hỏi của một thời ông từng tham gia chiếnđấu:

- “Ai là người đã từng xông vào hầm tướng Đờ-cát trên mặt trận ĐiệnBiên Phủ?

- Sava, biêng! Câu hỏi thứ hai, đồng chí Hoàng Trữ bao nhiêu tuổi, huânchương gì?”

Sự việc tiếp theo là những lời bàn tán, đồn thổi về chuyện ông Trữ bị điên,người thì cho là ông bị điên vì tình, do ông yêu một cô gái Mèo, rồi sau này

cô thương nhớ ông rồi lăn ra chết, và hồn ma lại trở về bắt tội ông Những lờiđồn của “miệng lưỡi thế gian” đã tạo ra bao mối nghi hoặc, thần bí về cuộcđời ông Trữ Có người còn nghi ông là gián điệp giả điên nên họ cho dânquân du kích vào nghe ngóng, theo dõi ông Họ bủa vây như sắp bắt một tênViệt gian cỡ bự, thấy ông nửa đêm nhảy xuống hồ, mang một vật lên, nhómlửa…họ cho đó là tín hiệu dụ máy bay địch Nực cười hơn nữa là chừng ấycon người đang cảnh giác quá mức nên họ không phân biệt được ông Trữđang điên dại mà vẫn “nhất tề xông lên, lưỡi lê tuốt trần, súng trường lên đạnxoành xoạch” Kết quả là họ phát hiện ông Trữ không quần áo, đang gục đầukhóc bên đống lá khô và cái vật họ thấy ông mang dưới đầm sen lên là mộtcon cá chuối Nguyên nhân của việc ông Trữ bị điên bắt nguồn từ ngày ôngđang giữ cương vị tiểu đoàn trưởng Do gia đình dưới quê bị quy là “thànhphần địa chủ” nên ông bị “cầm tù ngay giữa đồng đội, đồng chí của mình”.Nhưng chưa qua đợt khủng hoảng tư tưởng , tinh thần ấy lại đến sự kiệnphong quân hàm “Sổ sách ở trên gửi về ghi rõ ràng là như thế Nhiều ngườivui ra mặt, họ mừng cho ông, kín đáo chúc mừng ông tai qua nạn khỏi, thì ratrời cũng có mắt, đời có vui có buồn, có oan có cởi” Ông được phong quân

hàm thiếu tá Trước việc công bố ấy, mọi người bàn tán khá nhiều, đặc biệt làĐảng ủy phải họp để thảo luận Và ngày ấy, phút giây ấy đã đến Trữ bị đánhtụt quân hàm từ thiếu tá như trong sổ sách cấp trên gửi về nay còn quân hàm

“thiếu úy” Lời tuyên bố của vị Chính ủy đã làm cho cả tiểu đội “đứng imlặng như đã hóa thành tượng đá, tai họ ù đặc” Mặc dù viên Chính ủy sau đó

tự nhận là mình đã nhịu lời, là đọc nhầm, “bởi vì miệng tuy đọc là thiếu úynhưng trong đầu lại vẫn cứ đinh ninh đã đọc là thiếu tá” Sự cố ý nhầm lẫncủa vị Chính ủy đã giết chết Trữ về tâm hồn, giết chết một tiểu đoàn trưởnggan góc tài giỏi trong trận mạc Thế là Trữ đã điên thật, ông Trữ đã là ngườibước sang một thế giới khác, sống một thế giới thực hư, khôn dại lẫn lộn Trữđâu biết sự nhầm lẫn kia là cả “một kế hoạch trả thù” được sắp đặt từ trướccủa viên Chính ủy Do hắn từng lả lơi cô Cài nhưng bị cô phản ứng làm cho

vỡ cặp kính, và sau này cô Cài yêu Trữ nên đã tạo ra cho viên Chính ủy mốithâm thù này Hôm nay, hắn đã trả thù Trữ một cách mạt hạng Hắn đã khiếnTrữ chết ngay khi đang sống Từ điểm nhìn trần thuật khách quan, người đọcđược chứng kiến những sự việc xảy ra với Trữ sau này, việc Trữ phát hiện ra

hũ vàng nơi miếu hoang, bọn kẻ gian tới hành hạ Trữ, được dân làng giải vây,

bà mẹ hiến cả số vàng cho dân làng Bà lên tận Lạng Sơn tìm cô Cài- ngườiyêu của con trai bà, theo lời người con bà vẫn kể trong lúc chập chờn nửatỉnh nửa mê Câu chuyện khép lại trong cảnh con trai Trữ, và Cài –vợ Trữ đã

về viếng mộ mẹ và đoàn tụ cùng Trữ “Họ bỏ lại trong miếu cái ba lô và cáitay nải rách nát như bỏ lại một quá khứ không cần nhắc lại” Lời nhận định,bình luận của người kể chuyện đã là lời kết cho câu chuyện Đúng, quá khứđau thương cần phải được quên lãng, dấu tích một thời gian khổ và oan tráicần được khỏa lấp Giờ đây Trữ cần được sống hạnh phúc bên vợ và con trai.Một kết thúc cho câu chuyện mang dáng dấp cổ tích thời hiện đại Người đọc

thấy ấm lòng hơn khi chứng kiến hình ảnh anh và vợ con sóng bước bênnhau Từ điểm nhìn của người kể chuyện, mọi góc cạnh của thiên truyệnđược hé mở khách quan và lôi cuốn người đọc.

Cả truyện Mê lộ hầu như nhà văn sử dụng điểm nhìn bên ngoài, đây là

nét đặc trưng của truyện Đỗ Chu Phần lớn các truyện ngắn Đỗ Chu sử dụngđiểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài chỉ là sự thoáng qua Trong truyện

Họa mi hót điểm nhìn bên ngoài xuất hiện ở phần đầu để giới thiệu về hai

nhân vật Lương và Thiêm “ Thời trẻ trung tìm bạn đã khó, nay luống tuổi đểtìm ra bạn tưởng là chuyện mò kim đáy bể mới phải Nhưng với hai ông bànày thì không hẳn thế Là vì chưa biết nên mới phấp phỏng dò đoán đấy thôi

Họ có chung một khoảng trời có chung một vùng lau sậy kín đáo nhiều âuyếm và họ biết gìn giữ nó lâu bền” Câu chuyện về Thiêm và Lương được mở

ra từ điểm nhìn trần thuật khách quan, từ đây người kể giới thiệu về những hồnghi của mọi người trong khu tập thể, sao Thiêm và Lương lại cùng thức thâuđêm suốt sáng để nói chuyện “không hiểu cái đôi ấy họ to nhỏ với nhaunhững gì” Từ người già đến trẻ con đều có những đoán định riêng, lũ trẻ chờđợi một đám hỉ, còn người cao tuổi thì đợi chờ nghe ngóng sự việc Việc ôngThiêm ngày nào cũng tới lui với bà Lương đã tạo bao nghi hoặc cho mọingười, một người vợ chết, con ở nước ngoài không về, một người chồng hisinh, con gái lấy chồng Giữa họ không có gì ràng buộc cả Hơn nữa họ đềubiết, trước đây giữa hai người từng yêu nhau thậm chí họ từng “ăn nằm” vớinhau Sự xuất hiện của ông Thiêm giờ đây như một sự sắp đặt của tạo hóa, lũtrẻ trong xóm đều “thấy việc này chỉ có bị hay mà thôi Chúng đánh hơi thấyngay rằng ở đây có những dấu hiệu rất không đơn giản, nghĩa là rất tuyệtvời” Điểm nhìn bên ngoài đã tạo nên cái nhìn khách quan, mô tả sự việc baoquat giúp người đọc khai thác sâu hơn, nắm rõ hơn chiều sâu tâm lí của các

nhân vật Những thái độ của mọi người trong xóm, cách giới thiệu về Thiêm

và Lương đã tạo nên sự phong phú trong thế giới truyện Người đọc sẽ có cáinhìn đa chiều về nhân vật Thiêm và Lương đâu biết, đâu nghe được nhữnglời bàn của lũ trẻ trong xóm, hai người đâu hay thái độ của người già đang

“dò xét” quan hệ giữa họ Ở cái tuổi “tóc muối tiêu” rồi nên việc quan hệ yêuthương sẽ không như thời trẻ trai Điều này cũng dễ hiểu là vì sao khi Thiêmliên tiếp tới quán Lương là khách hàng đặc biệt của Lương đã tạo sự thắc mắccho mọi người Hoàn cảnh riêng của hai người cũng được người kể vô hìnhmiêu tả rõ Vì thế nó tăng thêm tính khách quan cho câu chuyện được kể

So với điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài trong truyện Đỗ Chuthể hiện rất rõ cái nhìn đa chiều của người trần thuật không giống với cách

sử dụng điểm nhìn bên ngoài của Nguyễn Minh Châu trong truyện Chiếc

thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu chỉ thoáng qua một vài chi tiết miêu tả

sự việc khách quan, không gian miêu tả xuất hiện hai địa điểm trên bếnthuyền và tại phiên tòa, kiệm lời đối thoại của những nhân vật phụ vì thế tạonên một nét riêng của truyện Nguyễn Minh Châu Cách sử dụng điểm nhìnbên ngoài của Đỗ Chu tạo một đấu ấn rất riêng trong thế giới truyện của nhàvăn Sự linh hoạt trong việc sử dụng điểm nhìn bên ngoài, không thuần nhất

là điểm nhìn bên ngoài nhưng điểm nhìn bên ngoài luôn có vai trò địnhhướng, dẫn dắt tình tiết truyện, miêu tả các sự việc của truyện ở nhiều góc

cạnh như trong Mê lộ, thể hiện thế giới truyện phong phú, đa dạng Đó là nét

đặc sắc trong phong cách nghệ thuật Đỗ Chu

1.2.2.3 Điểm nhìn di động

Điểm nhìn di động có nhiều ý kiến được đưa ra xung quanh vấn đềnày Theo Nguyễn Thái Hòa, “điểm nhìn được di động trong thời giankể”[23] Nghĩa là điểm nhìn được dịch chuyển theo thời gian Tác giả cũng

nói rõ hơn “có những truyện giữ một điểm nhìn không đổi, nhưng ngược lại

có nhiều truyện điểm nhìn thay đổi theo nhân vật, theo người kể chuyện”[23].Theo Trần Đình Sử, “Có khi nhà văn miêu tả hành vi hoàn toàn từ bên ngoài.Lại có khi nhà văn miêu tả hành vi từ bên trong kẻ làm hành vi ấy Có khinhà văn giữ nguyên một điểm nhìn từ đầu đến cuối Có khi điểm nhìn bêntrong được thay đổi luôn từ nhân vật này sang nhân vật khác”[40], đồng thờiTrần Đình Sử cũng đi đến kết luận: “Luân phiên điểm nhìn tạo hiệu quả đốithoại kịch tính thầm kín”[40] Như vậy, trong một tác phẩm, có thể nhà văn

sử dụng một điểm nhìn trần thuật cũng có khi điểm nhìn được di chuyển từ

vị trí này sang vị trí khác Điểm nhìn di động là điểm nhìn luôn có sự thayđổi, không cố định ở một vị trí cụ thể nào, nhằm tạo ra sự biến hóa cho mạchtruyện, tạo cho câu chuyện kể mang tính khách quan hơn, dễ dàng lôi cuốnđược người đọc, thâm nhập vào câu chuyện Trong truyện ngắn của Đỗ Chu

sự dịch chuyển các điểm nhìn được sử dụng rất linh hoạt trong các tình tiếttruyện

Truyện Một loài chim trên sóng, nhà văn bắt đầu từ điểm nhìn khách

quan, giới thiệu về không gian của truyện Một không gian của miền quêKinh Bắc được mở ra với hình ảnh “con sông Cầu nước trôi băng băng, consông già nua vốn thường uể oải lờ đờ mà nay bỗng quay cuồng với nhữngvùng xoáy trông đến khiếp” Ngược dòng ấy có vài ba con thuyền “nặngnhọc” như gồng trên mặt sông, xa xa là những bãi dâu xanh mướt Bên trong

đê là một khung cảnh trái ngược, một sự yên bình êm ả với “cánh đồng rộngkhông một bóng người, vừa gặt chiêm xong, mặt ruộng khô ráo còn trơnhững gốc rạ” Xen vào giữa cánh đồng hoang sơ ấy là “một dãy chuôm nướctrong veo” gắn với truyền thuyết ông Gióng về trời Từ điểm nhìn trần thuậtkhách quan, nhà văn dịch chuyển sang điểm nhìn nhân vật “tôi” ( tức Bình)

Câu chuyện dần được hé mở theo sự hồi cố của nhân vật Bình Vậy là khôngchỉ dịch chuyển vị trí đứng kể mà nhà văn còn dịch chuyển cả không gian,thời gian kể chuyện Từ những chuyện xoay quanh làng mình như sự tích ôngGióng về trời, chuyện cô Nỗng, cả những sự kiện Bình cùng bà đi bán ruộngbên cụ Chánh… có khi điểm nhìn được dịch chuyển trong cùng nhân vậtBình đó là dịch chuyển theo thời gian từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện tại lùi

về quá khứ rồi quay lại hiện tại Chính sự đa dạng trong điểm nhìn tạo nênsức hấp dẫn cho tình huống truyện

Từ điểm nhìn nhân vật Bình người đọc nắm bắt được các tình tiếttruyện, thông qua lời bà kể trong sự hồi cố của Bình: “Thuở ấy ông Gióngqua làng chúng tôi rồi leo lên núi Sơn, bay về trời Ông Gióng đánh tan giặc

là đi luôn, cho nên trên núi giờ vẫn đang còn đền thờ ông Bà nội tôi kể ônghiển thánh cũng bởi thế” Sự việc tiếp theo lại được dịch chuyển trở lại điểmnhìn của Bình khi nhớ lại “hồi năm ngoái tôi suýt chết đuối ở chỗ này”, domải đùa nghịch bên chuôm không may sa chân xuống đó , được lũ bạn cứulên khi “bụng đã trương phềnh” Một phen hú vía Hôm sau bà nội phải mang

lễ ra sửa tội cho Bình tại miếu cô Nỗng vì có lần Bình đã vứt phân trâu vàomiếu cô Sự việc được kể theo điểm nhìn của bà nội về cuộc đời cô Nỗng Đó

là con người có cuộc đời trầm luân đầy khốn khổ: “sinh thời cô là một ngườicon gái cao lớn khác thường, bàn chân to như bàn cuốc, tay dài như tay vượn

mà hiền hậu lắm” Tạo hóa đã không ban cho cô vẻ đẹp mĩ miều như bao côgái khác mà chỉ vì kém nhan sắc nên cô ế chồng, kéo theo sự đổi thay về tínhnết, đôi lúc thất thường khiến cho bao người phải lảng trốn, sợ hãi, nhất làcánh trai làng Cái chết của cô cũng mang màu sắc huyền thoại, như một sựvật lộn với cuộc đời “Dắt một con trâu mộng lầm lũi ra giữa đồng, vật nhauvới trâu từ sớm đến xế chiều, tiếng chân người chân trâu quần thảo huỳnh

huỵch Hôm sau làng xóm thấy xác cô, xác trâu nổi trên mặt chuôm” Phảichăng cô phải vật lộn với bao đau đớn của cuộc đời để đổi lấy cái chết, một

sự giải thoát có phần bế tắc, tiêu cực Vì thế nên mặc dù đã chết nhưng “cáimiệng vẫn há rộng như cười cợt”, thách thức với cuộc đời Một cái chết thậtthê thảm của một kiếp người lênh đênh Sau những hồi tưởng về chuyện côNỗng, nhà văn lại dịch chuyển điểm nhìn từ nhân vật bà nội sang điểm nhìncủa nhân vật Bình Bình kể chuyện về làng quê mình với những nét khácthường Từ giọng nói tới tục gói bánh chưng, từ những ngôn từ địa phươngtới nguồn gốc tổ tiên: “người ta kêu “ối trời đất quỷ thần ơi” thì làng tôi mọingười lại kêu “ới ểu ơi là ếu ơi, ế leo ơi” Thiên hạ ngày tết gói bánh chưngvuông, bánh chưng làng tôi lại tròn và dài như cây cột” Tất thảy đều khácthường so với các làng khác Đó là một dấu ấn luôn in đậm trong tâm tríBình, khơi gợi cảm xúc cho Bình, “thương từng bước chân người làng sao màlận đận” Chính mỗi bước đi trên mảnh đất quê hương ấy đã tạo “một nỗiniềm, một yêu dấu” cho Bình khi nhớ về làng quê mình Điểm nhìn liên tiếpđược dịch chuyển từ Bình sang bà nội và ngược lại tạo sự linh hoạt cho mạchtruyện Khi câu chuyện được chuyển hướng sang việc Bình cùng bà xuốngSơn, đi bán ruộng cho cụ Chánh, điểm nhìn lại được đan xen giữa Bình và cụChánh, điểm nhìn của Bình và chị Tâm, anh Ty

Trên đường cùng bà xuống nhà cụ Chánh lần này, Bình có dịp hiểuthêm về gia cảnh của cụ, biết sơ qua cụ Chánh, làng Sơn của cụ là một làng

tề, vì đó là làng Việt gian bán nước Trong câu hỏi ngây thơ của Bình: “CụChánh Hương có theo Tây không?” Thể hiện ý nghi ngờ của Bình với cụChánh Tuy cụ Chánh bị ép ra làm việc cho bọn Tây, nhưng trong lòng vẫnluôn hướng về cách mạng Theo kết luận của bà, cụ là một người tốt Từ điểmnhìn của bà, theo những hồi cố trong tâm tưởng bà, cụ Chánh và anh Ty

(chồng chị Tâm, con rể của cụ) là những người từng có ơn với gia đình Bình.

“Ngày bố mày bị giặc giết, anh Ty và cụ Chánh khiêng bố mày về làng Rồihôm đưa bố mày ra đồng cụ Chánh khiêng một đầu quan tài còn anh Ty thìđội mũ rơm cho mày, bế mày đi ở phía trước” Bà cũng nhắc nhở Bình, tuygia đình mình không có quan hệ họ hàng vơi anh Ty nhưng phải mang ơn cụChánh và anh Ty Bình đọc được tâm sự, nỗi niềm của bà qua tiếng thở dài,

“chắc bà buồn vì cảm thấy cái ngày anh Ty trở về còn xa lắm” Điểm nhìnđược dịch chuyển về thời điểm Bình tới nhà cụ Chánh trong không gian ngôinhà có hàng hiên rộng, từ các bậc thềm, cổng đều là đá khiến Bình cảm thấy

lạ lẫm Trước đó Bình chưa bao giờ thấy nơi này, đây là “một quần thể kiếntrúc của đá” Lần gặp gỡ với cụ Chánh, Bình biết thêm chị Tâm và Diễm.Trong lúc mơ màng do cơn hen tái phát Bình lại được gặp mẹ, được mẹ hỏi

han chị Tâm về mình Bình còn được cụ Chánh kể cho nghe câu chuyện Sơn

Tinh Thủy Tinh, nghe chuyện khiến Bình liên tưởng giống như câu chuyện

anh Ty và chị Tâm Qua điểm nhìn của Bình và cụ Chánh, sự việc du kíchđánh đồn được miêu tả cụ thể, có anh du kích bị thương, được cụ Chánh chechở Những kí ức đó luôn in đậm trong Bình, đặc biệt là ấn tượng về Diễm,mãi tới sau này Bình vẫn không quên hình bóng người con gái ấy Thậm chí

“giờ đây tôi đã năm chục tuổi, ngồi viết những dòng hồi tưởng này tôi vẫnnhư đang thấy cô nhìn vào tôi mà chẳng chịu nói gì” Bình cho đó là một tìnhyêu với cô bạn cùng tuổi từ thuở lên mười Nhờ điểm nhìn dịch chuyển đanxen liên tục nên người đọc có thể tự do quan sát, bao quát được câu chuyện,

có thể thâm nhập sâu hơn vào thế giới nội tâm của từng nhân vật Điểm nhìnlại được dịch chuyển trở lại những năm 75, khi hòa bình thống nhất đất nướcnhững năm này đầy khó khăn với gia đình Bình và cụ Chánh, bà của Bình bịquy địa chủ, những người trong các làng luôn lảng tránh, lánh mặt những

người như gia đình Bình Bà Bình qua đời sau đó ít lâu, một sự ra đi nhẹnhàng, một đám tang vắng vẻ Bình đã gặp lại anh Ty sau đám tang bà, anh

Ty tặng Bình chiếc mũ do anh tự đan hồi còn ở chiến trường Qua lời Bình

kể, chị Tâm vợ anh Ty giờ bị ép lấy tên đội trên đồn, “có với nhau một đứacon trai, họ chuồn vào Nam cả rồi” riêng cụ Chành sắp bị đem ra đấu tố.Điểm nhìn lại được dịch chuyển từ không gian ngôi chùa nơi cụ Chánh lánhnạn Bình đã kể lại chuyện bà mất, chuyện gặp anh Ty và gửi lại chiếc mũanh Ty tặng cho chi Tâm, một chiếc mũ tuy không có giá trị nhiều về vật chấtnhưng nó có ý nghĩa rất lớn với Bình, với cụ Chánh và với chị Tâm nữa Đó

là kỉ vật anh Ty để lại Sự việc được tiếp diễn với những ngày tháng 5 năm

1975, khi nhân vật “tôi” (Bình) vào Sài Gòn và được gặp chị Tâm Gặp lạingười chồng chị, “thầy đội năm xưa nay lụ khụ như một ông già, răng rụnggần hết, khuôn mặt nom méo mó” Anh tỏ ra ăn năn với những tội lỗi củamình trước đây Nhất là khi được Bình cho biết anh Ty đã hy sinh Dườngnhư đã chạm đúng nỗi đau của chị Tâm và nó như một lời oán trách “ôngđội” ngày nào Anh ta đứng dậy, “lấy chiếc mũ nan trên tường đặt vào bànthờ, rồi thắp nén hương” Đó là nghĩa cử cao đẹp mà anh muốn tạ tội với anh

Ty và sửa sai lỗi lầm của mình Sau đó mười năm là sự gặp gỡ đầy duyên nợcủa Bình và chị Tâm bên nước ngoài Vẫn con người ấy, vẫn cử chỉ ấy,nhưng điều làm Bình ngạc nhiên là chiếc mũ nan của anh Ty vẫn được chịmang theo Vì nó như “một mảnh hồn của chị em tôi” Đó là những gì cuốicùng về anh Ty mà Bình và chị Tâm có thể nhìn thấy được Sự việc lại đượcquay trở lại với Diễm, khi Bình được chị Tâm cho biết, giờ Diễm đang hát ởmột quán bên Ca-li-phooc-ni Truyện kết thúc trong tiếng thở dài của nhânvật Bình, qua đó ta thấy rõ hơn thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm trongtác phẩm “ Chẳng qua đời mỗi chúng ta cũng giống như con chim gì đang

nhảy nhót chấp chới trên những con sóng Chỉ những ai từng lênh đênh ngoàikhơi mới gặp loài chim ấy Chẳng hiểu chúng đậu vào đâu mà sống nổi, vànhờ đâu chúng vẫn cất tiếng hót giữa trùng trùng sóng gió Kiếp người tưởngvậy mà có khác là bao Tôi vẫn thấy có tiếng hát của em, tiếng gọi của chịtrong mỗi ngày sống của mình” Đúng cả Bình, chị Tâm, Diễm như những

“loài chim trên sóng”, chưa biết neo đậu ở nơi đâu, nhưng vẫn ngày ngày “cấttiếng hót” cho đời Mỗi chúng ta cũng như vậy, trải qua bao mưa nắng, sónggió giữa cuộc đời nhưng chúng ta vẫn sống vẫn dâng hiến cho đời những gìtinh túy nhất, đẹp nhất Từ điểm nhìn trần thuật chủ yếu của nhân vật “tôi”(Bình), mạch truyện được mở ra với nhiều điểm nhìn khác nhau, sự hoán đổi

vị trí kể, di chuyển điểm nhìn trần thuật đã tạo ra sự phong phú của bức tranhcuộc sống theo dòng hồi tưởng của Bình, mạch truyện được nhìn ở nhiều góccạnh khác nhau, qua đó giúp người đọc nhận ra chiều sâu của tâm hồn nhânvật Đó là sự cảm thông, thương xót của Bình với những kiếp người mệnhcực như cô Nỗng, chị Tâm, họ chẳng khác gì “một loài chim trên sóng” vẫnngày ngày nhảy nhót chấp chới trên những ngọn sóng, chẳng hiểu “chúng đậuvào đâu mà sống nổi” Đó còn là sự cảm thông chia sẻ với những nỗi đau củakiếp người do chiến tranh ly biệt, sự chia rẽ trong tình yêu giữa chị Tâm vàanh Ty Vì chiến tranh mà bao chàng trai như anh Ty phải hi sinh hạnh phúc

cá nhân, hi sinh tuổi thanh xuân của mình Thậm chí họ hi sinh cả mạng sống

để giành lại độc lập cho dân tộc Những con người như cụ Chánh, gia đìnhBình phải gánh chịu những hậu quả do những sai lầm của những năm đầu cảicách quy chụp địa chủ, buộc tội đấu tố những người có công với cách mạngnhư cụ Chánh Mặc dù không cầm súng giết giặc nhưng cụ đã che giấu cán

bộ cách mạng, cả gia đình cụ là những căn cứ an toàn để bảo vệ anh em dukích

Người đọc dễ dàng nhận ra trong truyện ngắn này điểm nhìn của nhânvật Bình trùng với điểm nhìn của tác giả vì đây là tác phẩm mang tính tựtruyện, đó có thể coi là “một mảnh phân thân” của nhà văn.

Cũng như Một loài chim trên sóng, trong truyện Mảnh vườn xưa hoang

vắng cũng bắt đầu bằng điểm nhìn trần thuật khách quan của người trần

thuật: “ Đã đành kèn đám ma là phải buồn, rất buồn, buồn muốn khóc được,nhưng đấy là nói những phường bát âm nhà nghề, chứ như tiếng kèn của ôngĐống làng Đặng xá, một ông thiếu tá vừa về hưu, thì thật khó là chỉ thấybuồn” Từ điểm nhìn khách quan người đọc biết rõ về Đống, từng tham giaquân ngũ, nay về hưu làm nghề thổi kèn Sự trở về của Đống khiến cho baongười ngỡ ngàng vì họ tin Đống đã làm chức to, “lên xe xuống ngựa”, nhưngvới quân hàm thiếu tá, Đống đã làm cả làng “tấm tức như vừa bị ăn một quảlừa” Cách giới thiệu về nhân vật rất tự nhiên đã tạo ra những kịch tính chotruyện Từ điểm nhìn khách quan nhà văn dịch chuyển điểm nhìn sang chú họĐống và Đống Sự đan xen liên tiếp điểm nhìn của Đống và ông chú họ củamình đã tạo ra những tình tiết hấp dẫn của truyện, người đọc như cùng sốngvới nhân vật, được chứng kiến cuộc đối thoại giữa hai chú cháu Đống

Rời chiến trường trở về, Đống mới học thổi kèn đám ma, anh chưathành nghề vì thế anh chưa thổi cho ra một bài kèn Tiếng kèn của Đốngkhiến ông chú họ bực dọc, cảm thấy như bị chọc tức, ông phản ứng gay gắt:

“Hủi chết nó cũng không thèm mướn cái hạng anh đâu Kèn đám ma mà chốcchốc lại bập bùng như gọi như giục người ta vào hội Chen là làm sao?” Sựcáu giận của ông chú cũng không làm Đống buồn hay nản lòng, ngược lạiĐống không có phản ứng gì, thậm chí ngay cả khi ông chú khuyên Đống lênrừng đốt than, nhặt củi kiếm ăn, Đống vẫn “ nhã nhặn nhìn lại ông chú trongmột thoáng, kéo vạt áo lên, lau khô cái kén kèn” Điểm nhìn quay trở lại với

Đống, vào những năm chiến tranh, “anh đang là đại đội trưởng một đại đội bộbinh” Nhiệm vụ của Đống là “đi dọc binh trạm, gom nhặt những tay lính sốtrét nằm lại các tuyến giao liên, lập một đại đội thợ sẻ, thợ mộc kéo nhau vàorừng đóng quan tài, đóng thật nhiều quan tài” Tạo hóa khéo sắp đặt, có lẽchính công việc ở chiến trường ấy đã dẫn dắt Đống theo nghề thổi kèn đám

ma sau này Trong đợt nhận nhiệm vụ cấp trên giao, Đống tình cờ gặp

Hào-mồ côi mẹ từ sớm, “phải bỏ học theo bố đi thổi kèn đám ma” Vậy là đã rõ,nhờ Hào mà Đống có thể theo học món nghề thuộc phường bát âm này Mặc

dù nó không giàu nhưng “lại được trọng vọng vì nó là việc phúc” Hào là cấpdưới của Đống, khi Đống trở lại mặt trận thì Hào lại là người thay anh chỉhuy công việc ở “Đơn vị hậu cứ”

Điểm nhìn được dịch chuyển trở lại, thời điểm Đống mới nghỉ hưu, anh

đi tìm Hào học nghề thổi kèn Mặc dù theo nhận định của Hào, Đống tuysáng dạ nhưng không có năng khiếu “nhả hơi phè phè như hổ mang phun,những ngón tay thì lóng nga lóng ngóng, tiếng kèn ậm è nghe chán bỏ xừ”

Từ ngày học thổi kèn, cả làng Đặng Xá chưa có ai chết, thành thử tiếng kèncủa Đống thành khúc nhạc mua vui cho dân làng, tiếng kèn ấy gây một nỗi

“nhớ nhung khó tả” cho dân làng Vì kèn đám ma chưa hẳn là phải buồnngay, hơn nữa Đống lại tập thổi, chưa thành bài nên đó là một thanh âm khácluật Sự việc được quay trở lại thời điểm Đống được Đảng ủy xã giao tráchnhiệm làm trưởng ban tuyên huấn xã Việc đầu tiên Đống làm là đề nghị xãcho mở lại hội Chen Dường như mọi người chưa thấy hết ý nghĩa sâu xacông việc Đống làm, riêng anh “anh mường tượng, anh mong mỏi mùa xuânchóng tới” Những ngày Đống làm việc xã, anh đã biến ngôi nhà thờ họ “mộtthời là chốn thâm nghiêm, câu đối sơn son thiếp vàng treo la liệt khắp cáchàng cột” thành “trụ sở tạm thời của ủy ban” Thậm chí cả ông chú anh cũng

được “trưng dụng” luôn văo công việc điếu đóm ở đó Công việc tuy đơngiản nhưng khiến ông chú của Đống rất vui Có lẽ ông đê ghi lại cả “nhữngngăy đâng sống” năy văo cuốn lịch cổ để trín ân thư, một cuốn lịch để ôngtính thời tiết, mưa gió, lũ lụt theo kinh nghiệm dđn gian Theo lời ông chú họ,Đống hiểu thím về bố mình Bố của Đống lă một người ham vui, “quần chúcbđu thục văo, âo the vắt vai”, đi khắp câc hội trong vùng Sau năy lại lămnghề thuốc nổi tiếng cả vùng “Người mua xúm đen xúm đỏ, chen đẩy nhau,mắt không đau cũng cố xin cụ văi gói thuốc về cất sẵn đấy” Thực ra đó lẵng ấy dùng khâng sinh pínixilin tân nhỏ để trị bệnh Ông chú họ của Đốngkhuyín Đống nín theo nghề của cha mình Những lúc ngồi tranh luận vớichú, Đống thấy như “chịu cực hình” nín anh mượn cđy kỉn lăm khuđy.

“Mảnh vườn xưa đê thănh hoang vắng, nay có thím người mă sao vẫn hắt hiulăm sao” Trong Đống vẫn có một mảnh vườn riíng đầy hiu quạnh, đó lănhững kỉ niệm của một thời Đống từng yíu cô gâi xinh đẹp nhất lăng Đặng

Xâ Nay trở về thiếu người bầu bạn, trong anh có một khoảng trống mínhmông chưa khoả lấp được Điểm nhìn quay lại với Hăo, khi Hăo tìm về vớiĐống Qua cuộc trò chuyện, Hăo biết rõ thím ông Lêi, người đê từng yíu côXuđn như Đống Ông Lêi đê thắng Sau năy ông lăm bí thư xê mấy khoâ vă bị

sa thải sau vụ tham ô của hợp tâc về xđy nhă Trong tđm tưởng Hăo, giữaĐống vă Lêi từng lă tình địch của nhau Hăo muốn giải hoă mối xung khắcnăy vì Hăo muốn nhờ ông Lêi -bố của cậu con trai từng lă quđn của Hăo mộtthời, giúp đỡ cho Đống Hăo tới gặp Lêi vă Xuđn, qua trò chuyện với Lêi,Hăo biết thím về hội Chen, “Chập tối cả lăng, cả họ gọi nhau ra sđn đình, kĩo

cả văo sđn đình, chật như ním, rồi trống thúc bốn mặt, đỉn đuốc tắt hết,người người trồi lín như sóng, đăn ông ngửi hơi đăn bă, con gâi lần nghetiếng con trai, sờ sẫm đoân định chen, cọ, xô đẩy, như những đứa mù tìm

nhau” Đó là ngày giải phóng cho những cặp tình nhân dang dở, cho tuổi trẻtìm nhau Theo quan niệm của Lãi, đó là hội mang dáng dấp của “thời nguyênthuỷ” Chính Lãi phê phán một số cán bộ xã có ý định khôi phục lại lễ hội ấy,nhưng nhờ lễ hội Chen năm xưa, Lãi mới lấy được Xuân từ tay Đống Sự việcđược quay trở lại những năm tháng ở chiến trường khi Đống và Hào cùngchung đơn vị Theo lời kể của Đống, Xuân là người con gái xinh đẹp nhấtlàng Đặng Xá Nhưng trong đêm hội Chen, Đống đã không đến được vớiXuân, thậm chí anh không thể giải vây cho Xuân khỏi đám con trai làng đang

xô đẩy bao vây cô Hôm sau, Đống lên đường, để lại một người con gái đangchạy theo “khóc thổn thức” Thời gian sau này Đống có gặp lại Xuân, anh cónhắc đến tình xưa và có ý muốn gặp Xuân trong đêm hội Chen Điểm nhìnquay lại với Đống và Hào vào đêm hội Chen Nhưng khi hội đã mở, Đốngkhông thấy Xuân đến, thế vào vị trí đã hẹn với Xuân là một cô gái trong làng,

sự việc làm Hào và Đống thất vọng Hào tỏ ra ngán ngẩm “lão nhện già vẫnthắng, khỉ thật” Hào cho rằng Đống lại thua Lãi lần thứ hai Mặc dù baonhiêu năm vật lộn với giặc, chỉ huy bao trận đánh nhưng trong chuyện tìnhcảm này, Đống luôn thua Lãi dù chỉ là một đêm “hội Chen” để tâm sự vớiXuân cũng không được Hào cũng đã khuyên Đống nên lấy vợ, và Hào cũng

đã có cái nhìn khác về vợ chồng Lãi, “cứ tưởng là vợ chồng nhà ấy xử tệ vớianh nhưng nghĩ kĩ thì thấy họ hoàn toàn có lí, họ không thể sống tếu táo mộtlúc được Họ đang cư xử với anh, với làng xóm như những người đã vữngvàng trong từng ngày sống” Hào muốn Đống hãy sống khác đi, đừng để quákhứ che lấp hiện tại, đừng sống “lủi thủi với một chiếc kèn trong mảnh vườnxưa hoang vắng” Điểm nhìn quay trở lại với Hào và dịch chuyển tới Lãi vàXuân Sự đan xen liên tiếp điểm nhìn đã tạo nên sức hấp dẫn cho truyện Tìnhtiết truyện bị đảo lộn, khiến bao ngờ vực của độc giả, thậm chí của người

trong cuộc như Đống, Hào đều xoay chiều Họ nghi ngờ về sự hẹp hòi củaLãi, sự bó mình của Xuân Nhưng không, Hào đã nhầm, cả Đống và mọingười đã nhầm Chính sự vắng mặt của Xuân trong đêm hội Chen vừa mở là

có lí do, đó là sự thức tỉnh Đống, là sự sắp đặt cho một mối lương duyên mới.Lần trở lại Đặng Xá đợt này của Hào, thiếu vắng tiếng kèn dẫn đường Có lầnông chú họ hấp lìm của Đống đã vứt cây kèn xuống ao Mọi sự khác thườngkhiến Hào ngạc nhiên Từ cảnh quan tới không khí sinh hoạt cứ dẫn Hào đi từbất ngờ này đến bất ngờ khác Qua cuộc trò chuyện với Lãi, Hào nhận ra Lãi

và Xuân đã sắp đặt chuyện hôn sự của Đống và cô cháu họ Lãi Giờ đâyĐống sắp là cháu rể Lãi, đứa cháu gái mồ côi được vợ chồng Lãi nuôi từ nhỏ

Sự việc ấy giúp Hào nhận ra “giờ đây trông ông lẫm liệt và oai hùng như mộtông tướng, quả thật ở ông có dáng vẻ của một vị tướng” Đó không còn làbiểu hiện của một “con nhện già như anh từng thấy ở ông lần lên Đặng Xátrước đây” Hào miên man tưởng Lãi như vị Chính uỷ ngày nào Trong tâm tríHào, Lãi là người đã khác Hào cũng suy nghĩ khác về Lãi, trước mắt anh là

“một ông Lãi khiến anh kinh ngạc và rất đỗi yêu mến, bởi vì lòng dạ ôngđang tràn ngập tình cảm của một con người lương thiện” Giờ đây Đống vàgia đình Lãi đang lo tổ chức đám cưới cho Đống Hào vui ra mặt, nhưng anhvẫn phân vân chưa hiểu người con gái trẻ tuổi kia có sức hấp dẫn như thế nào

mà khiến Đống siêu lòng Câu hỏi ấy được chính Đống giải đáp qua lời chấtvấn của Hào với Đống Chiến dịch “lửa gần rơm lâu ngày cũng bén” của Lãi

đã thành công Mảnh vườn xưa đã không còn hoang vắng nữa Giờ đây trongĐống đang ngân vang hạnh phúc Đống đang đón chờ một mùa xuân mới ấm

áp hơn

Nhờ điểm nhìn dịch chuyển, đan cài thâm nhập vào nhau giữa điểmnhìn của người trần thuật khách quan với điểm nhìn của nhân vật, điểm nhìn

bên trong, điểm nhìn bên ngoài… đã tạo nên sự linh hoạt, uyển chuyển trongnghệ thuật dẫn truyện, việc hoán đổi liên tiếp điểm nhìn trần thuật giúp chotình huống truyện bất ngờ hơn, các sự việc được nhìn nhận đa chiều hơn Nếu

như ở tác phẩm Một loài chim trên sóng người kể chuyện xuất hiện dưới

dạng một cái “tôi”, trực tiếp tham gia vào câu chuyện và dễ dàng bộc lộ cảm

xúc thì ở Mảnh vườn xưa hoang vắng, nhà văn gọi nhân vật bằng tên cụ thể

và sử dụng ngôn ngữ lưỡng phân nửa trực tiếp, nửa gián tiếp Điều này giúpcho điểm nhìn được mở rộng hơn và người đọc nắm bắt cốt truyện linh hoạt,khách quan hơn Tuy nhiên nếu kể theo lời người trần thuật sự việc được kể ítđáng tin cậy hơn lời nhân vật trần thuật

Sự đan xen, dịch chuyển điểm nhìn liên tiếp trong tác phẩm không chỉriêng Đỗ Chu mới sử dụng mà những cây bút trữ tình như Thạch Lam,Nguyễn Minh Châu cũng thường xuyên xuất hiện nghệ thuật dẫn truyện đó

Sự luân phiên điểm nhìn giữa các nhân vật xuất hiện trong các truyện tiêu

biểu của Thạch Lam như: Hai đứa trẻ, Sợi tóc, Tiếng chim kêu…Với Nguyễn

Minh Châu các truyện thường xuất hiện sự dịch chuyển các điểm nhìn trần

thuật như: Mảnh trăng cuối rừng, Chiếc thuyền ngoài xa…Giữa Nguyễn

Minh Châu, Thạch Lam, Đỗ Chu ta thấy có những nét tương đồng về nghệthuật trần thuật, đều bắt đầu bằng điểm nhìn khách quan rồi dần dịch chuyểnvào điểm nhìn nhân vật, sự luân phiên điểm nhìn, đan cài điểm nhìn tạo nênmạch truyện phong phú hơn Nhiều sự luân phiên điểm nhìn trần thuật giúpngười đọc dễ dàng thâm nhập vào đời sống nhân vật Tuy nhiên, mỗi nhà vănlại có nét đặc trưng riêng ở Nguyễn Minh Châu và Thạch Lam không hoàntoàn giống Đỗ Chu Vẫn là dịch chuyển điểm nhìn, nhưng Đỗ Chu sử dụngphong phú các điểm nhìn, đặc biệt là sự thay đổi điểm nhìn không gian, điểmnhìn thời gian khiến sự việc thay đổi liên tiếp, tạo nên sự đa tầng trong sự

kiện Phải thật chú ý bám vào mạch truyện mới có thể hiểu và nắm bắt đượccốt truyện và diễn biến tâm lí nhân vật một cách toàn vẹn Đó là dấu ấn đặctrưng của Đỗ Chu “không trộn lẫn với ai” [6].

Điểm nhìn trần thuật là một trong những đặc điểm tạo nên tính toànvẹn của tác phẩm văn học Nhờ điểm nhìn trần thuật mà các sự kiện, tình tiếtcủa tác phẩm được miêu tả cụ thể, sinh động Đỗ Chu đã sử dụng thành côngđiểm nhìn trần thuật trong nghệ thuật trần thuật của mình Có những truyệnđiểm nhìn trần thuật được giữ nguyên không đổi, có những truyện điểm nhìnthay đổi theo nhân vật, theo chính người kể chuyện Sử dụng đa dạng cácđiểm nhìn trần thuật bên trong, điểm nhìn bên ngoài, dịch chuyển điểm nhìnliên tiếp, đan xen và gia tăng các điểm nhìn đã giúp cho thế giới truyện ĐỗChu sinh động và đa tầng hơn Thế giới truyện Đỗ Chu không phải là nhữngghi chép đơn thuần hay là những sự việc xuôi chiều được kể ra mà ở đây,người đọc có thể tìm thấy những sáng tạo trong nghệ thuật trần thuật của nhàvăn, sự miêu tả khách quan với những rung cảm tinh tế, những hồi ức củanhân vật liên tiếp đan cài, sự diễn biến của tình huống truyện đã tạo nênnhững trang văn nhẹ nhàng, đậm chất thơ Những kết thúc truyện xoay chiềutạo ra sự đảo chiều trong điểm nhìn của nhân vật Đây là dấu ấn rất riêng củanhà văn Đỗ Chu mà không một ai có thể “trộn lẫn”

Chương 2 THỜI GIAN TRẦN THUẬT

Một tác phẩm văn học từ khi ra đời và tồn tại trong công chúng đềuhàm chứa trong đó thời gian nghệ thuật Theo Trần Đình Sử, thời gian nghệthuật là “thời gian mà ta có thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật vớitính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời

gian hiện tại, quá khứ hay tương lai” [40] Trong tác phẩm tự sự không thểthiếu thời gian trần thuật Thời gian trần thuật là “thời gian của người kể, của

sự kể” [40], đó là thời gian sự kiện được trần thuật và thường mang tính hiệntại Theo Trần Đình Sử quan niệm “thời gian trần thuật thực chất là thời gianbiểu hiện bằng phương tiện ngôn từ mà mọi diễn xuất đều đòi hỏi sự tham giacủa các yếu tố: Tác giả, người kể chuyện, nhân vật, sự kiện, bối cảnh, đạo cụ,người đọc, đó là nghệ thuật” [40] Theo Nguyễn Thái Hoà: “Thời gian củatruyện là thời gian của người kể” [23], còn thời gian phát ngôn là “thời gianđịnh lượng và rõ ràng và đó là thời gian tính tuyến của ngôn ngữ” [23] Nhưvậy, theo quan niệm của Trần Đình Sử là cụ thể hơn cả về thời gian trầnthuật Thời gian trần thuật là một trong những phần cấu tạo nên tác phẩm vănhọc, trong đó các yếu tố của thời gian trần thuật như: Trình tự kể, tốc độ vànhịp điệu kể, tần suất kể cần được xem xét cụ thể trong các tác phẩm

2.1 Trình tự kể

Một tác phẩm tự sự, các sự việc được kể luôn được sắp đặt một cáchtuần tự theo ý đồ sáng tạo của nhà văn Có thể theo trật tự tuyến tính, có thểtheo sự đảo lộn quá khứ, hiện tại…Trong truyện của Đỗ Chu xuất hiện rấtphổ biến hai dạng thức này: Trình tự kể biên niên và trình tự kể đảo lộn, đanxen

2.1.1 Trình tự kể biên niên

Trong mỗi tác phẩm tự sự các sự kiện được “ghi chép theo trật tự thờigian” [6] Đó là một sự ghi chép tuyến tính, không có sự đảo lộn “câu chuyện

ở đây bao gồm một hệ thống các sự kiện diễn ra theo trình tự biên niên” [38]

Sự sắp xếp các sự kiện xảy ra theo một trật tự nhất định, nó có mở đầu, kếtthúc, không có sự đảo lộn giữa chúng, điểm mở đầu và điểm kết thúc củatruyện cũng trùng với điểm mở đầu và kết thúc của câu chuyện Đặc điểm này

thường xuất hiện ở các dạng kể hay các truyện cổ tích, thần thoại…Tuy nhiêntrong các tác phẩm văn học, “sự diễn ngôn của nó bao giờ cũng theo thời giantuyến tính” [31] nhưng không phải theo mô típ truyện cổ tích là kể lại cái gì

có trước kể trước, sự kiện xảy ra sau kể sau, cứ như vậy mạch truyện theotrình tự tuyến tính, không có sự rẽ ngang Phương Lựu khi bàn về trình tự kểbiên niên cũng nhấn mạnh “Ngay những câu chuyện chỉ có một nhân vật thôi,thì cũng không thể nào kể lại đúng trình tự như trong thực tế được, bởi vì lắmkhi nhân vật vừa nói vừa làm, nghe, nhìn, suy nghĩ, làm sao mà đồng thời kểlại được” [31] Sự tương ứng giữa thời gian của chuyện và thời gian truyện kể

sẽ khó đi theo mạch thống nhất hoàn toàn Trên thực tế, khi trần thuật dù vớihình thức nào, hầu như đều xuất hiện những thời gian lặp lại những sự kiệnđang được kể Nhằm mục đích tăng theo giá trị của câu chuyện, đồng thời là

sự giải thích mang tính minh hoạ cho các sự kiện chính đang được kể

Khảo sát truyện Đỗ Chu, các truyện trước những năm 1980 thường

xuất hiện nhiều trình tự kể biên niên như Hương cỏ mật, Thung lũng cò, Mùa

cá bột…Những truyện của Đỗ Chu sau năm 1980 cũng sử dụng trình tự kể

chuyện biên niên nhưng không nhiều, kể biên niên không hẳn như nhữngtruyện cổ tích, thần thoại mà ở đây nhà văn miêu tả, kể lại các sự kiện tiêubiểu theo một mạch chính, có mở đầu diễn biến, kết thúc Sự xuất hiện mộtvài chi tiết kể về quá khứ chỉ có tính chất minh hoạ, giải thích hiện tại và làm

rõ hơn cho sự việc chính được kể mà thôi Trong truyện Lão Mai sự việc

được kể theo trình tự biên niên Nhân vật “tôi” kể chuyện về lão Mai, một cáitên mang đầy hàm ý Vốn nhà lão Mai có trồng một gốc mai cổ thụ nhưngvẫn nở hoa trắng ngần Đó cũng là hình ảnh hiện thân của lão Mai Lão Mailàm nghề thấy thuốc, chuyên chữa bệnh Đông y Ngoài chín mươi tuổi nhưngvẫn chữa bệnh cứu người Lão là người có cá tính luôn điềm tĩnh trước mọi

việc nhưng rất cẩn thận Truyện được mở đầu bằng sự kiện “tôi” đến nhà lãoMai, kết thúc cũng là việc nhân vật “tôi” rời khỏi nhà lão Mai Câu chuyệndiễn ra như những trang nhật kí, nhẹ nhàng mà đầy ý nghĩa khiến nhân vật tôikhi kể vẫn thấp thỏm, bâng khuâng Sự việc được mở đầu bằng “tôi” đến nhàlão Mai chữa bệnh cho vợ Vợ nhân vật “tôi” vốn là một giáo viên nay mắcbệnh nan y, liệt giường và cấm khẩu Cứ tuần tự sớm nào cũng vậy, tôi đềutới nhà lão Mai cắt thuốc cho vợ Các sự việc đều diễn ra theo đúng trình tựthời gian Ngày đầu mới gặp lão Mai để xin nổi một cái đơn thuốc là cả một

sự vất vả với nhân vật “tôi” Nhiều khi anh tỏ ra hoang mang, “vợ thì nằmđấy, đúng là nằm liệt giường, các cháu còn dại, lại lo học, thành thử cứ gặpông là tôi gào cuống lên, tưởng làm thế là ông nghe rõ, nào ngờ ông vẫn tỉnh

bơ, ông vẫn bỏ ngoài tai tất cả Thật là rầy rà to Lại có lần ông nằm co trêngiường như một con mèo, mặt quay vào tường kêu mệt rồi đuổi tôi về” Sựnhắc lại những sự việc quá khứ có tác dụng minh hoạ, giải thích rõ ràng hơn

về tính cách khác người của lão Mai Tiếp theo là sự việc nhân vật “tôi” đượclão Mai truyền nghề thuốc cho mình Sau mấy tháng dòng tới nhà lão Mai

“tôi” học hỏi được ở đức tính kiên trì, điềm tĩnh của lão, “tôi” tưởng như

“chính ông cụ cũng chẳng khác nào một gốc Mai, một con rồng đang ẩn giữacái thành phố đang ngày một nhốn nháo này” Lão đang truyền cho tôi một lí

lẽ để cư xử giữa nhịp sống đang sôi động này Nghề thuốc thật khó, làm đượcnhư lão Mai càng khó hơn Những câu hỏi mang tính trắc nghiệm của lão Mai

đủ thấy lão yêu nghề biết chừng nào: