Giáo án các mạch điện xoay chiều vật lý 12

Kiến thức: - Phát biểu được định luật Ôm đối với đoạn mạch điện xoay chiều thuần điện trở.. - Phát biểu được định luật Ôm đối với đoạn mạch điện xoay chiều chỉ chứa tụ điện.. - Phát biểu

BÀI 13: CÁC MẠCH ĐIỆN XOAY CHIỀU

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức:

- Phát biểu được định luật Ôm đối với đoạn mạch điện xoay chiều thuần điện trở

- Phát biểu được định luật Ôm đối với đoạn mạch điện xoay chiều chỉ chứa tụ điện

- Phát biểu được tác dụng của tụ điện trong mạch điện xoay chiều

- Phát biểu được định luật Ôm đối với đoạn mạch điện xoay chiều chỉ chứa cuộn cảm thuần

- Phát biểu được tác dụng của cuộn cảm thuần trogn mạch điện xoay chiều

- Viết được công thức tính dung kháng và cảm kháng

2 Kĩ năng: Áp dụng công thức giải một số bài tập.

3 Thái độ: Tích cực trong các hoạt động học tập.

II CHUẨN BỊ

1 Giáo viên:

- Một số dụng cụ thí nghiệm như dao động kí điện tử, ampe kế, vôn kế, một số điện trở, tụ điện, cuộn cảm để minh hoạ

2 Học sinh:

- Ôn lại các kiến thức về tụ điện: q = Cu và i di

dt

  và suất điện động tự cảm e L di

dt

 

III HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ.

1 Phát biểu các định nghĩa: giá trị

tức thời, giá cực đại, giá trị hiệu

dụng của cường độ dòng điện và

điện áp xoay chiều hình sin

2 Giải bài tập số 3 SGK

Hoạt động 2: Tìm hiểu mối quan hệ giữa i và u trong mạch điện xoay chiều

- Biểu thức của dòng điện xoay

chiều có dạng?

- Chọn điều kiện ban đầu thích hợp

để  = 0  i = I0cost = I 2cost

- Ta sẽ đi tìm biểu thức của u ở hai

đầu đoạn mạch

- Trình bày kết quả thực nghiệm và

lí thuyết để đưa ra biểu thức điện áp

hai đầu mạch

- Lưu ý: Để tránh nhầm lẫn, phương

trình điện áp có thể viết:

u = U0cos(t+ u/i)

= U 2cos(t+ u/i)

- Có dạng: i = I0cos(t + )

- HS ghi nhận các kết quả chứng minh bằng thực nghiệm và lí thuyết

- Nếu cường độ dòng điện xoay chiều trong mạch:

i = I0cost = I 2cost

(13.1)

 điện áp xoay chiều ở hai đầu mạch điện:

u = U0cos(t+ )

= U 2cos(t+ )

(13.2)

Với là độ lệch pha giữa

u và i

+ Nếu > 0: u sớm pha 

so với i

+ Nếu < 0: u trễ pha ||

so với i

+ Nếu = 0: u cùng pha với i

Hoạt động 3 : Tìm hiểu mạch điện xoay chiều chỉ có điện trở

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung

- Xét mạch điện xoay chiều chỉ có

R

- Trong mạch lúc này sẽ có i 

dòng điện này như thế nào?

- Tuy là dòng điện xoay chiều,

nhưng tại một thời điểm, dòng điện

i chạy theo một chiều xác định Vì

đây là dòng điện trong kim loại nên

theo định luật Ohm, i và u tỉ lệ với

nhau như thế nào?

- Trong biểu thức điện áp u, Umvà

U là gì?

- Dựa vào biểu thức của u và i, ta

có nhận xét gì?

- GV chính xác hoá các kết luận

của HS

- Yêu cầu HS phát biểu định luật

Ohm đối với dòng điện một chiều

trong kim loại

- Biến thiên theo thời gian t (dòng điện xoay chiều)

- Theo định luật Ohm

u i R



- Điện áp tức thời, điện áp cực đại và điện áp hiệu dụng

- HS nêu nhận xét:

+ Quan hệ giữa I và U

+ u và i cùng pha

- HS phát biểu

I Mạch điện xoay chiều chỉ có điện trở

- Nối hai đầu R vào điện

áp xoay chiều:

u = U0cost = U 2cost

- Theo định luật Ohm

cos 2

u U

Nếu ta đặt: I U

R

 (13.3)

thì: i I 2cost

- Kết luận:

1 Định luật Ohm đối với

mạch điện xoay chiều: Sgk

2 u và i cùng pha.

Hoạt động 4: Tìm hiểu về mạch điện xoay chiều chỉ có tụ điện

- GV làm thí nghiệm như sơ đồ

hình 13.3 Sgk

- HS quan sát mạch điện và ghi nhận các kết quả thí

II Mạch điện xoay chiều chỉ có tụ điện

~

u i

R

- Ta có nhận xét gì về kết quả thu

được?

- Ta nối hai đầu tụ điện vào một

nguồn điện xoay chiều để tạo nên

điện áp u giữa hai bản của tụ điện

- Có hiện tượng xảy ra ở các bản

của tụ điện?

- Giả sử trong nửa chu kì đầu, A

là cực dương bản bên trái của

tụ sẽ tích điện gì?

- Ta có nhận xét gì về điện tích

trên bản của tụ điện?

 Độ biến thiên điện tích q cho

phép ta tính i trong mạch

- Cường độ dòng điện ở thời điểm

t xác định bằng công thức nào?

nghiệm

+ Tụ điện không cho dòng điện một chiều đi qua

+ Tụ điện cho dòng điện xoay chiều “đi qua”

- HS theo hướng dẫn của GV

để khảo sát mạch điện xoay chiều chỉ có tụ điện

- Tụ điện sẽ được tích điện

- Bản bên trái tích điện dương

- Biến thiên theo thời gian t

- HS ghi nhận cách xác định i trong mạch

1 Thí nghiệm

- Kết quả:

+ Tụ điện không cho dòng điện một chiều đi qua + Dòng điện xoay chiều

có thể tồn tại trong những mạch điện có chứa tụ điện

2 Khảo sát mạch điện xoay chiều chỉ có tụ điện

a - Đặt điện áp u giữa hai bản của tụ điện:

u = U0cost = U 2cost

- Điện tích bản bên trái của tụ điện:

q = Cu = CU 2cost

- Giả sử tại thời điểm t, dòng điện có chiều như hình, điện tích tụ điện tăng lên

- Sau khoảng thời gian t,

~

u i

C

- Khit và q vô cùng nhỏ q

t



 trở thành gì?

- Ta nên đưa về dạng tổng quát i

= Imcos(t + ) để tiện so sánh, –

sin  cos

- Nếu lấy pha ban đầu của i bằng

0  biểu thức của i và u được

viết lại như thế nào?

- ZCđóng vai trò gì trong công

thức?

 ZCcó đơn vị là gì?

1

C

Z

C





- Dựa vào biểu thức của u và i, ta

có nhận xét gì?

- Nói cách khác: Trong mạch điện

xoay chiều, tụ điện là phần tử có

tác dụng làm cho cường độ dòng

điện tức thời sớm pha/2 so với

điện áp tức thời

- Dựa vào biểu thức định luật

Ohm, ZCcó vai trò là điện trở

q i t







- Đạo hàm bậc nhất của q theo thời gian

- HS tìm q’

cos( )

2

- HS viết lại biểu thức của i

và u (i nhanh pha hơn u góc

/2  u chậm pha hơn i góc

/2)

- So sánh với định luật Ohm,

có vai trò tương tự như điện trở R trong mạch chứa điện trở

- Là đơn vị của điện trở ()

1

( ) F s C .s A s



      

 

 

- Trong mạch chứa tụ điện, cường độ dòng điện qua tụ điện sớm pha /2 so với điện

áp hai đầu tụ điện (hoặc điện

áp ở hai đầu tụ điện trễ pha

/2 so với cường độ dòng

điện tích trên bản tăngq

- Cường độ dòng điện ở thời điểm t:

q i t





 (13.6)

- Khit và q vô cùng nhỏ

2

dq

  

2

iCU t

(13.7)

b Đặt: I = UC

2

i I t

(13.8)

và u = U 2cost

(13.9)

- Nếu lấy pha ban đầu của

i bằng 0 thì i I 2cost

2

u U t

- Ta có thể viết:

trong mạch chứa tụ điện hay

nói cách khác nó là đại lượng biểu

hiện điều gì?

- Khi nào thì dòng điện qua tụ dễ

dàng hơn?

- Tại sao tụ điện lại không cho

dòng điện không đổi đi qua?

điện)

- Biểu hiện sự cản trở dòng điện xoay chiều

- Từ Z C 1

C



 ta thấy: Khi nhỏ (f nhỏ) ZClớn và ngược lại

- Vì dòng điện không đổi (f = 0) ZC=  I = 0

1

U I C



 và đặt Z C 1

C





thì:

C

U I Z



trong đó ZCgọi là dung kháng của mạch

- Định luật Ohm: (Sgk)

c So sánh pha dao động của u và i

+ i sớm pha/2 so với u (hay u trễ pha /2 so với i)

3 Ý nghĩa của dung kháng + ZClà đại lượng biểu hiện sự cản trở dòng điện xoay chiều của tụ điện + Dòng điện xoay chiều

có tần số cao (cao tần) chuyển qua tụ điện dễ dàng hơn dòng điện xoay chiều tần số thấp

+ ZCcũng có tác dụng làm cho i sớm pha/2 so với u

Tiết 2:

Hoạt động 5: Tìm hiểu mạch điện xoay chiều chỉ có cuộn cảm thuần

Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung

- Cuộn cảm thuần là gì?

(Cuộn cảm thuần là cuộn cảm có

điện trở không đáng kể, khi có

dòng điện xoay chiều chạy qua

cuộn cảm sẽ xảy ra hiện tượng tự

cảm.)

- Khi có dòng điện cường độ i

chạy qua cuộn cảm (cuộn dây dẫn

nhiều vòng, ống dây hình trụ

thẳng dài, hoặc hình xuyến…)

có hiện tượng gì xảy ra trong ống

dây?

- Trường hợp i là một dòng điện

xoay chiều thì  trong cuộn dây?

- Xétt vô cùng nhỏ (t  0) 

suất điện động tự cảm trong cuộn

cảm trở thành gì?

- Y/c HS hoàn thành C5

- Đặt vào hai đầu của một cuộn

thuần cảm (có độ tự cảm L, điện

trở trong r = 0) một điện áp xoay

chiều, tần số góc, giá trị hiệu

dụng U trong mạch có dòng

điện xoay chiều

- HS nghiên cứu Sgk để trả lời

- Dòng điện qua cuộn dây tăng lên trong cuộn dây

xảy ra hiện tượng tự cảm, từ

thông qua cuộn dây:

 = Li

- Từ thông  biến thiên tuần hoàn theo t

- Trở thành đạo hàm của i theo t

- Khi i tăng  etc< 0, tương đương với sự tồn tại một nguồn điện

 u AB ri L di

dt

 

- HS ghi nhận và theo sự hướng dẫn của GV để khảo sát mạch điện này

III Mạch điện xoay chiều chỉ có cuộn cảm thuần

- Cuộn cảm thuần là cuộn cảm có điện trở không đáng kể

1 Hiện tượng tự cảm trong mạch điện xoay chiều

- Khi có dòng điện i chạy qua 1 cuộn cảm, từ thông

tự cảm có biểu thức:

 = Li với L là độ tự cảm của cuộn cảm

- Trường hợp i là một dòng điện xoay chiều, suất điện động tự cảm:

i

t



 



- Khi t  0:

di

dt

 

2 Khảo sát mạch điện xoay chiều có cuộn cảm

i

- Điện áp hai đầu của cảm thuần

có biểu thức như thế nào?

- Hướng dẫn HS đưa phương trình

u về dạng cos

- Đối chiếu với phương trình tổng

quát của u điện áp hiệu dụng ở

hai đầu cuộn cảm?

- ZLđóng vai trò gì trong công

thức?

 ZLcó đơn vị là gì?

L

e

di dt

 

 

 

 

 

- Dựa vào phương trình i và u có

nhận xét gì về pha của chúng?

i = I 2cost 

2

di

2

uLI t

2

cos

u U  t

 U = LI

- So sánh với định luật Ohm,

có vai trò tương tự như điện trở R trong mạch chứa điện trở

- Là đơn vị của điện trở ()

1

A

A s s

 

 

  

 

 

 

 

- Trong đoạn mạch chỉ có một cuộn cảm thuần: i trễ pha/2 so với u, hoặc u sớm pha /2 so với i

thuần

- Đặt vào hai đầu L một điện áp xoay chiều Giả sử

i trong mạch là:

i = I 2cost

- Điện áp tức thời hai đầu cuộn cảm thuần:

2

di

Hay

cos

2

uLI t

a Điện áp hiệu dụng ở hai đầu cuộn cảm: U =LI

L





Ta có:

L

U I Z



Trong đó ZLgọi là cảm kháng của mạch

~

u i

L

2

u U t

Hoặc

u = U 2cost 

cos

2

i I t

- Tương tự, ZLlà đại lượng biểu

hiện điều gì?

- Với L không đổi, đối với dòng

điện xoay chiều có tần số lớn hay

bé sẽ cản trở lớn đối với dòng điện

xoay chiều

- Lưu ý: Cơ chế tác dụng cản trở

dòng điện xoay chiều của R và L

khác hẳn nhau Trong khi R làm

yếu dòng điện do hiệu ứng Jun thì

cuộn cảm làm yếu dòng điện do

định luật Len-xơ về cảm ứng từ

- Biểu hiện sự cản trở dòng điện xoay chiều

- Vì ZL=L nên khi f lớn 

ZLsẽ lớn cản trở nhiều

- Định luật Ohm: (Sgk)

b Trong đoạn mạch chỉ có một cuộn cảm thuần: i trễ pha /2 so với u, hoặc u sớm pha/2 so với i

3 Ý nghĩa của cảm kháng + ZLlà đại lượng biểu hiện

sự cản trở dòng điện xoay chiều của cuộn cảm

+ Cuộn cảm có L lớn sẽ cản trở nhiều đối với dòng điện xoay chiều, nhất là dòng điện xoay chiều cao tần + ZLcũng có tác dụng làm cho i trễ pha /2 so với u

Hoạt động 6 : Giao nhiệm vụ về nhà.

- Nêu câu hỏi và bài tập về nhà

- Yêu cầu: HS chuẩn bị bài sau

- Ghi câu hỏi và bài tập về nhà

- Ghi những chuẩn bị cho bài sau

IV RÚT KINH NGHIỆM