Từ ngữ và câu trong tiểu thuyết trò chơi hủy diệt cảm xúc của y ban

Tiêu biểu như tiểu thuyết gần đây nhất trong sự nghiệp của bà, “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”, tác phẩm đã được độc giả đón nhận nhiệt tình và giới phê bình đánh giá tích cựcbởi những khám

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ VÂN ANH

TỪ NGỮ VÀ CÂU TRONG TIỂU THUYẾT

TRÒ CHƠI HỦY DIỆT CẢM XÚC CỦA Y BAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ VÂN ANH

TỪ NGỮ VÀ CÂU TRONG TIỂU THUYẾT

TRÒ CHƠI HỦY DIỆT CẢM XÚC CỦA Y BAN

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60.22.02.40

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS HOÀNG TRỌNG CANH

NGHỆ AN - 2014

Trong quá trình theo học ngành Ngôn ngữ học - khoa Ngữ văn - trườngĐại học Vinh và quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn, chúng tôi đã nhậnđược sự chỉ bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, trườngĐại học Vinh Ngoài ra, chúng tôi còn nhận được sự động viên, khích lệ củagia đình và bạn bè Nhân dịp này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn tất cả cácthầy cô giáo, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ chúng tôi trong suốt quá trình họctập và thực hiện luận văn.

Đặc biệt, chúng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo,PGS TS Hoàng Trọng Canh, người thầy đã tận tâm hướng dẫn chúng tôihoàn thành luận văn này

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, chúng tôi đã hết sức

cố gắng nhưng do khả năng có hạn nên luận văn chắc chắn không tránh khỏisai sót Do vậy, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của cácthầy cô giáo và các bạn

Nghệ An, tháng 10 năm 2014.

Tác giả

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc luận văn 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN 7

1.1 Thể loại tiểu thuyết 7

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 7

1.1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết 8

1.1.3 Đặc trưng thể loại tiểu thuyết 11

1.1.4 Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết 13

1.2 Nhà văn Y Ban và tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” 15

1.2.1 Nhà văn Y Ban 15

1.2.2 Về tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” 19

1.3 Tiểu kết chương 1 22

Chương 2 TỪ TRONG TIỂU THUYẾT “TRÒ CHƠI HỦY DIỆT CẢM XÚC” CỦA Y BAN 24

2.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ và từ ngữ trong văn bản nghệ thuật 24

2.1.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ 24

2.1.2 Từ trong văn bản nghệ thuật 25

2.2 Các lớp từ nổi bật trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” của Y Ban 27

2.2.1 Từ Hán Việt 27

2.2.3 Lớp từ xưng hô 46

2.3 Sự kết hợp độc đáo của ngôn ngữ đời sống và chất thơ trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” 53

2.4 Tiểu kết chương 2 56

Chương 3 CÂU TRONG TIỂU THUYẾT “TRÒ CHƠI HỦY DIỆT CẢM XÚC” CỦA Y BAN 59

3.1 Các hướng tiếp cận câu hiện nay và câu trong văn bản nghệ thuật .59

3.1.1 Các hướng tiếp cận câu hiện nay 59

3.1.2 Câu trong văn bản nghệ thuật 61

3.2 Câu trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” xét về cấu tạo .62

3.2.1 Câu đơn bình thường 64

3.2.2 Câu đơn một kết cấu C-V 64

3.2.3 Kiểu câu đơn có thành phần phụ 67

3.3 Câu trong tiểu thuyết "Trò chơi hủy diệt cảm xúc", xét theo mục đích nói 69

3.3.1 Kiểu câu trần thuật 69

3.3.2 Câu nghi vấn 77

3.4 Biện pháp tu từ nổi bật và lạ hóa câu văn trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” 85

3.4.1 Biện pháp điệp 85

3.4.2 Lạ hóa câu văn 90

3.5 Tiểu kết chương 3 94

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Bên cạnh những tên tuổi như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo,Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư Y Ban là cây bút nữ tiêu biểu gópphần hình thành diện mạo của nền văn học đương đại Việt Nam Viết văn từnhững năm 90 của thế kỷ trước, số lượng tác phẩm lên của Y Ban tới 15 đầusách, và chủ yếu tập trung ở thể loại truyện ngắn, Y Ban được độc giả biếtđến với phong cách không trộn lẫn - một giọng văn chân thực và táo bạo, đisâu vào những vấn đề nhức nhối của xã hội; đặc biệt thành công khi viết vềthân phận người phụ nữ Những năm gần đây, bà thử sức với thể loại tiểuthuyết cỡ vừa, nhỏ, và đã có những thành công nhất định Tiêu biểu như tiểu

thuyết gần đây nhất trong sự nghiệp của bà, “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”, tác

phẩm đã được độc giả đón nhận nhiệt tình và giới phê bình đánh giá tích cựcbởi những khám phá mới mẻ trong đề tài và kết cấu

1.2 Nói đến tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” là nói đến những

sự tìm tòi trong cách thể hiện vấn đề mang tính thời sự của đời sống hiện đại.Vẫn là đề tài về người phụ nữ, tình yêu như rất nhiều những tác phẩm kháctrước đây của Y Ban, nhưng được tác giả thể hiện dưới một hình thức tiểuthuyết cỡ vừa, mỗi chương là một lát cắt cuộc sống, hiện thực và nhức nhối,

đề cập trực tiếp đến thân phận con người, mối hoài nghi về hạnh phúc, tìnhyêu, sự hao mòn, hủy diệt của cảm xúc trong thời đại công nghệ số

1.3 Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ ngôn ngữ đang là một hướng

đi được nhiều nhà nghiên cứu phê bình lựa chọn bởi cơ sở khoa học vữngchắc Đây cũng là hướng đi người viết lựa chọn khi tiếp cận với tiểu thuyết

mới của Y Ban - “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”, khi mà tác phẩm mới chỉ được

đánh giá, cảm nhận ban đầu đầy cảm tính qua một số bài viết trên các báo

mạng Thông qua việc tìm hiểu, khảo sát các đơn vị ngôn ngữ từ và câu, dựatrên nền tảng lý thuyết cơ bản về cách tiếp cận ngôn ngữ của tiểu thuyết, hivọng luận văn sẽ mang đến một cái nhìn sâu sắc hơn về tác phẩm “Trò chơihủy diệt cảm xúc”, đồng thời, qua đó thấy được phần nào phong cách ngônngữ của Y Ban, cũng như thấy được giọng điệu của văn xuôi đương đại.

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu về tác giả Y Ban

Có thể nói Y Ban là một tác giả nữ tiêu biểu của nền văn học đươngđại Quyết định rẽ ngang đến với nghề viết khi đang là giảng viên trường Y, làmột quyết định táo bạo và dũng cảm Tuy nhiên, bà đã chứng minh được rằng

sự lựa chọn của mình là đúng đắn Theo đuổi đam mê và đứng vững trên vănđàn với một phong cách đậm nét, bên cạnh rất nhiều những tên tuổi khác đã

có thể coi là thành công Dù khẳng định được mình qua rất nhiều nhữngtruyện ngắn cũng như tiểu thuyết, nhưng Y Ban lại chưa được giới nghiên cứuphê bình chú ý đúng mức Những gì viết về bà và tác phẩm của bà chủ yếugiới hạn trong cộng đồng mạng, qua một số bài viết với dung lượng khiêm tốntrên một số trang web; hay lớn hơn một chút là qua một số luận văn thạc sĩ

Trang từ điển bách khoa toàn thư trực tuyến bằng tiếng việt Wikipediagiới thiệu những nét khái quát nhất về Y Ban, bao gồm cơ bản về tiểu sử, sựnghiệp và các tác phẩm tiêu biểu Tuy nhiên những thông tin rất đỗi sơ sài

Cao Minh với bài viết “Lát cắt Y Ban” [34] đã giới thiệu những nét

khái quát về con đường đến với nghiệp viết đầy gian nan của Y Ban cũng như

có những nhận định về con người của bà, phong cách viết của bà: đó là “Một

Y Ban sôi nổi tràn trề sự sống với đôi mắt luôn mở to, long lanh”, và phong

cách viết thì “sẵn sàng “đốp” vỗ mặt chẳng chút kiêng dè những chuyện

người khác không dám nói hay cố giấu đi thì qua miệng Y Ban nó thật mạch lạc, đúng bản chất và người nghe thấy thật tự nhiên”.

Thu Hương trong bài “Nhà văn Y Ban và những giấc mơ về hạnh

phúc” [24] cũng đã có những nhận định khá sâu sắc về những sáng tác của

Y Ban, đặc biệt là thế giới nhân vật nữ trong các tác phẩm của bà Bài viếtmột lần nữa đề cập đến quãng thời gian mang tính bước ngoặt đầy chông gaikhi Y Ban quyết định chuyển lên Hà Nội để theo đuổi tình yêu và nghề viết.Tác giả Thu Hương nhìn thấy cái cách mà Y Ban đến với các sáng tác của

mình: “Chị dành những gì hoàn hảo cho câu chuyện của mình, chúng luôn

được kết thúc có hậu như truyện cổ tích Chị để trí tưởng tượng bay bổng đến tận cùng va giải thoát mọi ưu phiền bằng trang viết” và “Chị nhặt nhạnh những mẩu đối thoại hay hay chợt nghe được, những truyền thuyết được kể lại thành cốt truyện”.

Tác giả Vũ Thị Mỹ Hạnh trong bài viết “Văn hóa dân gian trong văn

xuôi đương đại Việt Nam” [20] thì nhận định: “Với nhà văn Y Ban, khi viết về

đề tài người phụ nữ, là chị đang “vẽ chân dung đồng giới mình” Chị hóa thân vào họ, thể hiện tâm hồn, gương mặt họ bằng cái nhìn chân thật nhất”.

Nằm trong chuỗi những bài viết về chân dung tác giả, Lê Bình viết bài

“Y Ban, người đàn bà nảy lửa” [9] in trên báo An ninh thế giới, đã nhìn nhận

Y Ban là người “nảy lửa”, “rất đỗi đàn bà” ngay trong sự tổng hợp của nhiều cá tính đối lập “người đàn bà rất đỗi đàn bà trong cái quyết liệt sắc

sảo, thông minh, trong cái chao chát, đanh đá và chua ngoa, và trong cả cái mong manh yếu mềm trong những lúc vấp váp ”

Có thể thấy, dù cách viết khác nhau nhưng các tác giả đều thống nhấttrong cách nhìn nhận về chân dung nhà văn Y Ban: đó là người đàn bà nhiềutrải nghiệm, táo bạo, quyết liệt Thiết nghĩ những điều này đã ảnh hưởngkhông nhỏ đến phong cách nghệ thuật của bà Và cũng là một yếu tố giúpchúng tôi phần nào trong việc định hướng phong cách ngôn ngữ trong sáng

tác của Y Ban, mà cụ thể là với tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”.

2.2 Lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”

Tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” xuất bản năm 2012, do nhà

Xuất bản Trẻ phát hành Và là tác phẩm được nhận bằng khen của Hội nhàvăn Việt Nam Hơn một năm qua, tác phẩm đã nhận được sự phản hồi tíchcực từ phía độc giả Tuy nhiên những đánh giá nhận xét về tác phẩm thì cònrất hạn chế, thông qua các website và cũng chỉ là những cảm nhận ban đầu,xoay quanh vấn đề nội dung tư tưởng

Nhà xuất bản Trẻ khi phát hành cuốn tiểu thuyết đã có những dòng giới

thiệu ban đầu về tác phẩm, với những cảm nhận chung chung: “ một bức

tranh về cuộc sống hiện đại với những nét vẽ tả thực đậm đặc, màu nâu màu đen nhức nhối, bên cạnh nét mềm mại bởi những vệt óng ánh lãng mạn - như những miếng vỏ trai lóng lánh, vỏ trứng sáng mờ, và nét vàng chói sắc trên bức sơn mài”.

Tác giả Phạm Phong Lan với bài “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” hay

cuộc khám phá bản thân” cũng có cái nhìn khái quát những vấn đề nội

dung cũng như kết cấu tác phẩm, tác giả có những đánh giá tích cực về

cách viết mới mẻ của Y Ban: “Tinh tế và [có phần] tinh quái, Y Ban dẫn

người đọc đi vào một cuộc khám phá nội tâm bằng những phương tiện kỹ thuật đang ngập tràn và ngày càng trở nên thiết yếu trong cuộc sống con người: computer và internet”.

Ngô Thảo có bài viết: “Y Ban - người đốt lửa trong văn chương” [43]

khai thác khá cụ thể về nội dung, thể loại của cuốn tiểu thuyết này Tác giảphân tích cách tổ chức văn bản, xây dựng nhân vật đến những vấn đề về nộidung tư tưởng Và theo đó, bài viết nhận định rằng, Y Ban đã có những thànhcông nhất định về cách lựa chọn thể loại, kết cấu, tổ chức mạch truyện vớimột cách viết mới mẻ Tuy nhiên cũng chính vì sớm thỏa mãn với hình thứctác phẩm mà Y Ban đã giải quyết chưa thật triệt để giá trị tư tưởng - yếu tố

mang tính định hướng đạo đức, triết lý sống cho người đọc [chủ yếu là lớptrẻ], những người đang sống trong một môi trường chịu rất nhiều những ảnhhưởng của computer và internet.

Xuân Phong trong bài “Nhà văn Y Ban - món nợ của văn chương” [38]

thì lại nhìn nhận giá trị tác phẩm ở cách lựa chọn đề tài quen thuộc [đàn bà]của Y Ban với một lối viết tiểu thuyết mới Tác giả bài viết nhấn mạnh nhữngthành công về mặt nội dung tư tưởng khi Y Ban đã thể hiện một cách sắc sảonhững khát khao cháy bỏng yêu và được yêu của người đàn bà trong cuộcsống chật vật, bộn bề, và đang ngày càng chai sạn cảm xúc

Tác giả Hoài Nam với “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” - nhịp điệu của văn

xuôi” [31] có một bài viết dài hơi hơn các tác giả khác, ngoài những đánh giá,

nhận xét rất gần với những tác giả trên thì Hoài Nam có nói thêm những mới

mẻ của Y Ban trong hình thức câu chữ, tác giả nói: “Trò chơi hủy diệt cảm

xúc” còn là trò chơi của nhịp điệu và phong cách văn xuôi”, tác giả lẩy ra

một số đoạn đặc sắc trong tác phẩm và nhận định: “có thể nói, ở cuốn tiểu

thuyết mới nhất này, nhà văn Y Ban - ít ra là với cá nhân chị - đã đạt tới một thành công chưa từng đạt tới”.

Trên đây là những bài viết tiêu biểu về tác phẩm “Trò chơi hủy diệt

cảm xúc” xuất hiện trên các diễn đàn văn học nghệ thuật từ khi tác phẩm đến

với công chúng Và cũng mới chỉ có thế, trong khi thiết nghĩ, một cuốn tiểuthuyết đạt đến những thành công nhất định, có những ảnh hưởng nhất địnhtrong đời sống văn học hiện nay như vậy cần phải có những sự phê bình đánhgiá có quy mô hơn

Đây chính là lý do để người viết lựa chọn đề tài “Từ ngữ và câu trong

tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” - vốn là vấn đề còn bỏ ngỏ, như một

cách tiếp cận tác phẩm mới mẻ và có quy mô, dựa trên những nền tảng lýthuyết cơ bản về thể loại và phong cách ngôn ngữ Hi vọng từ đó, có thể cónhững đánh giá thấu đáo hơn về tác phẩm qua cái nhìn của ngôn ngữ học

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung khảo sát tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” của nhà

văn Y Ban, nhà xuất bản trẻ năm 2012.Trong quá trình nghiên cứu, để đối sánh

và có thấy được những đặc sắc trong văn phong tác giả, luận văn sẽ khảo sátthêm truyện ngắn của Y Ban và một số sáng tác của các tác giả khác cùng thời

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát từ ngữ và câu văn được sử dụng trong tiểu thuyết “Trò chơihủy diệt cảm xúc” của nhà văn Y Ban Đánh giá được phong cách sử dụngngôn ngữ của tác giả

4 Mục đích nghiên cứu

Từ những kết quả của luận văn, có thể thấy được những đóng góp của

Y Ban với nền văn xuôi đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo; luận văn sẽ triểnkhai trong ba chương:

Chương 1: Những giới thuyết liên quan đến đề tài

Chương 2: Từ trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” của Y Ban Chương 3: Câu trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”

của Y Ban

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN

1.1 Thể loại tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Có thể nói rằng, tiểu thuyết là thể loại trung tâm trong nền văn học hiệnđại Tuy nhiên, để có một định nghĩa hoàn chỉnh và chính xác về thể loại này,

là một điều không đơn giản Như M.Bakhtin đã nói: “Tiểu thuyết là thể loại

văn chương duy nhất đang biến chuyển và còn chưa định hình, những lực cấu thành thể loại còn đang hoạt động trước mắt ta [ ] nòng cốt của tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán hết những khả năng uyển chuyển của nó” [2; 23] Các nhà nghiên cứu không chỉ ra được một dấu hiệu

chắc chắn nào của tiểu thuyết mà không phải đính chính, để rồi sự đính chính

ấy lại bác bỏ dấu hiệu ấy như chính là một dấu hiệu thể loại, ví dụ như: “Tiểu

thuyết là một thể loại nhiều bình diện, mặc dù có những tiểu thuyết tuyệt vời chỉ có một bình diện; tiểu thuyết là thể loại có cốt truyện gay cấn và năng động, mặc dù có những tiểu thuyết đạt được tính miêu tả thuần túy đến cực

độ trong văn học; tiểu thuyết là thể loại đặt vấn đề, mặc dù sản phẩm đại trà của tiểu thuyết cho ta một mẫu mực về sự hấp dẫn không đòi hỏi suy nghĩ mà các thể loại khác không thể đạt được; tiểu thuyết là chuyện tình yêu, mặc dù những mẫu mực vĩ đại nhất của tiểu thuyết châu Âu hoàn toàn không có yếu

tố diễm tình ” [2; 32-33] Bởi vậy, người ta không mệt mỏi đi tìm cái định

nghĩa chính xác nhất, những đặc thù riêng biệt nhất với tư cách là một thể loại

đã hoàn bị nữa (như sử thi chẳng hạn) Và chắc hẳn rằng, chỉ có thể tiếp cậntiểu thuyết đích thị như môt thể loại luôn luôn biến chuyển, thể loại đi đầutrong tiến trình phát triển của toàn bộ văn học thời đại mới Như cách mà

M.Bakhtin khẳng định “Về bản chất nó là một thể loại không quy phạm Đó

là hiện thân của tính uyển chuyển Đó là thể loại mãi mãi tìm tòi, mãi mãi tự khảo sát bản thân mình và xét lại tất cả những dạng thức đã định hình của mình” [2; 84] và thiết nghĩ như thế nó mới phù hợp với “khu vực tiếp xúc trực tiếp với hiện thực đang biến chuyển” Cũng tương tự như thế, trong từ

điển thuật ngữ văn học Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã đưa ra một định

nghĩa rộng nhất có thể để ta tạm hình dung về thể loại này như sau: “Tác

phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [19; 328].

1.1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết

Cần khẳng định rằng, tiểu thuyết là một trong những thể loại hìnhthành muộn và trẻ nhất, khi các thể loại khác đã hoàn bị, đã hình thành cốđịnh và rõ ràng

Ở châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vào thời kỳ cổ đại tan rã, cũng như vănhọc cổ đại suy tàn Thời kỳ mà mỗi cá nhân con người cảm thấy lợi ích vànguyện vọng của họ không còn gắn liền với cộng đồng xã hội, đi cùng với đó

là nhiều vấn đề đời sống riêng tư được đặt ra gay gắt Số phận của họ bị đe dọabởi chiến tranh, cướp bóc, loạn lạc Con người ý thức được tình trạng trơ trọikhông nơi bấu víu Khi đi tìm nguồn gốc của tiểu thuyết, Belinxki nhận thấy

“Đời sống cá nhân bất luận thế nào không thể là nội dung của anh hùng ca Hi Lạp, nhưng lại có thể là nội dung của tiểu thuyết” [30; 387] Hay Heeghen

cũng nhận định: "tiểu thuyết là sử thi tư sản hiện đại, anh hùng ca của tầng lớpthị dân” Có thể nói, sự ra đời của tiểu thuyết phản ánh một bước phát triển mớicủa thời đại, phản ánh một tư duy văn học mới, gắn với hiện tại

So với những tác phẩm tiểu thuyết hiện nay, những tác phẩm tiểuthuyết sơ khai buổi đầu có một khoảng cách khá xa Ban đầu, nội dung tiểu

thuyết gắn với những câu chuyện dân gian, những câu chuyện li kì ngẫu nhiênxẩy đến với số phận con người, những chuyện phưu lưu mạo hiểm Mãi đếnthời kỳ phục hưng, tiểu thuyết mới có được một sự khởi sắc mới, cũng nhờvào những biến thiên của lịch sử xã hội châu Âu thời bấy giờ Khi xẩy ra quátrình giải phóng con người khỏi thần quyền của nhà thờ, khi con người bắtđầu được ý thức như một thực thể xã hội, mang tính trần tục cụ thể trong cácmối quan hệ xã hội và điều kiện xã hội Đây chính là mầm mống để tư duytiểu thuyết phát triển thêm Lý tưởng nhân văn được khẳng định, sự miêu tảrộng lớn các mối quan hệ xã hội gắn liền với ý thức phê phán hoàn cảnh làmcho tiểu thuyết thời nay có bộ mặt mới Thời kỳ này nổi lên một số tên tuổitiêu biểu: Rabole, Xecvantex hay Boocaxio.

Phải đến thế kỷ XIX, với sự xuất hiện của các nghệ sỹ bậc thầy nhưXtăngđan, Bandăc, Thacơrây, Đickenz, Gôgôn, Đôxtôiépxki, L.Tônxtôi, thểloại tiểu thuyết mới đạt đến sự nảy nở trọn vẹn: sự miêu tả đời sống riêng tưvới những lợi ích dục vọng cá nhân đều gắn liền với tính khái quát có tầm vóc

xã hội lịch sử rộng lớn, xây dựng những tính cách điển hình trong hoàn cảnhđiển hình Về nội dung thể loại, tiểu thuyết thời kỳ này kết hợp nội dung đời

tư với nội dung thế sự Quy mô tiểu thuyết đạt đến tầm vóc lớn lao chưa từng

có như “Tấn trò đời” của Bandắc, “Chiến tranh và hòa bình” của L.Tônxtôi

Tiểu thuyết cũng xuất hiện khá sớm ở khu vực châu Á, với đại diện tiêubiểu là Trung Quốc, vào đời Ngụy Tần [thế kỷ III - IV] Ban đầu thể loại tiểuthuyết dưới dạng “chí quái”, “chí nhân” ghi chép những việc quái dị hoặcnhững sinh hoạt cá nhân của các danh sỹ, ngoại sử Đến đời Đường, khi cácgiai cấp phân hóa sâu sắc, thành thị phát triển, ta lại thấy được tiền đề pháttriển tiểu thuyết giống với châu Âu Tiểu thuyết thời Đường thể hiện nhữngnhu cầu đời sống cá nhân, phê phán các thói tục xấu xa hoặc sự bất bình đẳng

xã hội Đến đời Tống, dạng tiểu thuyết “thoại bản” tiếp tục thể hiện vấn đề sốphận và phẩm chất cá nhân trong đời sống

Sang đời Minh, Trung Quốc bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ vớinhững pho tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng như “Tam quốc diễn nghĩa” (LaQuán Trung), Thủy Hử (Thi Nại Am), Tây du ký (Ngô Thừa Ân) Đến đờiThanh, Tiểu thuyết Trung Quốc bổ sung thêm một vài tác phẩm khác, khaithác số phận ở góc độ đời tư mà tiêu biểu nhất là “Hồng lâu mộng” (TàoTuyết Cần) Có thể nói, tiểu thuyết Minh Thanh là một trong những đỉnh caocủa văn học Trung Quốc.

Ở Việt Nam, tiểu thuyết xuất hiện muộn hơn, nhưng ta vẫn có thể nhận

ra mầm mống của tư duy tiểu thuyết trong một số tác phẩm cổ xưa như “Việtđiện u linh”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Truyền kỳ mạn lục” Sang thế kỷXVIII, “Hoàng Lê nhất thống chí” đánh dấu sự xuất hiện của tác phẩm mangtầm vóc tiểu thuyết, đây được xem là pho tiểu thuyết lịch sử đầu tiên có giá trịvăn học đặc sắc Nó đã tái hiện một cách sống động bức tranh xã hội rộng lớnvới nhiều biến cố lịch sử dữ dội, nhiều nhân vật lịch sử điển hình của triều đạivua Lê, chúa Trịnh Ngoài ra, thế kỉ này còn có sự xuất hiện của một số tácphẩm truyện nôm khuyết danh như “Phạm Công Cúc Hoa”, “Phạm Tải NgọcHoa”, hay nổi bật nhất là “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, đã chú ý khai thácyếu tố đời tư và mạch tự sự rõ nét; “Truyện Kiều” thực sự là cuốn tiểu thuyếtđặc sắc được xây dựng trong khuôn khổ của ngôn ngữ thơ ca

Tuy vậy, phải đến những năm 30 của thế kỷ 20, nền văn học của chúng

ta mới xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết với đầy đủ đặc trưng thể loại của

nó Tiểu thuyết 1930 - 1945 đánh dấu một thời kỳ rực rỡ của nền văn học dântộc (cùng với phong trào Thơ Mới), với sự xuất hiện của hàng loạt những têntuổi: Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam , nổi bật lên công lao to lớn của cácnhà văn hiện thực phê phán: Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, và

“hiện tượng” Vũ Trọng Phụng Những khai mở nở rộ này, văn học Việt Namhoàn thiện công cuộc hiện đại hóa, hòa nhịp vào dòng chảy của nền văn họcthế giới

Theo dòng lịch sử với hai cuộc kháng chiến vĩ đại chống Pháp vàchống Mỹ, văn học Việt Nam lại xuất hiện thêm nhiều cây bút tiểu thuyết dồidào sức viết như: Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, LênMinh Khuê Và thời sự văn học hiện nay không thể thiếu những cái tên như

Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái

Nhìn vào lịch sử hình thành và phát triển tiểu thuyết trên thế giới nóichung và bức tranh tiểu thuyết Việt Nam nói riêng, ta sẽ nhận thấy, đây là thểloại không ngừng biến chuyển, luôn luôn mới mẻ, phản ánh những bức tranhrộng lớn của hiện thực cuộc sống không ngừng đổi thay

1.1.3 Đặc trưng thể loại tiểu thuyết

Chúng ta có thể nhìn nhận đặc trưng của thể loại tiểu thuyết qua nhữngđiểm cơ bản sau:

(1) Tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Như trên đã nói, tiểuthuyết ra đời khi vấn đề của đời sống cá nhân được đặt ra một cách gắt gao,nhu cầu của con người cá thể được chú ý tới Đây chính là đặc trưng của tiểuthuyết khi so sánh với những thể loại khác như sử thi hay anh hùng ca Tùytheo từng thời kỳ phát triển, cái nhìn đời tư có thể sâu sắc tới mức thể hiệnđược hoặc kết hợp với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Yếu tố đời tưcàng phát triển thì dấu ấn tiểu thuyết càng đậm nét

(2) Tiểu thuyết mang đậm chất văn xuôi Tiểu thuyết là thể loại luônvận động biến đổi cùng thực tại cuộc sống Nó tái hiện cuộc sống như đangdiễn ra Nó hấp thụ vào bản thân mọi yếu tố ngổn ngang, bề bộn của hiện thựccuộc đời, bao gồm cái cao cả lẫn cái tấm thường, cái bi thương lẫn hàihước "Tấn trò đời" của Banzac hay các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng làmột trong những ví dụ tiêu biểu, ở đó, hiện thực cuộc sống được phơi bàychân thực đến từng chi tiết, cho thấy một bức tranh sống động đầy cái xấu xa,

bi hài và nghiệt ngã

(3) Nhân vật của tiểu thuyết là kiểu "con người nếm trải", tư duy chịuđau khổ, trăn trở, bứt phá Tiểu thuyết miêu tả nhân vật như là con người đangbiến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành do cuộc đời dạy bảo.

"Bản thân vùng tiếp xúc với cái hiện tại hoàn thành - và như vậy là với tương lai - tất sẽ tạo ra sự không trùng hợp của con người với bản thân nó Ở nó bao giờ cũng còn lại những tiềm năng chưa thành hiện thực và những đòi hỏi chưa được đáp ứng" [44; 80].

(4) Vì Tiểu thuyết là loại tự sự cỡ lớn, nó tái hiện cuộc sống với đầy đủmọi dạng thái Bởi thế, thành phần chính của tiểu thuyết không chỉ là cốttruyện, tính cách nhân vật như truyện ngắn; mà còn đòi hỏi cách miêu tả suy

tư của nhân vật, phân tích cặn kẽ diễn biến tâm lý tình cảm của nhân vật, hoạtđộng của nhân vật, mọi chi tiết về mối quan hệ giữa người với người, giữangười với môi trường hoàn cảnh

(5) Tiểu thuyết miêu tả hiện thực như cái hiện tại đang diễn ra vớingười trần thuật, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trầnthuật và nội dung trần thuật Đặc điểm này làm cho tiểu thuyết trở thànhthể loại dân chủ, người trần thuật trở nên thân mật, suồng sã với nhân vậtcủa mình

(6) Tiểu thuyết là thể loại có khả năng tổng hợp lớn nhất với các thểloại khác, cả những thể loại nghệ thuật lẫn phi nghê thuật Những thể loại ấykhi kết hợp với tiểu thuyết không bị tan loãng, thường vẫn giữ được tính cogiãn về kết cấu và tính độc lập, cũng như ngôn ngữ và văn phong đặc thùcủa chúng

Về vấn đề phân loại tiểu thuyết: tùy từng góc độ tiếp nhân mà có thểphân loại theo nhiều cách khác nhau

Dựa vào đề tài thì có tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết phong tục, tiểuthuyết lịch sử, tiểu thuyết lãng mạn, tiểu thuyết xã hội, tiểu thuyết tâm lí

Dựa vào trào lưu khuynh hướng thì có tiểu thuyết lãng mạn, tiểu thuyếthiện thực (còn gọi là tiểu thuyết xã hội), tiểu thuyết tả chân, tiểu thuyết hiệnsinh, tiểu thuyết mới (còn gọi là tiểu thuyết hậu hiện đại).

Dựa vào thi pháp thể loại thì có tiểu thuyết tâm lí, tiểu thuyết phiêu lưu.Tuy nhiên, các cách phân loại trên chỉ mang tính chất tương đối Bởibản thân tiểu thuyết đã chứa trong nó các thể loại nghệ thuật khác, các địa hạttri thức khác nhau của cuộc sống Do đó, tiểu thuyết cỡ lớn có thể được xem

là một "Bách khoa thư' của một dân tộc

1.1.4 Đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết

Ngôn ngữ tiểu thuyết trước hết là ngôn ngữ nghệ thuật, nó mang trongmình đầy đủ đặc trưng của ngôn ngữ nghệ thuật: tính hình tượng, tính cấutrúc, tính cá thể, tính biểu cảm Tuy nhiên bên cạnh đó, nó còn mang nhữngnét đặc thù so với các thể loại khác

Để thấy rõ đặc điểm riêng của ngôn ngữ tiểu thuyết, M.Batktin đã chỉ

ra sự khác biệt khi đối sánh với các thể loại khác Khi so sánh tiểu thuyết vớithơ ca hiểu theo nghĩa hẹp chẳng hạn: Do đặc điểm thể loại, ngôn ngữ tiểuthuyết không phải là ngôn ngữ thống nhất, hoàn bị Mà nó được tái tạo trongtrạng thái sống động, biến chuyển và không ngừng đổi mới Đó là thứ ngônngữ phức hợp, soi chiếu lẫn nhau, đối thoại với nhau, không thể nào xếp đặttrên một bình diện, ở đó luôn có sự tương giao, pha trộn Giả thử, nếu như xóa

đi tất cả những dấu nháy ngữ điệu, tất cả mọi sự phân chia bè giọng và phongcách, mọi khoảng cách khác nhau giữa những ngôn ngữ được miêu tả vớitiếng nói trực tiếp của tác giả thì ta sẽ thu được một tập hợp xộc xệch và vônghĩa Nhưng thơ cả lại khác, ngôn ngữ của nó có sự thoát ly một cách ước lệkhỏi mọi sự tương tác với lời người khác Trong một tác phẩm thơ ca, dù cóthể hiện trong đó bao nhiêu mâu thuẫn, xung đột bế tắc đi chăng nữa thì nóvẫn được soi chiếu bằng một thứ ngôn ngữ thống nhất, miễn bàn Chính điều

này cho thấy sự khác biệt rõ nét giữa ngôn ngữ thơ ca và ngôn ngữ tiểuthuyết Ngôn ngữ tiểu thuyết không tẩy xóa từ ngữ giọng điệu người khác,không thủ tiêu những mầm mống, ngôn từ xã hội khác tiềm ẩn trong nó,không chối bỏ những khuôn mặt, cung cách nói năng đằng sau từ ngữ và hìnhthức ngôn ngữ Tuy nhiên tất cả được sắp xếp ở những khoảng cách khácnhau theo ý đồ nhất định của tác giả Tóm lại, ngôn ngữ tiểu thuyết là dạngthức ngôn ngữ đa thanh, dung hợp nhiều giọng điệu Những tiếng nói và ngônngữ khác nhau ấy được tổ chức thành một hệ thống nghệ thuật hoàn chỉnh.Đây chính là một trong những đặc trưng quan trọng của tiểu thuyết

Nếu đặt tiểu thuyết cạnh sử thi, ta sẽ dễ dàng nhận ra sự khác nhau vềngôn ngữ giữa hai thể loại này Theo M.Batktin, ngôn ngữ sử thi là lời tiên tri,lời sấm truyền Còn ngôn ngữ tiểu thuyết là lời tiên đoán, lời dự báo Lời sấmtruyền được thực hiện hoàn toàn trong khuôn khổ quá khứ tuyệt đối, khôngliên quan đến độc giả và thời đại thực tế của anh ta Tác phẩm sử thi là sựhoàn tất đến tận cùng cả về ý nghĩa và giá trị của nó Ngôn ngữ sử thi là ngônngữ thành kính, cái nhìn sử thi là cái nhìn tưởng niệm Ngược lại, tiểu thuyếtlại có sự tiếp xúc mãnh liệt với môi trường hiện thực chưa hoàn thành - cáihiện thực thấp kém đối với sử thi Có thể nói, sự khác biệt này ta có thể tạmhình dung như là: ngôn ngữ sử thi là ngôn ngữ của người chết, còn ngôn ngữtiểu thuyết là ngôn ngữ của người đang sống, cả về nội dung lẫn phong cách

Hãy so sánh tiểu thuyết với một thể loại anh em gần gũi với nó, đó làtruyện ngắn Truyện ngắn mang trong nó các nguồn lực để trở thành tiểuthuyết: ngôn ngữ, nội dung, đề tài, phong cách, nhân vật Tuy nhiên, do yêucầu thể loại khiến cho ngôn ngữ truyện ngắn và ngôn ngữ tiểu thuyết cónhững điểm khác nhau rõ nét Truyện ngắn, vì đặc thù là "ngắn", cô đọng nên

tự bản thân nó đã tạo ra một ranh giới dứt khoát, rõ ràng phân biệt với truyềndài và tiểu thuyết Truyện ngắn luôn súc tích, cô đọng; cốt truyện kịch tính, có

thắt nút, mở nút, có cao trào, đến đỉnh điểm thì vỡ òa ra Bởi thế, ngôn ngữtruyện ngắn được tổ chức chặt chẽ, chính xác, không dư thừa Tiểu thuyếthay truyện dài không hạn chế về dung lượng, có thể mải miết, triền miên, cókhả năng phân nhánh, kéo dài; vì thế, đọc tiểu thuyết ta có thể bỏ qua mộtvài câu, thậm chí vài trang mà không ảnh hưởng (cái mà ở truyện ngắn takhông được phép) Đây là điểm khác nhau cơ bản giữa ngôn ngữ tiểu thuyết

và truyện ngắn

Ngôn ngữ tiểu thuyết có nhiều lớp lang, là kiểu ngôn ngữ đa thanh.Ngôn ngữ trực tiếp hướng đến đối tượng, tái hiện đối tượng, ngôn ngữ củacác nhân vật được gọi là ngôn ngữ đơn thanh Ngoài ra còn có ngôn ngữsong thanh, là ngôn ngữ nhấn vào một đối tượng khác, một tiếng nói khác,như tác giả hướng đến nhân vật, hoặc nhân vật này xen lẫn giọng nhân vậtkhác Có loại song thanh cùng hướng, sẽ tạo ra sự đồng cảm, gần gũi Lại cóloại song thanh khác hướng, sẽ tạo ra thứ ngôn thoại mỉa mai, tranh luậnngầm bên trong

Như vậy, tiểu thuyết và ngôn ngữ của nó mang những đặc thù riêng sovới các thể loại khác Đây chính là cơ sở lý luận khoa học để tiếp cận ngônngữ của các tiểu thuyết cụ thể trên tiến trình phát triển của thể loại

1.2 Nhà văn Y Ban và tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”

1.2.1 Nhà văn Y Ban

Y Ban tên thật là Phạm Thị Xuân Ban, sinh ngày 1 tháng 7 năm 1961tại Nam Định, trong một gia đình không có truyền thống văn chương Năm

1978, bà lên Hà Nội theo học khoa sinh học trường Đại học Tổng hợp Hà Nội

và tốt nghiệp cử nhân năm 1982 Sau khi tốt nghiệp đại học, bà từng có thờigian làm giảng viên tại trường Cao đẳng Y tế Nam Định và trường Đại học Ykhoa Thái Bình Trong thời gian giảng dạy, bà bắt đầu sáng tác truyện ngắn,lấy bút danh là Y Ban với ý nghĩa "Ban ở trường Y" Năm 1989, bà bỏ nghề

dạy học, chuyển hẳn sang viết văn Tháng 10 năm 1989, bà theo học lớp viếtvăn Nguyễn Du và tốt nghiệp năm 1992 Năm 1994, Y Ban về báo Giáo dục

và Thời đại làm phóng viên cho đến nay Hiện, nhà văn sống cùng chồng contại Hà Nội

Y Ban là một trong những cây bút nữ tiêu biểu của nền văn học ViệtNam đương đại có sức sáng tác và xuất bản đều đặn, sung sức

Tác phẩm đầu tay đánh dấu sự xuất hiện của Y Ban trên văn đàn là

"Bức thư gửi mẹ Âu Cơ" sáng tác vào những năm 80 của thế kỷ trước Ngaykhi ra đời, tác phẩm đã được độc giả đón nhận nhiệt tình và nhận giải thưởngcuộc thi viết truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ Quân đội Và từ đó, sức viếtcủa Y Ban ổn định và càng về sau, càng khỏe khoắn hơn Từ năm 1993, bàliên tục ra mắt bạn đọc những tác phẩm tiêu biểu như: tập truyện ngắn "Ngườiđàn bà có ma lực" (1993), tập "Đàn bà sinh ra từ bóng đêm", "Vùng sáng kíức" (1996), tập Truyện ngắn Y Ban (1998), "Miếu hoang" (2000), năm 2004xuất bản đồng thời tập truyện ngắn "Cưới chợ" và tiểu thuyết đầu tay "Đàn bàxấu thì không có quà" Đặc biệt, năm 2007, Y Ban thu hút sự chú ý của đôngđảo bạn đọc và giới phê bình với tác phẩm "I am đàn bà", tác phẩm nhậnđược nhiều phản hồi cả tích cực lẫn tiêu cực, và nhận giải Nhì cuộc thi truyệnngắn của báo Văn nghệ Từ "I am đàn bà", ta cảm nhận được một Y Ban chínchắn hơn, trầm tĩnh hơn và cũng sâu sắc, đằm thắm hơn

Sau cuốn tiểu thuyết đầu tay "Xuân Từ Chiều" (2008) với thủ phápviết không xuống dòng ra mắt gây rất nhiều sự chú ý của bạn đọc, Y Ban cho

ra mắt bạn đọc tập truyện ngắn mới, với tựa đề Hành trình của tờ tiền giả(2010) với 14 truyện viết trong khoảng gần 2 năm, ghi lại dấu ấn cuộc sốngcủa tác giả và của xã hội Ý thức nữ quyền sâu sắc luôn là đề tài không baogiờ thiếu trong truyện ngắn Y Ban, "Sau chớp là dông bão", "gà ấp bóng",

"Tự"; "Tôi và anh", "thằng bé và con rắn" Đề tài về đời sống tâm linh cũng

được Y Ban chú trọng tạo nên luồng sinh khí mới trong truyện ngắn của bà:

"Chợ rằm dưới gốc cây cổ thụ", "Chuyến xe đêm", "Tay thiêng", "Đấtthiêng"… Ngoài ra những truyện như: "Cuộc tình silicon", "Cuộc chiến tranhgiữa các nền văn hóa", "Hàng khuyến mại","Đi câu mực ở bãi biển Sầm Sơn",

"Tò he" là sự tiếp thu văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa của mỗi con người

Năm 2012, Y Ban một lần nữa là tâm điểm trên văn đàn và báo giới với

sự ra đời của cuốn tiểu thuyết "Trò chơi hủy diệt cảm xúc", một cuốn tiểuthuyết mới mẻ về kết cấu, nhỏ gọn và dễ đọc, đậm tính thời sự Tác phẩmnhận giải B của Hội nhà văn Không ít lời khen đã dành tặng cho sự tìm tòi,sáng tạo của bà

Tính đến nay, Y Ban đã là tác giả của hơn 20 đầu sách Sở trường làtruyện ngắn nhưng bà cũng đã có trong tay bốn cuốn tiểu thuyết đáng đọc.Đây thực sự là kết quả của quá trình lao động nghiêm túc, không ngừng nghỉ

Tổng hợp, đánh giá các tác phẩm của Y Ban, ta nhận thấy, đề tài quenthuộc và thành công nhất của bà chính là phụ nữ; là tình yêu, hôn nhân, giađình, thân phận những gì rất gắn bó, rất quan trọng trong cuộc đời củangười phụ nữ Đây không còn là đề tài mới mẻ, song Y Ban vẫn là một dấu ấnđậm nét, với cách viết, cách nhìn nhận rất đàn bà, rất bạo liệt và thẳng thắn YBan đề cập đến nhiều góc khuất, nhiều nỗi đau đàn bà mà có khi những nhàvăn khác còn e ngại (như chuyện phá thai, chuyện ngoại tình, chuyện đĩ điếm,mua dâm, chuyện sex ) Bà viết với một sự thẳng thắn bộc trực hiếm có,không trau chuốt, không đưa đà; tất cả hiện lên trên trang viết một cách thật

tự nhiên, như có nhà phê bình đã nhận xét "Những chuyện người khác không

dám nói hay cố giấu đi thì qua miệng Y Ban nó thật mạch lạc, đúng bản chất

và người nghe thấy thật tự nhiên" [34].

Y Ban là con người bộc trực, thẳng thắn, có gì nói vậy "Là người đàn

bà rất đàn bà trong cái quyết liệt, sắc sảo thông minh trong cái chao chát,

đanh đá, chua ngoa, và cả trong cái mong manh yếu mềm những lúc vấp ngã" [9] Điều đó khiến chúng ta hiểu hơn những quyết định lớn trong cuộc

đời bà đều là những quyết định bạo liệt, chấp nhận những đánh đổi lớn laonhư việc rẽ sang nghề viết khi đã có một công việc ổn định, hay quyết địnhtheo tiếng gọi tình yêu, theo chồng lên Hà Nội nuôi chồng, nuôi con, thựchiện hoài bão văn chương dù có gặp bao nhiêu trắc trở cơ cực chuyện cơm

áo gạo tiền Đó hẳn phải là một người đàn bà có bản lĩnh, mạnh mẽ

Quan điểm sáng tác của Y Ban rất rõ ràng và cũng không có gì cao

siêu, bí ẩn Bà nói về chuyện viết lách: "tôi gieo chữ như cầm nắm thóc trong

tay rồi tung ra Quan niệm của tôi là trăm bó đuốc bắt được con ếch chứ không mơ con gà đẻ trứng vàng." Văn chương của bà tối kị sự cầu kì, hình

thức Y Ban viết về những gì mắt thấy tai nghe trong cuộc sống bộn bề củabản thân và những người xung quanh Truyện của Y Ban mang tính thời sự,gẫn gũi và dễ đọc Bởi vậy, Y Ban cũng từng tự tin khẳng định "Tôi khẳngđịnh mình sẽ thuộc số những người có tác phẩm sống rất lâu Điều làm tácphẩm đọng lại được với thời gian chính là tính nhân bản Thế mạnh của tôi làviết về nỗi đau, thân phận người đàn bà và nông thôn và ký ức Cách hànhvăn, các chi tiết nhiều khi rất bạo liệt, nhưng cái đọng lại là sự nhân ái Tôiviết về cái xấu, cái ác là dể người ta căm ghét nó và muốn sống đẹp hơn, thiệnhơn; viết về sự đổ vỡ là để gợi lại niềm tin yêu cuộc sống" [Nhà văn Y Ban vàquan niệm sáng tác _ vietbao.vn]

Với tất cả những gì mà Y Ban đã thể hiện, ta có thể thấy rằng, bà làmột cây viết tâm huyết, đầy trách nhiệm với nghề Chính những nỗ lực viếtkhông ngừng nghỉ, với một cá tính độc đáo đã giúp Y Ban khẳng định vị tríriêng của mình, là một trong những đại diện tiêu biểu cho thế hệ nhà vănđương đại

1.2.2 Về tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc”

Tiểu thuyết "Trò chơi hủy diệt cảm xúc" được nhà xuất bản Trẻ pháthành tháng 8 năm 2012 Tác phẩm gồm 204 trang, 10 chương Ngay khi rađời, nó nhanh chóng thu hút bạn đọc bởi ngoài chất văn xuôi gần gũi dễ đọcthường thấy của Y Ban, thì còn vì lối dựng chuyện đầy mới lạ Tác phẩm bày

ra một trò chơi và nhân vật chính của trò chơi đó là một người đàn bà tênKim Người đàn bà tên Kim hiện lên với một chân dung rất đỗi bình thường:ngoại hình bình thường, gia đình bình thường, mức sống bình thường, côngviệc bình thường tất cả những điều bình thường quá đỗi ấy khiến cho ngườiđàn bà rơi vào cảm giác chán chường, trờ lì cảm xúc Kim đến với trò chơivới hai lí do: số tiền thưởng 100.000 đô la và cái chính là để giết chết cảm xúccủa mình [trò chơi có cái tên rất gợi "Hủy diệt cảm xúc"] Một cuốn tiểuthuyết bắt đầu và kết thúc chỉ có vậy: tham gia chơi, diễn biến trò chơi và kếtquả trò chơi Nhưng điều thú vị ở đây là cách kể Y Ban không đi theo lối kểthông thường trình tự Mà tác giả bày ra trong trò chơi ấy một ma trận, vớinhiều lát cắt - câu chuyện về những người đàn bà, hoặc là Kim, hoặc là nhữngkhuôn mặt muôn nẻo trong cuộc sống bề bộn này Mỗi chương là một câuchuyện, rất tách biệt và có khi kỳ quái Người đọc cứ mải miết, mải miết mãicho đến khi lạc hẳn vào thế giới đó trước khi chợt giật mình nhận ra hình nhưmình cũng đang tham gia cuộc chơi Đau đớn, chán nản, thất vọng, mỉa mai,khao khát, hạnh phúc, yêu, yêu cháy bỏng và chiến thắng Người đàn bà tênKim cũng như độc giả có cảm giác chiến thắng khi nghĩ rằng mình đã ngự trịđược đối phương, đã làm chủ cảm xúc của mình và của đối phương Nhưng

nụ cười đắc thắng chưa kịp trọn vẹn thì cũng là giây phút vỡ òa khi biết rằng

cả quãng thời gian dài ngập ngụa trong bao nhiêu thứ cảm xúc rất thật ấy lại

là thứ được đem đến bởi một chiếc máy tính đã được lập trình một cách tinhvi! Hẳn vậy, nó là một trò chơi! Một cái kết bất ngờ và không khỏi bẽ bàng,

xót xa Vậy là không những không chiến thắng mà con người đã thất bại mộtcách thảm hại khi cảm xúc bị điều khiển bởi một cái máy.

Với tiểu thuyết này, Y Ban đặt ra một vấn đề hết sức thời sự đó là giátrị của cá nhân trong xã hội, một xã hội ngày càng hiện đại hơn, vô cảm hơn.Một khi cảm xúc cũng có thể làm giả, trở thành sản phẩm công nghệ, thìngười đàn bà - cái giống người cả tin, nông cạn, yếu mềm dễ dàng trở thànhtrò chơi

Tuy nhiên, giá trị cuốn tiểu thuyết không chỉ dừng lại ở đó Đọc suốttác phẩm, ta còn thấy nhức nhối một bức tranh hiện thực sống động, nhàu nhĩvới những gam màu xám, đen Y Ban đã khéo léo kéo vào trang viết rất nhiềucâu chuyện thời sự: chuyện ngoại tình (chương 3), khi ngoại tình trở thành

"mốt" thì con người ta không còn cảm xúc ghen tuông sôi nổi nữa Rồichuyện làng lên phố (chương 4), những ruộng lúa hiền lành bao đời bị cướplàm dự án, người nông dân thành tỉ phú bất đắc dĩ, ôm một đống tiền chơi vơi,tan nát gia đình vì đổ đốn cờ bạc, rượu chè, gái gú Rồi chuyện phố xuốnglàng (chương 7), những ngôi làng bình yên bị thương mại hóa, những cô thôn

nữ trinh nguyên trở thành gái điếm Rồi cả chuyện cơ quan nhà nước, cụ thể

là ngành giáo dục làm việc dơi chuột (chương 8) cũng được Y Ban phản ánhhết sức chân thực Nạn nhân cho tất cả những câu chuyện ấy là đàn bà: ngườiđàn bà bị cắm sừng, người đàn bà bị vào tù vì tội giết chồng trong cơn quẫnbức, người đàn bà bị giáng chức Người đàn bà thiếu tình yêu, thiếu hạnhphúc, sống cuộc sống khốn khổ khốn nạn dù họ là cô thôn nữ chưa học hếttiểu học hay là bà tiễn sĩ cao quý

Những nỗi đau chung đó đưa đến cho họ một niềm khát khao chung,cao quý: khát khao yêu, được yêu trọn vẹn Y Ban đã nói được cái điều rấtxúc động ấy một cách thật xót xa Những người đàn bà khổ cực nhiều mặt trởnên đẹp đẽ, dịu dàng hơn hẳn khi được ướp trong hương vị của tình yêu, đó là

những gì người đọc cảm nhận khi đọc chương 9 - Những bức thư online Dù

là cuộc tình vụng trộm, dù là một cuộc tình ngoại đạo giữa một phụ nữ ViệtNam với một giáo sư Ấn Độ, mà tình yêu ấy chỉ là lời trao gửi qua nhữngemail Nhưng người phụ nữ đã được sống thực sự, được trải lòng, được thấuhiểu, được cảm thông và che chở Y Ban đã nói lên được một điều rất đỗinhân văn, một đòi hỏi rất giản dị, rất đàn bà nhưng khó kiếm tìm: tình yêu.Người đàn bà chỉ cần tình yêu Dù họ là ai - cô Mây thất học, cô Kim, côngnhân vệ sinh, bà tiến sỹ môi trường, cô giáo Linh

Có thể khẳng định, "Trò chơi hủy diệt cảm xúc" là một minh chứngthuyết phục cho sự tìm tòi sáng tạo nghệ thuật không mệt mỏi của Y Ban Tácphẩm không chỉ thành công về nội dung tư tưởng, mà còn là một trải nghiệmmới về nghệ thuật viết tiểu thuyết Y Ban luôn tìm được một lý do thật đặcbiệt cho tiêu thuyết của mình, để người đọc tìm đến Với "Trò chơi hủy diệtcảm xuc", cái mới ở đây chính là kết cấu mới lạ, rất mở, rất gợi Mỗi người cóthể có những cách cảm nhận khác nhau, mỗi chương có thể đứng riêng rathành một truyện ngắn đầy ấn tượng Khi mới tiếp xúc, ta có thể nghi ngại vìdường như các chương rất rời rạc với nhau, nhưng đọc thật chậm, thấm thíathì mỗi chương đều có lí do xuất hiện rất hiển nhiên và chặt chẽ Nó lại cómột mối liên hệ chung - đó là trò chơi "Trò chơi đã cuốn các nhân vật thamgia vào những cười khóc, những lú lẫn và những bừng tỉnh" [Lời giới thiệu -Nguyễn Quang Thiều] Mỗi chương là một nước đi của trò chơi đầy biến ảo.Chính vì lối viết truyện như vậy khiến cho người đọc tò mò và không thểkhông bị cuốn hút cho đến tận cùng

Điểm thu hút thứ hai của cuốn tiểu thuyết chính là ngôn ngữ Đọctruyện ngắn Y Ban, người đọc đã quen với một cây bút rất táo bạo và thẳngthắn trong giọng kể, trong trình bày và miêu tả vấn đề, đặc biệt là rất tinh tếkhi tái hiện diễn biến tâm lý phức tạp, đỏng đảnh của những người phụ nữ Ở

cuốn tiểu thuyết này, người đọc tiếp tục được tiếp xúc với những giọng điệu

đó, một Y Ban với ngôn ngữ có khi bỗ bã, rất đời thường, rất gần gũi và tựnhiên như thể, Y Ban đang kể chuyện cho mỗi đàn bà đọc, cho "chúng tôi"nghe Tuy nhiên, không chỉ có cái đã cũ, cuốn tiểu thuyết còn thực sự gây tò

mò, vì có những trang viết "đẹp, lấp lánh như những bức tranh sơn mài khảmngọc trai" [Lời giới thiệu của nhà xuất bản] Có lẽ, đây chính là một trongnhững nỗ lực tìm tòi sáng tạo làm mới mình của Y Ban trong cuốn tiểu thuyếtnày Với riêng cá nhân người viết, tôi vẫn yêu hơn cái giản dị, đời thường rấtgần gũi của Y Ban, đó có lẽ mới chính là sắc thái riêng trong ngôn ngữ vănchương Y Ban Những trang viết lấp lánh, đẹp lộng lẫy đó như một bộ trangphục quá diễm lệ, chỉ nên mặc một hai lần đi dự tiệc thôi

Và nếu cho phép nói một điều hơi tiếc, chưa thật mãn nguyện trong tác

phẩm này, với quan điểm người viết có lẽ là chương 9 - "Những bức thư

online", tác phẩm có 204 trang, và riêng chương 9 đã chiếm đến trên 100 trang,

chỉ đơn thuần là những bức thư tình giữa hai nhân vật của trò chơi Điều nàytạo cho người đọc cảm giác thèm những câu chuyện của 8 chương trước đó,quá hay, nhưng quá ngắn; và cảm giác hơi chán nản vì những bức thư quánhiều, có thể bỏ qua một vài trang mà không ảnh hưởng.Tuy nhiên, chương 9vẫn được xem như “dòng nước mát lành” bởi mang cái lãng mạn, đẹp đẽ rấtthơ mộng - cái điều thực sự hiếm hoi trong cuộc sống hiện thực vốn quá khôkhan và thô rám

biến đổi cùng với dòng chảy cuộc sống luôn đổi thay Ở Việt Nam, sự đổi mớicủa tiểu thuyết diễn ra sôi nổi từ sau năm 1986 và đã gặt hái được nhiều thànhcông to lớn Trong phần khái quát về tác giả, tác phẩm; chúng tôi đã có nhữngtìm tòi, đánh giá, tổng hợp về nhà văn Y Ban, sự nghiệp sáng tác, con người

và quan niệm nghệ thuật cũng như có những cảm nhận ban đầu về tác phẩm

“Trò chơi hủy diệt cảm xúc” Qua đó, có thể khẳng định, Y Ban xứng đáng làgương mặt tiêu biểu góp phần làm nên diện mạo của nền tiểu thuyết đươngđại Việt Nam vì sự lao động sáng tạo không mệt mỏi của mình

Chương 2

TỪ TRONG TIỂU THUYẾT

“TRÒ CHƠI HỦY DIỆT CẢM XÚC” CỦA Y BAN

2.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ và từ ngữ trong văn bản nghệ thuật

2.1.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ

Từ là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, từ là cơ sở cấu tạo nên các đơn vịlớn hơn là cụm từ, câu, văn bản Xung quanh khái niệm từ, có rất nhiều ý kiếncủa các nhà ngôn ngữ học, có thể kể ra đây một số định nghĩa sau:

- Theo Nguyễn Thiện Giáp: "Từ của Tiếng Việt là một chỉnh thể nhỏnhất có ý nghĩa, dùng để tạo câu, nó có hình thức của một âm tiết, một "chữ"viết rời" [18; 72]

- Sách giáo khoa Ngữ văn 6 tập 1: "Từ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩadùng để tạo câu" [37; 13]

- Tác giả Đỗ Thị Kim Liên: "Từ là một đơn vị của ngôn ngữ, gồm mộthoặc một số âm tiết, có nghĩa nhỏ nhất, có cấu tạo hoàn chỉnh và được vậndụng tự do để tạo câu" [29; 18]

- Tác giả Đỗ Hữu Châu: "Từ của tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết

cố định, bất biến, mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong kiểucấu tạo nhất định Tất cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trongtiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu" [14; 336]

Từ các định nghĩa trên, ta thấy các nhà ngôn ngữ học Việt Nam đều có

sự thống nhất về từ ở các khía cạnh âm thanh, ý nghĩa, cấu tạo và chức năng.Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng định nghĩa của tác giả Đỗ Hữu Châulàm cơ sở

Theo đó, ta có thể nhận thấy rất rõ đặc điểm cơ bản của từ: 1, Có hìnhthức ngữ âm và ý nghĩa nhỏ nhất 2, Được cấu tạo theo một phương thức ngữpháp nhất định 3, Là đơn vị nhỏ nhất để tạo câu

Từ là đơn vị có sẵn trong ngôn ngữ, mang nhiều chức năng [chức năngđịnh danh, phân biệt nghĩa, thông báo] Ở mỗi cá nhân, từ được tích lũy dần vàtồn tại trong tiềm năng ngôn ngữ, trở thành vốn từ vựng riêng của từng người,không ai giống ai Trong kho từng vựng riêng đó, từ tồn tại ở trạng thái tĩnh;chỉ khi tham gia hoạt động ngôn ngữ cụ thể, nó mới có cuộc sống riêng, bộc lộhết thuộc tính và đặc điểm, chức năng Trong thực tế sử dụng, từ có sự chuyểnhóa, biến đổi đa dạng, đem đến những ý nghĩa mới ngoài nghĩa gốc ban đâu.

2.1.2 Từ trong văn bản nghệ thuật

Khi từ đi vào hoạt động ngôn ngữ, nghĩa là nó được hiện thực hóa, cụthể, xác định; lúc đó, các thành phần nghĩa trong cơ cấu nghĩa của từ sẽ giảmdần tính trừu tượng và khái quát đến mức tối thiểu, để đạt tới tính chính xác,

cụ thể tối đa

Ví dụ: từ "mắt" trong từ điển với tư cách là đơn vị ngôn ngữ có 5 nghĩa

khác nhau Nhưng khi đi vào thực hành ngôn ngữ cụ thể thì nghĩa của từ

"mắt" mới được bộc lộ một cách cụ thể:

"Mắt nàng đăm đắm trông lên

Con bươm bướm trắng về bên ấy buồn"

(Nguyễn Bính)

Ò ó o Tiếng gà

Giục quả na mở mắt tròn xoe

(Trần Đăng Khoa)Bên cạnh đó, trong hoạt động ngôn ngữ cụ thể, đồng thời với sự giảmthiểu tính khái quát, thì từ lại có thể xuất hiện thêm sắc thái mới, ý nghĩa mới

so chính đối tượng, sự vật cụ thể mà nó biểu thị mang lại:

Ví dụ:

Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm

Lúc này, từ "bàn tay" không đơn thuần là để chỉ bộ phận của cơ thể người

nữa, mà nó mang ý nghĩa sức mạnh của lao động, của con người Cũng như

thế, "sỏi đá" hay "cơm" cũng được hiểu theo nghĩa mới mang tính lâm thời phù hợp với ý nghĩa của cả câu ca dao Như vậy, các từ "bàn tay", "sỏi đá", "cơm"

không còn giữ nguyên nghĩa như trong từ điển nữa mà đã có sự chuyển nghĩalâm thời theo phương thức ẩn dụ hay hoán dụ nhất định, tạo nên hiệu quả cho

sự diễn đạt sâu sắc của lời nói

Từ trong sáng tạo nghệ thuật còn chịu sự chi phối rất lớn từ các yếu tốkhác: đề tài, chủ đề, năng lực ngôn ngữ và phong cách nhà văn Bởi thế, tìmhiểu đặc điểm sử dụng từ trong tác phẩm cụ thể giúp ta có cái nhìn chính xáchơn, sát thực hơn về ngôn ngữ nói chung và hoạt động của từ nói riêng Từtrong ngôn ngữ nghệ thuật là một dạng hoạt động đặc thù Do đó, từ lâu, cácnhà nghiên cứu, phê bình văn học đã chú ý tiếp cận, khám phá, xem nó nhưmột con đường tối ưu để hiểu, cắt nghĩa tác phẩm thay vì tiếp cận những yếu

tố khác kém khách quan, mang tính áp đặt (tiểu sử, thời đại, con người ).Tùy từng mục đích nghiên cứu khác nhau mà có những hướng tiếp cận khácnhau: từ vựng học quan tâm tới cách dùng từ của nhà văn, khảo sát các lớp từnổi bật, đặt trong tương quan với vốn từ toàn dân để rút ra hiệu quả nghệ thuật

mà lớp từ đó mang lại, đồng thời thấy được dấu ấn riêng của từng sáng tác.Nhà ngữ pháp học quan tâm đến cấu tạo từ và cách kết hợp giữa chúng.Người làm phong cách xem xét từ ngữ trong tác phẩm dưới góc độ phongcách chức năng và sự lựa chọn từ ngữ của người nghệ sĩ Nhà thi pháp họcthống kê tần số sử dụng của một số lớp từ nổi bật, qua đó, rút ra quan niệm

nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ… Phân tích từ ngữ trong tiểu thuyết Trò chơi

hủy diệt cảm xúc của Y Ban trên nhiều phương diện, chúng tôi chú ý đến các

lớp từ ngữ nổi bật trong tác phẩm: từ Hán Việt (xét về phong cách), trường từvựng chỉ cảm xúc và trường từ vựng xưng gọi (xét về mặt ngữ nghĩa)

2.2 Các lớp từ nổi bật trong tiểu thuyết “Trò chơi hủy diệt cảm xúc” của Y Ban

2.2.1 Từ Hán Việt

Theo giáo trình "Chuyên đề từ Hán Việt" của Hoàng Trọng Canh, từHán Việt được hiểu là "Những từ vay mượn tiếng Hán từ đời Đường về sau,đọc theo âm Hán Việt được gọi là từ Hán Việt" [11; 26]

Khi du nhập vào nước ta, do sự tác động trực tiếp của quy luật hoạtđộng tiếng Việt mà vốn từ Hán Việt có sự biến đổi nhất định: hoạt động tự dohoặc hạn chế, thu hẹp nghĩa hoặc mở rộng nghĩa hoặc biến đổi nghĩa so vớinghĩa gốc ban đầu Qua quá trình lịch sử phát triển lâu dài, từ Hán Việt đã trởthành một bộ phận không thể thiếu của tiếng Việt

Ngôn ngữ sách vở, đặc biệt là ngôn ngữ văn chương nghệ thuật củaViệt Nam từ xa xưa đã ưa dùng từ Hán Việt bởi vốn từ này đem đến nhữngsắc thái mà có khi từ thuần Việt không diễn tả được, đó là sự tao nhã (tránhtục), trang trọng, trừu tượng và cổ kính Việc sử dụng từ Hán Việt sẽ tạo ramột khoảng cách cần thiết giữa ngôn ngữ nghệ thuật và ngôn ngữ dung tụchàng ngày

2.2.1.1 Kết quả khảo sát

Khảo sát việc sử dụng từ Hán Việt trong tác phẩm "Trò chơi hủy diệtcảm xúc", từ chương I đến chương 9, cho kết quả cụ thể được thể hiện ở bảngnhư sau:

Bảng 2.1 Thống kê số lượt từ Hán Việt được sử dụng

trong tiểu thuyết " Trò chơi hủy diệt cảm xúc" của Y Ban

Chương

4 [9 trang]

Chương

5 [4 trang]

Chương

6 [5 trang]

Chương

7 [8 trang]

Chương

8 [10 trang]

Chương

9 [khảo sát 9/196 trang

31 lượt dùng

37 lượt dùng

21 lượt dùng

58 lượt dùng

74 lượt dùng

93 lượt dùng

Qua bảng thống kê trên, chúng tôi đưa ra một số nhận xét về việc sửdụng từ Hán Việt của Y Ban như sau:

- Số lượt từ Hán Việt được tác giả sử dụng trong tác phẩm khá lớn

- Tần số sử dụng từ Hán Việt không đồng đều giữa các chương truyện,

cụ thể: chương 1, 7, 8, đặc biệt là chương 9 có tần số cao hơn hẳn với cácchương còn lại

và mộc mạc

Từ chương I đến chương 8, tác giả sử dụng từ Hán Việt phần lớn là đểgiới thiệu nhân vật của mình: về công việc chuyên môn, tiểu sử, học hàm học

vị Đây là những nội dung cần độ chính xác và nghiêm túc, từ Hán Việt được

sử dụng như một yếu tố tất yếu: viện nghiên cứu, tiến sĩ môi trường, khảo cổ,

mẫu vật, phương pháp, hợp tác, kinh tế, giáo sư, công chức, dự án, bất động sản, viện trưởng, thủ trưởng, thủ phó, ban chấp hành công đoàn, khoa học, luận văn, thạc sĩ, tài chính, tiến độ

- Làm chân tạp vụ trong một nơi đầy ắp trí tuệ, gọi là viện nghiên cứu

giáo dục hoàn thiện Và tôi sống trong cái sự nhập tràng của ngổn ngang

bộn bề tri thức trí tuệ thiện ác ngu dốt lưu manh [8; 15].

- Mảnh ghép của ả là một giáo sư của một trường đại học danh tiếng

[8; 26]

- Một quý bà tiến sĩ môi trường Hay được làm ban giám khảo Hay được chấm luận văn thạc sỹ trở lên [8; 29].

- Chồng ả, cũng là một tiến sỹ, là một chuyên gia trong ngành khảo cổ

[8; 31].

Khi không dùng để kể hay giới thiệu những đối tượng đặc thù như vậy,thì cách sử dụng từ Hán Việt của Y Ban lại rất khác: dễ thấy trong rất nhiềutrường hợp, Y Ban đã cố tình xóa đi phong cách tao nhã, trang trọng mà vốn

từ Hán Việt thường tạo ra, bằng cách đặt những từ đó bên cạnh những từthuần Việt mang phong cách khẩu ngữ bỗ bã hàng ngày:

- Phúc con này dày [8; 14].

- Ả chẳng biết cái lão số phận ấy là ai nhưng chắc là tên xỏ lá [8; 32].

- Hai vợ chồng đều là công chức nhà nước lương ba cọc ba đồng [8; 42].

- Ả xắn tay áo vào cuộc mưu sinh [8; 42].

- Cho đến khi gã số phận ngó vào [8; 43].

- Dào ơi, dân mình thật hiếu kỳ, có ông trí sĩ chết vì bệnh tim to [8; 64].

- Quá khứ khỉ gì, uống đi anh em [8; 71].

Kiểu diễn đạt đối lập như vậy xuất hiện khá nhiều trong những trangviết của tác giả trong tác phẩm này Sự tương phản ngay trong một câu văntạo nên một giọng điệu mỉa mai châm biếm rất rõ rệt, cho người đọc cảm giácvừa chua xót, vừa hài hước

Trong chương 8, khi kể về nhân vật Linh, một người phụ nữ bị quy kếtcái tội “kiêu căng tự phụ, vô pháp vô thiên”, vì dám chống lại những quy định

vô lý của thủ trưởng Tổ chức công đoàn đã có một cuộc họp để kỷ luật đồngchí Linh Cuộc họp như trò hề Và qua đó, diễn tả sâu sắc mọi điều đáng buồncủa một tổ chức không đoàn kết, một tổ chức mà ở đó người ta dễ dàng xúcphạm nhau, nói xấu nhau, đổ lỗi cho nhau, xun xoe nịnh bợ Y Ban đã diễn tảcuộc họp bằng những trang viết:

“- Thưa đồng chí thủ trưởng, thưa các đồng chí Đồng chí Linh

nguyên là trưởng ban, nguyên là phó chủ tịch công đoàn…

- Vâng, ngày 15.4 trong cuộc họp Ban chấp hành công đoàn có mời

thủ trưởng dự nhưng thủ trưởng bận việc không dự, sau đó lại tự động đẩy

cửa vào dự Thủ trưởng giao cho ban chấp hành công đoàn tham mưu cho

thủ trưởng việc đi nghỉ mát của anh em cán bộ công nhân viên chức […] Ban chấp hành đã họp và chị Linh đã có ý kiến phản đối lại việc đó của thủ trưởng Thủ trưởng đập bàn đòi đuổi chị Linh ra khỏi cơ quan Chị Linh nói

lại thủ trưởng như thế là phát xít Như vậy chị Linh đã chống lại thủ trưởng…

- Thôi, đọc chậm quá Để tôi nói Thủ trưởng cướp lời thủ phó Cô

Linh là người ăn cháo đá bát Bài của bạn tôi cô không đăng, bài của tôi viết

cô tự ý cắt xén Tôi viết trong phong trào thi đua sôi nổi và bồng bột của

ngành giáo dục, cô dám cắt từ bồng bột của tôi […] Năm ngoái chúng ta đã

thực hiện 3 năm là được phúc lợi 100% rồi, nhưng tôi quên, quên thì phải sửa lại, có gì mà bé xé ra to như vậy Thủ trưởng quyết mà dám chống lại à? Chống lại thủ trưởng à? Dám chống lại thủ trưởng à? Kiêu căng tự phụ, vô

pháp vô thiên” [8; 86,87]

Chỉ một vài dòng minh họa như trên, người đọc dễ dàng nhận thấy, YBan đã sử dụng dày đặc từ Hán Việt, nhưng là để tạo ra một hiệu ứng tráichiều rõ nét Trong trường hợp này, phong cách trang trọng, tôn nghiêm của

từ Hán Việt hoàn toàn bị xóa bỏ Chính nhờ vào khả năng kết hợp giữa từHán Việt với các yếu tố ngôn ngữ đời thường, các từ đó lại gắn với nghĩamiêu tả hành động thiếu nghiêm túc, biểu cảm giọng nói hách dịch của nhânvật thủ trưởng trong một cuộc họp kỷ luật của cơ quan; tác giả đã tạo ra chongười đọc cảm giác về một lối nói chuyện thiếu văn hóa, thiếu công bằngminh bạch của nhân vật thủ trưởng Nhờ vậy, tác giả đã có thể làm nổi bật nộidung tư tưởng của chương 8 mà không cần phải kể lể quá tỉ mỉ, chi tiết.Người đọc dễ dàng nhận ra chân dung thủ trưởng, nhận ra đúng sai trong câuchuyện kỉ luật của nhân vật Linh

Cùng với việc cố tình xóa nhòa phong cách trang trọng tao nhã của từHán Việt thì có những trang viết tác giả lại không hề có dùng một từ Hán Việtnào Đây thật sự là điều đáng lưu ý, bởi vốn từ Hán Việt chiếm tỷ lệ khá lớn

trong kho tàng tiếng Việt, chẳng hạn như đoạn này: "Ả nấn ná chưa đi chợ

ngay Phần xem chồng dạy con thế nào Chồng có quát mắng con nhưng chưa đánh con khi nào Nhỡ hôm nay nóng lên rồi đánh con đau Ả phải lên can chồng Ả nghe tiếng đập đen đét xuống sàn Ả nghĩ quất mạnh thế thì nát đít thằng bé Ả thót tim chờ tiếng khóc của con Không nghe tiếng con khóc Ả nghi ngờ, thằng này sao lại gan thế Ả nghe tiếng roi quật xuống lần nữa Vẫn không nghe tiếng khóc của con Ả nín thở nghe ngóng Bỗng ả nghe tiếng cười nho nhỏ của con Ả bỗng tức điên lên Thì ra bố con mày đùa nhau " [8;

41] Cách dùng như thế mang đến hiệu quả nhất định trong ý đồ làm nổi bậtnội dung tư tưởng tác phẩm: Chính việc không sử dụng hoặc dùng ít từ ngữHán Việt mà Y Ban mang lại cho câu chuyện một không khí khác hẳn Lời kểtrở nên gần gũi, mộc mạc Tác giả cho người đọc cảm nhận tận cùng mọi ngõngách đời sống vật chất cũng như tinh thần của nhân vật Dường như khôngcòn khoảng cách giữa lời của người dẫn truyện và lời của nhân vật Có nghĩa

là không còn cái cảm giác của góc nhìn từ ngoài, mà là giọng điệu trần thuậtcủa kẻ tham gia, của người chứng kiến, trong cuộc Những câu chuyệnthường nhật trong cuộc sống vợ chồng với những tình tiết vụn vặt, cơm càmắm muối; những cuộc đời đàn bà lắm nỗi tủi nhục, đớn đau Là Mây, Kim,Hoa, Linh, là bất kỳ ai trong cuộc đời này Y Ban tạo ra một sự đồng cảm,một sự nhập cuộc thực sự cho mỗi người khi đọc tác phẩm, như chính họ bịcuốn vào trò chơi số phận Mỗi trang viết là mỗi trang đời, chân thực, khôngvăn hoa, không khiên cưỡng Chính điều đó làm cho tác phẩm dễ dàng ở lạitrong trí nhớ của bạn đọc

Chương 9 đưa ta đến một thế giới hoàn toàn khác, tạm gọi là "thế giới

ảo mộng" hay là "thế giới ước mơ" của tất cả những mụ đàn bà đau khổ ít hay

nhiều trong câu chuyện này Chương 9 hoàn toàn là những bức thư online, lại

là những bức thư tình yêu của một người đàn bà Việt Nam với một người đànông Ấn Độ Vì Vậy, cách dùng từ Hán Việt cũng rất khác: Để tạo ra một thứvăn phong phù hợp với phong cách thư từ, lại là giữa hai con người thành đạt,nhiều tuổi ở hai Quốc gia, đương nhiên sự tao nhã, trang trọng, vẻ đẹp trừutượng mơ màng là rất cần thiết Nên thật dễ hiểu khi sang đến chương này, sốlượng từ Hán Việt được sử dụng nhiều hơn hẳn, và đa dạng hơn Đã có nhữngtrang viết lấp lánh thế này:

"Em yêu Lời nói của em thú vị đến mức làm tăng đột ngột lượng máu trong cơ thể anh Khi anh nghĩ đến làn da trắng ngà và gương mặt bọt đẹp của em, một làn sóng thủy triều mạnh của tình yêu đập dồn vào trái tim anh.

Em đã gợi cảm nhiều đến mức anh không bao giờ tìm thấy bất kỳ ở người

phụ nữ nào khác Ánh mắt nâu của em mời gọi anh đặt vô số nụ hôn vào

từng phần nhỏ trên cơ thể sữa của em [ ] Mở đầu chúng ta gặp nhau như những người đồng nghiệp, chỉ đề cao công việc rồi làm bạn Nhưng hiện giờ chúng ta đang trong tình yêu Để thiết lập mối quan hệ bền lâu với một đối

tác khác giới nhất thiết phải trải qua tình dục Em yêu, hãy vui lòng gửi cho

anh nhiều nụ hôn để anh mang theo suốt cuộc hành trình của anh" [8;

138-139]

Ngoài những từ Hán Việt mang ý nghĩa chuyên môn như đã nói, thì ởchương này, còn có các lớp từ Hán Việt thuộc trường từ vựng chỉ cảm xúc

(hạnh phúc, cô đơn, đường đột, tự hào,phấn khích, tuyệt vọng, đam mê, cực

khoái, hãnh diện, thú vị, ngưỡng mộ, ) Người phụ nữ được ướp trong hương

vị của hạnh phúc, của sự trân trọng, nâng giữ tuyệt đối, cái mà trong cácchương truyện khác, cũng người phụ nữ ấy, trong cuộc sống đời thường, họkhông tìm thấy được ở người chồng, người yêu của mình Ở đây, từ Hán Việt

đã hoàn thành nhiệm vụ của mình, tạo ra giọng điệu vừa trang trọng, nhưnglại thật mềm mại, lịch sự và thẫm đẫm chất thi ca:

" Em là người phụ nữ biết chiến đấu để có danh tính của mình Anh không chỉ đọc được những ý nghĩa ẩn giữa những lời nói mà anh còn nghe được âm thanh phía sau của nó Vì vậy, em không cần phải xin lỗi hay cảm

thấy không thoải mái khi chia sẻ những bí mật của em cho anh [ ] Anh đang

cố gắng để hiểu đúng cảm xúc của em Anh hi vọng em sẽ sớm thoát khỏi

khủng hoảng Hãy nhận tình yêu của anh và vui lên Anh sẽ hôn em trên

giường, bên cạnh anh" [8; 130].

" Anh không xung đột Anh không giận dữ Nhưng chắc chắn anh bị

tổn thương Em đã đặt câu hỏi về niềm tin của anh? Nó là rất nhiều Anh

không phải là người đàn ông cố chấp Anh có thể bị tổn thương và giận dữ nhưng anh không bao giờ đi ngược lại sự tin tưởng của em Anh sẽ mãi yêu

em cho đến ngày anh rời bỏ hành tinh này" [8; 142].

Còn rất nhiều trang viết ngọt ngào đầy yêu thương trong chương 9 nhưthế này nữa Thử hỏi có người phụ nữ nào không thổn thức khi hàng ngày,vào mỗi buổi sáng được nhận những bức thư đầy cảm xúc và tin tưởng nhưvậy Tất cả đã làm người phụ nữ đắm say, hi vọng, khao khát

Đây có thể xem là một sắc thái riêng của Y Ban, tạo ra chất nữ tính,đằm thắm trong ngôn ngữ tác phẩm của bà Bởi vậy, Y Ban được xem là nhàvăn táo bạo, dám viết về những đề tài nóng bỏng, dám miêu tả đời sống sátthực, nhiều khi còn đưa cả yếu tố tục vào, nhưng tục mà không thô, khôngphản cảm Cách sử dụng từ Hán Việt tiết chế và có dụng ý nghệ thuật rõ ràng

đã phát huy triệt để hiệu quả biểu đạt của nó

2.2.2 Trường ngữ nghĩa chỉ cảm xúc, tâm trạng

2.2.2.1 Kết quả khảo sát

Như đã biết, vốn từ vựng của mỗi người là khác nhau, đó là "tài sảnriêng" của mỗi cá nhân, chính là yếu tố tạo nên nét riêng biệt, hay là sắc thái,phong cách của mỗi người Đọc một tác phẩm, bằng trực giác và bằng nhữngthao tác thống kê công phu, nghiên cứu ngôn ngữ ở cấp độ từ vựng có thểgiúp chúng ta nhận ra sở trường của mỗi tác giả.

Tiếp cận với các tác phẩm của Y Ban từ truyện ngắn đến tiểu thuyết,điều có thể nhận ra là: là một tác giả cá tính, rất táo bạo và quyết liệt trongviệc chọn lựa đề tài, thể hiện tư tưởng, cũng như làm nổi bật đến cùng mộtcách tỉ mỉ đối tượng phản ánh; ngôn ngữ trong các sáng tác của Y Ban cũngđược sử dụng hết sức cẩn thận, kĩ càng và đạt hiệu quả biểu đạt cao Điều đó,làm cho ngôn ngữ của bà, dù đề cập đến những vấn đề nhạy cảm, mang đậmmàu sắc hiện thực với những mảng màu cuộc sống chân thực, sắc nét, nhưngcách diễn đạt vẫn tránh được sự dung tục, giản đơn Ngôn ngữ trong các sángtác của Y Ban nói chung và tiểu thuyết "Trò chơi hủy diệt cảm xúc" nói riêng

có một sức nặng đầy ám gợi, vừa nữ tính, vừa mạnh mẽ, lắng đọng

Một trong những ấn tượng đậm nét khi đọc cuốn tiểu thuyết này là tần

số sử dụng các từ ngữ thuộc trường từ vựng chỉ cảm xúc tâm trạng

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát toàn bộ 204 trang tiểu thuyết "Trò chơihủy diệt cảm xúc" và thu lại được kết quả cụ thể như sau:

Bảng 2.2 Các trường từ vựng ngữ nghĩa nổi bật

trong tiểu thuyết "Trò chơi hủy diệt cảm xúc" của Y Ban

Chương

Từ chỉ trạng thái cảm xúc tích cực

Từ chỉ trạng thái cảm xúc tiêu cực

Số lượt sử dụng/ trang Ví dụ

Số lượt sử dụng/ trang Ví dụ

Chương

1 7 lượt /2 trang

Thân mến, chào mừng, thăng hoa, hấp dẫn

5 lượt /2 trang Cãi vã, dau

khổ, chế nhạo