Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở trâu tại huyện Hàm Yên tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị

Tuy nhiên, Van Meirvenne 1975 cho biết, sự biến đổi kháng nguyên bề mặt của ký sinh trùng đã có ngay ở pha đầu tiên của quá trình nhiễm trước khi xuất hiện đáp ứng miễn dịch của cơ thể v

LÊ QUANG TRUNG

TÊN ĐỀ TÀI :

(TRYPANOSOMIASIS) Ở TRÂU TẠI HUYỆN HÀM YÊN – TỈNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy

Chuyên ngành : Thú y

Khóa học : 2009 - 2014 Giảng viên hướng dẫn : ThS Phạm Thị Trang

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2013

Qua một thời gian nỗ lực học tập và nghiên cứu, tới nay e đã hoàn

thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh

tiên mao trùng (Trypanosomiasis) ở trâu tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị”

Trong suốt quá trình phấn đấu, học tập và rèn luyện tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em đã nhận được sự dạy bảo, giúp đỡ và động viên của các thầy, cô giáo khoa Chăn nuôi Thú y, cũng như các thầy, cô giáo trong Nhà trường đã trang bị cho em những kiến thức cơ bản, tạo cho em có được lòng tin vững bước trong cuộc sống và công tác sau này

Em xin trận trọng cảm ơn Ban Giám hiệu nhà trường, Ban Chủ nhiệm khoa và các thầy, cô giáo, cán bộ Khoa Chăn nuôi Thú y – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã ân cần dạy bảo em trong toàn khóa học

Em xin chân thành cảm ơn Trạm thú y huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang, cùng nhân dân địa phương đã tạo điều kiện thuận lợi để em thực hiện

đề tài tốt nghiệp

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo Ts Nguyễn Thị Kim Lan, cô giáo Ths Phạm Thị Trang, thầy giáo Ths La Văn Công đã tận tụy giúp đỡ và trực tiếp hướng dẫn em trong suốt thời gian thực tập và hoàn thành chuyên đề tốt nghiệp của mình

Em xin được cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn tận tình giúp đỡ, động viên, khích lệ em trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Thái Nguyên, ngày 25 tháng 11 năm 2013

Sinh viên

Lê Quang Trung

Bảng 4.1 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại một số xã thuộc huyện Hàm

Yên, tỉnh Tuyên Quang 35Bảng 4.2 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo lứa tuổi 36Bảng 4.3 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu 37Bảng 4.4 Các loài ruồi, mòng phát hiện ở một số xã thuộc huyện Hàm Yên,

tỉnh Tuyên Quang 38Bảng 4.5 Biến động thành phần loài ruồi, mòng ở các xã thuộc huyện Hàm

Yên, tỉnh Tuyên Quang 39Bảng 4.6 Quy luật hoạt động theo tháng của các loài ruồi, mòng ở một số xã

thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 40Bảng 4.7 Quy luật hoạt động trong ngày của các loài ruồi, mòng ở một số xã

thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 41Bảng 4.8 Ứng dụng thuốc điều trị bệnh TMT cho trâu 42Bảng 4.9 Ứng dụng phác đồ có hiệu quả cao trong điều trị bệnh tiên mao trùng

cho trâu ở một số xã thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 43

Cs : Cộng sự TMT : Tiên mao trùng

Kg : Kilôgam

TT : Thể trọng Nxb : Nhà xuất bản

T evansi : Trypanosoma evansi

VGS : Vanant Glycoprotein Surface ISG : Invanant Surface Glycoprotein VAT : Variable Antigen Typet

LATEX : Latex Agglutination Test IFAT : Indirect Fluorecent Antibody Test ELISA : Enzym Linked Immunosorbent Assay CATT : Card Agglutination Test for Trypanosomiasis

Phần 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 1

1.3 Ý nghĩa của đề tài 2

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn 2

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài 3

2.1.1 Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma 3

2.1.1.1 Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học 3

2.1.1.2 Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng 4

2.1.1.3 Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi 5

2.1.2 Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng 7

2.1.2.1 Phân bố của bệnh 7

2.1.2.2 Vật chủ và vật môi giới truyền bệnh tiên mao trùng 8

2.1.2.3 Tuổi vật chủ, mùa mắc bệnh 11

2.1.3 Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh 12

2.1.3.1 Đặc điểm bệnh lý 12

2.1.3.2 Triệu chứng lâm sàng của bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò, ngựa 13

2.1.3.3 Bệnh tích của bệnh tiên mao trùng 15

2.1.4 Phương pháp chẩn đoán bệnh tiên mao trùng 15

2.1.4.1 Chẩn đoán lâm sàng 15

2.1.4.2 Chẩn đoán thí nghiệm 16

2.1.5 Phòng trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò, ngựa 21

2.1.5.1 Phòng bệnh 21

2.2.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 25

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28

3.1.2 Vật liệu nghiên cứu 28

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 29

3.2.1 Địa điểm nghiên cứu 29

3.2.2 Thời gian nghiên cứu 29

3.3 Nội dung nghiên cứu 29

3.3.1 Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis) của trâu ở một số xã thuộc huyện Hàm Yên – Tỉnh Tuyên Quang 29

3.3.1.1 Nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng của trâu ở một số xã thuộc huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang 29

3.3.1.2 Nghiên cứu về côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng 29

3.3.2 Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T evansi cho trâu và đề xuất biện pháp phòng chống 29

3.3.2.1 Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng 29

3.3.2.2 Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh T evansi cho trâu ở huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang 30

3.4 Phương pháp nghiên cứu 30

3.4.1 Phương pháp thu thập mẫu 30

3.4.1.1 Phương pháp lấy mẫu máu trâu 30

3.4.1.2 Phương pháp lấy mẫu máu 30

3.4.2 Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu 30

3.4.2.1 Phương pháp xem tươi (Direct smear) 30

3.4.2.2 Phương pháp nhuộm Giemsa tiêu bản máu khô (Romanovsky) 31

3.4.2.3 Phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm 31

3.4.3 Phương pháp thu thập định loại côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng 31

3.4.4 Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ 32

3.4.5 Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng 32

3.5 Phương pháp xử lý số liệu 33

Phần 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35

4.1.1 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng của trâu ở một số xã thuộc huyện Hàm Yên,

tỉnh Tuyên Quang 35

4.1.2 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo lứa tuổi 36

4.1.3 Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo các tháng trong năm 37

4.2 Nghiên cứu về côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng 38

4.2.1 Thành phần loài ruồi, mòng ở huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 38

4.2.2 Quy luật hoạt động của các loài ruồi, mòng ở các xã thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 40

4.3 Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T evansi cho trâu một số xã tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 42

4.3.1 Xây dựng phác đồ điều trị bệnh TMT 42

4.3.2 Ứng dụng phác đồ có hiệu quả cao trong điều trị bệnh tiên mao trùng ở huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 43

4.3.3 Đề xuất một số biện pháp phòng chống bệnh T evansi cho trâu ở các địa phương thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang 44

Phần 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 46

5.1 Kết luận 46

5.2 Đề nghị 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

Phần 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Hiện nay, trong ngành chăn nuôi, chăn nuôi trâu vẫn giữ một vai trò quan trọng vì đó là một nguồn cung cấp phân bón, sức kéo cho ngành trồng trọt và là nguồn cung cấp thực phẩm có chất lượng cao cho con người

Đối với nước ta nói chung và tỉnh Tuyên Quang nói riêng, chăn nuôi trâu không những góp phần xóa đói giảm nghèo cho người dân mà đã có nhiều hộ gia đình vươn lên làm giàu nhờ vào chăn nuôi trâu Chăn nuôi trâu chủ yếu là tận dụng các phế phẩm của nông nghiệp như rơm, rạ, cỏ,… Đến nay cùng với sự phát triển của kinh tế, sự đòi hỏi của người tiêu dùng về chất lượng thực phẩm ngày càng cao, chăn nuôi trâu đã có sự đầu tư hợp lý để tăng năng suất, chất lượng thực phẩm

Tuy nhiên, nhiều năm qua dịch bệnh vẫn thường xuyên xảy ra và gây nhiều thiệt hại lớn cho việc chăn nuôi trâu như: bệnh Lở mồm long móng, bệnh Tụ huyết trùng, bệnh Tiên mao trùng,… Trong số các bệnh thì bệnh Tiên mao trùng không gây chết ngay nhưng làm cho trâu còi cọc, chậm lớn, gầy mòn… ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng sản phẩm Do đó việc nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ của bệnh Tiên mao trùng trên đàn trâu tại một

số xã trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang cần được quan tâm và đầu tư hơn nữa Xuất phát từ thực tế trên, được sự hướng dẫn của Th.s La Văn Công, sự phân công của khoa Chăn nuôi - Thú y, trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên,

chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao

trùng (Trypamosomiasis) ở trâu tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang và thử nghiệm phác đồ điều trị”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định được các loài Trypanosoma gây bệnh và các đặc điểm dịch tễ do Trypanosoma evansi gây ra ở đàn trâu tại huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang

- Lựa chọn phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi

- Xây dựng biện pháp phòng, trị bệnh góp phần hạn chế những thiệt hại

do bệnh tiên mao trùng cho đàn trâu ở huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học

Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện thêm về đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng chống bệnh tiên mao trùng ở trâu

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn

Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng, trị bệnh tiên mao trùng, nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm

và thiệt hại do Trypanosoma evansi gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn

nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu phát triển

Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Năm 1888, Blanchard đã phát hiện bệnh tiên mao trùng lần đầu tiên ở Việt Nam Sau đó, bệnh được xác định là phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành

trong cả nước Bệnh do loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi gây ra Trâu,

bò, ngựa mắc bệnh dễ chết hoặc thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất

2.1.1 Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại Trypanosoma

2.1.1.1 Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma trong hệ thống phân loại động vật học

Theo Lương Văn Huấn và cs, 1997) [9], vị trí của tiên mao trùng

trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau:

Ngành Sarcomastigophora

Phân ngành Mastigophora

Lớp Zoomastigophorasida

Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorida

Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964

Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Donein, 1901

Loài Trypanosoma (H) leisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909

Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918

Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniform Giống phụ Nalmomonas Hoare, 1964

Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) siminae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906

Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambience Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964

Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843

Loài Trypanosoma evansi Steel, 1885

Trong các loài tiên mao trùng trên, có 7 loài được tổ chức dịch tễ quốc

tế (OIE) thông báo là có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú,

đó là: T brucei, T congolense, T cruzi, T evansi, T gambiense, T siminae, T vivax

2.1.1.2 Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng

Tiên mao trùng T evansi được xếp vào loại đơn hình thái, cơ thể chỉ là

một tế bào, có kích thước nhỏ, chiều dài 18 - 34 µm (trung bình là 25 µm), chiều rộng 1,5 – 2 µm Cơ thể có hình suốt chỉ mảnh hoặc hình thoi, cuối thân

nhọn Nhìn chung, cấu trúc cơ bản của T evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae Cấu trúc từ ngoài

vào trong được chia thành 3 phần chính:

- Vỏ: vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài, lớp trong cùng, lớp giữa) Lớp vỏ ngoài cùng dày 10 – 15 nm, được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Vanant Glycoprotein Surface -VGS) Lớp ngoài và lớp trong cùng tiếp giáp với nguyên sin chất dày hơn lớp giữa Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh (Hoare, 1972 [40]; Phạm Sỹ Lăng,

1982 [14]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [7])

- Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào)

và mạng lưới golgi

- Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa AND (KADN) Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh

và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare, 1972 [40]; Nguyễn Quốc Doanh, 1999 [7])

2.1.1.3 Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi

Kháng nguyên của T evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định

(kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi

* Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi)

Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết

thanh thỏ tối miễn dịch với T evansi, Kageruka (1982) đã phát hiện tới 30

thành phần kháng nguyên khác nhau Có ba loại kháng nguyên không biến đổi

ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invanant Surface Glycoprotein): ISG

65, ISG 75 và ISG 100 Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ (Nolan, 1997)

* Kháng nguyên biến đổi

Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi

Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Vickerman và Luckins (1969) đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt Cross (1975)

đã mô tả lớp áo bề mặt của tiên mao trùng có thành phần là glycoprotein bao

phủ toàn bộ bề mặt tế bào bằng một lớp phân tử giống nhau (mỗi tiên mao trùng có 107 phân tử) Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type) Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miền dịch chủ động Người ta ước lượng rằng, một con tiên mao trùng

có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này

Nhiều tác giả nghiên cứu về miễn dịch học cho rằng, tiên mao trùng biến đổi kháng nguyên bề mặt để né tránh miễn dịch đặc hiệu của vật chủ Tuy nhiên, Van Meirvenne (1975) cho biết, sự biến đổi kháng nguyên bề mặt của ký sinh trùng đã có ngay ở pha đầu tiên của quá trình nhiễm (trước khi xuất hiện đáp ứng miễn dịch của cơ thể vật chủ) Theo Hajduc và Vickernlan (1981), hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của tiên mao trùng còn thấy

ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch Những quan điểm này là hoàn toàn mới để lý luận về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng Như vậy, quan điểm về sự biến đổi kháng nguyên lớp vỏ của tiên mao trùng cho đến nay vẫn chưa thống nhất

* Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi

Khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy

sự hoạt hoá của gen Kết quả là các phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử VSG mới Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước

đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này

Theo Barry và Tumer (1991) [38], Vanhamme và cs (1995) [46], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt Từ kho chứa hàng nghìn đến khác nhau, một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp

ra một loại kháng nguyên VSG Mỗi bên VSG mới tạo ra một loại kháng nguyên VSG mới Trong bộ gen của tiên mao trùng tồn tại một số lớn gen VSG, các gen này sử dụng nhiều cơ chế sắp xếp khác nhau, do vậy tiên mao trùng đã tạo ra nhiều VSG khác nhau ở gia súc bị bệnh mãn tính Cơ chế biến đổi kháng nguyên theo 2 cách:

- Cách thứ nhất là sử dụng lần lượt các điểm biểu hiện trên (expression side) khác nhau, không có sự sắp xếp của ADN Các điểm biểu hiện khác nhau sẽ mang các gen VSG khác nhau, sự luân phiên này dẫn đến sự thay đổi type kháng nguyên Cơ chế này quan sát được chủ yếu ở giai đoạn đầu của quá trình cảm nhiễm Có lẽ ở giai đoạn đầu này chưa có đáp ứng miễn dịch của vật chủ đối với VSG, chính điều này không gây ra một cản trở hoạt hoá tự nhiên của các điểm biểu hiện gen này

- Cách thứ hai là tập hợp lại các đoạn ADN khác nhau để tái tổ hợp gen, mà việc tái tổ hợp này cho phép thay thế hoàn toàn hoặc từng phần gen; hoặc việc thay thế diễn ra dựa vào sự chuyển đổi gen chứ không phải dựa vào tái tổ hợp gen Trường hợp này được diễn giải như sau: một gen hoạt hoá được thay thế bằng bản sao chép của một gen khác Do có sự thay thế một phần của gen nên đã tạo ra loại gen phức hợp và đặc trưng

2.1.2 Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng

2.1.2.1 Phân bố của bệnh

Bệnh tiên mao trùng phân bố rất rộng, từ phía Tây sang phía Đông bán cầu Phía Tây bán cầu thuộc châu Mỹ, phía Đông bán cầu trải dài từ châu Phi cho đến Philippine

Theo Euzeby (1984), bệnh phổ biến ở trâu, bò, ngựa các nước nhiệt đới

ở châu Phi, châu Á và Nam Mỹ

Ở châu Phi, bệnh trải dài từ Tây sang Đông, phía Bắc qua vùng sa mạc Sahara, dọc theo bờ biển Atlantique Địa trung hải

Bệnh tiên mao trùng xảy ra với tên gọi "bệnh Surra” ở Ả rập Saudi,

Yêmen, Sultanate, Ả Rập thống nhất, Thổ Nhĩ Kỳ, Israel, Syrie, Afganistan, Pakistan

Ở châu Á, bệnh xuất hiện ở Trung Á (thuộc Liên Xô cũ), Ấn Độ, Malaysia, bán đảo Đông Dương, Trung Quốc, Indonexia, Philippine

Ở châu Âu, bệnh xuất hiện ở Bungaria (nay đã được thanh toán), hiện chỉ còn ở vùng Volga và Nam Capcase (Liên Xô cũ)

Ở châu Mỹ, bệnh xuất hiện ở Trung Mỹ, Nam Mỹ, đặc biệt phổ biến ở Brazil, Mexico, Venezuela, Colombia

Châu Úc cũng đã được xác định là có bệnh tiên mao trùng (Reid, 2002 [44]; Losos G J., 1972 [41]) cho rằng, bệnh tiên mao trùng phổ biến nhất ở châu Á và châu Phi, từ Ấn Độ đến Srilanca, Trung Quốc, Indonexia, Thái Lan, Lào, Camphuchia, Iran, Philippine

Ở Việt Nam, bệnh tiên mao trùng thấy ở hầu hết các vùng sinh thái khác nhau: miền núi, trung du, đồng bằng, ven biển Theo Phạm Sỹ Lăng (1982) [14], bệnh tiên mao trùng có ở tất cả các tỉnh miền Bắc (Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Ninh Bình, Hà Tây) Trâu, bò nhiễm bệnh với tỷ lệ cao và thay đổi giữa các vùng khác nhau (trâu, bò ở đồng bằng nhiễm tiên mao trùng cao hơn vùng trung du và miền núi, đặc biệt ở trâu, bò

có nguồn gốc từ miền núi chuyển xuống vùng đồng bằng)

2.1.2.2 Vật chủ và vật môi giới truyền bệnh tiên mao trùng

Trong tự nhiên, tiên mao trùng ký sinh ở hầu hết các loài thú nuôi và thú hoang, thấy nhiều hơn ở trâu, bò, ngựa, trâu bò rừng, hươu, nai, hổ, báo,

sư tử, chó, mèo, lạc đà, voi thỏ, chuột cống, chuột lang, chuột bạch , nhưng không ký sinh ở người

Sự lây truyền tiên mao trùng từ trâu, bò ốm sang trâu, bò khoẻ là nhờ

các loài ruồi hút máu (thuộc họ phụ Stomoxydinae) và các loài mòng hút máu (thuộc họ Tabanidae) Ruồi và mòng hút máu của gia súc bị bệnh, hút luôn cả

tiên mao trùng vào vòi hút, sau đó lại hút máu gia súc khoẻ, trong khi hút máu

sẽ truyền tiên mao trùng từ vòi hút vào máu con vật khoẻ Sự lây truyền này mang tính chất cơ học Như vậy, ruồi và mòng hút máu là những vật môi giới truyền bệnh tiên mao trùng quan trọng

Theo Phan Địch Lân (1974) [17], Phan Địch Lân (2004) [19], phần lớn các loài mòng tập trung ở khu vực miền núi và trung du Trong 53 loài mòng thì có tới 44 loài phân bố ở vùng rừng núi có độ cao dưới 1 000 mét so với mặt nước biển, càng lên cao số loài càng ít dần (độ cao trên 1.000 mét chỉ có

26 loài) Ở vùng trung du (rừng thưa, độ cao không quá 500 mét so với mặt nước biển có 27 loài; vùng đồi trọc chỉ có 9 - 11 loài; vùng rừng núi ven biển phát hiện chỉ có 8 loài Những loài mòng phổ biến ở tất cả các vùng là:

Tabanus rubidus, T striatus, Chrysops dispar, Chrysozoma assamensis

Những loài mòng chỉ gặp ở vùng núi là: Tabanus flavistriatus, T fumifer, Chrysops vander Miền Bắc nước ta có 4 loài ruồi hút máu, 2 loài phổ biến ở tất cả các vùng là Stomoxys calcitrans và Liperosis exigua; 2 loài chỉ thấy ở những vùng sinh cảnh đặc biệt: loài Bdellolarynx sanguinolentus (chỉ xuất hiện ở vùng có độ cao dưới 1.000mét), loài Stomoxys indica (chỉ thấy ở

vùng núi Cẩm Thuỷ - Thanh Hoá)

Loài ruồi Stomoxys calcitran là loài ruồi có kích thước trung bình 5 đến

8mm Đầu có mắt kép màu nâu óng ánh, trán rất rộng, chiều rộng trán bằng ¼ chiều rộng của đầu, chiều rộng của trán giữa gấp 3 lần của trán cạnh Con cái chính giữa trán có một dải màu nhạt Lông trán cạnh có hai hàng trở lên Ruồi

có một vòi hút dài, cứng để châm hút Khi đậu nghỉ thì vòi chĩa về phía trước, khi đốt thì vòi chĩa xuống dưới làm thành góc thẳng với đầu Cánh có hàng lông mọc ở gần gốc, phía dưới gân không vượt quá gân ngang Bụng: mặt lưng vàng xám, có hai đốm nâu đen hoặc xanh đen ở hai bên đốt thứ hai, thứ

ba Mặt dưới bụng vàng hơi nâu Hai khiên lưng của đốt bụng thứ ba, thứ tư

có một vết ngang rõ rệt Chân có đốt ống vàng hoặc vàng nâu (Phan Văn Chinh, 2006) [4]

Theo Phan Địch Lân (1983) [18] thì loài mòng Tabanus rubidus có các

đặc điểm sau:

Con cái có màu xám, xám hơi xanh hoặc trắng nhạt Kích thước lớn, thân dài 14 đến 24mm Mắt kép màu xám xanh hơi nâu có lấp lánh phản chiếu ánh sáng hoặc màu xanh đen hơi vàng có ánh biếc Trán màu nâu đỏ, lông vàng và lông đen Chai trán gốc hình đầu đạn, không tiếp xúc với mắt kép màu đen bóng, có màu cà phê nâu, bóng Chai trán giữa kéo dài từ chai trán gốc tới 1/2 hoặc 2/3 trán màu đen, xung quanh chai trán giữa về phía đỉnh có lông đen Chai trán phụ màu trắng vàng hơi đỏ Má màu trắng xám phơn phớt

đỏ ở má trên, lông trắng xám Mặt màu trắng xám, lông trắng xám

Râu hàm dưới, màu trắng vàng, lông trắng vàng có xen 1 ít lông đen Anten đốt thứ nhất và đốt thứ hai nâu đỏ mận, đốt thứ ba nâu đen Ngực xám, xám xanh hoặc phơn phớt hồng có ba sọc dọc không rõ, màu xám trắng

Màng cánh trong suốt, gân cánh nâu đen không có nhánh phụ Mặt lưng của bụng có ba sọc dọc, sọc giữa chạy từ đốt thứ nhất tới đốt thứ sáu không thẳng cạnh mà thành hình răng cưa màu trắng xám do các tam giác nối tiếp tạo thành Sọc bên cạnh không nối nhau mà do các đốm bên cạnh sắp xếp hơi chếch với sọc giữa cùng màu với sọc giữa Mặt bụng của bụng màu xám tro bếp

Con đực nhỏ hơn con cái, đầu rất to, hai mắt kép xít chặt nhau chỉ để lại một vạch ranh giới và một khoảng tam giác đỉnh trán cùng chai trán phụ màu vàng hơi nâu Má, mặt màu trắng vàng hoặc nâu hơi đỏ, lông trắng bạc hoặc hung hung đỏ Râu miệng hung hung đỏ Râu hàm dưới màu vàng hơi đỏ, lông vàng nâu Anten màu đỏ nâu hoặc nâu đen, đầu cuối đậm màu hơn Ngực, mặt lưng màu trắng xám hơi vàng có lông vàng và lông đen Bụng giống con cái, nhỏ thon đầu cuối nhọn màu vàng nâu đậm, lông vàng và lông đen

Loài mòng Tabanus kiangsuesis là loài mòng to trung bình, màu nâu

vàng xám hoặc nâu vàng Trán màu nâu ánh kim, chai trán gốc nối liền với chai trán giữa hình thành gậy màu nâu đỏ, bóng Chai trán phụ, má, mặt màu vàng xám Râu miệng màu trắng vàng Râu hàm dưới màu trắng vàng, lông đen xen lẫn lông trắng Anten màu nâu đỏ đầu cuối hơi sẫm Mặt lưng của ngực màu nâu đỏ sẫm, lông đen xen lẫn lông vàng, có ba sọc dọc màu nâu xám nhạt Màng cánh nâu nhạt, không có nhánh phụ Chân màu đỏ nhạt Mặt lưng của bụng màu nâu đỏ xám Từ đốt thứ nhất tới đốt thứ năm có một đai dọc, giữa màu nâu vàng không rõ rệt lắm Cạnh đai dọc giữa từ đốt thứ nhất đến đốt thứ năm có đốm bên hình chữ nhật nằm chếch với đai giữa cùng màu (Phan Địch Lân, 1983) [18] ; (Phan Văn Chinh, 2006) [4]

Phan Địch Lân (2004) [19] cho biết, kiểm tra ở nhiều địa điểm thấy hai

loài mòng T rubidus và T striatus mang tiên mao trùng với tỷ lệ 15,2% và 14,0%; ruồi hút máu Stomoxys calcitrans mang tiên mao trùng với tỷ lệ 12,5%

Ở những vùng đang có bệnh tiên mao trùng, kiểm tra ruồi và mòng hút máu dễ dàng tìm thấy tiên mao trùng Sau khi theo máu vào vòi hút ruồi và mòng, tiên mao trùng vẫn sống đến giờ thứ 53, thời gian hoạt động mạnh nhất là từ giờ thứ nhất đến giờ thứ 34 trung bình là 24giờ Sự hoạt động của tiên mao trùng yếu dần từ giờ thứ 35 đến 42 Từ 46 - 53 giờ thì tiên mao trùng ngừng hoạt động

Hình thái tiên mao trùng khi ở trong vòi ruồi, mòng biến đổi theo thời gian: từ 1 -34 giờ có hình thái, kích thước bình thường; 35 - 45 giờ: tiên mao trùng có hình dạng thay đổi, tăng kích thước chiều rộng và thô dần; 46 - 53 giờ: tiên mao trùng trương to, duỗi thẳng, mất khả năng di động và ngừng hẳn hoạt động

Phan Văn Chinh (2006) [4] cho biết khả năng gây bệnh của tiên mao

trùng sau khi xâm nhập vào mòng Tabanus rubidus như sau: Thời gian từ giờ

thứ 1 đến thứ 5, tiên mao trùng có khả năng gây bệnh và làm chết chuột bạch tương tự như khi truyền thẳng máu có tiên mao trùng cho chuột; từ giờ thứ 6 đến thứ 7 chỉ còn 30% số chuột thí nghiệm phát bệnh, thời gian gây bệnh kéo dài và thời gian chết của chuột cũng dài Điều này có thể giải thích là do độc lực của tiên mao trùng giảm dần và số lượng tiên mao trùng còn hoạt lực gây

bệnh cũng giảm dần sau khi chúng xâm nhập vào mòng Tabanus rubidus 2.1.2.3 Tuổi vật chủ, mùa mắc bệnh

Trâu, bò và các loài gia súc khác ở mọi lứa tuổi đều nhiễm tiên mao trùng và đều phát bệnh, có thể dẫn đến tử vong hoặc suy nhược, thiếu máu, giảm sức đề kháng, giảm khả năng sinh đẻ và sức sản xuất

Phan Địch Lân (2004) [19] đã tổng hợp kết quả điều tra 3.172 trâu ở các tỉnh đồng bằng: trâu dưới 3 năm tuổi nhiễm thấp nhất (3,2 - 6,l%), trâu 3 - 5 tuổi nhiễm cao hơn (l0,6 - 12,7%), trâu 6 - 8 tuổi nhiễm cao nhất (12,9 - 14,8%), trâu trên 9 năm tuổi tỷ lệ nhiễm giảm thấp hơn trâu 3 - 8 năm tuổi

Phan Văn Chinh (2006) [4] cho biết tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng cao nhất ở 4 - 8 năm tuổi (trâu: 12,71%; bò: 5,77%), thấp nhất là trâu, bò dưới 3 năm tuổi (6,92% và2,31%) Mùa lây lan bệnh thường xảy ra trong các tháng nóng ẩm, mưa nhiều (từ tháng 4 đến tháng 9) Thời gian này điều kiện sinh thái thuận lợi cho các loài ruồi, mòng phát triển, hoạt động mạnh Hút máu súc vật và truyền tiên mao trùng

Theo Luckins (1988) [42], sự xuất hiện lượng lớn ruồi, mòng trong mùa mưa nóng ẩm luôn có liên quan đến tình hình dịch tễ bệnh tiên mao trùng

ở trâu, bò, dê, lạc đà Từ cuối mùa thu, mùa đông và đầu mùa xuân, trâu bò nhiễm tiên mao trùng phải sống trong điều kiện thời tiết lạnh, thiếu thức ăn

nên sức đề kháng giảm, bệnh thường phát ra vào thời gian này và trâu bò bị

đổ ngã hàng loạt Tiên mao trùng có sức đề kháng yếu, dễ chết khi tiếp xúc với nước cất, cồn và thuốc sát trùng

2.1.3 Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh

ở tại chỗ viêm này

Vào máu, tiên mao trùng nhân lên theo cấp số nhân ở trong máu, trong bạch huyết và ở trong các mô khác của cơ thể vật chủ theo cách phân chia theo chiều dọc Số lượng tiên mao trùng trong máu không phải lúc nào cũng như nhau Mật độ tiên mao trùng thay đổi theo ngày Biểu đồ sóng tiên mao trùng cho thấy, xen kẽ giữa những sóng tiên mao trùng mạnh là những đợt sóng yếu Mỗi đợt sóng tiên mao trùng bắt đầu bằng sự tăng số lượng tiên mao trùng trong máu, sau đó giảm và khó phát hiện thấy tiên mao trùng Mỗi đợt tiên mao trùng tăng lên trong máu là biểu hiện sự xuất hiện một quần thể tiên mao trùng có tính kháng nguyên bề mặt mới, quần thể này có thể tiếp tục sinh sản và tồn tại một thời gian cho đến khi cơ thể xuất hiện kháng thể đặc hiệu với chúng

Phạm Sỹ Lăng, Tô Long Thành (2006) [16] cho biết tiên mao trùng phát triển nhanh trong máu, tiêu thụ Glucose và các chất đạm, chất béo và khoáng chất trong máu ký chủ bằng phương thức thẩm thấu qua bề mặt cơ thể

để duy trì hoạt động và sinh sản Ở súc vật bị bệnh, trong 1 ml máu có thể có 10.000 - 30.000 tiên mao trùng Với số lượng nhiều như vậy, tiên mao trùng chiếm đoạt dinh dưỡng nhiều, làm cho súc vật bệnh gây còm, thiếu máu và mất dần khả năng sản xuất sữa, thịt, mất dần khả năng sinh sản và giảm sức

đề kháng với các bệnh khác

Sống trong máu vật chủ, tiên mao trùng còn tạo ra độc tố Trypanotoxin,

độc tố này gồm: độc tố do tiên mao trùng tiết ra qua màng thân trong quá trình sống và độc tố do xác chết của tiên mao trùng phân huỷ trong máu sau

15 - 30 ngày Độc tố của tiên mao trùng tác động lên hệ thần kinh trung ương làm rối loạn trung khu điều hoà thân nhiệt, gây sốt cao và gián đoạn (lúc sốt, lúc hết sốt xen kẽ nhau) Khi sốt thường có rối loạn về thần kinh (kêu rống, run rẩy, ngã vật xuống) Độc tố cũng phá huỷ hồng cầu, ức chế cơ quan tạo máu làm cho vật chủ thiếu máu và suy nhược dần Độc tố còn tác động tới bộ máy tiêu hoá, gây rối loạn tiêu hoá, làm con vật ỉa chảy Hội chứng tiêu chảy thường xảy ra khi xuất hiện tiên mao trùng trong máu con vật bệnh

Khi tăng lên với số lượng lớn trong máu, tiên mao trùng còn làm tắc các mao mạch, làm tăng tính thấm thành mạch, dần dần tạo ra các ổ thuỷ thũng chất keo vàng dưới da

2.1.3.2 Triệu chứng lâm sàng của bệnh tiên mao trùng ở trâu, bò, ngựa

* Ở trâu, bò:

Trâu, bò bị bệnh thể hiện các triệu chứng lâm sàng chủ yếu như sau:

- Sốt cao và gián đoạn: sau 14 - 30 ngày bị ruồi, mòng hút máu truyền tiên mao trùng, trâu bò thường đột ngột lên cơn sốt (40 - 41,70C) kéo dài 2 - 4 ngày rồi giảm, thời gian sau nhiệt độ lại tăng lên Thời gian gián đoạn giữa hai cơn sốt dài hay ngắn tuỳ theo thể trọng con vật Khi sốt, kiểm tra máu thường thấy tiên mao trùng

- Hội chứng thần kinh: ở một số trâu, bò khi lên cơn sốt còn thể hiện hội chứng thần kinh như điên loạn, mắt đỏ ngầu, húc đầu vào tường, chạy vòng quanh kêu rống lên Trường hợp nhẹ thấy run rẩy từng cơn, mắt trợn ngược rồi đổ ngã vật xuống, sùi bọt mép giống như trâu bị cảm nắng Sau 20 -

30 phút con vật lại đứng dậy đi lại được Những trâu bò mắc bệnh có triệu chứng lâm sàng như trên thường là mắc bệnh ở thể cấp tính

Trâu, bò bị bệnh mạn tính thường kéo dài, cơ thể suy yếu, liệt hai chân sau, nằm tư thế quỳ và không đi lại được Mặc dù nằm liệt nhưng vẫn ăn và nhai lại cho đến khi sắp chết

- Phù thũng dưới da: phù thũng thường thấy ở vùng thấp của cơ thể như

ở bốn chân (từ khớp khuỷu trở xuống), phần yếm, ngực, bộ phận sinh dục

- Viêm giác mạc và kết mạc mắt: triệu chứng này thấy ở hầu hết trâu,

bò bệnh Mắt có dử trắng hay vàng, chảy liên tục, nếu nặng thì mắt sưng đỏ ngầu Khi khỏi bệnh, mắt có màng trắng (củi nhãn) kéo che kín giác mạc

- Hội chứng tiêu hoá: một số trâu, bò bệnh bị ỉa chảy nặng, phân lỏng, màu vàng, sau chuyển màu xám, có lẫn bọt và chất nhầy Các đợt ỉa chảy tiếp theo những cơn sốt cách quãng Ỉa chảy trong bệnh tiên mao trùng thường dai dẳng và con vật vẫn ăn được

- Gầy yếu, suy nhược: ở thể bệnh cấp tính trâu, bò gầy sút nhanh, chỉ sau 7 – 14 ngày từ khi phát bệnh con vật đã gầy rộc, mắt trũng sâu Nếu bệnh kéo dài thì con vật gầy xơ xác, lông dựng ngược, da khô nhăn nheo, niêm mạc mắt nhợt nhạt, lông dễ rụng, dần dần suy nhược cơ thể nặng, mất khả năng cày kéo và sinh sản Nếu gặp điều kiện bất lợi như thiếu ăn, rét mướt thì trâu,

bò dễ chết Trong thực tế, có khoảng 3% trâu bệnh ở thể ẩn vẫn béo khoẻ, làm việc bình thường khi được chăm sóc nuôi dưỡng tốt

Tình trạng thiếu máu thể hiện rõ trong bệnh do T evansi gây ra Theo

Hoare C A (1972) [40], số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết sắc tố giảm,

số lượng bạch cầu tăng, thành phần bạch cầu thay đổi: bạch cầu lymphô, bạch cầu ái toan tăng nhưng bạch cầu trung tính giảm, protein tổng số và Albumin giảm rõ rệt

Phạm Sỹ Lăng (1986) [15] cho biết, khi protein tổng số và Albumin giảm thì các thành phần α, β và γglobulin đều tăng, chỉ số A/G < 0,5

Theo nhiều tác giả trong và ngoài nước, triệu chứng tương đối điển hình

của bệnh đó là hiện tượng sảy thai ở những gia súc có nhiều T evansi Ở Việt

Nam, tác giả Bùi Quốc Huy (1998) [10] xác nhận một ổ dịch trâu Murrah (Cúc Phương – Ninh Bình) sảy thai có tiên mao trùng trong máu Theo Nguyễn Đăng Khải (1995) [11] lần đầu tiên những ca sảy thai do tiên mao trùng đã được chẩn đoán và ghi nhận trên đàn trâu Murrah nuôi tại trung tâm Phùng Thượng Tổng số có 28 con bị sảy thai chiếm 46,6% số trâu chưa đẻ Qua xét

nghiệm, toàn đàn 34/78 trâu dương tính với T.evansi sau khi đã loại trừ Brucella và Leptospira Tác giả còn cho biết, tháng 1/1991 tại huyện Mường

Khương bệnh tiên mao trùng đã làm chết 26 con trâu và sảy thai 60 con trâu

* Ở ngựa

Thường khoảng 1 – 2 tuần sau khi ruồi, mòng hút máu và truyền

T.evansi, ngựa có biểu hiện phát bệnh Triệu chứng rõ nhất là ngựa sốt 40 -

410C, sốt gián đoạn, khi sốt có tiên mao trùng ở máu ngoại vi Khi bị bệnh nặng, ngựa thường sốt cao đột ngột, các triệu chứng khác chưa kịp thể hiện thì con vật đã lăn lộn điên cuồng rồi chết Thể bệnh cấp tính diễn ra khoảng 1 - 3 tuần, thể mãn tính kéo dài 2 - 4 tháng (tuy nhiên, thể mãn tính thường ít gặp)

Sau 1 - 2 tuần kể từ khi phát bệnh, con vật có hiện tượng thuỷ thũng ở vùng thấp của cơ thể như ngực, bụng, âm hộ, vú Ngựa đi đứng xiêu vẹo, gầy sút rất nhanh, ăn kém, da khô, lông dựng, bốn chân run rẩy, hay nằm, dần dần liệt chân, nằm một chỗ rồi chết

2.1.3.3 Bệnh tích của bệnh tiên mao trùng

Trâu, bò bị bệnh tiên mao trùng khi chết gầy xơ xác, mổ khám thấy có những biến đổi bệnh tích đại thể rõ rệt ở hệ tuần hoàn và hô hấp: tim nhão, xoang bao tim tích nước vàng; phổi xung huyết và tụ máu từng đám nhỏ; gan sưng to, nhạt màu; lách sưng, mềm nhũn và nhạt màu; hạch lâm ba sưng và có

tụ máu trong hạch; cơ nhão, màu nhợt nhạt, nhát cắt rỉ nước; xoang ngực và xoang bụng tích dịch màu vàng nhạt; có những đám keo nhầy vàng dưới vùng

2.1.4.2 Chẩn đoán thí nghiệm

Có nhiều phương pháp chẩn đoán tiên mao trùng trong phòng thí nghiệm, mục đích là phát hiện tiên mao trùng trong máu gia súc Tùy từng trường hợp bệnh, tuỳ điều kiện mà có thể làm cùng lúc một số phương pháp hoặc lựa chọn một phương pháp phù hợp và có độ chính xác cao

* Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trực tiếp:

Muốn phát hiện tiên mao trùng trực tiếp, có thể áp dụng những phương pháp sau:

- Phương pháp xem tươi (Direct smear)

Khi bệnh súc sốt, T evansi thường xuất hiện trong mao quản ngoại vi;

vì vậy, nên lấy máu vùng ngoại vi để xem tươi Cho 1 giọt máu nhỏ lên phiến kính, đậy la men lên để máu dàn theo la men thành một lớp mỏng Soi dưới kính hiển vi (độ phóng đại 10 x 20 và 10 x 40) để phát hiện tiên mao trùng thông qua sự di chuyển của chúng

- Phương pháp nhuộm Giemsa tiêu bản máu khô (Romanovsky)

+ Phương pháp giọt dầy: Đặt 1 giọt máu to vào giữa phiến kính, dùng một góc của đầu một phiến kính khác ria tròn giọt máu với đường kính khoảng 1 - 1,25 cm Để khô tự nhiên trong khoảng 1 giờ, rồi cố định bằng cồn Methanol, nhuộm Giemsa (pha Giemsa mẹ với nước cất theo tỷ lệ 1:9) trong

25 phút Rửa tiêu bản dưới vòi nước chảy mạnh, để khô rồi soi dưới kính hiển

vi (độ phóng đại 10 x 100)

Phương pháp này có nhược điểm là dễ làm tổn thương tiên mao trùng,

do đó khó phân biệt được các loài khác nhau trong trường hợp nhiễm nhiều loài tiên mao trùng cùng một lúc

+ Phương pháp giọt mỏng: Đặt 1 giọt máu cách 1 đầu phiến kính 2 cm, đặt cạnh của 1 lamen lên giọt máu, nghiêng 450

với phiến kính Khi máu đã lan hết cạnh lamen, đẩy nhẹ lamen lên phiến kính để dàn máu thành một lớp mỏng Để khô, cố định bằng cồn Methanol trong 2 phút Nhuộm Giemsa trong 25 phút (pha Giemsa mẹ với nước cất theo tỉ lệ 1:9) Rửa tiêu bản dưới vòi nước chảy mạnh, để khô và soi dưới kính hiển vi (độ phóng đại 10 x 100)

Ưu điểm của phương pháp giọt mỏng là có thể phân biệt được hình thái các loài tiên mao trùng khác nhau

* Phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm:

Lấy 0,2 - 0,3 ml máu trâu, bò nghi mắc bệnh tiên mao trùng, tiêm xoang phúc mạc chuột bạch Theo dõi biểu hiện của chuột thí nghiệm sau tiêm truyền Hàng ngày kiểm tra máu chuột thí nghiệm để phát hiện tiên mao trùng

Đây là phương pháp phổ biến, hiệu quả, chính xác và thường được ứng dụng nhiều để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở Việt Nam

Phương pháp này có ưu điểm là chính xác, do trực tiếp phát hiện thấy tiên mao trùng sau khi nhân chúng lên trong động vật thí nghiệm mẫn cảm

Nhược điểm của phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm là khi cần chẩn đoán nhanh, với số lượng nhiều và thời gian ngắn thì phương pháp này không thể đáp ứng được (Lê Ngọc Mỹ và cs, 1994 [22]; Đoàn Văn Phúc

và cs, 1994 [26])

* Phương pháp chẩn đoán huyết thanh học:

Bằng phương pháp huyết thanh học, có thể phát hiện kháng thể hoặc kháng nguyên tiên mao trùng Đây là các phương pháp huyết thanh học đặc hiệu

* Các phương pháp phát hiện kháng thể kháng tiên mao trùng

Khi tiên mao trùng ký sinh, cơ thể vật chủ sinh ra kháng thể đặc hiệu chống lại tiên mao trùng Những phương pháp sau cho phép phát hiện kháng thể kháng tiên mao trùng trong máu vật chủ:

+ Phương pháp ngưng kết trên phiến kính (SAT: Slice Agglutination Test): hoà tan 1 giọt huyết thanh gia súc nghi mắc bệnh vào 1 giọt nước muối sinh lý trên phiến kính, sau đó cho 1 giọt máu chuột bạch có nhiều tiên mao trùng vào, trộn đều, đậy la men và soi dưới kính hiển vi (độ phóng đại 10 x 20 hoặc 10 x 40) Nếu thấy ngưng kết hình hoa cúc là (+) và ngược lại là (-) Phương pháp này đơn giản, dễ làm và có thể áp dụng trên diện rộng

+ Phương pháp LATEX (Latex Agglutination Test)

LATEX là phương pháp được dùng để phát hiện kháng thể lưu động có trong máu của gia súc mắc bệnh tiên mao trùng

Nguyên lý của phương pháp LATEX: khi kháng nguyên bề mặt T evansi gắn lên các hạt latex kết hợp với kháng thể đặc hiệu kháng tiên mao

trùng ở trên bản nhựa, thì sẽ xảy ra phản ứng ngưng kết giữa kháng nguyên với kháng thể Hiện tượng ngưng kết có thể quan sát được bằng mắt thường,

và được giải thích là do kháng nguyên bề mặt tiên mao trùng được gắn lên các hạt latex là loại kháng nguyên hữu hình, có nhiều điểm quyết định tính kháng nguyên bề mặt (epitop surface) Còn kháng thể đặc hiệu kháng tiên mao trùng lại có nhiều điểm thụ thể (receptor) tương ứng, đặc hiệu với các điểm quyết định của kháng nguyên Do đó, khi kháng nguyên tiên mao trùng gặp kháng thể đặc hiệu kháng tiên mao trùng, sẽ có hiện tượng một phân tử kháng thể đặc hiệu liên kết với nhiều phân tử kháng nguyên và ngược lại Kết quả là các hạt latex cùng với kháng nguyên chụm lại, tạo thành đám ngưng kết có thể quan sát bằng mắt thường Kháng nguyên dùng cho phản ứng là kháng

nguyên bề mặt được tinh chế từ chủng T evansi không nhuộm màu

Phương pháp này có thể ứng dụng trong kiểm tra dịch tễ và có thể ứng dụng ở cơ sở Tuy nhiên tỷ lệ phát hiện bệnh không cao do phương pháp này cho kết quả dương tính cả khi con vật khỏi bệnh nhưng vẫn còn kháng thể tồn tại trong huyết thanh; mặt khác, đối với những súc vật mới nhiễm bệnh TMT trong huyết thanh chưa có kháng thể nên khi kiểm tra bằng phương pháp LATEX sẽ cho kết quả âm tính

* Phương pháp CATT (Card Agglutination Test for Trypanosomiasis)

Đây là phương pháp ngưng kết trực tiếp giữa kháng nguyên và kháng thể trên bản nhựa, được dùng để phát hiện kháng thể lưu động trong máu động vật nhiễm bệnh

Nguyên lý: kháng nguyên TMT đã được nhuộm màu kết hợp với kháng thể tạo thành những đám kết tủa li ti màu xanh

Cách tiến hành: dùng ống hút 2,5 ml dung dịch buffer cho vào lọ kháng nguyên chuẩn đã được nhuộm màu (CATT reagent), lắc đều Cho vào lọ kháng nguyên đối chứng (đối chứng dương, đối chứng âm) mỗi lọ 0,5 ml dung dịch buffer, lắc đều Dùng micropipette pha loãng huyết thanh theo tỷ lệ cần chẩn đoán (1/8) Cho các mẫu huyết thanh cần chẩn đoán đã được pha loãng lần lượt vào các vòng tròn của bản CATT, cho kháng nguyên đối chứng vào hai vòng tròn khác của bản, mỗi loại 1 giọt (tương đương 45µl) Sau đó

cho vào tất cả các vòng tròn trên bản CATT 1 giọt kháng nguyên chuẩn Dùng que nhựa trộn đều Cuối cùng cho lên máy lắc 5 phút (60 - 70 lần/ phút) và đánh giá kết quả

* Phương pháp kháng thể huỳnh quang gián tiếp IFAT (Indirect Fluorescent Antibody Test)

Phản ứng này là phản ứng huyết thanh học đặc hiệu có độ nhạy cao, được ứng dụng rộng rãi trong phòng thí nghiệm và thực địa Ngoài việc được dùng làm phản ứng chuẩn để so sánh với các phương pháp huyết thanh khác, phương pháp IFAT còn được dùng trong nghiên cứu các dòng kháng nguyên, phát hiện kháng thể (Luckins, 1988) [42]; (Davison, 1999) [39]

Trong phương pháp IFAT, huyết thanh dương chuẩn được lấy từ trâu

bò mắc bệnh tiên mao trùng, huyết thanh âm chuẩn được lấy từ trâu bò khoẻ mạnh, huyết thanh cần chẩn đoán là huyết thanh lấy từ gia súc nghi mắc bệnh

Ứng dụng phương pháp này ở Việt Nam, Lương Tố Thu và cs (1994) [34] đã chế tạo conjugate huỳnh quang trên thỏ kháng IgG của bò để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng Độ pha loãng của conjugate tự chế sử dụng cho phản ứng là 1/8 và huyết thanh chuẩn pha loãng ớ 1/40 Theo Lương Tố Thu,

Lê Ngọc Mỹ và cs (1996) [35], độ nhạy của phương pháp IFAT là 71,25

Để tinh chế kháng nguyên T evansi dùng trong phản ứng miễn dịch

huỳnh quang gián tiếp để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở trâu bò, Vương Thị

Lan Phương (2004) [28] đã nghiên cứu kháng nguyên bề mặt T evansi phân lập

từ trâu, bò ở 6 tỉnh phía Bắc Việt Nam và cho biết: đã thu được 6 mẫu tiên mao trùng từ 6 tỉnh, tiến hành phân dòng, phân VAT (Variable Antigenic Type) và thu được 26 VAT thuộc 6 kho kháng nguyên khác nhau Bằng phản ứng dung giải miễn dịch và phương pháp thấm miễn dịch, tác giả đã xác định được sự thay

đổi kháng nguyên bề mặt của T evansi: đa số các VAT của các kho kháng

nguyên khác nhau là khác nhau, chỉ có 8 VAT/26 VAI có hiệu giá kháng thể đơn giá đặc hiệu, có phản ứng chéo với các VAT của các kho kháng nguyên khác Các VAT trội xuất hiện sớm trong 4 tuần lễ đầu nhiễm bệnh, có tính kháng nguyên mạnh có thể nghiên cứu ứng dụng chế kháng nguyên chẩn đoán Từ đó, tác giả đã tinh chế kháng nguyên theo phương pháp tách tiên mao trùng để dùng

trong phản ứng miễn dịch huỳnh quang gián tiếp, chẩn đoán bệnh tiên mao trùng cho độ nhạy và độ đặc hiệu cao

+ Phương pháp ELISA (Enzym Linked Immunosorbent Assay)

Phương pháp ELISA là một trong những phương pháp hiện đại nhất được ứng dụng để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng

Nguyên lý: dùng kháng thể hoặc kháng thể kháng Globulin (kháng kháng thể) có mang một enzym (phosphatase hoặc Peroxydase) được gắn trên mảnh Fc, cho kết hợp trực tiếp hoặc gián tiếp với kháng nguyên Sau đó, cho

cơ chất sinh màu vào, cơ chất sẽ kết hợp với enzym và bị enzym phân huỷ tạo nên màu So sánh với màu của quang phổ kế sẽ định lượng được mức độ của phản ứng

Phương pháp ELISA hiện đang được sử dụng rộng rãi ở các nước trên thế giới Ở Việt Nam, Lê Ngọc Mỹ và cs (1994) [23] đã bước đầu chế kháng nguyên tiên mao trùng và ứng dụng để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở nước ta

* Các phương pháp phát hiện kháng nguyên tiên mao trùng

- Phương pháp ELISA kháng nguyên (Ag - ELISA)

Đây là phương pháp sử dụng phản ứng ELISA kháng nguyên để phát hiện kháng nguyên lưu động trong máu của gia súc nhiễm bệnh Phản ứng dựa trên kháng thể đơn dòng đặc hiệu với tiên mao trùng Lê Ngọc Mỹ và cs (1994) [23] đã bước đầu ứng dụng phương pháp này để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở Việt Nam Tuy nhiên, theo cơ quan năng lượng nguyên tử thế giới (IAEA) (1997), phương pháp ELISA kháng nguyên có độ nhạy kém hơn

so với các phương pháp phát hiện tiên mao trùng cổ điển Vì vậy, phương pháp này đã không được phổ biến trong thời gian hiện tại và tương lai (IAEA

đã không sản xuất đĩa Ag - ELISA cho nhiều nước trên thế giới)

- Phản ứng Suratex:

Phản ứng Suratex là phản ứng ngưng kết giữa các hạt latex được gắn kháng thể đơn dòng với kháng nguyên lưu động trong máu động vật nhiễm tiên mao trùng (Nantulya, 1994) Phản ứng này hiện đang được thử nghiệm và đánh giá ở thực địa

2.1.5 Phòng trị bệnh tiên mao trùng cho trâu, bò, ngựa

2.1.5.1 Phòng bệnh

Để phòng ngừa bệnh tiên mao trùng có hiệu quả cao, các nhà khoa học

đã đề nghị áp dụng 3 biện pháp sau:

* Diệt tiên mao trùng trên cơ thể ký chủ

Diệt tiên mao trùng ký sinh ở vật chủ không những ngăn chặn được tác hại gây bệnh của chúng mà còn làm cho bệnh mất khả năng lây lan Các biện pháp cụ thể là:

- Phát hiện gia súc nhiễm tiên mao trùng ở vùng có bệnh và những vùng lân cận, nhốt riêng trong chuồng có lưới để ngăn côn trùng và điều trị triệt để cho gia súc bệnh

- Ở những vùng không có bệnh thì không nhập gia súc từ vùng có bệnh

về Nếu thật cần thiết thì chỉ nhập những gia súc khoẻ (có kết quả kiểm tra âm tính với tiên mao trùng), song vẫn cần nhốt riêng để theo dõi Nếu không bị bệnh mới cho nhập đàn Phát hiện và diệt những loài thú hoang nghi là nguồn tàng trữ mầm bệnh, hoặc không chăn thả gia súc trong những khu vực có những loài đó sinh sống

* Diệt côn trùng môi giới truyền bệnh

Hội nghị lần thứ VI của Uỷ ban khoa học Quốc tế nghiên cứu về tiên mao trùng đã đề ra những biện pháp tiêu diệt côn trùng như sau:

- Diệt côn trùng bằng thay đổi sinh thái:

Thay đổi sinh thái là thay đổi điều kiện sống, làm cho côn trùng không sinh sản, không thực hiện được chu kỳ phát triển

Phát quang cây cối ở từng khu vực, không để nước tù đọng, ủ phân để diệt trứng và ấu trùng ruồi, mòng, làm chuồng gia súc có lưới ngăn côn trùng là các biện pháp hữu hiệu, tạo ra những điều kiện bất lợi cho đời sống của côn trùng

Tuy nhiên, do côn trùng có khả năng di chuyển khá mạnh nên các biện pháp trên phải thực hiện đồng thời trên phạm vi rộng mới có hiệu quả

Challier A (1974) [37] cho biết, ở Nigieria, việc phát quang cây cối xung quanh hồ và các con sông trong một khu vực rộng 400 - 800 mét, dài 10.000 mét chỉ hạn chế được một phần hoạt động của những côn trùng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng ở đó

- Diệt côn trùng bằng hoá dược:

Có thể dùng các hoá dược tiêu diệt côn trùng môi giới của tiên mao trùng Các hoá dược đã được dùng là: Endosulfan, Brophos, Dieldrine, Tetracloreinphos…

- Diệt côn trùng bằng phương pháp sinh học:

Các nhà khoa học đã phát hiện được 25 loài ong và côn trùng ký sinh gây hại cho các loài ruồi, mòng môi giới truyền bệnh tiên mao trùng

Một số loài vi khuẩn có thể xâm nhập vào cơ thể ruồi hút máu làm chúng mắc bệnh và chết

Laird (1974) đã phân lập được một số loài vi khuẩn như: Bacillus thuringiensis, B.mathisi để tiêu diệt các loài ruồi hút máu Đây là biện pháp

diệt côn trùng có nhiều ưu điểm: không ảnh hưởng đến môi trường Tuy nhiên, biện pháp này mới đang ở giai đoạn thử nghiệm

Jordan A N và cs (1974) đã gây đột biến ruồi hút máu bằng một số hoá chất và tia sáng có bước sóng ngắn, bằng phương pháp di truyền quần thể,

đã tạo ra những ruồi đực vô tính rồi thả với ruồi cái trong tự nhiên Kết quả là làm cho ruồi không sinh sản được Phương pháp này có nhiều khả năng thành công nhưng rất tốn kém

Nhìn chung, các biện pháp tiêu diệt côn trùng môi giới có hiệu quả nhất định nhưng cũng còn nhiều hạn chế

* Phòng bệnh cho gia súc bằng hoá dược

Hội nghị chuyên đề quốc tế về phòng bệnh tiên mao trùng (1978) đã kết luận: Hiện nay, biện pháp sử dụng hoá dược để tiêm phòng rộng rãi cho gia súc ở những vùng bệnh tiên mao trùng lưu hành cần phải được tiếp tục trong nhiều năm (Touratier L và cs, 1979)

Từ năm 1934, tổ chức dịch tễ gia súc đã đề nghị sử dụng Novarsenobenzol để tiêm phòng cho toàn đàn ngựa ở những vùng có bệnh tiên mao trùng Hiện nay, thuốc Trypamidium, liều 0,5 mg/kgTT được

khuyên dùng để phòng bệnh tiên mao trùng cho trâu , bò

Liu, J H và cs (1992) đã nghiên cứu chế tạo vắc xin phòng bệnh tiên

mao trùng cho ngựa Kết quả tiêm thử nghiệm vắcxin liều 3 x 105 T evansi ngựa, sau 30 - 60 - 90 ngày dùng vắcxin, tỷ lệ bảo hộ đạt 100%; trong khi lô

đối chứng chết trong thời gian 3 tháng