Chí sĩ cách mạng Trung Quốc với hoạt động của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc (1905 - 1941)

Từ thực tế đó, chúng tôi rất có hứng thú khi tìm hiểu về hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc, trong đó đặc biệt làmối quan hệ, những đóng góp của chí sĩ các

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ HIẾN

CHÍ SĨ CÁCH MẠNG TRUNG QUỐC VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA PHAN BỘI CHÂU

VÀ NGUYỄN ÁI QUỐC (1905 -1941)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ ĐỨC HOÀNG

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, ngoài sự nổ lực của bản thân, phải

kể đến sự hướng dẫn nghiêm túc, nhiệt tình, chu đáo của Tiến sĩ Lê ĐứcHoàng, giảng viên khoa Lịch sử, trường Đại học Vinh trong suốt thời gian tôilàm luận văn Tôi xin bày tỏ tấm lòng biết ơn sâu sắc đối với Thầy

Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong tổ bộmôn Lịch sử Thế giới, Khoa Lịch sử, Phòng Đào tạo Sau đại học, Trường Đạihọc Vinh; bạn bè và gia đình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thànhkhoá học, được bảo vệ luận văn đúng thời hạn quy định

Mặc dù tác giả đã cố gắng nhiều, nhưng do đây là một vấn đề tương đốikhó, nguồn tư liệu còn hạn chế, trình độ tiếng Trung còn kém, kinh nghiệmnghiên cứu của bản thân còn ít, nên chắc chắn luận văn này sẽ không tránhkhỏi những thiếu sót cần được góp ý, sửa chữa Kính mong được sự đóng góp

ý kiến của quý thầy, cô và bạn đọc để luận văn này được hoàn chỉnh hơn

Trân trọng cảm ơn!

Nghệ An, tháng 10 năm 2014

Tác giả

MỤC LỤC

Trang

A M UỞĐẦ 6

1 Lý do ch n t iọ đề à

2 L ch s nghiên c u v n ị ử ứ ấ đề

3 M c ích, nhi m v v ph m vi nghiên c uụ đ ệ ụ à ạ ứ

4 Ngu n t li u v ph ng pháp nghiên c uồ ư ệ à ươ ứ

5 óng góp c a lu n v nĐ ủ ậ ă

6 B c c c a lu n v nố ụ ủ ậ ă

B N I DUNGỘ

Ch ng 1 LÝ DO PHAN B I CHÂU VÀ NGUY N ÁI QU C N HO T ươ Ộ Ễ Ố ĐẾ Ạ NG CÁCH M NG TRUNG QU C ĐỘ Ạ Ở Ố

1.1 S g n g i v m t a lýự ầ ũ ề ặ đị

1.2 S t ng ng v ho n c nh l ch s v v n hoáự ươ đồ ề à ả ị ử à ă

1.3 S phát tri n c a phong tr o cách m ng Trung Qu c u th kự ể ủ à ạ ố đầ ế ỷ XX

1.4 Phan B i Châu v Nguy n Ái Qu c có m i quan h t t v i chí sộ à ễ ố ố ệ ố ớ ĩ cách m ng Trung Qu cạ ố

Ch ng 2 CH S CÁCH M NG TRUNG QU C V I HO T NG C A ươ Í Ĩ Ạ Ố Ớ Ạ ĐỘ Ủ PHAN B I CHÂU VÀ NGUY N ÁI QU CỘ Ễ Ố

2.1 Chí s cách m ng Trung Qu c v i ho t ng Phan B i Châuĩ ạ ố ớ ạ độ ộ

2.1.1 Giai o n 1905 - 1912đ ạ 28

2.1.2 Giai o n 1913 - 1924đ ạ 38

2.2 Chí s cách m ng Trung Qu c v i ho t ng c a Nguy n Áiĩ ạ ố ớ ạ độ ủ ễ Qu cố

2.2.1 Giai o n 1924 - 1933đ ạ 45

2.2.2 Giai o n 1938 - 1941đ ạ 54

Ch ng 3 NH N XÉT HO T NG CÁCH M NG C A PHAN B I ươ Ậ Ạ ĐỘ Ạ Ủ Ộ CHÂU VÀ NGUY N ÁI QU C TRUNG QU CỄ Ố Ở Ố

3.1 Vai trò chí s cách m ng Trung Qu c i v i ho t ng c a Phanĩ ạ ố đố ớ ạ độ ủ B i Châu v Nguy n Ái Qu c Trung Qu cộ à ễ ố ở ố

3.2 Ho t ng c a Phan B i Châu v Nguy n Ái Qu c Trung Qu cạ độ ủ ộ à ễ ố ở ố i v i cách m ng Vi t Nam đố ớ ạ ệ

3.3 Ho t ng c a Phan B i Châu v Nguy n Ái Qu c Trung Qu cạ độ ủ ộ à ễ ố ở ố i v i cách m ng Trung Qu c đố ớ ạ ố

C K T LU NẾ Ậ

D TÀI LI U THAM KH OỆ Ả

E PHỤ LỤC

ra yêu cầu tìm được một con đường cứu nước đúng đắn, đưa dân tộc ta thoátkhỏi tình trạng này.

Trước bối cảnh đó, từ những năm đầu thế kỷ XX, một số văn thân, sỹphu yêu nước tiến bộ đã vươn lên tiếp thu luồng tư tưởng mới, khởi xưởngphong trào đấu tranh, đưa dân tộc đi theo khuynh hướng dân chủ tư sản,trong đó tiêu biểu nhất là Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh Tiếp sau đó làhoạt động tích cực của những người yêu nước, cách mạng theo khuynhhướng vô sản, muốn đưa cách mạng nước ta đi theo con đường chủ nghĩaMác - Lênin và Cách mạng tháng Mười Nga Người đi tiên phong, tài banhất, có công lao to lớn nhất, xuất sắc nhất của dân tộc ta chính là NguyễnÁi Quốc - Hồ Chí Minh 1

Đối với lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam thời cận - hiệnđại, Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc là những người có ảnh hưởng lớnnhất Trong đó, có thể nói, hoạt động của Nguyễn Ái Quốc là giai đoạn tiếpnối trong phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam, là bước chuyển tiếp từkhuynh hướng cách mạng dân chủ tư sản của Phan Bội Châu khi nó đã không

còn phù hợp với điều kiện mới của lịch sử dân tộc, sang giai đoạn cách mạngtheo khuynh hướng vô sản đang được thực tế chứng minh tính đúng đắn Đây

là con đường cách mạng đạt được mục đích cứu nước, cứu dân mà bấy lâunay dân tộc Việt Nam đang mong đợi và Nguyễn Ái Quốc dày công tìm kiếm

Đồng thời, có một điều rất lý thú là, trong quãng đời hoạt động cáchmạng của mình, Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đều dành thời gian hoạtđộng nhiều nhất trên đất Trung Quốc Rồi lại có một sự trùng lặp ngẫu nhiên

là Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đều bị kẻ thù bắt hai lần nghiêm trọngcũng trên đất Trung Quốc; đều thành lập được những tổ chức cách mạng cótính chất quan trọng, tạo nên bước ngoặt cho cách mạng nước nhà cũng trênđất Trung Quốc

Từ thực tế đó, chúng tôi rất có hứng thú khi tìm hiểu về hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc, trong đó đặc biệt làmối quan hệ, những đóng góp của chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với quátrình hoạt động cách mạng của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trong thờigian ở đất nước này Trong điều kiện và năng lực cho phép, chúng tôi đã lựa

chọn đề tài "Chí sĩ cách mạng Trung Quốc với hoạt động của Phan Bội Châu

và Nguyễn Ái Quốc (1905 -1941)" làm đề tài nghiên cứu luận văn thạc sĩ, xuất

phát từ một số lý do chủ yếu sau:

Thứ nhất, trong suốt hành trình hoạt động cách mạng của Phan Bội

Châu cũng như của Nguyễn Ái Quốc thì thời gian hoạt động trên đất TrungQuốc chiếm tỷ lệ nhiều nhất; đồng thời những kết quả mà Phan Bội Châu vàNguyễn Ái Quốc hoạt động cách mạng trên đất Trung Quốc có ảnh hưởng rấtlớn và trực tiếp nhất đối với cách mạng Việt Nam Vì vậy, việc tìm hiểu cụthể, đầy đủ hơn về vấn đề này là một điều rất cần thiết và bổ ích

Thứ hai, hoạt động cách mạng của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc

trên đất Trung Quốc có tác động lớn đối với cách mạng Việt Nam và có ảnh

hưởng nhất định đối với cách mạng Trung Quốc Mặt khác, thông qua hoạtđộng cách mạng của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc cùng nhiều chí sĩyêu nước, cách mạng khác của Việt Nam trên đất Trung Quốc, nó đã trởthành một trong những vấn đề quan trọng tạo dựng nên mối quan hệ cáchmạng tốt đẹp giữa hai nước Việt Nam - Trung Quốc hồi đầu thế kỷ XX Tuynhiên, theo hiểu biết của chúng tôi thì cho đến nay chưa có nhiều tác giả tậptrung khảo cứu vấn đề này một cách sâu sắc và toàn diện.

Thứ ba, nghiên cứu về hoạt động của Phan Bội Châu ở Trung Quốc,

các học giả chủ yếu tìm hiểu giai đoạn khi cụ mới xuất dương, hoạt động ởNhật rồi về Trung Quốc đến năm 1917, còn thời gian từ năm 1917 về sau thìchưa được đề cập nhiều Nghiên cứu hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở TrungQuốc, các học giả chủ yếu nghiên cứu giai đoạn ở Quảng Châu (1924 - 1927).Trong khi đó, thời gian Người hoạt động ở Quảng Tây những năm 1938 -

1941 với nhiều nội dung quan trọng, có tác dụng lớn đối với Cách mạng tháng8/1945 Đặc biệt là chủ trương thành lập Mặt trận Việt Minh được Nguyễn ÁiQuốc vạch ra từ khi còn trên đất Quảng Tây năm 1939 - 1940 thì chưa đượccác học giả nghiên cứu đầy đủ Do vậy, việc tiếp tục nghiên cứu nhằm bổsung thêm, phong phú và đầy đủ hơn về nội dung, giá trị, ý nghĩa những hoạtđộng của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc là điều vôcùng cần thiết

Thứ tư, khi nghiên cứu vấn đề này, tác giả cũng muốn góp phần giải

thích vì sao các chí sĩ cách mạng Trung Quốc lại có sự giúp đỡ, nhiệt tình tạođiều kiện thuận lợi cho các chí sĩ cách mạng Việt Nam nói chung, cho PhanBội Châu và Nguyễn Ái Quốc nói riêng hoạt động trên đất Trung Quốc Haynói cách khác, chúng tôi muốn tìm hiểu động cơ nào mà chí sĩ cách mạngTrung Quốc lúc bấy giờ lại có sự che chở, cưu mang chí sĩ cách mạng ViệtNam khi họ hoạt động cách mạng ở đây

Thứ năm, tác giả nghiên cứu vấn đề này nhằm hiểu rõ hơn về mối quan

hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc hồi đầu thế kỷ XX thông qua tìm hiểu mốiquan hệ giữa chí sĩ cách mạng Trung Quốc như Lưu Vĩnh Phúc, Lương KhảiSiêu, Tôn Trung Sơn, Chu Ân Lai với hoạt động cách mạng của Phan BộiChâu và Nguyễn Ái Quốc Hơn nữa, đây không chỉ là vấn đề mà cá nhân tácgiả rất thích thú, mà còn là muốn tìm kiếm những kiến thức để phục vụ chocông tác chuyên môn nghiệp vụ của mình

Với những lý do trên, chúng tôi nhận thấy nghiên cứu đề tài này vừa có

ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc Vì vậy, tác giả đã chọn đề

tài "Chí sĩ cách mạng Trung Quốc với hoạt động của Phan Bội Châu và

Nguyễn Ái Quốc (1905 - 1941)" làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có thể nói, từ trước đến nay đã có không ít tác giả nghiên cứu về mốiquan hệ cách mạng Trung Quốc với cách mạng Việt Nam hồi đầu thế kỷ XX,trong đó, vấn đề chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động của PhanBội Châu và Nguyễn Ái Quốc đã được một số tác giả đề cập trên các sáchbáo, tạp chí, luận văn, các ẩn phẩm định kỳ ở trong nước cũng như ở ngoàinước Tuy nhiên, vì trình độ ngoại ngữ có hạn, nên chúng tôi chủ yếu mới tiếpcận được những tài liệu tiếng Việt Các nguồn tài liệu này chủ yếu gồm một

số sách, bài viết đăng trên các tạp chí như Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á,Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Tạp chí Cộngsản, luận án, luận văn

2.1 Về nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, có một số công trình sau:

- Cuốn Phan Bội Châu toàn tập do tác giả Chương Thâu sưu tầm và

biên soạn (Nxb Thuận Hoá, Huế, 1990), từ trước đến nay chúng ta đã sử dụngtác phẩm này khá phổ biến và coi nó là một tài liệu gốc rất quý về nhiều côngtrình nghiên cứu hoạt động cứu nước của Phan Bội Châu

- Cuốn Nghiên cứu Phan Bội Châu của tác giả Chương Thâu (Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004) đã nói về cuộc đời và sự nghiệp cứu nướccủa ông, trong đó có thời gian Phan Bội Châu ở Trung Quốc

- Cuốn Phan Bội Châu cuộc đời và sự nghiệp, Hội thảo khoa học kỷ

niệm 130 năm ngày sinh Phan Bội Châu do Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức,

Hà Nội, 1998, đã phân tích và làm sáng tỏ những đóng góp và công lao to lớncủa Phan Bội Châu trong sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân ta đầuthế kỷ XX, đồng thời nêu bật những cống hiến xuất sắc của ông trong lĩnhvực văn hoá và tư tưởng

- Cuốn Phan Bội Châu và một giai đoạn lịch sử chống Pháp của nhân

dân Việt Nam, Nxb Văn hoá, năm 1958, đã phân tích về cuộc đời của Phan

Bội Châu từ lúc sinh ra, hoạt động cách mạng và đến khi cuối đời Đặc biệt làthời gian mà cụ hoạt động trên đất Trung Quốc, rồi bị bắt, bị giam lỏng

- Cuốn Cách mạng Tân Hợi 90 năm sau nhìn lại (1911 - 2001) của

Trung tâm khoa học Hà Nội, năm 2002, là cuốn sách tập hợp những bàiviết trong Hội thảo khoa học chào mừng 90 năm Cách mạng Tân Hợi.Cuốn sách đã có những bài phân tích về những vấn đề cụ thể trong chủnghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn Bên cạnh đó, cũng có những bài viếtphân tích về mối quan hệ giữa Tôn Trung Sơn và cách mạng Trung Quốcvới cách mạng Việt Nam

2.2 Về Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, có một số công trình sau:

- Cuốn Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu (1924 - 1927) của nhóm biên

soạn bao gồm tác giả Song Thành, Lê Văn Tích, Phạm Hồng Chương,Nguyễn Văn Khoan, Ngô Văn Tuyển - Nxb Chính trị Quốc gia Dựa vàonhững tài liệu mới sưu tầm được, thừa hưởng những thành quả nghiên cứutrước đây, các tác giả đã cố gắng làm sống lại những hoạt động của Bác Hồtrong thời gian ở Quảng Châu (Trung Quốc) 1924 - 1927

- Cuốn Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử, tập 1 (1890 - 1929) là tập hợp

một số bài viết của các tác giả trong nước như Nguyễn Huy Hoan, ChươngThâu, Ngô Văn Tuyển, Nguyễn Trọng Thụ - Nxb Chính trị Quốc gia, 2006, làmột công trình lịch sử biên niên sự kiện để bạn đọc nhận thức đầy đủ hơn vềcông lao, sự nghiệp vĩ đại của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, trong đó cónhiều sự kiện Nguyễn Ái Quốc hoạt động ở Trung Quốc Tuy vậy, nó mới chỉdừng lại ở việc liệt kê các sự kiện mà chưa đề cập đến cách mạng Trung Quốcđối với hoạt động của Người hay dấu ấn mà Người để lại trên đất Trung Hoa

- Cuốn Hồ Chí Minh - những chặng đường cách mạng do Tiến sĩ Văn

Thị Thanh Mai biên soạn - Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2009, trong đó

có đề cập đến thời gian Người hoạt động ở Trung Quốc

- Cuốn Hồ Chí Minh hoạt động bí mật ở nước ngoài của Đinh Xuân

Lâm - Đỗ Quang Hưng (Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 1990) Các tác giả

đã gắn nhiều sự kiện lịch sử xảy ra, diễn ra trong nhiều thời điểm khác nhau,

tụ lại thành một thế trận liên hoàn

- Cuốn Bác Hồ trên đất Trung Hoa trong những năm đầu thập kỷ bốn mươi - Gian lao nghìn dặm (Nxb Thanh niên, 2004, của tác giả Thế Kỷ -

Minh San Nội dung của cuốn sách chủ yếu nói về thời kỳ Hồ Chủ Tịch hoạtđộng cách mạng trên đất Trung Hoa vào những năm 40 Trong đó có thời gianNgười bị bọn Tưởng bắt, giam giữ Song, với nghị lực phi thường, Hồ ChủTịch đã vượt qua bao khó khăn, thử thách Qua đó, bạn đọc hiểu rõ thêm vềmột chặng đường gian khổ và đầy quyết tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh

- Có thể kể đến các bài viết của Tiến sĩ Nguyễn Văn Khoan: Nguyễn Ái

Quốc và vụ án Hồng Kông năm 1931 (Nxb Trẻ, 2004), hay cuốn Hồ Chí Minh biên niên những sự kiện và tư liệu về quân sự do nhóm nghiên cứu gồm

nhiều tác giả trong nước (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1990) Các bàiviết đã nêu lên khá đầy đủ về hoạt động cách mạng của Bác Hồ

- Một số bài viết của tác giả Lê Đức Hoàng đăng tải trên chuyên san,

tạp chí như: "Hoạt động cách mạng của Bác Hồ ở Quảng Tây với thắng lợi

Cách mạng tháng Tám 1945" (Khoa học và Công nghệ Nghệ An, số 11

-2012); "Về sự kiện Bác Hồ đi Trung Quốc tháng 8/1942" (Khoa học xã hội và Nhân văn Nghệ An, số 5, tháng 5/2014); "Hoạt động cách mạng của Bác Hồ

ở Quế Lâm với quan hệ Việt - Trung" (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 9,

năm 2011); "Nhìn nhận của Hồ Chí Minh về Tôn Trung Sơn và chủ nghĩa

Tam dân" (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 5, năm 2012); "Nhìn lại chủ trương bồi dưỡng cán bộ cách mạng của Bác Hồ trên đất Trung Quốc" (Tạp

chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 6, năm 2013)

- Ngoài ra, có thể kể thêm các tác phẩm bằng tiếng Trung được Tiến sĩ

Lê Đức Hoàng cung cấp như: Cuốn Hồ Chí Minh với Trung Quốc, tác giả

Hoàng Tranh, Nxb Giải phóng quân, Bắc Kinh, 1987, kể nhiều chi tiết quan

trọng trong cuộc đời hoạt động của Hồ Chí Minh; Lịch sử quan hệ Việt

-Trung thời cận đại; Giản biên sử quan hệ -Trung - Việt; Hồ Chí Minh với Tĩnh Tây Các tài liệu tiếng Trung này được Tiến sĩ Lê Đức Hoàng - người hướng

2.3 Nhìn chung, các tài liệu mà chúng tôi tiếp cận được, ở góc độ này

hay góc độ khác đã đề cập đến cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc Tuy nhiên chưa có đề tài chuyên khảo vềvai trò, tác động của chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc

Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu có chọn lọc kết quả nghiên cứu của các tácgiả đi trước, chúng tôi cố gắng hệ thống hoá một số vấn đề, đi sâu phân tíchmột số chi tiết, hy vọng làm sáng tỏ thêm tác động của cách mạng TrungQuốc đối với hoạt động của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc, nhất là vaitrò chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động của Phan Bội Châu vàNguyễn Ái Quốc giai đoạn ở đất nước này.

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của đề tài là tìm hiểu vai trò, đóng góp, tạo điều kiệngiúp đỡ của chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với những hoạt động của PhanBội Châu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc Từ đó rút ra tác dụngcủa nó đối với cách mạng Việt Nam và cách mạng Trung Quốc, với quan hệViệt - Trung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, lý giải tại sao Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đến hoạt

động ở Trung Quốc; bổ sung thêm một số sự kiện Phan Bội Châu hoạt động ởTrung Quốc giai đoạn 1917 - 1924 và Nguyễn Ái Quốc hoạt động ở QuảngTây giai đoạn 1938 - 1941

Thứ hai, góp phần tìm hiểu những đóng góp, giúp đỡ, tạo điều kiện của

chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động Phan Bội Châu và Nguyễn ÁiQuốc trên đất Trung Quốc

Thứ ba, chỉ ra một số tác dụng cơ bản trong nội dung hoạt động của

Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc không chỉ có tác động đối với cách mạngViệt Nam mà còn có tác động đối với cách mạng Trung Quốc

Với nhiệm vụ đó, đề tài đề cập đến mối quan hệ này trên nhiều lĩnh vực

mà chí sĩ cách mạng Trung Quốc tạo điều kiện cho hoạt động của Phan BộiChâu và Nguyễn Ái Quốc về một số phương diện; những dấu ấn mà Phan Bội

Châu và Nguyễn Ái Quốc để lại trên đất Trung Hoa; tác động, ảnh hưởng của

nó đến cách mạng Trung Quốc, góp phần tạo nên quan hệ tốt đẹp giữa hainước này hồi nửa đầu thế kỷ XX

3.3 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu những sự kiện thuộc vềlịch sử Trung Quốc và Việt Nam trong khoảng 40 năm đầu thế kỷ XX; có liên

hệ đến một số sự kiện ở khu vực và thế giới

- Về thời gian: Đề tài chủ yếu đề cập đến vấn đề chí sĩ cách mạng

Trung Quốc đối với hoạt động của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc trongnhững năm từ 1905 đến 1941 Đối với Phan Bội Châu thì tính từ năm 1905đến 1924, còn đối với Nguyễn Ái Quốc thì tính từ 1924 đến 1941 (tuykhoảng thời gian ấy Nguyễn Ái Quốc không liên tục ở Trung Quốc)

Chúng tôi lấy mốc năm 1905 là tính từ khi Phan Bội Châu trên đườngsang Nhật trong phong trào Đông Du, có đặt chân lên một số nơi của TrungQuốc, sau đó tiếp xúc với Lương Khải Siêu và Tôn Trung Sơn ở Nhật năm

1905, mở ra nhiều vấn đề trong quan hệ cách mạng Việt - Trung; còn lấy mốcnăm 1941 là năm Nguyễn Ái Quốc kết thúc giai đoạn hoạt động cách mạng ởTrung Quốc 1938 - 1941, trở về Tổ quốc sau 30 năm bôn ba hoạt động ở nướcngoài (1911 - 1941)

- Về nội dung: Các sự kiện về hoạt động cách mạng của Phan BộiChâu và Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc; mối quan hệ giữa các chí sĩcách mạng Trung Quốc với các chí sĩ cách mạng Việt Nam, trong đó tậptrung vào việc chí sĩ cách mạng Trung Quốc có những đóng góp, tạo điềukiện thuận lợi cho Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc hoạt động trên đấtTrung Quốc

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Để thực hiện được đề tài này, chúng tôi dựa vào các nguồn tư liệu sau:

- Tài liệu tổng hợp: các sách chuyên khảo về lịch sử thế giới, lịch sửquan hệ quốc tế, lịch sử quan hệ Việt Nam - Trung Quốc

- Các tạp chí nghiên cứu: Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, Tạp chíNghiên cứu Đông Nam Á,

- Các công trình nghiên cứu, báo cáo của các học giả trong và ngoàinước cùng nhiều tài liệu do thầy Lê Đức Hoàng cung cấp bao gồm cả tiếngViệt và tiếng Trung

- Các tư liệu từ một số Website có độ tin cậy cao

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở những tài liệu thu thập được, tác giả dựa trên phương phápluận của chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụng, kết hợp phương pháp lịch sử vàphương pháp lôgic Bên cạnh đó, tác giả còn sử dụng các phương pháp khácnhư: phương pháp so sánh, thống kê

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn cung cấp thêm một số thông tin quan trọng về hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc như bổ sung về hoạt độngcủa Phan Bội Châu giai đoạn 1917 - 1924, hoạt động của Nguyễn Ái Quốcgiai đoạn 1938 - 1941 ở Quảng Tây

- Phân tích một số vấn đề về sự ủng hộ, giúp đỡ của các chí sĩ cáchmạng Trung Quốc đối với hoạt động của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc

- Luận văn đánh giá tác động những hoạt động cách mạng của PhanBội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc đối với Việt Nam và cách mạngTrung Quốc

- Luận văn cũng là tài liệu tham khảo cho bạn đọc quan tâm đến vấn đềquan hệ cách mạng Việt Nam - cách mạng Trung Quốc; đến hoạt động củaPhan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc.

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dungchính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Lý do Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đến hoạt động

cách mạng ở Trung QuốcChương 2 Chí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động của Phan

Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc Chương 3 Nhận xét hoạt động cách mạng của Phan Bội Châu và

Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc

B NỘI DUNG Chương 1

LÝ DO PHAN BỘI CHÂU VÀ NGUYỄN ÁI QUỐC

ĐẾN HOẠT ĐỘNG CÁCH MẠNG Ở TRUNG QUỐC

1.1 Sự gần gũi về mặt địa lý

Việt Nam và Trung Quốc là hai nước láng giềng, có "núi liền núi, sôngliền sông" Giao thông qua lại giữa hai nước bằng đường bộ và đường biển rấtthuận lợi, dễ dàng và nhanh chóng Đường biên giới trên đất liền giữa ViệtNam và Trung Quốc đã được hình thành qua quá trình lịch sử và tồn tại mộtcách tương đối ổn định Giữa Việt Nam và Trung Quốc có nhiều cửa khẩunhư: Cửa khẩu Móng Cái (Quảng Ninh), cửa khẩu Hữu Nghị (Lạng Sơn), TàNùng (Cao Bằng), Lào Cai thuộc tỉnh Lào Cai Vì vậy, hai nước này rất dễthông thương, giao lưu, quan hệ, qua lại, trao đổi tin tức, hàng hóa Điều đócũng giải thích tại sao mà các chí sĩ cách mạng Việt Nam lại chọn TrungQuốc làm nơi hoạt động của mình, mà cụ thể ở đây là Phan Bội Châu vàNguyễn Ái Quốc

Trong lịch sử, nhiều người dân Việt Nam vì những nguyên nhân khácnhau, đã đi ra định cư làm ăn, sinh sống lâu dài ở nước ngoài Trong đó, cómột bộ phận không nhỏ người Việt Nam đến định cư, sinh sống, học tập vàlàm việc ở Trung Quốc Rồi cũng trong lịch sử, rất nhiều người Trung Quốcđến định cư, sinh sống ở Việt Nam, thành lập các khu người Hoa ở Sài Gòn,Hải Phòng và một số nơi khác Quá trình này diễn ra một cách liên tục, lâu dài

và do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó không thể không nhắc đến yếu

tố gần gũi về mặt địa lí

Sự gần gũi về mặt địa lý sẽ tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho việc cácnhà yêu nước, cách mạng Việt Nam về nhiều mặt trong quá trình hoạt động

Đó là việc ăn ở đi lại, việc đưa thanh niên từ trong nước sang, việc chắp nốiliên lạc, việc vận chuyển cơ sở vật chất, tài liệu tuyên truyền cách mạng từTrung Quốc về trong nước và từ Việt Nam sang Trung Quốc Lấy TrungQuốc làm căn cứ địa cho quá trình hoạt động cách mạng của Việt Nam là mộtyếu tố vô cùng thuận tiện Ngoài việc triển khai các hoạt động ở Trung Quốc,nhất là việc hội họp, huấn luyện, học tập thì các nhà yêu nước, cách mạngViệt Nam vẫn dễ dàng gián tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng trong nước Đó

là chưa kể lúc bấy giờ, người Việt hầu hết biết dùng tiếng Hán nên rất dễ choviệc tiếp xúc, giao thiệp với người Trung Quốc trong quá trình triển khai cáchoạt động Hơn ai hết, trước khi đến Trung Quốc hoạt động cách mạng, PhanBội Châu và Nguyễn Ái Quốc đều nhận thức đến vấn đề này

1.2 Sự tương đồng về hoàn cảnh lịch sử và văn hoá

Tuy tính chất không giống nhau ở từng thời kỳ lịch sử nhưng hai nướcViệt - Trung luôn có quan hệ với nhau, lúc thì quan hệ theo kiểu chiến tranhxâm lược Việt Nam; lúc thì quan hệ độc lập tự chủ; lúc thì quan hệ “thầnphục”; lúc thì quan hệ hòa bình

Đến thời cận đại, Việt Nam và Trung Quốc đều là những nước phongkiến đang lâm vào khủng hoảng trầm trọng, rồi cùng bị đế quốc phương Tâyxâm lược Nhà nước phong kiến Trung Quốc cũng như Việt Nam đã có nhữngcách chống cự tương tự nhau, cuối cùng bất lực trước sức mạnh của đế quốcphương Tây, phải nhượng bộ để trở thành nước thuộc địa, nửa phong kiến Dovậy, nhân dân hai nước đã cùng vai sát cánh với nhau trong cuộc đấu tranhchung vì độc lập dân tộc và phục hưng đất nước Trước hết là các phong tràođấu tranh theo phương thức phong kiến Sau khi bị thất bại, thì ở Việt Nam vàTrung Quốc đều xuất hiện phong trào Duy tân cải cách nhằm phục hưng đấtnước, trên cơ sở đó mà có sức mạnh thực lực đánh đuổi đế quốc Người lãnhđạo phong trào này lúc đầu là văn thân, sỹ phu yêu nước tiến bộ như Lương

Khải Siêu (ở Trung Quốc), Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh (Việt Nam).Đầu thế kỷ XX, cả hai nước đều tiếp tục thực hiện nhiệm vụ đánh phong kiến

và đế quốc, thực hiện cách mạng dân tộc dân chủ, sau đó chuyển sang giaiđoạn cách mạng vô sản do Đảng Cộng sản lãnh đạo mà lãnh tụ tiêu biểu làChủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam và Mao Trạch Đông ở Trung Quốc

Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước cho thấy, Việt Nam

và Trung Quốc có nhiều tương đồng về văn hoá Là một nước nằm ngay bêncạnh, chúng ta đã tiếp thu và kế thừa một cách có chọn lọc và sáng tạo nềnvăn hoá Trung Hoa Hơn nữa, nước ta từng bị ách đô hộ hàng nghìn năm củaphong kiến phương Bắc nên càng ảnh hưởng hơn bao giờ hết về nhiều mặt từ

kẻ đi xâm lược Cả hai nước đều có nhiều phong tục tập quán, tín ngưỡngtương tự nhau như đều có tết Nguyên Đán (âm lịch), tết Nguyên Tiêu, tếtTrung Thu, tết Thanh Minh (tháng ba) Về chữ viết, Trung Quốc dùng chữHán và Việt Nam trước đây cũng vậy Cả Việt Nam và Trung Quốc đều inđậm sự tồn tại của hiện tượng tam giáo đồng nguyên: Nho giáo, Phật giáo,Đạo giáo Không những thế, ngay cả phong cách sinh hoạt, sản xuất, lối tưduy cũng có nhiều nét tương đồng

Sự tương đồng về văn hoá cũng có nhiều nguyên nhân, trong đó cómặt địa lý Việt Nam và Trung Quốc có sự giao thoa văn hoá liên tục suốtmấy nghìn năm lịch sử Quá trình giao thoa văn hoá đã để lại những dấu ấn rõnét Tuy vậy, sự giao thoa văn hoá ấy không phải lúc nào cũng mang tính tiếpnhận mà không hiếm khi chúng ta đóng vai trò là người truyền bá Ngoài ra,

cả Việt Nam và Trung Quốc đều nằm trong vòng ảnh hưởng của văn hoáphương Đông nên việc có sự tương đồng về văn hoá là điều dễ hiểu Sự tươngđồng này không những đã không phủ nhận tính chất độc lập và bản sắc riêngcủa nền văn hoá Việt Nam mà trái lại nó còn chứng minh khả năng hấp thụ,khả năng tự cường tuyệt vời của nền văn hoá Việt Nam

1.3 Sự phát triển của phong trào cách mạng Trung Quốc đầu thế

kỷ XX

Đầu thế kỷ XX, phong trào cách mạng theo khuynh hướng dân chủ tưsản ở Trung Quốc diễn ra sôi nổi và đi trước một bước so với phong trào cáchmạng ở Việt Nam Lúc đầu, nổi lên phong trào Duy tân của các chí sĩ cáchmạng, tiêu biểu là Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi và một số nhà Duy tânkhác nhưng cuối cùng đều bị thất bại Sau đó, xuất hiện phong trào cách mạngdân chủ của Tôn Trung Sơn, ảnh hưởng lớn của cách mạng Tân Hợi đến ViệtNam Khi Quảng Châu trở thành trung tâm cách mạng, được mệnh danh là

“Mátxcơva của phương Đông” thì nó càng cuốn hút nhiều chí sĩ cách mạngViệt Nam đến đây hoạt động, trong đó đặc biệt là Phan Bội Châu và NguyễnÁi Quốc

Trên thực tế, từ sau thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga 1917,cao trào cách mạng dân chủ mới ở Trung Quốc phát triển mạnh Sự phát triểncủa cao trào cách mạng dân chủ mới ở Trung Quốc đã có ảnh hưởng lớn đốivới các nước trong khu vực, nhất là đối với Việt Nam Hơn thế nữa, từ năm

1919, có phong trào Ngũ Tứ, rồi năm 1921, Đảng Cộng sản Trung Quốc đượcthành lập, phong trào cách mạng vô sản ngày càng lớn mạnh Một số tổ chứcyêu nước và cách mạng Việt Nam đã ra đời trên đất Trung Quốc và phát huyảnh hưởng về trong nước Rồi nhiều chiến sĩ cách mạng kiên trung của Đảng

và cách mạng Việt Nam được đào tạo, huấn luyện từ trên đất Trung Quốcdưới sự dẫn dắt của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc

Trong sự phát triển đó, nổi lên nhiều trung tâm cách mạng như QuảngĐông, Quảng Tây và nhiều nơi khác Như Quảng Đông là một tỉnh lớn, cónền kinh tế công, thương nghiệp phát triển mạnh ở miền Nam Trung Quốc.Quảng Châu là thủ phủ của Quảng Đông, là một trung tâm kinh tế, chính trị,văn hoá ở khu vực này Nơi đây tập trung nhiều khu công nghiệp lớn, bến

cảng thông thương quốc tế, đồng thời cũng tập trung số lượng lớn công nhânvới bề dày đấu tranh mạnh mẽ Quảng Đông cũng là quê hương của Tôn DậtTiên, nhà cách mạng dân tộc, dân chủ vĩ đại của nhân dân Trung Quốc.

Khi chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá vào Trung Quốc thì ngaysau đó đã xuất hiện những tiểu tố cộng sản Sau khi Đảng Cộng sản TrungQuốc được thành lập, nhiều cuộc đấu tranh của nhân dân đã nổ ra, như ởHương Cảng nổ ra cuộc bãi công của thuỷ thủ, mở đầu cho cuộc đấu tranhcủa công nhân Trung Quốc Sau khi hình thành mặt trận Quốc - Cộng, ĐảngCộng sản thành lập, phong trào đấu tranh của công nhân và nông dân TrungQuốc phát triển hơn nữa, đặc biệt là ở Quảng Đông Điều này chính là cơ sởchính trị mạnh mẽ cho sự tồn tại của chính phủ cách mạng Quảng Đông

"Ngày 30/5/1925, phong trào công nhân Trung Quốc bùng lên bắt đầu

từ cuộc bãi công của công nhân Thượng Hải Cuộc bãi công có quy mô lớn nhất và ảnh hưởng rộng nhất phản đối vụ đổ máu ở Thượng Hải đã nổ ra ở Quảng Châu, Hương Cảng vào ngày 19/6/1925 Công nhân Hương Cảng cũng phối hợp với phong trào ở Quảng Châu tổ chức một cuộc bãi công với

25 vạn người tham gia và hình thành một Uỷ ban bãi công Quảng Châu Hương Cảng Cuộc bãi công này kéo dài hơn 16 tháng, là một sự kiện vĩ đại trong lịch sử cách mạng Trung Quốc và là một cuộc bãi công lớn ít thấy trong lịch sử phong trào công nhân thế giới lúc bấy giờ" [48; 39].

-Mặc dù cuộc khởi nghĩa Quảng Châu thất bại nhưng tinh thần đấu tranhanh dũng của giai cấp công nhân và nông dân Quảng Châu đã nêu lên mộttấm gương cách mạng không chỉ đối với nhân dân Trung Quốc, các nướcthuộc địa và phụ thuộc châu Á, mà còn gây tiếng vang lớn trên thế giới.Nhiều nhà cách mạng châu Á đã tới Quảng Châu học tập và hoạt động Chínhvào thời điểm cách mạng sôi động này, sau khi tới Quảng Châu, Nguyễn ÁiQuốc đã bắt tay vào những hoạt động làm xoay chuyển phương hướng phát

triển của cách mạng nước nhà, chuẩn bị về mọi mặt cho sự ra đời của mộtchính đảng vô sản của Việt Nam, tiến tới lãnh đạo phong trào cách mạngnước nhà đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

1.4 Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc có mối quan hệ tốt với chí

sĩ cách mạng Trung Quốc

Có thể nói, giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc với các nhà cáchmạng Trung Quốc từ lâu đã có những mối quan hệ tốt đẹp Từ khi còn ở trongnước, Phan Bội Châu đã có những hiểu biết nhất định về tình hình chính trịTrung Quốc Cụ đọc sách, tìm hiểu tư tưởng, đường lối cứu nước của các nhàhoạt động chính trị Trung Quốc cùng thời Bởi vậy, tuy chưa gặp nhưng PhanBội Châu đã biết tới Lương Khải Siêu qua nhiều tác phẩm nổi tiếng củaLương Khải Siêu như "Mậu Tuất chính biến", "Trung Quốc hồn" và đã cócảm tình sâu sắc với những nhà Duy tân này

Khi đến Nhật, Phan Bội Châu không những đã tiếp xúc với nhiều chínhkhách Nhật Bản, mà còn tiếp xúc với một số chí sĩ nổi tiếng của Trung Quốc,trong đó có Lương Khải Siêu và Tôn Trung Sơn Thông qua những lần tiếpxúc, bút đàm, Phan Bội Châu và chí sĩ cách mạng Trung Quốc đã tạo thànhmối quan hệ rất tốt Đó là những tiền đề quan trọng để sau này Phan Bội Châuhoạt động trên đất Trung Quốc càng nhận được sự quan tâm, giúp đỡ, tạo điềukiện thuận lợi hơn Sau thời gian hoạt động ở Nhật, phong trào Đông du bịthất bại, Phan Bội Châu chuyển đến hoạt động trên đất Xiêm (Thái Lan ngàynay) một thời gian ngắn Khi cách mạng Tân Hợi năm 1911 giành thắng lợi,nước Trung Hoa Dân quốc ra đời thì Phan Bội Châu đang ở Xiêm, nghe tinnày liền chuyển đến hoạt động ở Trung Quốc với niềm vui mừng khôn xiết

Phan Bội Châu chịu ảnh hưởng lớn của Tôn Trung Sơn và Tôn TrungSơn cũng là bạn của cách mạng Việt Nam, đã được Phan Bội Châu và nhândân Việt Nam, nhất là người Hoa ở Việt Nam giúp đỡ, che chở rất nhiều

trong các lần ông đến Việt Nam tiến hành hoạt động cách mạng Khi TônTrung Sơn mất (tháng 3 năm 1925), Phan Bội Châu vô cùng đau đớn Với

niềm xót thương vô hạn, cụ đã làm nhiều câu đối như sau: "Chí tại Tam

dân, đạo tại Tam dân, nhớ hai lần nói chuyện ở Trí Hoà Đường Hoành Tân, để lại tinh thần cho người chưa chết Lo vì thiên hạ, vui vì tiên hạ, bị nhiều năm áp bức do bọn đế quốc chủ nghĩa, cùng chia nước mắt khóc tiên sinh" [7; 71].

Với Nguyễn Ái Quốc, ngay thời gian hoạt động ở nước ngoài đã có mốiquan hệ tương đối thân cận với một số chí sĩ cách mạng Trung Quốc Ví nhưthời gian hoạt động ở Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã biết đến và có sự giao thiệpvới Lý Phú Xuân, Triệu Thế Viêm, Thái Hoà Sâm, Vương Nhược Phi, TháiXướng, đặc biệt là đồng chí Chu Ân Lai Khi đó, các chí đồng chí này củaTrung Quốc sang Pháp vừa làm, vừa học để tìm đường cứu nước; tiếp thu nềnvăn hoá, khoa học, kỹ thuật tiên tiến của các nước phương Tây; học tập kinhnghiệm phong trào cách mạng các nước Khi họ tới Pháp hoạt động thìNguyễn Ái Quốc đã sống ở Thủ đô Pari được mấy năm và những hoạt độngcủa Người đã có tiếng vang trong phong trào cộng sản thế giới

Cũng giống như Nguyễn Ái Quốc, Chu Ân Lai là một thanh niên thôngminh và giàu nghị lực, từ những ngày còn rất trẻ, ông đã quyết chí hiến thâncho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Trung Quốc Do có cùng chíhướng như vậy, cho nên, với Chu Ân Lai, được gặp Nguyễn Ái Quốc là mộtniềm tự hào và qua mỗi lần gặp gỡ đều in đậm những kỷ niệm sâu sắc Chu

Ân Lai được gặp Nguyễn Ái Quốc lần đầu tiên vào đầu năm 1922 ở Pari trongmột chuyến tàu điện ngầm Chu Ân Lai được Nguyễn Ái Quốc tạo điều kiện,giúp đỡ và giới thiệu gia nhập Đảng Cộng sản Pháp Chính Chu Ân Lai đã

từng mong rằng: "Giấc mơ của tôi là phấn đấu để có một cuộc đời như cuộc

đời của Hồ Chí Minh" [76].

Khi hoạt động ở Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã gửi đến hội nghị Vécxâybản yêu sách của nhân dân An Nam đòi Chính phủ Pháp phải thừa nhận cácquyền tự do, dân chủ và quyền bình đẳng của dân tộc Việt Nam Chính vì cónhững hoạt động sôi nổi như vậy, vào năm 1922, nhiều thanh niên TrungQuốc gặp được Nguyễn Ái Quốc, và họ vô cùng sung sướng

Nguyễn Ái Quốc đã dẫn dắt Chu Ân Lai trong những bước đầu tiêntham gia công tác cách mạng theo con đường cộng sản, được giới thiệu vàoĐảng Cộng sản Pháp Với Chu Ân Lai đã in dấu Nguyễn Ái Quốc với hìnhảnh một con người sống thanh đạm, giản dị, nhưng sự hiểu biết thì rất rộng,

sự hoạt động thì rất phong phú Người biết nhiều tiếng nước ngoài Đạo đức,trí tuệ của Người đã cuốn hút ông và các chí sĩ cách mạng Trung Quốc bướcvào con đường cách mạng

Mối quan hệ mật thiết đó đã tạo nên một tiền đề rất quan trọng để saunày Nguyễn Ái Quốc hoạt động thuận lợi khi Người đặt chân lên đất TrungQuốc Cho nên, sau này, trong những năm 1924 - 1927, Nguyễn Ái Quốc vàChu Ân Lai có dịp hoạt động bên nhau tại Quảng Châu, rồi giai đoạn 1938 -

1941 trong thời kỳ cách mạng ở Quảng Tây Còn Chu Ân Lai, sau khi học ởPháp, ông về nước hoạt động và giữ nhiều chức vụ quan trọng Vốn quen biết,gần gũi nhau từ những ngày còn ở Pari nên Chu Ân Lai và Nguyễn Ái Quốcthường gặp nhau trao đổi về nhiều vấn đề chiến lược trong cách mạng giảiphóng dân tộc Đồng thời, Nguyễn Ái Quốc thường tới thăm và nói chuyệnvới Trường Quân sự Hoàng Phố theo lời mời của Chủ nhiệm Ban Chính trịcủa Trường là Chu Ân Lai Ngược lại, Chu Ân Lai cũng thường tới thăm hỏiNguyễn Ái Quốc Cho đến sau này, trong một bữa tiệc chào mừng Chu ÂnLai, Thủ tướng đầu tiên của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa chính thứcsang thăm nước ta vào năm 1956, Bác Hồ đã trân trọng giới thiệu với mọi

người: "Chu Ân Lai là người anh em của tôi, chúng tôi đã cùng nhau chia

ngọt bủi, se đắng cay, cùng nhau làm công tác cách mạng Đồng chí là người thân thích của tôi hơn 30 năm trước" [76].

Ngoài ra, khi hoạt động ở Pháp và Liên Xô, Người còn có những mốiquan hệ tốt đẹp với Lý Phú Xuân, Trương Thái Lôi, Trần Kiều Niên Thậmchí, Nguyễn Ái Quốc còn giới thiệu một số người Trung Quốc tham gia ĐảngCộng sản Pháp như Vương Nhược Phi, Triệu Thế Viêm, Tiêu Tam

Trong thời gian hoạt động ở Mátxcơva, Nguyễn Ái Quốc đã kết thânvới Trương Thái Lôi, một chiến sĩ cộng sản nổi tiếng của Trung Quốc, quê tạiQuảng Đông Ngày 3/10/1923, Nguyễn Ái Quốc đã từng có cuộc hội kiến vớiTưởng Giới Thạch, trưởng đoàn đại biểu của Chính phủ Tôn Dật Tiên, vừa từQuảng Châu đến Mátxcơva để nghiên cứu về chính trị, quân sự và đảng vụ,đồng thời bàn vấn đề Liên Xô viện trợ cho cách mạng Trung Quốc Khi vềhoạt động tại Trung Quốc, Người luôn thiết lập được mối quan hệ thân thiết,chân thành và để lại ấn tượng tốt đẹp với các đồng chí cách mạng và nhân dânTrung Quốc Nhờ vậy mà tạo được điều kiện thuận lợi cho các chiến sĩ cáchmạng Việt Nam hoạt động và biến Trung Quốc trở thành căn cứ địa chủ chốt

ở nước ngoài cho cách mạng nước nhà Đó cũng chính là cơ sở quan trọngdẫn đến sự thắng lợi của phong trào cách mạng Việt Nam và cũng là cơ sở tốtđẹp của mối quan hệ hai nước Việt - Trung sau này

Có thể nói, nhờ những quan hệ gần gũi, vốn có với những người cáchmạng Trung Quốc mà Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đã tranh thủ được

sự giúp đỡ thiết thực cho cách mạng Việt Nam và cũng thông qua đó, cũng đãgóp phần vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân Trung Quốc

1.5 Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đều muốn nhận sự ủng hộ

từ phía cách mạng Trung Quốc

Từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam đầu thế kỷ XX, đã

có biết bao thế hệ người con yêu nước của Việt Nam đứng lên đấu tranh tìm

cách cứu nước Tất cả các cuộc đấu tranh diễn ra rồi trước sau đều bị thất bại.Trong những năm đầu của thế kỷ XX, nước ta rơi vào tình trạng khủng hoảng

về con đường cứu nước Trước bối cảnh lịch sử như vậy thì yêu cầu đặt ra làphải tìm con đường cứu nước mới

Đầu thế kỷ XX, một số văn thân, sỹ phu yêu nước tiến bộ đã khởixưởng phong trào đấu tranh theo tư tưởng mới, tiêu biểu là Phan Bội Châu,Phan Châu Trinh , mà đặc biệt là Phan Bội Châu Lúc bấy giờ, các sỹ phuViệt Nam ngưỡng mộ Nhật Bản và chịu ảnh hưởng từ phong trào Duy tân ởTrung Quốc, nhất là tư tưởng Duy tân của Khang Hữu Vi và Lương KhảiSiêu Họ đã trở thành một cái tên có sức hút lớn đối với Phan Bội Châu.Sau khi Biến pháp Mậu Tuất thất bại thì Lương Khải Siêu phải lánh sangNhật Bản, lúc này Phan Bội Châu cũng đang ở Nhật nên mong muốn đượcgặp gỡ với Lương Khải Siêu Bởi những gì đã được đọc qua sách báo củaKhang Hữu Vi, Lương Khải Siêu viết khiến Phan Bội Châu rất tâm đắc,muốn gặp ngay để biết sự tình Vì thế, Phan Bội Châu tìm mọi cách gặpđược để trao đổi, bàn bạc nhiều vấn đề về vận mệnh đất nước, về conđường cứu nước, cứu dân, và yêu cầu, nhờ vả vào Khang Hữu Vi, LươngKhải Siêu

Trong niềm ấp ủ hi vọng cứu dân, cứu nước thoát khỏi ách áp bức bóclột của thực dân Pháp nên Phan Bội Châu đã tìm mọi con đường nhưng đềuthất bại Và khi luồng gió Tân thư tân văn thổi vào Việt Nam, đặc biệt là khi

mà Phan Bội Châu được tiếp xúc với các sách báo của Khang Hữu Vi, LươngKhải Siêu viết thì ông đã tìm được mối đồng cảm sâu sắc, ngày ngày trôngmong được gặp Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu để có thể đàm đạo tìmđường giúp dân cứu nước Chính vì vậy, sau khi vừa bước chân tới Nhật Bảnthì Phan Bội Châu đã vội vàng tìm đến mong được tiếp kiến với Khang Hữu

Vi, Lương Khải Siêu

Đầu tiên, Lương Khải Siêu khuyên Phan Bội Châu nên chuẩn bị thựclực cho đất nước trước, khi có độc lập rồi thì không sợ không có ngày độc lập,

và nếu như đất nước không có thực lực thì sẽ không có hạnh phúc cho nhândân Lương Khải Siêu đã khuyên Phan Bội Châu cần phải bồi dưỡng nhân tài,khi đã có thực lực trong nước thì khi đó việc giành được độc lập sẽ dễ dàng

hơn nhiều, mà thực lực ở đây chính là “dân trí, dân khí với nhân tài” [52;

92] Mà theo Lương Khải Siêu thì khi đất nước được độc lập rồi thì sẽ nhờ tớiNhật Bản là nước mạnh ở Châu Á công nhận thì khi đó sẽ tốt hơn

Với Nguyễn Ái Quốc, sau bao năm bôn ba tìm đường cứu nước, đếnnăm 1924, Người trở về Trung Quốc Năm 1922, khi còn ở Pari hoạt động,Nguyễn Ái Quốc đã gửi thư cho Quốc tế cộng sản yêu cầu được cử về TrungQuốc hoạt động, nơi có nhiều người với nhiều tổ chức cách mạng Việt Namđang hoạt động Bởi, Nguyễn Ái Quốc nhận thấy hoạt động ở Trung Quốc cónhiều thuận lợi, có thể nhận được sự quan tâm, giúp đỡ từ phía cách mạngTrung Quốc, nhất là những người mà đã từng quen biết ở Pháp như Chu ÂnLai, Lý Phú Xuân

Như vậy, cả Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc đều muốn nhận đượcgiúp đỡ từ phía cách mạng Trung Quốc, tìm về với mảnh đất này, cuối cùngcũng là mục đích mong sao để tìm được con đường đi cho cách mạng ViệtNam, giải phóng nhân dân ra khỏi kiếp nô lệ lầm than

Chương 2 CHÍ SĨ CÁCH MẠNG TRUNG QUỐC VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA PHAN BỘI CHÂU VÀ NGUYỄN ÁI QUỐC

Như chúng ta đã biết, nói đến cách mạng Trung Quốc đối với hoạtđộng của Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc thì nó bao gồm rất nhiều vấn

đề Nhưng trong phạm vi khả năng cho phép và tư liệu chưa nhiều, chúng tôichỉ tập trung tìm hiểu một số đóng góp, sự quan tâm tạo điều kiện giúp đỡ củachí sĩ cách mạng Trung Quốc đối với hoạt động của Phan Bội Châu vàNguyễn Ái Quốc trên đất Trung Quốc

2.1 Chí sĩ cách mạng Trung Quốc với hoạt động Phan Bội Châu

2.1.1 Giai đoạn 1905 - 1912

Từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam thì nhân dân ta đãđứng lên đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc, có biết bao các thế hệ người conyêu nước của Việt Nam đã liên tiếp tìm cách cứu nước Dưới ách kìm kẹp, ápbức, bóc lột của thực dân Pháp, nhân dân ta đã phải chịu nhiều đau khổ.Trước tình hình đó, nhiều cuộc đấu tranh của nhân dân ta đã diễn ra vô cùngsôi nổi, dưới nhiều hình thức khác nhau Mặc dù tất cả các cuộc khởi nghĩađều diễn ra mạnh mẽ nhưng kết quả cuối cùng đều bị dập tắt và đàn áp dãman, bởi, lúc bấy giờ, khuynh hướng cứu nước theo phong kiến đã không cònphù hợp nữa

Từ khi thực dân Pháp tiến hành khai thác thuộc địa trên quy mô lớn lầnthứ nhất, thì đời sống của nhân dân ta ngày càng cực khổ hơn Trong khi đấtnước ta rơi vào tình trạng khủng hoảng về con đường cứu nước, về ngọn cờlãnh đạo cách mạng Trước bối cảnh lịch sử như vậy thì yêu cầu được đặt ra

đó chính là phải tìm ra một con đường cứu nước đúng đắn và thích hợp nhất

để đưa dân tộc thoát khỏi tình trạng này Trong lúc đó, Tân thư tân văn tràn

vào nước ta như một luồng gió mới thổi vào trong bầu không khí ngột ngạt và

bế tắc của con đường cứu nước cách mạng Việt Nam Được sự ủng hộ, tiếpnhận của các nhân sỹ, sỹ phu thức thời của Việt Nam, các nhà yêu nước đãtiếp xúc với các học thuyết của Phương Tây thông qua các sách, báo Nhờ đó

mà họ biết được những kiến thức mới mẻ hơn, đặc biệt là những tri thức vềkhoa học kỹ thuật, về sự tiến bộ của thế giới

Do vậy mà từ đầu thế kỷ XX, một số văn thân, sỹ phu yêu nước tiến bộ

đã khởi xướng phong trào đấu tranh theo tư tưởng mới, giải phóng dân tộc kếthợp với cải cách đất nước, tiêu biểu nhất là chí sĩ Phan Bội Châu, tiếp đó là

Phan Châu Trinh Phan Bội Châu, người mà đã tự nhận là “Trăm lần thất bại

không một lần thành công” nhưng vẫn tìm mọi cách để có thể cứu dân, cứu

nước, sẵn sàng hi sinh cả bản thân mình vì đất nước Lúc bấy giờ, các sỹ phuViệt Nam ngưỡng mộ Nhật Bản và chịu ảnh hưởng nhiều từ tư tưởng Duy tâncủa Trung Quốc, đặc biệt là Khang Hữu Vi và Lương Khải Siêu

Để đánh thắng giặc Pháp, một trong những đổi mới lúc này là phảithành lập một đảng cách mạng theo xu hướng mới Với hoàn cảnh, giới hạnViệt Nam và châu Á lúc này, duy tân Đông du là xu hướng mới nhất Tất cảcác cuộc vùng dậy giải phóng dân tộc, chống ngoại xâm ở nước ta từ xưa đếnnay để đạt tới thắng lợi không thể không cần một sự nghiệp chung Nhưng có

ý thức, đề ra mô hình mặt trận, sắp xếp lực lượng trên văn bản, cương lĩnhcứu nước thì Phan Bội Châu là người đầu tiên ở Việt Nam Bởi vậy, trước khiNguyễn Ái Quốc xuất hiện, Phan Bội Châu là một ngôi sao sáng trong bầutrời cách mang Việt Nam Hoạt động của Phan Bội Châu tiêu biểu cho mộtlớp người cách mạng chuyển giao giữa hai thời đại

Về cuộc đời Phan Bội Châu, như chúng ta đã biết, từ những năm đầuthế kỷ XX, Phan Bội Châu đã hừng hực một bầu máu nóng, từng đi tìm kếtnạp đồng chí, tìm đường cho công cuộc đánh giặc cứu nước Sau khi đỗ

giải Nguyên trường Nghệ (1900), Phan Bội Châu đi khắp Trung Bắc Nam,một mặt dùng thơ văn cổ động lòng yêu nước, mặt khác lo tập hợp lựclượng chống Pháp và thành lập Hội Duy tân Trong suốt quá trình hơn 20năm bôn ba hải ngoại hết lòng tìm phương cứu thoát giống nòi khỏi ách đô

hộ của thực dân Pháp, cụ Phan luôn chú ý học tập cách mạng Trung Quốc.Bởi vậy, Phan Bội Châu đã chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các nhà tư tưởngcách mạng nước này Có thể nói, ảnh hưởng của cách mạng Trung Quốcđối với sự chuyển biến của tư tưởng Phan Bội Châu là rất lớn và có tácdụng lớn đối với thời gian mà cụ hoạt động trên đất Trung Quốc Cũngtrong thời gian ở Trung Quốc và khi còn ở Nhật, Phan Bội Châu đã nhậnđược sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình của một số chí sĩ cách mạng và nhândân Trung Quốc

Trước hết, Phan Bội Châu nhận được quan tâm, giúp đỡ, chỉ dẫn, gợi ý,góp ý chân thành từ Lương Khải Siêu, kể cả khi còn ở Nhật và sau đó nữa.Cũng từ chỗ quen biết, rồi được Lương Khải Siêu giới thiệu mà Phan BộiChâu tiếp xúc được một số chính khách, nhà hoạt động chính trị của Nhật Bảnnhư Đại Ôi Trọng Tín, Khuyển Dưỡng Nghị, tiếp sau đó là gặp được TônTrung Sơn Cứ như thế, mối quan hệ của Phan Bội Châu với các chí sĩ cáchmạng Trung Quốc ngày càng được mở rộng Hoạt động của Phan Bội Châucàng nhận được sự giúp đỡ, góp ý của họ từ kiến nghị về đường lối, tổ chức,cách thức làm cách mạng đến địa điểm sinh hoạt, hội họp và tiền bạc

Trước khi Duy tân hội được thành lập, Phan Bội Châu và các đồng chícủa cụ đã đề ra ba kế hoạch lớn nhằm khôi phục nước Việt Nam, lập ra chínhphủ độc lập và liên kết các giới đồng bào để cùng nhau khởi sự Để thực hiện

kế hoạch đó, Phan Bội Châu đã trù tính đến việc ngoại viện, phái người xuấtdương cầu viện Trong khi đó, Nhật Bản từ sau cuộc Duy tân của Minh Trị,

đã trở thành một cường quốc Các cụ mơ ước nước ta cũng có một sự quật

khởi như Nhật Các cụ không hiểu Nhật đã là nước đế quốc chủ nghĩa, mà chỉthấy đó là một nước "đồng chủng", "đồng văn" Vì vậy, Phan Bội Châu cùngcác đồng chí đã chọn Nhật Bản làm điểm đến của mình.

Năm 1905, Phan Bội Châu xuất dương sang Nhật Đến Nhật, người đầutiên cụ tìm gặp là Lương Khải Siêu, một chính khách quan trọng của TrungQuốc mà Phan Bội Châu hằng hâm mộ hiện đang sống lưu vong ở đấy Sau

đó, Phan Bội Châu cùng Đặng Tử Kính dưới sự hướng dẫn của Tăng Bạt Hổ

đi đến Hương Cảng và ở lại đây một thời gian Việc làm đầu tiên là Phan BộiChâu cầu viện sự giúp đỡ của nước ngoài, trước hết là của người Trung Hoa.Phan Bội Châu đến toà Thương báo, là cơ quan ngôn luận của phái BảoHoàng, xin gặp ông chủ nhiệm là Từ Cần, nhưng đã bị từ chối không chịutiếp Sau đó, Phan Bội Châu lại đến toà báo "Trung Quốc nhật báo" cơquan của Đảng cách mạng thì được chủ nhiệm là Phùng Tự Do đón tiếp

niềm nở Nhưng nói đến việc giúp đỡ thì Phùng Tự Do trả lời: "Đợi 30

năm nữa, đảng tôi thành công về viềc đánh đổ nhà Mãn Thanh mới có thể rãnh tay mà giúp quý quốc, chứ bây giờ thì chưa phải lúc còn giờ chưa đến lúc" [41; 31] Ông ta còn gợi ý là Phan Bội Châu nên tiếp xúc với Tổng đốc

Lưỡng Quảng Sầm Xuân Huyên, một người Quảng Tây rất am hiểu quan

hệ Trung - Việt Phan Bội Châu đã cố gắng viết cho Sầm Xuân Huyên mộtbức thư, lời lẽ rất tôn kính theo phong cách cổ truyền "môi hở răng lạnh"giữa Việt Nam và Trung Quốc, vạch rõ ách thống trị dã man của thực dânPháp đối với Việt Nam; nhân dân Việt Nam cùng với nhân dân các thuộcđịa khác của Pháp đang đợi thời cơ để nổi dậy quật ngã thực dân Pháp Nếuđược sự giúp đỡ của Trung Quốc thì Việt Nam có thể đánh đuổi được Pháp

và trở lại cuộc bang giao hữu hảo với Trung Quốc Cụ đã đặt nhiều hy vọngvào bức thư này, nhưng Sầm Xuân Huyên đã từ chối, khiến Phan Bội Châurất thất vọng

Có thể nói, khi Phan Bội Châu đặt chân tới đất Nhật Bản thì tầm nhìncủa cụ đã được mở mang thêm nhiều vì đã có quá trình hoạt động ở đất TrungQuốc Qua vài lần gặp Lương Khải Siêu, Phan Bội Châu đã được nhà chínhkhách kiêm học giả này cho biết nhiều điều mới lạ, hiểu thêm tình hình thếgiới và điều chỉnh kế hoạch cứu nước của mình như thế nào cho phù hợp.Theo Lương Khải Siêu, Phan Bội Châu cần phải bồi dưỡng nhân tài, khi đã cóthực lực trong nước thì khi đó việc giành được độc lập sẽ dễ dàng hơn nhiều.Khi đất nước được độc lập rồi thì sẽ nhờ tới Nhật Bản là nước mạnh ở ChâuÁ công nhận thì lúc đó sẽ tốt hơn.

Về vấn đề cầu viện Nhật Bản, Phan Bội Châu đã hỏi ý kiến của Lương

Khải Siêu nhưng ông đã phản đối và cho rằng: “Mưu ấy sợ không tốt, quân

Nhật đã một lần vào nước, quyết không lý gì đuổi nó ra được! Thế là muốn tồn được nước mình, mà thiệt là làm cho chúng mất mà thôi! Quý quốc chớ

lo không có cơ hội độc lập, mà chỉ lo không có nhân tài, hay chụp được cơ hội” [52; 92,93]

Bởi vì, Lương Khải Siêu cũng biết rằng, Nhật Bản là một đất nướcmạnh, có tham vọng lớn muốn bá chủ toàn châu Á, và với một đất nước nhưViệt Nam thì sẽ không nằm ngoài tầm ngắm của Nhật Bản được Chính vìvậy, nếu như một khi Nhật đã có cơ hội xâm nhập vào đất nước rồi thì rất khó

để chúng có thể từ bỏ âm mưu của mình

Lương Khải Siêu khuyên cụ nên thực sự chú trọng việc giáo dục vàthức tỉnh nhân dân của mình trước những việc phong phú của thế giới mới.Chỉ khi nào việc đó có kết quả thì ngoại viện mới có ý nghĩa Lương KhảiSiêu khuyên Phan Bội Châu không nên để cho quân đội Nhật vào Việt Nam,

mà chỉ nên tìm cách phát triển những mối liên hệ với chính phủ Nhật lên tớimức họ có thể là nước lớn chủ yếu đầu tiên công nhận nước mình về mặtngoại giao trong trường hợp giành được độc lập Ý kiến chủ đạo là không nên

tìm cách cầu ngoại viện để lấy lại độc lập mà nên chuẩn bị cho nhân dân, đểmọi người sẵn sàng khi có thời cơ tốt Tất cả những ý kiến ấy đều rất bổ íchđối với Phan Bội Châu Nước ngoài dù là đồng văn, đồng chủng, đồng châucũng vậy thôi Đến đây, Phan Bội Châu thấy được rằng, trước hết, cần phải cóthực lực của mình, thì mới có thể mưu đồ cuộc giải phóng dân tộc được.Lương Khải Siêu khuyên Phan Bội Châu nên đợi lúc nào Đức gây chiến vớiPháp, đó là cơ hội để quý quốc mưu sự độc lập Ông còn khuyên cụ Phan nênviết nhiều tài liệu để tuyên truyền ngoài nước, vạch cho thế giới thấy rõ tội áccủa thực dân Pháp, tranh thủ sự đồng tình của nhân dân nước ngoài, đồng thời

để thức tỉnh đồng bào trong nước, cổ động thanh niên xuất dương du học, chờlực lượng cách mạng Trung Quốc lớn mạnh sẽ khai chiến với Pháp để bảođảm an toàn hậu phương Những buổi gặp gỡ này đã làm cho Phan Bội Châusáng tỏ thêm nhiều trong đường lối vận động cách mạng Cụ bắt đầu viếtquyển "Việt Nam vong quốc sử" nhờ Lương Khải Siêu chỉnh sửa, in ấn vàđược ban hành rộng rãi Đó là một quyển sử cách mạng đầu tiên của ViệtNam Qua đây, chúng ta thấy sự giúp đỡ của Lương Khải Siêu trong bước đầuhoạt động cách mạng của Phan Bội Châu, của Duy tân hội thật là tận tình Đốivới cuộc vận động cách mạng của Việt Nam, quả thật, Lương Khải Siêu đã cómột tác dụng không kém phần quan trọng

Theo lời khuyên của Lương Khải Siêu, việc tài chính chỉ còn trông vàohảo tâm của đồng bào trong nước Sau đó, Phan Bội Châu viết bài "Khuyếnquốc dân tư trợ du học văn" kêu gọi đồng bào gom góp cùng nhau giúp tiền

Số học sinh đi du học do cụ Phan sắp xếp, thương lượng cùng với sự bàn góp,giúp đỡ ý kiến của Lương Khải Siêu đã được vào học tại các trường quân sự

và văn hoá Cụ Phan còn tổ chức ra cống hiến hội để đoàn kết và giáo dục lưuhọc sinh Ngay cả trong sự chuyển biến tư tưởng của Phan Bội Châu từ tưtưởng phong kiến sang tư tưởng tư sản, như cụ cho biết là chịu ảnh hưởng rất

lớn của Rút xô, nhà tư tưởng vĩ đại của nước Pháp thế kỷ XVIII Và có đượcđiều này là nhờ Phan Bội Châu đã tìm hiểu qua các nhà chính khách TrungQuốc, nhất là Lương Khải Siêu - là người mà Phan Bội Châu đã từng tươngtri từ ngày mới được đọc Tân thư Cho nên, khi gặp Lương Khải Siêu lần đầuvào năm 1905, cụ đã nhận là "có tình nghĩa thông gia" Cụ đã được LươngKhải Siêu tận tình giúp đỡ cả về vật chất lẫn lý luận và phương pháp vậnđộng cách mạng Có thể nói, Lương Khải Siêu đã để lại dấu ấn trong tư tưởngcủa Phan Bội Châu.

Sau khi Duy tân hội được thành lập, tháng 7 năm 1905, cụ Phan trở vềnước đem hội chủ Kỳ ngoại hầu Cường Để sang Nhật và cổ động thanh niênxuất dương du học Từ chủ trương cổ động thanh niên xuất dương, Duy tânhội đi đến việc vận động các hội nông công thương để lập một mặt trận đoànkết lực lượng nông dân mở mang dân trí dễ dàng cho việc vận động càngnhiều thanh niên xuất dương Đầu năm 1906, Kỳ ngoại hầu Cường Để vàĐặng Tử Kính tới Hương Cảng, Phan Bội Châu từ Hoành Tân đến đón Kỳngoại hầu Cường Để và rất phấn khởi được nghe tình hình trong nước đangphát triển mạnh Được một người quê ở Quảng Đông là Quảng Trinh Tườnggiúp đỡ, Kỳ ngoại hầu Cường Để và Phan Bội Châu gặp được thuận lợi trongviệc cư trú ở Hương Cảng

Việc đầu tiên mà Phan Bội Châu làm sau khi gặp Kỳ ngoại hầu Cường

Để là đến thăm các ông Nguyễn Thiện Thuật và Lưu Vĩnh Phúc ở Sa Hà(Quảng Đông) tại nhà ở của Lưu Vĩnh Phúc - một yếu nhân trong phong tràođấu tranh cuối thế kỷ XIX Nguyễn Thiện Thuật là một tay cựu quan lạichống Pháp kịch liệt Còn Lưu Vĩnh Phúc cũng là một kẻ thù không đội trờichung với Pháp Trước đây, Phan Bội Châu vốn phục những người đánh Phápnên lần này ông cũng bàn với Nguyễn Thiện Thuật và Lưu Vĩnh Phúc vềchương trình của Duy tân hội và được hai ông tán thành

Cuối năm 1905, Phan Bội Châu đang hoạt động ở Nhật, được KhuyểnDưỡng Nghị, một chính khách tiến bộ của Nhật, giới thiệu với Tôn Trung Sơnvừa từ Mỹ đến Hoành Tân Phan Bội Châu bút đàm về cách mạng với TônTrung Sơn trong khoảng 3 giờ, từ 8 giờ đến 11 giờ đêm Phan Bội Châu viết:

"Ông Tôn vì đã đọc qua quyển Việt Nam vong quốc sử, ông biết trong óc tôi chưa thoát khỏi tư tưởng quân chủ, nên ông hết sức bài bác đảng quân chủ lập hiến là hư nguy, mà kết thúc nghị luận thì cốt muốn đảng nhân Việt Nam gia nhập Trung Quốc cách mệnh đảng Hễ đến lúc Trung Quốc cách mệnh thành công, thì đem cả toàn lực kéo dắt hết các nước bị bảo hộ ở châu Á đồng thời được độc lập, mà bước thứ nhất là viện trợ cho Việt Nam trước"

[52; 109] Những dòng trích trên đây cho thấy tinh thần yêu nước, ý thức độclập tự chủ của Phan Bội Châu

Mấy ngày sau, Phan Bội Châu lại gặp Tôn Trung Sơn tiếp tục thảo luận

về những vấn đề hôm trước, nhưng không đi đến kết luận nào Sau này, khinhững người cách mạng Việt Nam nhận được sự giúp đỡ của cách mạngTrung Quốc, Phan Bội Châu mới hiểu rõ ảnh hưởng và tác dụng của nhữngcuộc tiếp xúc trên

Cuối năm 1908, Phan Bội Châu đã cùng với một số chí sĩ yêu nước lập

ra Hội Đông Á đồng minh và Hội liên minh Điền - Việt - Quế Từ sau khiphong trào Đông du thất bại, Phan Bội Châu buộc phải rời Nhật Bản, dựa hẳnvào sự giúp đỡ, ủng hộ của nhân dân và nhà cầm quyền vùng Hoa Nam(Trung Quốc) Chính nhờ sự giúp đỡ của những người bạn đồng mệnh này màPhan Bội Châu và các chiến sĩ yêu nước Việt Nam đứng vững được trongnhững năm tháng cực kì khó khăn sau khi bị đuổi khỏi đất Nhật bản

Tháng 10/1911, khởi nghĩa Vũ Xương bùng nổ, chính quyền Dân quốclâm thời được thành lập ở Nam Kinh Cách mạng Tân Hợi đã lật đổ ách thốngtrị của nhà Thanh, kết thúc chế độ quân chủ chuyên chế Trung Quốc Sự thật

đó đã đem lại cho cụ Phan và các đồng chí của cụ một nguồn phấn khởi, intưởng mới Lúc này, tình hình phong trào đấu tranh ở trong nước đã xuống.Cách mạng Việt Nam ở vào thế khó khăn, phải mong chờ vào ngoại viện Màtrong khi đó, Nhật Bản đã lộ rõ dã tâm xâm lược, vậy chẳng ai hơn ngoài xinTrung Hoa Dân quốc viện trợ Hơn nữa, ở đấy đã có sẵn một số cơ sở tổ chứchoạt động của mình, có một số bạn Trung Hoa của các sĩ phu, các du họcsinh Vì vậy, cụ Phan quyết định trở lại Trung Hoa hoạt động.

Tháng 2/1912, Phan Bội Châu lại đến Nam Kinh tìm gặp Tôn TrungSơn, trong lúc công việc đang bề bộn, chỉ có mấy phút nên không giải quyếtđược gì Những người đồng chí của Tôn Trung Sơn mà Phan Bội Châu đượctiếp xúc, cũng không nhận viện trợ ngay cho Việt Nam Hoàng Hưng đã tiếpchuyện Phan Bội Châu và thảo luận việc cụ Phan yêu cầu Trung Quốc giúp

đỡ Việt Nam Thực ra, lúc này, bọn quân phiệt Trung Quốc đã cướp hếtthành quả cách mạng Vì thế, Hoàng Hưng mặc dù không từ chối nhưng nóichưa thể làm được trong lúc này Mà khuyên cụ Phan nên lựa học sinh chovào trường học hoặc tham gia quân đội nước bạn, chuẩn bị nhân tài cho đầy

đủ rồi chờ thời cơ Dù không đạt được như mong muốn, nhưng sau đó,những hoạt động của Phan Bội Châu và một số người yêu nước, đồng chícủa ông đã chịu ảnh hưởng tích cực của Tôn Trung Sơn về chính trị và tổchức Đồng thời, Phan Bội Châu cũng nhận thấy được những hạn chế trongquan điểm của Tôn Trung Sơn về quan hệ đấu tranh chống chủ nghĩa đếquốc giữa hai nước Việt - Trung

Sau đó, nhờ sự giúp đỡ của cách mạng Trung Quốc, rất nhiều chí sĩ yêunước Việt Nam đã theo học và làm việc trong các trường quân sự hoặc trongquân đội Bắc Kinh, Vân Nam, Quảng Đông, Quảng Tây Chí sĩ cách mạng

Trung Quốc đã có sự quan tâm lớn đối với họ "Khi rời Nam Kinh, Phan Bội

Châu còn cầm thư giới thiệu của Hoàng Hưng gặp Đô đốc Quảng Đông Hồ

Hán Dân và Đô đốc Thượng Hải Trần Kỳ Mỹ Trần Kỳ Mỹ tặng cho Phan Bội Châu 4000 đồng và 30 quả lạc đạn Hồ Hán Dân hứa sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh Việt Nam tới Quảng Đông học tập" [7; 125] Những sự

giúp đỡ đó khiến Phan Bội Châu khắc cốt ghi xương không thể quên được,đồng thời, cụ cho rằng có được sự giúp đỡ quý báu đó bắt nguồn từ hai lầngặp Tôn Trung Sơn ở Nhật Bản

Thượng tuần tháng 2/1912, trong cuộc hội nghị tại nhà Lưu Vĩnh Phúc(Quảng Đông), đông đảo đại biểu quyết định thủ tiêu Duy tân hội và thành lậpViệt Nam Quang phục hội Vấn đề được nêu ra và thảo luận trong hội nghị làtheo quân chủ hay dân chủ Cụ Phan Bội Châu là người đầu tiên đề ra và cũng

là người tranh luận hăng hái nhất để bảo vệ chủ nghĩa dân chủ và cuối cùngđược đa số tán thành Khuynh hướng dân chủ tư sản bấy lâu âm ỉ trong người

cụ Phan do ảnh hưởng của cuộc cách mạng tư sản Trung Quốc thúc đẩy giờđây đã phát triển hơn một bước

Sự ra đời của Việt Nam Quang phục hội đánh dấu bước tiến mới củacách mạng Việt Nam, đồng thời thể hiện sự chuyển biến tư tưởng chính trịcủa Phan Bội Châu Việt nam Quang phục hội ra đời, tôn chỉ duy nhất của hội

là đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt Nam, thành lập nước Cộng hoàDân quốc Việt Nam Hội trưởng là Cường Để và Tổng lý là Phan Bội Châu

Qua các bước chuẩn bị xong mọi thứ, Quang phục hội chuyển sangbước thực hiện vũ trang cách mạng Muốn thực hiện việc này chỉ có haiphương pháp: Trong thì vận động binh lính, ngoài thì nhờ Trung Quốc việntrợ Với cương lĩnh hoạt động của Việt Nam Quang phục hội, do Phan BộiChâu chủ soạn thì chúng ta thấy rất rõ ảnh hưởng của cách mạng Trung Quốcđối với Phan Bội Châu như thế nào

Tiếp đến là Hội Chấn hoa hưng Á được thành lập do Đặng Cảnh Á,người Trung Quốc làm Hội trưởng Chương trình hành động của Chấn hoa

hưng Á chủ yếu cốt làm cho Việt Nam Quang phục hội thực hiện nhanhchóng việc đánh đổ thực dân Pháp Những việc làm của Việt Nam Quangphục hội và của Chấn hoa hưng Á đều có phần đóng góp chủ yếu và tích cựccủa Phan Bội Châu Nhưng, do đâu mà cụ lại biết chuyển hướng về cáchmạng Trung Quốc Rõ ràng đây không phải là một việc ngẫu nhiên Cáchmạng Tân Hợi thành công, đánh dấu sự thắng lợi bước đầu của cách mạng tưsản ở Trung Quốc và có ý nghĩa quốc tế lớn lao Trước làn sóng cách mạngđang dâng lên ở Trung Quốc như thế, không thể không làm cho những ngườihoạt động cách mạng Việt Nam suy nghĩ: Nếu không thay đổi chủ trương, bỏchủ trương quân chủ để đi theo dân chủ thì sẽ bị cô lập Hơn nữa, tình hìnhtrong nước lúc này có những thay đổi căn bản Tính chất phong kiến lại thêmmột nền kinh tế tư bản chủ nghĩa mang tính chất thuộc địa Hoàn cảnh trong

và ngoài nước như vậy đòi hỏi phải có một chủ trương, đường lối cách mạngphù hợp hơn Phan Bội Châu là người thức thời, đã từng sống lâu năm ở nướcngoài, đã có dịp tiếp xúc với Tôn Trung Sơn và các đảng Nhân đảng TrungQuốc Cho nên, phong trào cách mạng do cụ lãnh đạo trong hồi này đã có mộtbước tiến bộ mới, khuynh về dân chủ cách mạng

2.1.2 Giai đoạn 1913 - 1924

Khoảng giữa năm 1913, cuộc cách mạng thứ hai của Trung Hoa lan đếnLưỡng Quảng Trần Quýnh Minh lúc đó đang đứng về phe cách mạng đemquân đi viện trợ cho quân Hồ Nam Lục Vinh Đinh và Long Tế Quang theolệnh của Viên Thế Khải đem quân đánh Trần Quýnh Minh Long Tế Quangchiếm được Quảng Đông và được Viên Thế Khải cử làm Tỉnh trưởng Lúc đó,Viên Thế Khải đã tỏ thái độ “mơn trớn” đối với các cường quốc châu Âu, nênđối với cách mạng Việt Nam hắn không dung nạp Cơ quan của Hội ViệtNam quang phục phải giải tán Phan Bội Châu phải thuê một cái nhà để choanh em ở Tình hình Đức, Pháp lúc bấy giờ rất căng thẳng, chiến tranh sắp

xảy ra Vì thế, Chính phủ Pháp lại càng để ý theo dõi hành động của Phan BộiChâu và các đồ đảng của cụ.

Cuối năm 1913, tên toàn quyền Đông Dương Xa-rô đến Quảng Đônggiao thiệp với Long Tế Quang yêu cầu bắt Phan Bội Châu Trong hoàn cảnh

đó, Phan Bội Châu đã khuyên Kỳ ngoại hầu Cường Để về Nam vận động một

số tiền để cùng đi châu Âu

Kỳ ngoại hầu Cường Để về Nam quên được 50000 đồng, nhưng lúc

trốn sang đến Hương Cảng thì bị cảnh sát Anh bắt "Đầu năm 1914, thực

dân Pháp đã dùng thủ đoạn đê hèn để làm cho Long Tế Quang bắt Phan Bội Châu Bản thân Long vốn là một tiểu nhân, sẵn sàng có lợi thì làm, chứ không kể gì liêm sỉ Xa-rô thuê một người Quảng Đông có quen Phan là Quan Nhân Phủ với số tiền 2000 đồng để tên này vu cáo Phan là tư thông với đảng phái của Trần Quýnh Minh Thế là Phan Bội Châu và Mai Lão Bạng đều bị bắt Tuy vậy, chứng cớ mà Phan Bội Châu thông đồng với Trần Quýnh Minh không có mà việc giữa Long Tế Quang với thực dân Pháp lại không xong, nên Long chưa giao Phan Bội Châu cho Pháp mà cứ giam mãi

ở núi Quan Âm" [41; 151].

Ở nhà tù Quảng Đông, chế độ nghiêm ngặt, Phan Bội Châu không đượcgặp người Việt Nam Nhưng vì Long Tế Quang là người Vân Nam, bị ngườiQuảng Đông chán ghét, mà người giám ngục Lưu Á Tam là người QuảngĐông lại có cảm tình với Phan Bội Châu Vì vậy, mấy năm ở tù, Phan BộiChâu vẫn nhận được tin tức ở ngoài nhờ sự giúp đỡ của Lưu Á Tam

Lúc bấy giờ, Tổng lý kiêm Lục quân bộ trưởng ở Bắc Kinh là Đoàn KỳThuỵ và Nguyễn Thượng Hiền lúc đó cũng đang ở Bắc Kinh, các nhà yêunước của ta đang ở Quảng Đông điện gấp cho Mai Sơn cầu cứu, lấy mệnhlệnh ở lục quân đánh điện cho Long Tế Quang, bảo ông phải bảo vệ nhà yêunước Phan Bội Châu Lúc ở trong nhà ngục tại núi Quan Âm, được tin chiến

tranh thế giới bùng nổ, tình hình thế giới có nhiều chuyển biến lớn, Cáchmạng tháng Mười Nga thắng lợi Tất cả đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến các nước,trong đó có Trung Quốc Những điều kiện lịch sử ấy sẽ góp phần quy định sựchuyển biến mới trong tư tưởng chính trị cũng như trong hoạt động thực tiễncủa Phan Bội Châu ở giai đoạn này Phan Bội Châu rất phấn khởi, nghĩ rằngPháp đang bận chiến tranh, thì cách mạng sẽ Việt Nam rất thuận lợi Phan BộiChâu quyết định nếu được ra tù, thì sẽ nhận cơ hội này trốn về nước làm mộtcuộc vận động lớn.

Đến năm 1917, Long Tế Quang bị thua bỏ Quảng Đông đi QuỳnhChâu, cùng với sự giúp đỡ của các chí sĩ cách mạng Trung Quốc và các nhàyêu nước của ta, nên Phan Bội Châu lại được ra tù Sau khi ra tù, Phan BộiChâu lại nhận được sự giúp đỡ của chí sĩ cách mạng và nhân dân Trung Quốc

để tiếp tục hoạt động Phan Bội Châu vào ở nhà bà Chu Thị Quán Bà đã nói

với Phan Bội Châu rằng: "Gần vài tháng nay, trinh pháp nước Pháp, không

ngày nào không đến nhà ta" [52; 252] Bởi vì Long Tế Quang thua bỏ Quảng

Đông, người Pháp cũng nghĩ là Phan Bội Châu thoát ngục nên rình mò gắtgao Sau đó, được Chu Bá Linh giúp đỡ, Phan Bội Châu đến nhà Bà cho biếtmấy lần Pháp cho mật thám đi lại nhà để hỏi dò tin tức Sợ sa vào lưới địch,Phan Bội Châu vội đi Hàng Châu, là nơi mà hiện tại Nguyễn Thượng Hiền và

Hồ Hinh Sơn đang tạm trú Ở Hàng Châu, Phan Bội Châu được Lê Dư hứa sẽgiúp một số tiền 2000 đồng Phan Bội Châu vẫn biết Lê Dư mới ra đầu thú vàcũng có suy nghĩ về số tiền này, nhưng vì Phan Bội Châu muốn về nước hoạtđộng mà chưa có tiền, nên cũng định lợi dụng số tiền này để làm lộ phí Lúc

đó, chiến tranh thế giới lần thứ nhất đã hơn ba năm, tin Đức thắng nhiều trận

đã được báo Trung Quốc đăng lên, làm cho Phan Bội Châu thấy có thể nhân

cơ hội này để đánh kẻ thù

Lúc đó, Nhật Bản đã tuyên chiến với Đức, nhưng theo Trần Hữu Công

- là Nguyễn Thức Canh, lúc đó ở Nhật, sau đi học ở Đức, đậu bằng y khoa