Đời sống thị dân trong tiểu thuyết hồ anh thái

Song thành công nổi bật của ôngnằm ở tiểu thuyết, đặc biệt mảng tiểu thuyết viết về đề tài đời sống thị dân.Trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, đời sống thị dân đã thực sự trở thành một đềtài

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ THƯƠNG

ĐỜI SỐNG THỊ DÂN TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRẦN THỊ THƯƠNG

ĐỜI SỐNG THỊ DÂN TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS LÊ THỊ HỒ QUANG

NGHỆ AN - 2014

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy,

cô giáo trong khoa Ngữ Văn – Đại học Vinh đã cho tôi nhiều chỉ dẫn khoahọc quý báu, cảm ơn gia đình và bạn bè đã quan tâm giúp đỡ Đặc biệt, nhândịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên, T.S Lê Thị HồQuang – người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ rất tận tình cho tôitrong suốt dài thời gian nghiên cứu

Trước một vấn khá hóc búa, mặc dù đã có nhiều cố gắng tìm tòi nhưngngười thực hiện vẫn không tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi rất mongnhận được nhiều hơn nữa những sự góp ý, chỉ bảo của quý thầy cô giáo vàtoàn thể các bạn để công trình được hoàn thiện hơn nữa

Nghệ An, tháng 9 năm 2014

Tác giả

NHÀ VĂN HỒ ANH THÁI

QUY ƯỚC VIẾT TẮT

Nxb: Nhà xuất bảnTP: Thành phố

Cách chú thích tài liệu trích dẫn: số thứ tự tài liệu đứng trước, số

trang đứng sau Ví dụ: [51, 391]nghĩa là số thứ tự của tài liệu trong mục Tài liệu tham khảo là 51, nhận định trích dẫn nằm ở trang 391 của tài liệu này.

MỤC LỤC

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 6

7 Cấu trúc luận văn 6

Chương1 8

NHÌN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI ĐỜI SỐNG THỊ DÂN 8

TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 8

1.1 Khái niệm thị dân và đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết 8

Việt Nam sau 1975 8

1.1.1 Khái niệm thị dân 8

1.2.1 Cuộc đời, con người 14

1.2.2 Hành trình sáng tạo 17

2.1 Nét đặc thù trong cái nhìn về đời sống thị dân của Hồ Anh Thái .32 2.2.2 “Nguyên lý xác thịt” và “nguyên lý đồng tiền” - cơ sở của mọi mối quan hệ trong đời sống thị dân 42

Chương 3 72

NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN ĐỜI SỐNG THỊ DÂN 72

TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 72

72 3.1 Cách tổ chức văn bản tiểu thuyết 72

3.2 Cách sử dụng “ngôn ngữ thị dân” 84

3.4.2 Các hình thức giễu nhại trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái 111 3.4.3 Hiệu quả của bút pháp giễu nhại trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái 117 KẾT LUẬN 119

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Quan điểm mỹ học mới về con người, đời sống và sự sáng tạo đãkhiến tiểu thuyết Việt Nam sau Đổi mới (1986) đến nay thực sự khởi sắc.Nhiều đề tài, chủ đề vốn trước đây chưa được khai thác và nhìn nhận xứngđáng nay được đào sâu và khơi mở ở nhiều chiều kích khác nhau Đặc biệt,đời sống thị dân là đề tài thu hút được nhiều cây bút quan tâm thể hiện Khiviết về đề tài này, mỗi nhà văn đều cố gắng tìm tòi một hướng đi riêng đểkhẳng định dấu ấn cá nhân của mình Tiêu biểu là các tác giả Nguyễn HuyThiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, NguyễnBình Phương, Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Thu Huệ…

1.2 Hồ Anh Thái là một gương mặt xuất sắc của văn xuôi Việt Namđương đại Với bút lực dồi dào và cách nhận thức, thể hiện vấn đề độc đáo,ông sớm ghi dấu ấn cá nhân với thể loại truyện ngắn và có thành tựu đáng kể

ở cả mảng tiểu luận, chân dung văn học Song thành công nổi bật của ôngnằm ở tiểu thuyết, đặc biệt mảng tiểu thuyết viết về đề tài đời sống thị dân.Trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, đời sống thị dân đã thực sự trở thành một đềtài trọng điểm để ngòi bút ông hướng tới khai thác, lý giải Nhạy bén và tinhtường, nhà văn đã phản ánh hiện thực đô thị vào trong tác phẩm của mình mộtcách sinh động, hấp dẫn và mới lạ Điều đó được minh chứng qua nhiều tác

phẩm, chẳng hạn: Người và xe chạy dưới ánh trăng, Người đàn bà trên đảo, Trong sương hồng hiện ra, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm, SBC là săn bắt chuột

1.3 Mặc dù đời sống thị dân là một đề tài quan trọng, xuyên suốt trongtiểu thuyết Hồ Anh Thái, song nó vẫn chưa được tìm hiểu, nghiên cứu mộtcách hệ thống, kĩ lưỡng Vì vậy, chúng tôi quyết định chọn “Đời sống thị dântrong tiểu thuyết Hồ Anh Thái” làm đề tài nghiên cứu của luận văn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Cho đến thời điểm hiện tại, Hồ Anh Thái luôn khẳng định mình lànhà văn chuyên nghiệp, có bút lực sung sức và thái độ lao động nghệ thuậtnghiêm túc Ông có nhiều đóng góp trong tiến trình cách tân bộ mặt văn chươngđương đại Chính vì vậy, đã có rất nhiều bài viết và công trình nghiên cứu vềsáng tác của Hồ Anh Thái Các bài viết và công trình này đều chú ý nhấn mạnhđặc trưng bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ, cách tân nghệ thuật… của tác giả quamỗi tác phẩm

2.2 Trước luận văn này, vấn đề đời sống thị dân trong tiểu thuyết Hồ AnhThái đã được một số tác giả đề cập đến song chủ yếu mới chỉ dừng lại ở nhữngtiểu thuyết riêng lẻ Liên quan đến đề tài nghiên cứu, có thể điểm qua một sốcác ý kiến sau đây:

Người và xe chạy dưới ánh trăng đánh dấu thành công bước đầu ở thể loại

tiểu thuyết của Hồ Anh Thái cũng như vấn đề đời sống thanh niên thành thịông đặt ra trong đó Tác phẩm đã nhận được giải thưởng văn xuôi 1986 -1990của Hội nhà văn Việt Nam và Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Về tác

phẩm này, tác giả Vũ Bão trong bài Bức tranh thu nhỏ thời hậu chiến đăng trên báo Sức khoẻ và Đời sống năm 2003, nhận định:" Thành công của cuốn

tiểu thuyết đầu tay đã cổ vũ Hồ Anh Thái dấn thân vào công cuộc khám phámảnh đất đầy gai góc thời hậu chiến Anh đã bắt trúng mạch nỗi đau truyền

kiếp của con người".

Tác giả Xuân Cang nhận ra: “Người và xe chạy dưới ánh trăng miêu tả

những con người, những quan hệ người trong một khu tập thể, nhưng phẩmchất người hình thành từ cuộc đời xô bồ, loang loáng như cái cảnh nhọc nhằnngười và chiếc xích lô chạy dưới ánh trăng trong một đêm sau chiến tranh ở

Hà Nội” [51, 391]

Tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế tập trung hướng về đời sống thị dân Tác giả Trần Thị Hải Vân trong công trình: Cõi người trong thế giới

nghệ thuật của Hồ Anh Thái có cái nhìn khái quát về đối tượng thị dân trong

tiểu thuyết của Hồ Anh Thái: “Tầng lớp thị dân trong tiểu thuyết của Hồ AnhThái gần như là cả một xã hội đông đảo nhưng có phần nhốn nháo, ở đónhững con người lương thiện tốt đẹp dường như quá hiếm hoi, ít ỏi (…) HồAnh Thái lôi tất cả họ lên sân khấu trò đời, không chừa một ai, để phân tích,soi ngắm, bình phẩm, chế giễu và cả lên án…” [53, 63]

Tác giả Phạm Chí Dũng trong bài Ám ảnh và dự cảm khẳng định vị trí

của cuốn tiểu thuyết này trong việc phản ánh đời sống thị dân hiện đại: “Trênvăn đàn Việt Nam trong khoảng mười mấy năm nay, chúng ta cũng đã đụngchạm với nhiều sự thật về mặt trái của một xã hội đang bị tha hóa với tốc độ

nhanh về đạo đức được phơi bày ra trong không ít tác phẩm Nhưng Cõi người rung chuông tận thế có lẽ là một trong số ít những sự phơi bày được

văn học hóa thành công…” [53, 301]

Tác giả Phạm Anh Minh trong bài viết Cõi người rung chuông tận thế

từ góc nhìn Phật giáo, nhận xét về mặt trái của đời sống thị dân thể hiện trong

tác phẩm: “Với dung lượng ít (241 trang), lối viết hàm súc, nén chặt, Hồ AnhThái đã vạch ra mặt trái của cõi người hiện đại: Sự xuống cấp về mặt nhâncách, đạo đức của nhiều lớp người; lối sống buông thả của những kẻ có tiền,

có quyền; sự thiếu trách nhiệm của con người, sự dung túng của xã hội;những bất công trong cuộc sống…” [53, 330]

Sau Cõi người rung chuông tận thế, Hồ Anh Thái cho ra đời tiểu thuyết Mười lẻ một đêm Đây là tác phẩm khẳng định sở trường của Hồ Anh Thái

với đề tài đời sống thị dân

Tác giả Trần Quỳnh Trang trong công trình Phong cách tiểu thuyết Hồ Anh Thái đã nhận xét về thế giới nhân vật thị dân trong tiểu thuyết này như sau: “Mười lẻ một đêm là tiểu thuyết trào lộng châm biếm sắc sảo nhiều thói

tật đáng cười của con người trong xã hội đương đại Tác phẩm như một “tấn

trò đời” tập hợp nhiều chân dung biếm họa độc đáo thành thị, những nhốnhăng kệch cỡm của đời sống thị dân” [64, 79].

Lê Thị Cần trong Giọng điệu nhại trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm đã

nhận định: “Tác giả kịch liệt phê phán lối sống gấp gáp xô bồ đang và sẽ cuốncon người vào vòng xoáy của sự xa hoa tầm thường Bộ mặt đô thị với nhữngnét đẹp riêng đang dần mất đi bởi một bộ phận không nhỏ thị dân đang trượtdài trên con đường tha hóa, thậm chí là vật hóa” [9, 62]

Tác giả Ngọc Lan nhận xét khái quát: “Trong Mười lẻ một đêm người

ta thấy hiện rõ bộ mặt Hà Nội và Sài Gòn với sự “giàu xổi” của giới trí thức

Sự kệch cỡm của những Phòng khách, sự tẻ nhạt của lớp thị dân, thói trưởnggiả của giới thượng lưu…” [57, 343]

Nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái nhận định: “Thoạt nhìn, thấy nhàviết tiểu thuyết kể lan man toàn chuyện đời sống thường nhật vặt vãnh củamột xã hội thị dân Việt Nam đương đại, đang trôi chảy, như hằng ngày ta vẫnthấy Nhưng đọc kỹ, ngẫm kỹ, lại thấy nhiều điều đáng khóc, đáng nghĩ, đángcười…” [57, 367]

Tiếp nối thành công khi viết về đề tài đời sống thị dân, năm 2012, Hồ

Anh Thái tiếp tục cho ra đời tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột.

Tác giả Thi Thi trong bài Chuyện đời sinh động đăng trên trang http://hoanhthai.vn có nhận xét về hiện thực đô thị được thể hiện trong tiểu

thuyết này: “Đó là một tiểu thuyết miêu tả hiện thực với ngồn ngộn chuyệnđời, ở các lĩnh vực Từ chuyện buôn đất, làm sân golf, phá biệt thự cổ, ma túyđến chuyện xã hội đại gia và chân dài, nữ doanh nhân ham việc quên lấychồng… và rất nhiều chuyện bi hài của các giới nghề nghiệp” (2011)

Trong bài Hồ Anh Thái lấy chữ mà chơi đăng trên báo Thể thao và văn hóa số ra ngày 9-12-2011, nhà văn Đoàn Lê có nhận xét về xã hội lớp thị dân được phản ánh trong tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột: “Mảng xã hội gồm

nhiều tầng lớp, muôn mặt đời thường, bỗng hiện ra trên một sân khấu rối, với

những con rối sinh động (…) mỗi người trong đám nhốn nháo ấy đại diện chotầng lớp họ không lẫn vào đâu được”.

Nhà phê bình Hoài Nam, trong bài Chuyện của người và chuột, đã nhận

xét về tác dụng xây dựng chân dung nhân vật thị dân theo lối biếm họa:

“Dựng lên những chân dung biếm họa trong tiểu thuyết này, nhà văn Hồ AnhThái đã cho thấy ở ông một sự nhạy cảm, một nhãn quan sắc bén, một nănglực nhìn thấu cái xấu, cái giả, cái buồn cười trong các kiểu người thị dân hiệnđại” [36]

Những ý kiến trên đây đều đi đến một kết luận chung: Đời sống thị dân

là vấn đề cơ bản trở đi trở lại trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái Tác giả tỏ rahết sức am hiểu mảng chủ đề này và thực tiễn sáng tác cho thấy ông đã thànhcông Các nhận xét đều điểm qua những thành công trên phương diện ngônngữ, cách xây dựng nhân vật, sử dụng bút pháp…của nhà văn Tuy nhiên,phần lớn các ý kiến cũng mới chỉ dừng lại ở những tác phẩm cụ thể và cũngchưa thật sự đi sâu khảo sát vấn đề khoa học này

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi văn bản khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là Đề tài đời sống thị dân trongtiểu thuyết Hồ Anh Thái

3.2 Phạm vi văn bản khảo sát

Để thực hiện đề tài, chúng tôi sẽ tìm hiểu, khảo sát tất cả các sáng táccủa Hồ Anh Thái, kể các các tác phẩm thuộc các thể loại khác như truyệnngắn, tiểu luận văn học… Tuy nhiên, xuất phát từ mục tiêu và giới hạn của đềtài, chúng tôi sẽ tập trung vào các tiểu thuyết sau đây:

- Người đàn bà trên đảo, (2003, Nxb Phụ nữ, Hà Nội )

- Trong sương hồng hiện ra, (2003, Nxb Phụ nữ, Hà Nội )

- Người và xe chạy dưới ánh trăng (2005, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội)

- Cõi người rung chuông tận thế, (2009, Nxb Lao động, Hà Nội)

- Mười lẻ một đêm, (2013, Nxb Trẻ, Hà Nội)

- SBC là săn bắt chuột, (2013, Nxb Trẻ, Hà Nội)

Đồng thời, khi cần thiết, luận văn cũng khảo sát tác phẩm của các tácgiả khác cùng viết về đề tài này như: Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị ThuHuệ, Phong Điệp, Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh… để so sánh, đốichiếu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nhận diện vị trí của đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết của HồAnh Thái

- Chỉ ra những đặc điểm chính của đời sống thị dân và con người thịdân trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

- Chỉ ra những nét chính về nghệ thuật thể hiện đời sống thị dân trongtiểu thuyết Hồ Anh Thái

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh – đối chiếu, phương pháploại hình, phương pháp phân tích - tổng hợp…

6 Đóng góp của luận văn

Sau khi luận văn hoàn thành, đây sẽ là công trình nghiên cứu tương đốitập trung và hệ thống về đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết Hồ AnhThái

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn có nội dungchính gồm ba chương:

Chương 1: Nhìn chung về đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

Chương 2: Đặc điểm đời sống và con người thị dân trong tiểu thuyết

Hồ Anh Thái

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện đời sống thị dân trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái.

NHÌN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI ĐỜI SỐNG THỊ DÂN

TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 1.1 Khái niệm thị dân và đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

1.1.1 Khái niệm thị dân

Trong quan niệm truyền thống, khái niệm thị dân được hiểu tương đối

hẹp, chỉ những đối tượng là thợ thủ công, những thương gia, những ngườibuôn bán sống ở những khu dân cư sầm uất Trong quan niệm hiện đại, nội

hàm khái niệm thị dân được hiểu một cách rộng rãi hơn Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng phê chủ biên, thị dân là: “Người dân thành thị thời phong kiến,

chuyên sống bằng nghề thủ công hoặc buôn bán” [42, 938] Đây mới chỉ làmột định nghĩa sơ lược, chủ yếu mới dừng lại ở phương diện nghề nghiệp và

chưa chỉ rõ được cấu trúc xã hội - lịch sử của khái niệm thị dân

Bài viết Thị dân và văn hóa thị dân do tác giả Vũ Thị Phương Anh dịch

và giới thiệu trên báo Giáo dục Việt Nam (thứ 5, 10-10-2013) có cách hiểu khái niệm thị dân đáng chú ý Bài viết đặt ra những câu hỏi đi sâu vào những

vấn đề trọng tâm liên quan đến đối tượng này Thị dân – tiếng Anh là urbanitehoặc city-dweller - là gì? Một nơi như thế nào mới được xem là đô thị? Đểsáng tỏ vấn đề trên, bài viết sử dụng cách định nghĩa khái niệm “đô thị”, “thị

dân” trích từ từ điển mạng có tên là Từ điển Đô thị (urbandictionary.com):

“[Thị dân] là người sinh sống ở một trong những thành phố lớn trên thế giới,

có độ tuổi từ 17 đến 44 Là người tiêu dùng khá giả, có quan điểm sống lạcquan và rất khác những người sống ở "thị trấn nhỏ" hoặc khu vực nông thôn”[1] Khái niệm này đã nêu lên một cách tương đối đầy đủ về khái niệm thị dân

trên những phương diện quan trọng như địa điểm sống và làm việc, độ tuổi, tưtưởng sống…

Ngoài ra, bài viết còn trình bày một số đặc điểm cơ bản của thị dân

Theo tác giả bài viết, “thị dân có 6 đặc điểm chính: Thiếu thời gian, tự hào về

văn hóa đô thị, có hiểu biết về truyền thông (media-literate), có ý thức vềthương hiệu hàng hóa, tiêu dùng theo thị hiếu (trend-sensitive) và có ý thức vềvăn hóa

Với mục đích xác định những đặc trưng cơ bản của con người thị dân,

trang www.diendan.org có đăng tải bài viết Hồn vía đô thị và cốt cách thị dân Bài viết nêu lên cách hiểu về khái niệm thị dân như sau: “Thị dân, nói

chung là những người có lối sống, sinh hoạt phù hợp với cơ cấu thời gianhành chính, tác phong công nghiệp của đô thị, khác với dân cư ngoại ô hayven đô có những nghề nghiệp, sinh hoạt khác” [44] Định nghĩa này lại chú ýđến phương diện tác phong công việc của con người đô thị trong sự đối sánhvới các cư dân của những vùng khác

Như vậy, ở mỗi cách hiểu về thị dân khác nhau đều có những hạt nhânhợp lý riêng của nó Từ những định nghĩa trên đồng thời qua những quan sát

từ hiện thực đời sống, chúng tôi đi đến cách hiểu về khái niệm thị dân trong

luận văn như sau:

Thị dân là người dân sinh sống ở thành phố, đô thị lớn Họ là những

đối tượng có trình độ văn hóa khá cao, đời sống vật chất tương đối sung túchoặc giàu có, có hiểu biết về truyền thông, có thị hiếu thẩm mỹ khá tinh tế,thường làm việc trong những ngành nghề có hàm lượng chất xám cao.Phương thức sản xuất của thị dân khác hẳn với những vùng địa lý khác nhưnông thôn hay miền núi

Sống trong môi trường thành thị, được tiếp nhận những thành tựu vềmặt kinh tế, khoa học – kĩ thuật, văn hóa… những cư dân này thường có trình

độ và kĩ năng lao động, cũng như lối sống và cách suy nghĩ, ứng xử mang tính

đặc thù, khác hẳn với người sống ở khu vực khác Từ xưa đến nay, tầng lớpnày luôn giữ một vai trò hết sức quan trọng trong sự phát triển xã hội.

1.1.2 Đề tài đời sống thị dân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đến nay

Đời sống thị dân là một hiện thực phong phú lôi cuốn sự chú ý củanhiều nhà văn trong mọi giai đoạn, đặc biệt là thời kỳ văn học sau 1975 Đềtài đời sống thị dân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 là bức tranh đa dạngcủa sự pha tạp nhiều mảng màu khác nhau trong xã hội Nhiều tác giả thuộccác thế hệ khác nhau đã khai thác đề tài này trên nhiều phương diện, góccạnh Có thể kể đến nhiều tác giả như Ma Văn Kháng, Trung Trung Đỉnh,Chu Lai, Lê Lựu, Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn…

Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn đầu tiên nhận ra được sự thayđổi của con người và cuộc sống đô thị trong thời buổi kinh tế thị trường Sựbiến động đó được thể hiện ở những “tế bào” nhỏ nhất của xã hội – gia đình.Trong mắt nhà văn, đời sống đô thị với một bộ phận dân cư đang dần dần bịchi phối bởi lối sống xô bồ, chỉ biết chạy theo đồng tiền, địa vị, quyền lực mà

quên đi tình nghĩa, đạo lý Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Côi cút giữa cảnh đời… là những tiểu thuyết hay viết

về đề tài này

Trong Mưa mùa hạ, thông qua những số phận như của Trọng, của Nam và

một số nhân vật khác như của ông Cần, ba của Trọng, nhà văn đặt ra một vấn

đề xã hội lớn lao, khẩn thiết Đó là cuộc đấu tranh của con người với cái xấu,cái ác, với những biểu hiện tiêu cực, ngăn trở cuộc sống chân chính, cản trở

bước tiến của xã hội Mùa lá rụng trong vườn chứng minh sức mạnh tàn phá

vô song của đồng tiền đến cuộc sống của mỗi gia đình (như tổ ấm của ông

Bằng) và của tất cả những con người trong đời sống hiện đại Đám cưới không có giấy giá thú viết về nhân vật trí thức đô thị với sự khao khát được

sống hết mình với sự nghiệp giáo dục song lại luôn bị gánh nặng cơm áo ghì

sát đất Họ luôn khắc khoải, dằn vặt bởi sự sa sút về nhân cách người thầygiáo, đầy lo âu, buồn tủi về cuộc đời.

Trung Trung Đỉnh, Chu Lai, Lê Lựu cũng là những nhà văn có nhiều tácphẩm viết về đề tài đời sống thị dân rất thành công và sâu sắc Với họ, khôngkhí của đời sống đô thị thời hậu chiến và những mâu thuẫn này sinh trong thời

kỳ đổi mới với bao vấn đề ngổn ngang đã thành động lực thôi thúc sáng tác.Các nhà văn này chủ yếu tái hiện cuộc sống thị dân trong giai đoạn chuyểntiếp từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường

Hai nhà của Lê Lựu chiếu ống kính vào một góc nhỏ nơi thành thị Đó là

“một cái góc nhỏ đầy rẫy sự đểu cáng trong thành phố”, “cái tận cùng của xãhội đã vỡ mất rồi, đàn ông không ra đàn ông, đàn bà không ra đàn bà” [33,

42] Phố của Chu Lai cũng là tiểu thuyết viết về đề tài đời sống thị dân Phố

là tác phẩm về cơn lốc chuyển mình của một phố lính nói riêng và đất nước

nói chung Gia đình Thảo – Nam trong Phố là một mái nhà hạnh phúc, êm ấm

nhưng rồi cuộc sống đời thường với những lo toan, mưu tính cuối cùng đãkhiến tổ ấm ấy phải tan vỡ Sức mạnh của đồng tiền, những cám dỗ vật dục đãđẩy Thảo từ một người phụ nữ ngoan hiền thành người đàn bà ngoại tình tộilỗi Còn Nam, vì không thể thích nghi với sự phức tạp của đời sống kinh tế thịtrường mà anh đã dần dần trở nên xa lạ, lạc lõng trong chính ngôi nhà mình,với chính người vợ của mình

Trung Trung Đỉnh cũng đề cập đến đời sống thị dân trong nhiều tiểu

thuyết Tiêu biểu là Ngõ lõ thủng Trong tác phẩm này, ông quan tâm nhiều

vấn đề của đời sống xã hội hiện đại, nhìn thấy mọi trật tự của đời sống con

người đều bị đảo lộn nghiêm trọng “Lỗ thủng” ở đây thực chất là lỗ thủng về

nhân cách, lỗ thủng văn hóa trong từng con người Ví như Xoay, một nhà vănđộc thân chỉ biết mê mải làm nghề và luôn chân thành, chân chất, thật thàtrong tình yêu với Sương mà không hề biết đến những toan tính cùng cáchsống thực dụng của cô Sự va chạm giữa hai lối sống thực dụng, cơ hội với

chân thật, hồn nhiên ẩn dưới những câu chuyện tưởng chừng hài hước nhưngkhông thiếu bi kịch Một Ron, luôn luôn cúc cung tận tụy cho sự nghiệp, cứnghĩ cấp trên đã nói là phải đúng, đã đúng là phải làm, đã làm quyết khôngsai, rốt cuộc ra về tay trắng, hóa thành một anh ngớ ngẩn, nhìn con chết màbất lực…

Có thể nói, thông qua sự thể hiện đời sống đô thị, văn học có thể phản ánh

rõ nhất sự biến đổi sâu sắc của một xã hội Việt Nam đang trên đà mở cửa, hộinhập thế giới, với nhiều sự đổi thay tích cực nhưng cũng không ít bất ổn, xôbồ Điều này còn được thể hiện khá thành công qua tiểu thuyết của Nguyễn

Việt Hà (với các tiểu thuyết Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn…) và Đỗ Phấn (với các tiểu thuyết Vắng mặt, Rừng người, Chảy qua bóng tối, Gần như

là sống…) Các tác giả này viết về đô thị với cái nhìn từ bên trong Hình ảnh

đô thị và chân dung người thị dân đương đại trong những tác phẩm của họkhông phải bao giờ cũng đẹp, thường xấu là đằng khác, nhưng không thể phủnhận rằng bao giờ những cái viết ấy cũng thể hiện một sự thân thuộc đô thị,bao giờ cũng đau đáu một “tâm thế thị dân”

Trong Cơ hội của Chúa, nhiều thang bậc giá trị đời sống đã tan tành, đổ

vỡ Thời thế hỗn loạn Cả những niềm tin tôn giáo cũng trở nên mong manh,đáng ngờ vực Nguyễn Việt Hà đã dựng lên những con người, với hoàn cảnh

và lối sống khác nhau, song khá quen thuộc trong xã hội thị dân hiện đại.Hoàng, có khả năng như “một nhà tư tưởng lớn” nhưng chỉ được xếp làm mộtnhân viên trực điện thoại, yêu nhưng bị chiếm đoạt tình yêu, không tìm đượcchỗ dung thân nơi nền văn minh kỹ trị Nhã, người đàn bà xinh đẹp và tháovát, lao vào làm giàu như để giải thoát khỏi nỗi khao khát tình yêu nhưngkhông được, và cũng không bao giờ có được một tình yêu đích thực Tâm, emHoàng, một người có chí lớn, đã đặt sự nghiệp làm giàu lên trên hết, trên cảtình yêu, trên cả học vấn, ước mơ là một triệu phú đô la đầu tiên, cũng khôngthể đạt được ước vọng đó, bởi cơ chế xã hội không cho phép Còn Bình, con

ông cháu cha, thông minh đẹp trai, có địa vị để đạt được tất cả, nhưng thựcchất vẫn không đạt được gì, bởi cái địa vị ấy là nguyên nhân của sức mạnhcũng đồng thời là nguyên nhân của sự tha hóa (Hai bố con loạn luân, quan hệcùng một cô gái, muốn có tình yêu phải đi chiếm đoạt người yêu của anh ruộtbạn mình)

Tiểu thuyết Đỗ Phấn “lên án tất cả những thói rởm hợm của xã hội thị dânđương đại nhưng lại cũng rất dễ dàng hòa tan vào nó, ngay ở cả chính nhữngcái rởm hợm ấy” [11, 246] Ở các tiểu thuyết của ông, người ta thấy một đôthị đang vỡ ra, đang bị cày xới, sục sạo trong cuộc chiến giữa bản thể và

những lai tạp nhố nhăng Nếu như ở Vắng mặt là sự đào sâu vào bi kịch cá nhân, loay hoay ở những vấn đề mang tính cá nhân thì ở Chảy qua bóng tối

lại có sự cực đoan khi cắt nghĩa các vấn đề của đô thị và những hệ lụy của nóvới cách nhìn rất dễ khiến những kẻ “ngụ cư chân chính” phải chạnh lòng ĐỗPhấn sẵn sàng chỉ ra cái sự nhộn nhạo của đô thị là do những kẻ nhập cư, là

do những bát nháo của “nửa kia thành phố”, phần đất mới nhập vào làm mất

thế “rồng cuộn hổ ngồi” Còn đến Rừng người, người ta đã thấy một đô thị

không hẳn là Hà Nội, một khái niệm đô thị ở tầm cao hơn, đã có sự liên kếtvới các “đô thị vệ tinh”, các vùng nông thôn lân cận để vấn đề không còn làcủa một đô thị riêng lẻ nào Cùng với tiến trình mở rộng địa lý của Thủ đô,không gian tiểu thuyết của Đỗ Phấn cũng có sự mở rộng để hướng tới mộtThủ đô rộng lớn hơn và cũng tượng hình hơn, để nói những vấn đề của thờiđại

Bằng việc điểm qua một số tiểu thuyết tiêu biểu, ta có thể thấy, đời sốngthị dân thực sự đã trở thành đề tài quan trọng trong tiểu thuyết Việt Nam sau

1975 Muôn mặt đô thị hậu chiến và thời kỳ kinh tế thị trường được phản ánh mộtcách sâu sắc, đa chiều, thể hiện những cách nhìn nhận, lý giải mới về hiện thực

1.2 Hồ Anh Thái – một gương mặt nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.2.1 Cuộc đời, con người

1.2.1.1 Cuộc đời

Hồ Anh Thái là tác giả tiêu biểu của nền văn học sau Đổi mới Ôngđược đánh giá là nhà văn có vốn kiến thức, văn hóa phong phú và năng lựcsáng tác dồi dào Hồ Anh Thái sinh ngày 18 tháng 10 năm 1960 Quê gốc ởQuỳnh Đôi – Nghệ An Tuy vậy, nhà văn từng bộc bạch rằng chỉ biết quê qualời kể của cha mẹ mình Bởi, ông sinh ra và lớn lên ở Hà Nội rồi trưởng thành

và công tác ở Hà thành từ bấy đến nay Cuộc đời ông phần lớn gắn liền vớikhông gian đô thị ồn ã, phát triển từng ngày với tất cả những tiến bộ và hạnchế của nó

Năm 1977, Hồ Anh Thái tốt nghiệp THPT rồi theo học Đại học Ngoạigiao ngành Quan hệ Quốc tế Sau khi tốt nghiệp (1983), ông tham gia viết báo

và làm việc tại Bộ ngoại giao, công tác ở nhiều quốc gia Âu – Mỹ, đặc biệt là

Ấn Độ, Iran Năm 1995, ông nhận bằng Tiến sỹ văn hóa phương Đông

Là người giỏi ngoại ngữ, có kiến văn hóa sâu rộng, ông còn là giảngviên thỉnh giảng ở một số trường đại học của Mỹ như Đại học Tổng hợpWashington… Hồ Anh Thái đến với nghề văn từ năm 17 tuổi Từ đó đến nay,mỗi tác phẩm của ông khi ra mắt luôn nhận được sự quan tâm của độc giả.Ông thành danh khá sớm khi tuổi đời chưa đầy 20 Năm 1986, nhờ bướcngoặt từ Đại hội Đảng lần thứ VI, cùng với sự chuyển mình của xã hội, đấtnước, văn học Việt Nam cũng dần sáng tạo theo quỹ đạo mới, đạt được nhiềuthành tựu Trong dòng chảy đó, Hồ Anh Thái dần nổi lên như một gương mặttác giả xuất sắc của văn xuôi Việt Nam đương đại

Năm 2000, ông được bầu làm chủ tịch Hội nhà văn Hà Nội (đến năm2010) Trong khoảng thời gian từ 2005 – 2010, ông được bầu là Ủy viên Ban

chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam Hồ Anh Thái đã từng sống và làm việcnhiều năm tại Ấn Độ và một số nước khác trên thế giới

Hiện nay, Hồ Anh Thái đang làm việc tại Bộ ngoại giao, giữ chức vụPhó Đại sứ Việt Nam tại Iran

1.2.1.2 Con người

Tài hoa, lịch lãm, có kiến thức văn hóa và chuyên môn sâu rộng, nhạycảm, hài hước là những từ có thể dùng gọi tên chính xác tuy chưa thật đầy đủkhi nói về con người Hồ Anh Thái

Với tư cách là một nhà ngoại giao, một nhà văn, hiếm có tác giả nàođược đi nhiều nơi và tiếp xúc với nhiều vùng văn hóa khác nhau như Hồ AnhThái Chính điều này đã tạo điều kiện thuận lợi hình thành nên ở ông một kiếnthức phong phú và phông văn hóa dày dặn, một cảm quan đời sống và vănchương tinh nhạy, sắc bén

Nhìn lại hành trình sáng tạo và những tư tưởng mà ông bộc bạch trongquá trình sáng tác, có thể khẳng định rằng, Hồ Anh Thái là nhà văn đầy tráchnhiệm, nghiêm túc với ngòi bút của mình Ngay từ khi mới bắt đầu sáng tác,

“Hồ Anh Thái tự đặt lịch: mỗi ngày tôi phải đều đặn viết ít nhất hai tiếng.Người viết chuyên nghiệp phải thế, ngồi vào bàn là phải đủ kỹ năng để huyđộng cảm hứng Chờ cảm hứng dẫn thân tới là một thái độ lao động nghiệp dư

và có chút thần bí hóa nghề văn” [53, 249] Hồ Anh Thái luôn sáng tác theomục đích và ý đồ nghệ thuật xác định, rõ ràng, chứ không chỉ trông chờ cảmhứng đến như nhiều tác giả khác Đó là một cách để chuyên nghiệp hóa, hiệnđại hóa ngòi bút Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa nhà văn xem nhẹ chấtxúc tác làm nên những tác phẩm văn chương – cảm hứng Ông vẫn hết sức coitrọng cảm hứng - một yếu tính của hoạt động sáng tạo nghệ thuật – chỉ cóđiều ông luôn cố gắng để cảm hứng gắn kết tự nhiên, hài hòa và bền bỉ vớimôi trường, hoàn cảnh sáng tạo cũng như cá tính của người viết Về điều này,ông nói thêm: “Tôi chỉ viết những gì tôi thích và hợp với mình, như vậy thì

không phải tự ép mình, không gò gẫm như đánh vật Với mỗi nhân vật làthêm một lần được sắm vai mới, mỗi hoàn cảnh tạo dựng ra cho nhân vật làthêm một lần người viết được trải nghiệm, được phiêu lưu” [53, 252]

Hồ Anh Thái luôn coi trọng vấn đề lương tri và sự chân thật của ngườicầm bút: “Tôi vẫn nghĩ nhà văn đích thực phải là người tử tế, nhưng khôngthể nói là hơn hay kém những người khác Cũng giống như nghề văn là mộtnghề cao quý, nhưng không thể nói nó cao quý hơn nghề khác được Cònnhững cái mác, những danh hiệu thì… hãy coi chừng! Không khéo chỉ vìnhững thứ ấy mà bênh ảo tưởng của nhà văn càng nặng đấy” [57, 347] Điểmđặc biệt ở con người này là làm ngoại giao nhưng trong cuộc sống lại ghétthói đạo đức giả, không thích xu nịnh và những lời nói ngọt… Mặc dù ôngtừng là Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, Ủy viên BCH Hội nhà văn Việt Nam,nhưng ông luôn cho rằng “làm nhà văn thuần túy là sướng nhất, ta có thể tùythích ngồi viết suốt ngày chứ không phải chỉ có trích ra vài ba tiếng như bâygiờ” [57, 345-346] Quan niệm này cho thấy ông là người luôn khao khátđược toàn tâm toàn ý sống với nghề văn mà mình theo đuổi

Vốn là một người có địa vị, danh vọng và chắc chắn là đầy đủ về tiềnbạc, nhưng Hồ Anh Thái vẫn là một người lắng lòng để tìm thấy giá trị, ýnghĩa đích thực của cuộc sống Ông vẫn thường nhắn nhủ: “Trước khi đột tử,hãy sống tử tế với mọi người và hãy sống cho cả chính mình nữa, đừng tựbiến mình thành cái máy chỉ biết công việc, chỉ biết kiếm tiền, chỉ biết làmcông cụ” [57, 346] Những đặc điểm tính cách con người đã in dấu ấn đậmnét vào văn chương ông

Nhận xét về con người của Hồ Anh Thái, trong Nhà văn Hồ Anh Thái: Một mình qua đường, tác giả Thiên Ý nhận xét: “Người đàn ông này không

thuộc bất cứ đám đông nào Và dường như anh cũng không có cả cái thú vuinhậu nhẹt của đàn ông Anh yêu vẻ cô đơn đẹp đẽ của mình Anh như mộthòn đá chìm trong lòng suối sâu, phải ngắm rất lâu ngày nước lặng mới gặp

Nhưng chỉ cần mỗi tác phẩm mới của anh xuất hiện, ngay lập tức, có những

dư luận trái chiều Người khen cũng nhiều người chê cũng lắm Nhưng tuyệtnhiên không có những lời nổi đóa hay thanh minh Im lặng sống, im lặng viết.Một mình Chỉ có những con chữ xôn xao…”[68]

1.2.2 Hành trình sáng tạo

Năm 1978, khi mới vào tuổi hai mươi, đang là sinh viên trường Đại họcNgoại giao, Hồ Anh Thái đã là tác giả văn xuôi có truyện ngắn đăng đều trênbáo Văn Nghệ, tạp chí Văn nghệ Quân đội… Những truyện ngắn ban đầu của

Hồ Anh Thái tiêu biểu là Chàng trai ở bến đợi xe, Nói bằng lời của mình, Mảnh vỡ của đàn ông…đã được người đọc chú ý bởi bút pháp mới mẻ và sự

sống thật chân thực Trong hơn ba mươi năm cầm bút, ông đã cho ra đời gần

30 tập truyện ngắn và tiểu thuyết Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên

có lần đã phân kỳ lộ trình sáng tác của Hồ Anh Thái (một cách tương đối)thành ba giai đoạn: Tiền Ấn Độ, Ấn Độ và hậu Ấn Độ

Giai đoạn tiền Ấn Độ có thể có thể tính từ lúc Hồ Anh Thái bắt đầu viếtvăn cho đến cuối những năm 1980 “Giai đoạn này, kênh giọng chủ đạo củavăn xuôi Hồ Anh Thái là trữ tình đôn hậu” [37, 91] Ở giai đoạn đầu này, ônghăng say đi vào khám phá và phản ánh hiện thực đời sống với những gammàu hồng tươi, cảm xúc chân thành với một môi trường của cuộc sống họcsinh, sinh viên trong cuộc sống mới với nhiều khát khao hoài bão Điều này

được thể hiện trong các truyện ngắn: Chàng trai ở bến đợi xe, Nói bằng lời của mình, Mảnh vỡ của đàn ông Tiêu biểu nhất cho tinh thần này là tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng Trong tác phẩm này, Hồ Anh Thái

thể hiện một ý tưởng khá sâu sắc rằng con người ta đi vào đời với đôi bàn taytrắng, sạch sẽ và lương thiện, có khát vọng lớn lao lập thân, lập nghiệp Vậy

mà đời cứ luôn muốn nhấn chìm con người ta vào sắc dục, vào những conđường không lương thiện Các nhân vật trong tiểu thuyết đều còn trẻ, Toàn,

Hiệp, Trang, Minh… mỗi người một thân phận, bị cuộc sống xô dạt về những

nẻo khác nhau và họ phải vật lộn với số phận trên đường đời Với Người và

xe chạy dưới ánh trăng, Hồ Anh Thái đã khẳng định được tiềm năng của một

nhà văn còn có thể đi dài trên con đường văn chương Giai đoạn này, ông còn

nỗ lực vượt thoát ra khỏi quán tính ngợi ca thường có của văn học để nhìn sâuvào dòng chảy tâm lý bên trong của con người thời hậu chiến với tâm lýhoang mang Tiêu biểu cho sự chuyển hướng sáng tác này của Hồ Anh Thái

là hai tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo và Trong sương hồng hiện ra Trong

đó đề cập những chấn thương to lớn về thể chất và tinh thần của những nữcựu chiến binh đi qua cuộc chiến tranh, trở thành quá lứa, lỡ thì Sau chiếntranh, họ đến làm việc trong một lâm trường trên đảo Cát Bạc Ở đó khôngcòn âm vang tiếng súng nhưng họ phải tiếp tục chống lại những lại nhữngham muốn nhục dục, và khao khát có một đứa con làm điểm tựa cuối đời Dù

là nhà văn trẻ, nhưng Hồ Anh Thái đã mạnh dạn đặt ra vấn đề tình dục, về bảnnăng con người và nhu cầu làm tròn thiên chức người phụ nữ Trong tiểu

thuyết Trong sương hồng hiện ra, Hồ Anh Thái đã xây dựng được một cốt

truyện lạ: Trong cơn hôn mê cận kề cái chết do điện giật, nhân vật chính củatiểu thuyết đã từ năm 1987 ngược thời gian trở lại năm 1967, khi anh ta cònchưa ra đời Ở đó anh ta gặp bà nội, bà ngoại, cha mẹ… Tất cả họ đều trẻ hơnhai mươi tuổi so với chính họ so với thời điểm bắt đầu kể chuyện Điều quantrọng hơn là họ sống hồn nhiên, chân tình, cởi mở hơn, đối xử thân ái vớinhau hơn so với hai mươi năm sau Chính những điều này là sự báo hiệunhững sự đổ vỡ tất yếu của một trật tự xã hội mới với lối sống kinh tế thịtrường ngày càng thịnh hành

Giai đoạn Ấn Độ ghi dấu quãng thời gian sáu năm (1988 - 1994) HồAnh Thái sống và làm việc trên đất nước Ấn Độ Đây là giai đoạn trung tâmcủa sự phân kỳ nói trên Được sống và làm việc trong môi trường mới, ôngsay sưa học hỏi, tìm hiểu miền đất này Là một công chức trong ngành ngoại

giao, một thời gian dài sống và làm việc tại Ấn Độ cũng như nghiên cứu vănhóa phương Đông, Hồ Anh Thái có điều kiện suy tư, nghiền ngẫm sâu hơn vềcuộc sống và con người ở các vùng đất khác nhau trên thế giới Ông đã sống

và hòa mình vào cuộc sống trên đất nước Ấn Độ xa xôi và hiểu được những

vẻ đẹp lẫn nỗi đau khổ của con người nơi đây Tất cả những tình cảm sâu sắc

đó được thể hiện qua tập truyện ngắn Tiếng thở dài qua rừng kim tước Với kênh giọng chủ đạo là tỉnh táo và sắc lạnh (chữ dùng của Hoài Nam), Hồ Anh

Thái đã phơi mở một bi kịch nhân sinh qua tác phẩm này: con người có thểđặt cược tất cả đời mình vì một sự xác tín cá nhân nào đó, nhưng cũng nhiềukhả năng tất cả chỉ là sự hy sinh vô nghĩa cho các ảo tưởng mà thôi Tiến sỹ

văn học người Ấn K Pandey trên tờ The Hindustan Times đã coi các sáng tác

của ông về đất nước này là “Những mũi kim châm cứu Á Đông đã điểm đúnghuyệt tính cách Ấn Độ”

Đến giai đoạn hậu Ấn Độ (có thể tính từ năm 1995 đến nay), Hồ AnhThái đã hoàn toàn “lột xác” Lối viết của ông so với thời kỳ tiền Ấn Độ đã cónhiều thay đổi Giọng điệu văn xuôi Hồ Anh Thái giai đoạn hậu Ấn Độnghiêng về “giễu cợt, trào lộng, mỉa mai sâu cay và không hề nương nhẹtrước đối tượng” [37, 94] Cảm hứng phê phán, trào lộng dường như là mộtcảm hứng nổi bật, xuyên suốt chi phối thế giới nghệ thuật văn xuôi Hồ AnhThái Nhà văn phơi bày lối sống thực dụng, háo danh, chạy theo vật chất củanhững kẻ hãnh tiến, sự suy thoái về đạo đức của một bộ phận người sống ởthành thị Cũng trong những sáng tác thời kỳ này, nhà văn đã vạch rõ sựxuống cấp của nhiều lĩnh vực ý thức xã hội trong đó có cả lĩnh vực sáng tạonghệ thuật như hội họa, điện ảnh, văn chương… Tiêu biểu cho giai đoạn này

là các tập truyện ngắn Tự sự 265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Sắp đặt và diễn,

và các tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận thế, SBC là săn bắt chuột…

Việc điểm qua các giai đoạn sáng tác Hồ Anh Thái nhằm để nhìn thấy

sự chuyển biến không ngừng trong phong cách sáng tạo của một cây bút tàinăng, vững vàng, luôn làm mới mình qua từng trang viết Điều đó góp phầnlàm nên giá trị đích thực và chỗ đứng của văn chương Hồ Anh Thái tronglòng công chúng, bạn đọc

1.2.3 Những thành tựu chính

Cho đến nay, với thâm niên ba mươi năm cầm bút, gia tài văn chươngcủa Hồ Anh Thái là hơn 30 đầu sách gồm tiểu thuyết và các tập truyện ngắn,ngoài ra còn có các tập tiểu luận và chân dung văn học Nghĩa là gần như nămnào ông cũng có sách được xuất bản Quan sát chặng đường sáng tạo của HồAnh Thái, có thể khẳng định rằng ông đã để lại dấu ấn trong nền văn học ở cả

số lượng lẫn chất lượng các tác phẩm Về số lượng, ông cho ra đời rất đều tay

và ngày càng rút ngắn về thời gian các tác phẩm cả truyện ngắn và tiểu thuyết

Về truyện ngắn có thể kể đến: Bụi phấn (1977), Chàng trai ở bến đợi xe (1985); Lũ con hoang (1995); Mảnh vỡ của đàn ông (1993), Tiếng thở dài qua rừng kim tước (1998); Tự sự 265 ngày (2001); Bốn lối vào nhà cười (2005); Người bên này trời bên ấy (2013)… Khởi nghiệp và khá thành công

với truyện ngắn nhưng Hồ Anh Thái chỉ thực sự trở thành cây bút tên tuổi bởi

thể loại tiểu thuyết Ở thể loại này, Hồ Anh Thái có các tác phẩm: Vẫn chưa tới mùa đông (1984), Người đàn bà trên đảo (1985), Trong sương hồng hiện

ra (1989), Cõi người rung chuông tận thế (2002), Mười lẻ một đêm (2006), Đức Phật, nàng Savitri và tôi (2007), SBC là săn bắt chuột (2011), Dấu về gió xóa (2012) Bên cạnh truyện ngắn và tiểu thuyết, Hồ Anh Thái còn thử sức mình với tiểu luận (Hướng nào Hà Nội cũng sông) và chân dung văn học (Họ trở thành nhân vật của tôi) Dù hàng năm vẫn cho ra sách đều đặn, song

điều đó không làm chất lượng sáng tác của ông bị giảm sút Ngược lại, sứchấp dẫn tỏa ra từ tác phẩm của ông vẫn luôn được chứng minh bằng sự đónnhận của đông đảo độc giả, sự quan tâm nghiên cứu của giới nghiên cứu phê

bình Ông cũng là một trong số ít những nhà văn Việt Nam hiện đại được dịch

và giới thiệu tác phẩm ở nhiều quốc gia trên thế giới như Mỹ, Pháp, Thụy Sỹ,Hàn Quốc, Iran…

Hồ Anh Thái đã nhận được nhiều giải thưởng cao, minh chứng cho tàinăng và sự cống hiến của ông trong văn học Giải thưởng về truyện ngắn

1983 – 1984 của báo Văn nghệ (truyện Chàng trai ở bến đợi xe) Giải thưởng

văn xuôi 1986 – 1990, của Hội Nhà văn Việt Nam và Tổng liên đoàn Lao

động Việt Nam (tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng) Giải thưởng

văn học 1995 của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (tập truyện

ngắn Người đứng một chân) Năm 2012, ông được nhận giải thưởng ở hạng mục văn xuôi của Hội Nhà văn Hà Nội 2012 cho tác phẩm SBC là săn bắt chuột.

Với những thành tựu trên, Hồ Anh Thái đã khẳng định chắc chắn vị trí,cũng như “thương hiệu” của mình trong nền văn học Việt Nam đương đại.Tác phẩm của ông được cả dư luận trong và ngoài nước quan tâm, đánh giácao

1.3 Đời sống thị dân – một đề tài nổi bật trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

1.3.1 Khái quát về đề tài thị dân trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

Nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh từng nhận định: “Các nhà văn dùlớn đến đâu cũng chỉ có một vùng đề tài yêu thích nhất và ông ta chỉ có thểviết hay về những đề tài ấy mà thôi” [34, 12] Vì vậy mà trong nền văn họcViệt Nam, nếu cụm từ “nhà văn của nông dân”, “nhà văn của làng quê” gắnvới Nam Cao, Kim Lân, Lê Lựu… hoặc “nhà văn mặc áo lính” có Chu Lai,Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều… thì khi mệnh danh “nhà văn của đô thị”không thể không nhắc đến tên tuổi của Hồ Anh Thái

Cũng như nhiều nhà văn có ý thức đổi mới trong sáng tác văn học, HồAnh Thái cũng không ngần ngại đi sâu vào tìm tòi và khai thác các đề tài, chấtliệu mới, cảm hứng mới cho văn chương Đề tài đời sống thị dân và đô thị

trong văn học Việt Nam hiện đại đã được nhiều nhà văn khai phá Tiêu biểu làsáng tác của những tác giả: Ma Văn Kháng, Chu Lai, Nguyễn Huy Thiệp,Nguyễn Việt Hà, Phong Điệp, Đỗ Phấn… Nó cũng là sự lựa chọn hàng đầucủa nhà văn Hồ Anh Thái Hiện thực trong những sáng tác của Hồ Anh Tháirất rộng, bao gồm nhiều vấn đề trong cuộc sống và con người Hồ Anh Tháirất thoải mái khi lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tác Nhưng trong tiểuthuyết, đề tài đời sống thị dân được ông đặc biệt “ưu ái” và tập trung bút lực

để khai thác và chiếm lĩnh Nó thực sự đã trở thành một “tâm điểm” trong cácsáng tác của ông

Ngay từ những sáng tác đầu tiên, đời sống thị dân đã xuất hiện như một

đề tài đáng chú ý trong văn Hồ Anh Thái Càng về sau, vấn đề này càng đượcnhà văn nhận thức, soi chiếu ở nhiều góc độ đa diện hơn, sâu sắc hơn Muônmặt của đời sống thị dân được ông “lộn trái” một cách triệt để và đầy hài

hước, trào lộng Có thể kể đến những tiểu thuyết xuất sắc của ông như Người

và xe chạy dưới ánh trăng, Mười lẻ một đêm, Cõi người rung chuông tận thế, SBC là săn bắt chuột Dù cùng tập trung tìm hiểu về đời sống thị dân, song ở

mỗi thể loại, Hồ Anh Thái lại có những cách xử lý chất liệu và biến tấu khácnhau Với truyện ngắn và tiểu luận, Hồ Anh Thái chủ yếu viết về những sựkiện, những “mảnh vỡ”, “lát cắt” của đời sống đô thị Vào tiểu thuyết, ông đãlách ngòi bút của mình viết về nhiều hiện tượng đời sống rộng lớn, mang tínhthời sự cao trong xã hội Các nhân vật cũng được xây dựng đầy đặn và hệthống hơn Điều đó làm hứng thú tìm hiểu đối tượng của người đọc trở nêntrọn vẹn và thỏa mãn hơn

Có thể khẳng định rằng: Đời sống thị dân là chủ đề lựa chọn hàng đầutrong sáng tác nói chung và tiểu thuyết nói riêng của Hồ Anh Thái Ông rất

“biết cách” luồn lách vào mọi ngóc ngách của đời sống thị dân để phát hiện,

mô tả, lý giải Từ những chuyện lớn mang tính thời sự như mua bán đất cát,xây dựng sân golf, buôn ma túy, xây khách sạn, bệnh viện đến những chuyện

nhỏ, thường nhật như thi hoa hậu, lũ lụt, hạn hán, diệt chuột… Tất cả đềudiễn ra ở đô thị, trong cuộc sống của thị dân hiện đại Ông rất ít đề cập đếnmôi trường nông thôn, miền núi Điều này có thể lý giải không chỉ ở sự quenthuộc về môi trường sống của nhà văn Đồng thời, hiện thực đô thị ngồn ngộnhôm nay cũng đã thôi thúc ngòi bút nhạy cảm và trách nhiệm của một nhà vănphải viết và đánh vào trúng vấn đề bức thiết trong cuộc sống thị dân hiện đại.

Nó mang đến cho người đọc cái nhìn phản tỉnh về một bản chất khác hẳn với

vẻ hào nhoáng bên ngoài của đời sống thị dân

1.3.2 Cơ sở hình thành cảm hứng viết về đời sống thị dân trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái

1.3.2.1 Bối cảnh lịch sử - thẩm mỹ Việt Nam sau 1975

Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã trở thành bước ngoặt vĩ đại của đấtnước Việt Nam, khẳng định công cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đãhoàn toàn thắng lợi Nhân dân bước vào thời kỳ hòa bình, xây dựng xã hộichủ nghĩa trên phạm vi cả nước Tháng 8/1986, diễn ra Đại hội Đảng lần thứ

VI, có ý nghĩa đánh dấu một bước ngoặt mới cho đất nước Việt Nam Nó đãtìm ra lối thoát cho cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội, thể hiện quan điểm đổimới, phát triển đất nước trên mọi phương diện, trong đó có văn học nghệthuật Đồng thời, nhà nước ta cũng đã bắt đầu chính sách hội nhập, đa dạnghóa, đa phương hóa với các quốc gia trên thế giới

Những sự kiện trọng đại trên đã làm bộ mặt đất nước ngày càng thay dađổi thịt, đời sống kinh tế, xã hội phát triển, cuộc sống vật chất cũng như tinhthần của mỗi cá nhân được nâng cao hơn hẳn so với trước Tuy vậy, bên cạnhnhững thành tựu đạt được, xã hội không thể giấu đi những vết rạn đã bắt đầuxuất hiện: tình hình xã hội trở nên đầy biến động, xáo trộn, hiện tượng bănghoại về mặt đạo đức của con người trở nên phổ biến, những chuẩn mực tốtđẹp của truyền thống cũng đang dần bị phá vỡ Cơn lốc kinh tế thị trường đãcuốn cả xã hội vào vòng xoáy kim tiền

Mảnh đất sớm được đón nhận những thành quả lẫn hậu quả trên trướchết là thành phố - không gian sống của thị dân- nơi đi đầu trong việc tạo racác phát minh, tiên phong trong các trào lưu hiện đại Thêm vào đó, quá trình

đô thị hóa ngày càng diễn ra với tốc độ chóng mặt, khoảng cách phân hóagiàu nghèo giữa thành thị và nông thôn ngày càng rõ rệt

Năm 1986 cũng cắm cột mộc quan trọng trong đời sống văn học nghệthuật nước nhà Đặc biệt, nghị quyết 05 của Bộ Chính trị về “Đổi mới và nângcao trình độ quản lý văn học nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sángtạo, đưa văn học nghệ thuật và văn hóa phát triển lên một bước mới” đã mở ramột cái nhìn mới về vị trí và chức năng của văn nghệ Tinh thần “cởi trói” đếnvới hầu khắp văn nghệ sỹ Nhiều nhà văn đã “xông vào” mọi ngõ ngách củađời sống xã hội để nắm bắt được cái bề bộn, ngổn ngang vốn có của nó Cóthể nói, chưa bao giờ những vấn đề thuộc về đời sống xã hội hiện lên chânthực, sống động mà xót xa nhức nhối như thế trong văn chương giai đoạn này.Bởi các nhà văn đã khai thác đến các “tầng vỉa” khuất lấp, tối tăm nhất củahiện thực đời sống và những mảnh vỡ bi kịch của số phận con người

Hiện thực cuộc sống thay đổi đòi hỏi các nhà văn phải có cách tiếp cậnphù hợp Nhà văn thời đổi mới quyết liệt đi tìm sự sáng tạo, đi sâu vào các vấn

đề phức tạp của đời sống, mạnh mẽ bộc lộ chủ kiến trước những tình huống,

sự kiện và những vấn đề nóng bỏng, gai góc của xã hội Văn học từ sau 1986trở đi đã khai phá gần như mọi vùng đất, kể cả những “vùng đất cấm kị” vớivăn học trước đây Văn học thời đổi mới có xu hướng nói nhiều tới các vấn đềnhân sinh - thế sự, mặt trái của xã hội và đến phương diện đời sống cá nhân,chủ đề bị “bỏ quên” trong văn học thời chiến trước đó “Hiện thực bấy giờkhông chỉ là hiện thực cách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng

mà còn là hiện thực của đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn đã đađoan đa sự, phức tạp chằng chịt, đan dệt tạo nên những mạch ngầm của đời

sống Hiện thực đó còn nổi rõ lên những vấn đề riêng tư, số phận, nhân cách,

cả hạnh phúc và bi kịch ” [31, 15] Bức tranh hiện thực đời sống với muônmặt cuộc đời con người là những mạch nguồn cảm hứng bất tận cho sự sángtạo của văn nghệ sỹ

Cảm hứng sử thi, cảm hứng ngợi ca đến lúc này tỏ ra không còn thíchhợp để phản ánh, để khái quát hiện thực phức tạp, đa chiều của đời sống kinh

tế thị trường Cuộc sống hiện đại với hàng loạt các vấn đề nảy sinh mỗi ngày

từ ăn mặc ở đi lại đến chính trị, xã hội Tất cả cái ngổn ngang của đời sốngthường nhật đi vào mỗi tác phẩm của họ là trăm hình vạn trạng khác nhaunhưng đều mang hơi thở ngồn ngộn của thời kì mới

Những cơ sở quan trọng trên vừa là kết quả vừa là động lực cho nhữngtìm tòi đổi mới trong sáng tác của những đội ngũ nhà văn tài năng qua nhiềuthời kỳ khác nhau Từ Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Ma Văn Kháng… đếnNguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh… Đến đầu thế kỷ XXI, đã cóthêm nhiều tên tuổi với nhu cầu đổi mới hết sức mạnh mẽ như Tạ Duy Anh,Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương… Trong số đó có Hồ Anh Thái

1.3.2.2 Sự am hiểu của nhà văn về đề tài đời sống thị dân

Hồ Anh Thái là nhà văn đạt được nhiều thành công khi hướng ngòi bútcủa mình vào nhiều vấn đề của đời sống xã hội, song ông đặc biệt để lại dấu

ấn đậm nét khi viết về đề tài đời sống thị dân Sự thành công này có thể lýgiải bởi nguyên nhân quan trọng nhất là nhờ vào sự am hiểu của chính nhàvăn về mảng đề tài này

Trước hết cần phải thấy ngay rằng Hồ Anh Thái là một thị dân điểnhình Quê gốc ở Nghệ An, song ông được sinh ra và trưởng thành ở Hà Nội,học xong đại học, làm việc tại mảnh đất này, rồi đến với văn chương như một

“cái duyên” Những hiểu biết của ông về nông thôn cũng chỉ có được từ khicuộc chiến tranh chống Mỹ lan ra miền Bắc, Hồ Anh Thái lên 5 tuổi, được giađình đưa đi sơ tán ở nông thôn Chiến tranh nhanh chóng mở rộng tới các làngquê, nơi dự trữ rất nhiều sức người, sức của để cung cấp cho mặt trận Mang

trong mình những nét hào hoa, thanh lịch Hà Thành, song ông cũng nhận thấyrất rõ những nhược điểm của con người sống trong môi trường đó Hoàn cảnh

xã hội đặc biệt - buổi giao thời giữa cơ chế bao cấp và cơ chế kinh tế thịtrường với những nghịch cảnh, pha tạp, hỗn loạn ở đô thị, cuộc sống xô bồ,ngổn ngang trăm mối – đã làm biến dạng mảnh đất thị thành nơi ông gắn bó

Xã hội tạo nên lắm loại người, nhiều kiểu sống Những thanh niên mới lớn thì

tự do, buông tuồng, trong họ nảy sinh không ít thói dị bợm Đời còn nhiềungười nghèo khó, nhưng cũng đã thấy lắm kẻ giàu phất lên… Thêm nữa,trong hoàn cảnh xã hội đặc thù, thì thành thị chính là nơi có điều kiện tiếp xúc

và tiếp thu nhiều nhất, nhanh nhất những luồng văn hóa ngoại lai Chính vìvậy, đây cũng là nơi những thói hư tật xấu của cuộc sống được thể hiện ra rõnhất Tất cả điều đó đã tác động sâu sắc đến con người nhạy cảm này và ông

đã thể hiện những gì mình chiêm nghiệm được về cuộc sống ở thành thị quatừng trang viết Bằng nhãn quan sắc bén của một con người có “căn tính” trởthành nhà văn, ông đã viết nhiều về những cái mình biết, mình am hiểu Đóchính là đời sống của những con người sống trong môi trường như mình Tấtnhiên, cần phải thấy rằng: “Môi trường sống không phải là yếu tố tiên quyếtcho nhà văn chọn đề tài, nhưng nó có ảnh hưởng đến ngòi bút của nhà văn,bởi nhà văn cần yếu tố thực tế, đành rằng thực tế có nhiều cách, không nhấtthiết viết về thành phố biển thì tác giả phải đến đó, viết về một sa mạc chết tácgiả phải đặt chân đến” [18]

Ngoài ra, chính vị trí, nghề nghiệp của ông (một nhà ngoại giao, mộtgiảng viên, một nhà Ấn Độ học, Đông Phương học) cũng đã mang đến cho

Hồ Anh Thái một nhãn quan sâu sắc về cuộc sống, môi trường nơi ông đanghàng ngày làm việc và sinh sống Nghề nghiệp đã tạo điều kiện cho ông có cơhội đi nhiều, tiếp xúc nhiều, am hiểu phong tục tập quán, những nền văn hóa,lịch sử, chính trị, tôn giáo của nhiều quốc gia, dân tộc Bởi vậy, ông có hiểu

rõ hơn bản chất của con người đô thị Việt Nam hiện đại thông qua việc suy

ngẫm, liên hệ, đối sánh tự nhiên Hồ Anh Thái là người có ý thức sâu sắctrong việc tích lũy và xây dựng một nền tảng văn hóa đầy đặn, làm cơ sở chocon đường sáng tạo chuyên nghiệp Ông là nhà văn của một thời đại vănchương mới, thời đại của các nhà văn, coi văn chương là mục đích của vănhóa Hồ Anh Thái nghĩ ngoại giao và viết văn có nét giống nhau, tương quanvới nhau Chính điều đó đã khiến ông vận dụng được rất nhiều vốn kiến thứcngành nghề vào việc viết văn

Thực ra, đề tài đời sống thị dân đã được nhiều tác giả văn học ViệtNam hiện đại quan tâm khai thác Tiêu biểu là sáng tác của Vũ Trọng Phụng,Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng… Tiếp nữa là sáng tác của Ma VănKháng, Nguyễn Khải, Chu Lai, Lê Lựu… Sau này có sáng tác của NguyễnHuy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà, Phong Điệp, Phan Thị VàngAnh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Quang Lập, Đỗ Phấn… Điều này cónghĩa viết về đề tài đời sống thị dân, Hồ Anh Thái không chỉ gặp thuận lợi màcòn gặp không ít khó khăn, thách thức Nhưng chính điều đó cũng sẽ là độnglực thôi thúc ngòi bút nhà văn phải liên tục sáng tạo, đổi mới trên từng trangviết để có những tác phẩm viết về đô thị độc đáo mang thương hiệu “made in

Hồ Anh Thái”

Khi được hỏi vì sao đề tài đời sống thị dân lại luôn trở đi trở lại trongcác sáng tác của mình, Hồ Anh Thái đã giải thích một cách giản dị: “Có lẽchính là hoàn cảnh đã chọn đề tài cho tôi, sống đâu quen đấy, làm gì biết nấy.Không thể gọi là đã hiểu nhưng cũng có thể nói tôi thuộc môi trường sống củamình” [57, 343] Có thể nói, Hồ Anh Thái là nhà văn của đời sống thị dân.Với Hồ Anh Thái, đô thị không chỉ là môi trường thường trực cung cấp khônggian sống mà với ông đó còn là một mảnh đất để khám phá, phản ánh trêntrang viết Ông sống với nó, viết về nó bằng sự trăn trở và am hiểu thực sựcủa một cư dân đô thị

1.3.2.3 Nhận thức riêng của nhà văn về con người, đời sống và sự sáng tạo

Nhà văn M.Gorki từng nói: “Nghệ sĩ là người biết khai thác những ấntượng riêng chủ quan của mình, tìm thấy những ấn tượng đó có giá trị kháiquát và biết làm cho những ấn tượng đó có những hình thức riêng” Điều này

có nghĩa, mỗi nhà văn khi sáng tạo văn chương cần có những quan điểmriêng, cách nhìn nhận riêng về con người và hiện thực và sự sáng tạo Có nhưvậy mới tạo ra những tác phẩm hay và có giá trị nghệ thuật cao

Hồ Anh Thái là nhà văn sinh ra trong giai đoạn đặc biệt của lịch sửnước nhà Đó là giai đoạn giao thời từ cơ chế quan liêu, bao cấp sang thờibuổi kinh tế thị trường Ông có những nhận thức riêng của mình về conngười, thời đại Chính những suy nghĩ và quan điểm đó đã khúc xạ vào trongtác phẩm của ông Trong văn học, quan niệm không toát lên từ những lờituyên bố mà toát lên từ chính tác phẩm

Con người vừa là điểm xuất phát, là đối tượng khám phá chủ yếu, là cáiđích cuối cùng của văn học đồng thời cũng là điểm quy chiếu, thước đo giá trịcủa văn học, của sự kiện, biến cố lịch sử Mỗi nhà văn khi nhìn nhận khámphá con người đều có những quan điểm riêng biệt, từ đó mới xây dựng đượcnhững hình tượng nghệ thuật độc đáo trong các sáng tác của mình, thể hiện tưtưởng, quan điểm riêng của mỗi nhà văn Hồ Anh Thái là người đã gắn bóphần lớn đời mình ở thành thị Hơn nữa ông là người đi nhiều, hiểu biết rộngvới phông văn hóa phong phú Tất cả những điều đó đã kết tinh ở ông thànhmột nhà văn tài năng, có học vấn và bản lĩnh dám phản ánh những mặt tráicủa đời sống của một bộ phận người sống ở đô thị đang tồn tại và ngoi lênngày càng phổ biến trong nền kinh tế thị trường Trong không gian rộng lớn

ấy, ngòi bút của ông hướng “tâm điểm” vào con người và cuộc sống đô thịbằng lăng kính nhiều chiều, sắc cạnh Khi nhìn nhận con người, Hồ Anh Tháiluôn quan sát cả bề ngoài lẫn nội tâm Ông không chối bỏ những tiến bộ củacuộc sống đô thị đưa lại nhưng cũng không phủ nhận những tiêu cực, hạn chếcủa con người sống trong cuộc sống đó Ông là nhà văn vừa dám nhìn thẳng

vào nỗi đau của cõi người để lên án sự xấu xa, hoài nghi về những gì hàonhoáng nhưng vẫn ước mơ, vẫn giữ niềm tin, muốn thanh lọc con người vàthức tỉnh họ tìm về những gì tốt đẹp Những quan niệm và nhìn nhận về conngười của ông đã in dấu ấn đậm nét vào văn chương của nhà văn này Cáchnhìn hiện thực, nhất là hiện thực đô thị của Hồ Anh Thái cũng có nhiều điểmđộc đáo Ông có khả năng bao quát phạm vi hiện thực rộng lớn ở cả bề rộnglẫn bề sâu của nhiều nền văn hóa khác nhau Nhận xét về cách nhìn hiện thựccủa Hồ Anh Thái, tác giả Nguyễn Đăng Điệp viết: “Là cây bút nhạy bén vàtỉnh táo, Hồ Anh Thái cũng tạo được cái nhìn riêng về thế giới Độ sắc trongnhững trang viết của Hồ Anh Thái lộ ra ở chỗ anh dám nhìn thẳng vào những

“mảnh vỡ”, những bi kịch nhân sinh, mổ xẻ nó bằng cái nhìn trung thực, táobạo…” [53, 357] Điều này có nghĩa ông không nhìn đời sống bằng đôi mắtmàu hồng, ảo tưởng mà chú ý nhiều hơn vào những mạch ngầm, vùng tối củahiện thực Đồng thời, hiện thực với ông không chỉ đơn thuần, phiến diện nhưnhững gì thường nhật ta nhìn thấy bằng mắt mà nó còn phải được khám phá ởchiều sâu “Quan niệm hiện thực là những gì ta thấy, ta nghe, ta trải nghiệm làchưa đủ Hiện thực còn là cái ta cảm nữa Những gì tồn tại ở thế giới bênngoài đều có thể tìm thấy ở thế giới bên trong mỗi người, ở trong tâm và trícủa họ Cả một đời sống tâm linh cũng là hiện thực, không ai dám nói là đãđào sâu hiểu thấu cái thế giới tâm linh ấy Tôi cho rằng tái hiện đời sống conngười mà chỉ dùng mỗi một công cụ hiện thực là không đủ, như thế là tự làmnghèo trang viết của mình” [53, 253] Chính những quan niệm này đã thể hiệnvào trong tác phẩm của Hồ Anh Thái vô cùng đậm nét Chân dung hiện thựctrong các sáng tác của ông bề bộn, nhiều góc khuất, nhiều trạng thái, nhiều giátrị xấu tốt đan cài chứ không đơn điệu Đó là hiện thực “phân mảnh” như cácnhà văn hiện thực đã từng phản ánh “Mảnh vỡ” nào cũng chính là một phầncủa bộ mặt đô thị và con người thị dân hôm nay Vì vậy, với ông, khi sáng tácvăn chương luôn phải dựa trên cơ sở của hiện thực đời sống con người, của

đời sống xã hội xung quanh mình Hồ Anh Thái từng trả lời phỏng vấn báo

Thể Thao Văn Hóa trong bài Hồ Anh Thái và những quan niệm về văn chương đăng trên trang giaitri.vnexpress.net: “Tôi không đặt văn chương vào

tháp ngà mà để cho nó chung sống với những vấn đề nhạy cảm của xã hội”

Hồ Anh Thái cũng là nhà văn có nhiều quan niệm tiến bộ, tích cực vềsáng tạo Sự mạo hiểm, tự thay đổi mình và liên tục làm mới mình trên từngcon chữ, từng trang viết là một minh chứng hùng hồn cho sự đổi mới khôngngừng của cây bút này Không chỉ là người có ý thức sâu sắc về nghề văn,ông còn đề cao bản chất sáng tạo trong lao động nghệ thuật Ông từng trả lờiphỏng vấn rằng khi viết văn là phải “vật vã lao động trên từng chữ” Hồ AnhThái đã làm tròn thiên chức của một người “phu chữ” trên cánh đồng vănchương Đồng thời, Hồ Anh Thái là cây bút luôn có ý thức đổi mới phongcách văn chương và đổi mới nghệ thuật ngay trên từng tác phẩm “Hiện thực

và không gian nghệ thuật của mỗi cuốn sách đòi hỏi một cách xử lý riêng,một giọng điệu riêng, văn phong riêng Tôi tránh lặp lại người khác và lặp lạichính mình Tôi cho rằng người có phong cách chính là không khư khư bámlấy một một phong cách cố định, bất biến” [53, 246] Chính vì vậy mà mỗisáng tác của ông luôn được độc giả đón đợi

Khi được hỏi về kinh nghiệm sống và viết của bản thân, ông đã sosánh rất dí dỏm rằng sự viết trong nghề văn cũng có chút gì đó giống như tìnhyêu “Cần một chút mê đắm, một chút thành thực là có tình yêu Nhưng đểnuôi dưỡng tình yêu ấy lâu bền thì cần có hiểu biết, cần sự từng trải nữa Hiểubiết không nhất thiết chỉ từ sách vở, sự từng trải không nhất thiết là chỉ đắmchìm trong cái đời thường” [53, 250] Khi sáng tạo nghệ thuật, ông đắm mìnhvào những con chữ, vào một thế giới riêng Dù rất gắn bó với cuộc đời nhưngông từng quan niệm: “Với tôi, tiểu thuyết là một giấc mơ dài (…) khi tỉnh dậy

người ta vừa mừng như thoát được cơn ác mộng, lại vừa tiếc nuối vì phải chiatay với những điều đời thực không thể có” [53, 248].

Từ những quan niệm nghệ thuật độc đáo trên, Hồ Anh Thái đã vạch racho mình một lối đi riêng, không lẫn với bất cứ một cây bút nào khác Tác giả

Ngọc Ánh trong bài Nhà văn Hồ Anh Thái: Sáng tạo, bứt phá trên từng con chữ đã có một nhận xét xác đáng về sự sáng tạo trong văn chương của Hồ

Anh Thái: “Văn chương với Hồ Anh Thái là một nghiệp với đa tầng phongcách biểu hiện, với một tiềm năng đọc mới và thấu suốt cuộc sống, con người,những gì mà với nhiều người khác đã trở nên cũ kỹ Anh biết vượt qua nhữnglối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cáchđơn giản để nhìn cuộc đời” [4]

Chương 2

ĐẶC ĐIỂM ĐỜI SỐNG VÀ CON NGƯỜI THỊ DÂN

TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI

2.1 Nét đặc thù trong cái nhìn về đời sống thị dân của Hồ Anh Thái

Cái nhìn nghệ thuật là một trong những nhân tố quan trọng làm nênphong cách riêng của mỗi nhà văn Cái nhìn chính là chiều sâu, bề rộng, khảnăng bao quát trong hành trình chiếm lĩnh hiện thực đời sống với những chiềukích khác nhau của người nghệ sỹ Nó gắn liền với cá tính sáng tạo của họ.Chính nhân tố này chứa đựng khả năng khám phá, phát hiện đời sống, ý thứclàm mới của mỗi cá nhân nhà văn ở những đề tài cũ Theo Trần Đình Sử: “Cáinhìn là một biểu hiện của tác giả Cái nhìn thể hiện trong tri giác, cảm giác,quan sát, do đó nó có thể phát hiện cái đẹp, cái xấu, cái hài, cái bi (…) Cáinhìn xuất phát từ một cá thể, mang thị hiếu và tình cảm yêu, ghét Cái nhìngắn với liên tưởng, tưởng tượng, cảm giác nội tâm, biểu hiện trong ví von, ẩn

dụ, đối sánh… Cái nhìn có thể đem các thuộc tính xa nhau đặt bên nhau, hoặcđem tách rời thuộc tính khỏi sự vật một cách trừu tượng” [45, 130]

Đề tài đời sống thị dân, từ lâu, đã trở thành một mảnh đất màu mỡ củanhiều cây bút Đó cũng là lựa chọn của Hồ Anh Thái Khi viết về đề tài này,ông đã tạo nên cái nhìn độc đáo về đời sống, mang đến sự bất ngờ và đầy thú

vị cho người đọc Đó là nhãn quan mang đậm tính phê phán và trào lộng khinhìn nhận mọi vấn đề tồn tại trong đời sống thị dân

2.1.1 Cái nhìn phê phán

Thời đại kinh tế thị trường mở ra làm thay da đổi thịt trông thấy của bộmặt đô thị, cuốn con người vào nhịp sống gấp gáp, khẩn trương đầy biếnđộng Làn sóng ấy khiến cho bộ mặt đô thị khởi sắc, phát triển nhưng cũngcuốn phăng đi nhiều giá trị tinh thần đáng quý, đặc biệt là khi chính con người

tự làm mai một đi những nét đẹp đó Viết về cuộc sống và con người đô thịtrong bối cảnh này, Hồ Anh Thái nắm bắt rất nhanh sự chuyển biến của cả

một quá trình đô thị hóa với những thay đổi từng ngày trong mạch ngầm của

nó Có lẽ vì vậy mà chính trong hành trình sáng tạo của ông, khi viết về đề tàiđời sống thị dân, ở mỗi chặng lại có một sự thay đổi rõ nét Đặc biệt nếu sosánh hai giai đoạn tiền Ấn Độ và hậu Ấn Độ, ta sẽ thấy rõ điều đó

Giai đoạn tiền Ấn Độ, tuy ông đã có những dự cảm, những hoài nghi về

sự xuống cấp trong lối sống của con người đô thị nhưng chỉ ở sự dự báo,phảng phất một vài nhân vật mang theo những thói hư tật xấu như là sự cảnhtỉnh với con người Con người đô thị trong các sáng tác của ông ở giai đoạnnày vẫn còn đáng tin, đáng trân trọng Nhưng càng về sau, Hồ Anh Thái cố ýhướng sự quan sát của người đọc đến những mặt trái của đời sống thị dân hơn

là sự tiện nghi, hiện đại của cuộc sống này đưa lại Không chỉ phơi bày bộmặt thật của lối sống thị trường, tác giả còn kịch liệt phê phán lối sống gấpgáp xô bồ đang và sẽ cuốn con người vào vòng xoáy của sự xa hoa tầmthường Bộ mặt đô thị với những nét đẹp riêng đang dần dần mất đi bởi một

bộ phận không nhỏ thị dân đang trượt dài trên con đường tha hóa

Trong đời sống đó, không phải Hồ Anh Thái không nhận ra những tiến

bộ vượt bậc của tiện nghi hiện đại đưa lại, nhưng ông không chú tâm hướngngòi bút của mình để ghi nhận những điều đó vì chúng quá bé nhỏ so vớinhững gì đáng phải phê phán trong xã hội Hồ Anh Thái không nhìn cuộcsống theo lối “chưng cất”, chọn lấy những cái dễ nghe, ưa nhìn để “ru ngủ”độc giả Trong mỗi tiểu thuyết của mình, Hồ Anh Thái luôn có ý thức tái hiện

xã hội và con người trong những bước chuyển mình Đó là bước chuyển từ xãhội thời chiến đến xã hội thời bình, từ xã hội thời bao cấp lên xã hội thời kinh

tế thị trường với lối sống hiện đại nhiều pha tạp Ứng với mỗi bước chuyểnđộng, tác giả ngày càng nhận thấy nhiều hơn những thói hư tật xấu, nhữngmầm bệnh xã hội ủ trong mỗi con người thời hiện đại Văn chương Hồ AnhThái thiên về khuynh hướng phơi bày những căn bệnh đủ loại của sự suy