Kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn giáo dục công dân ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện diễn châu, tỉnh nghệ an

Trong hệ thống các phương pháp dạy học tích cực được vận dụngtrong dạy học môn GDCD nói chung và môn GDCD ở các trường THCS nóiriêng, phương pháp tình huống và phương ph

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH - -

NGUYỄN THỊ QUYÊN

KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG

VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC

MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC

CƠ SỞ

TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN DIỄN CHÂU, TỈNH NGHỆ AN

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Bộ môn Giáo

dục Chính trị

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRẦN VIẾT QUANG

NGHỆ AN- 2014

LỜI CẢM ƠN!

Bằng tất cả tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với: Khoa Giáo Dục Chính trị Phòng Đào tạo sau Đại học Trường Đại Học Vinh, các giảng viên đã trực tiếp giảng dạy và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập cũng như hoàn thành luận văn này.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với đối với thầy giáo, Ts.Trần Viết Quang khoa Giáo Dục Chính Trị Trường Đại Học Vinh đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn.

Tôi xin cảm ơn Phòng Giáo dục và đào tạo huyện Diễn Châu, Ban giám hiệu, thầy cô và học sinh hai trường Trung học cơ sở Diễn Xuân và Trường Trung học cơ sở Diễn Tháp đã cung cấp số liệu và tạo điều kiện cho tôi tiến hành thực nghiệm để thực hiện đề tài luận văn Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, khích lệ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu Trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, bản thân tôi đã đặc biệt cố gắng Tuy nhiên, cũng không tránh được những sai lầm, khiếm khuyết Vì vậy, tôi kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến, chỉ dẫn từ các thầy, cô giáo và bạn bè đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn.

Nghệ An tháng 08 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Thị Quyên

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 4

B NỘI DUNG 12

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 12

1.1 Cơ sở lý luận của việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai 12

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An 32

Kết luận chương 1 42

Chương 2: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN DIỄN CHÂU, TỈNH NGHỆ AN 44

2.1 Khái quát về thực nghiệm 44

2.2 Nội dung thực nghiệm 45

Kết luận chương 2 70

Chương 3: QUY TRÌNH VÀ ĐIỀU KIỆN KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN DIỄN CHÂU, TỈNH NGHỆ AN 72

3.1 Quy trình kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học cơ sở 72

3.2 Điều kiện kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu 84

Kết luận chương 3 90

C KẾT LUẬN 92

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

E PHỤ LỤC 98

GV : Giáo viên

PPDH : Phương pháp dạy học

SGV : Sách giáo viên

THCS : Trung học cơ sở

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm đưanước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, giáo dục và đào tạocó một vị trí, vai trò rất quan trọng Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lầnthứ XI đã xác định một trong ba khâu đột phá chiến lược là: “Phát triển nhanhnguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổimới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân; gắn kết chặt chẽ phát triểnnguồn nhân lực với phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ” [12;106].Nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới toàn diện và phát triểnnhanh giáo dục, đào tạo cần: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình,phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp, bậc học Tích cực chuẩn bị để saunăm 2015 thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới” [12;132]

Môn GDCD là một môn học cơ bản ở các trường THCS Mục tiêu củamôn học là giáo dục cho HS các chuẩn mực đạo đức và pháp luật của ngườicông dân, phù hợp với lứa tuổi: trên cơ sở đó góp phần hình thành nhữngphẩm chất, nhân cách của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, phùhợp với xu thế phát triển của thời đại Để đạt được mục tiêu đó đòi hỏi thầy

và trò phải có sự nỗ lực không ngừng trong giảng dạy và học tập, gạt bỏnhững suy nghĩ sai lệch xem môn GDCD là một môn phụ Bởi vậy, ngay từđầu năm học 2006 - 2007, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo việc đổi mớinội dung, chương trình SGK và phương pháp dạy học ở các cấp, đặc biệt tậptrung vào đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực,chủ động sáng tạo, khả năng tự học của HS, khả năng thực hành xử lý các tìnhhuống xẩy ra trong thực tiễn

Qua quá trình thực hiện chương trình và đổi mới phương pháp dạyhọc cho thấy, việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS bướcđầu đã thu được nhiều kết quả khả quan Tuy nhiên, bên cạnh những giáoviên nghiêm túc, tâm huyết với nghề, năng động mạnh dạn tìm tòi, áp dụngcác phương pháp dạy học tích cực thì cũng còn một bộ phận không nhỏgiáo viên chưa chú trọng cải tiến phương pháp dạy học, do đó chất lượngdạy học chưa cao Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu, vận dụng cácphương pháp dạy học phù hợp đặc trưng bộ môn GDCD, phù hợp với nộidung từng phần, lựa chọn phương pháp phù hợp với từng bài dạy, từng tiếtdạy nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh,bồi dưỡng cho học sinh khả năng hợp tác trong tập thể, rèn luyện kỹ năngbiết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, đem lại niềmvui và sự hứng thú trong từng tiết học.

Trong hệ thống các phương pháp dạy học tích cực được vận dụngtrong dạy học môn GDCD nói chung và môn GDCD ở các trường THCS nóiriêng, phương pháp tình huống và phương pháp đóng vai là những phươngpháp rất quan trọng, phù hợp với đối tượng, có tác dụng phát huy tư duy sángtạo của HS Tuy nhiên, so với các phương pháp dạy học khác, hai phươngpháp này ít được giáo viên quan tâm và vận dụng trong quá trình dạy học.Trên thực tế, ít giáo viên biết tổ chức cho học sinh nghiên cứu tình huống kếthợp với đóng vai thể hiện tình huống theo một quy trình hợp lý, phù hợp vớimục đích, yêu cầu, nội dung bài học, dẫn đến giờ học nặng nề, buồn tẻ, kémhiệu quả Việc nghiên cứu sử dụng phương pháp tình huống kết hợp vớiphương pháp đóng vai không những có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ýnghĩa trong thực tiễn, góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học hiệnnay theo hướng tổ chức cho học sinh học tập dưới sự hướng dẫn của giáo

viên Vì vậy, tác giả chọn vấn đề: “Kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An”

làm đề tài luận văn Thạc sỹ

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực này vào quá trình dạy họcvới mục đích lấy người học làm trung tâm là một vấn đề luôn luôn được các nhàgiáo dục trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Phương pháp tình huống vàphương pháp đóng vai là những phương pháp dạy học tích cực, chủ động từngười học

Phát huy tính tích cực trong nhận thức của người học không phải làmột vấn đề mới Ngay từ thời cổ đại, nhiều nhà tư tưởng nổi tiếng như KhổngTử, Aristôt…đã từng nói nhiều đến tầm quan trọng to lớn của việc phát huytính tích cực, chủ động của học sinh và đã đặt nền móng đầu tiên khi nêunhững tư tưởng mang nội dung của phương pháp tình huống nhằm phát huytính tích cực, chủ động của người học Socrat, nhà triết học của Hy Lạp cổ đạiluôn dạy học trò mình bằng cách đặt ra câu hỏi gợi mở để từ đó học trò tự tìmhiểu, khám phá kiến thức

Đến thế kỷ XX, khi khoa học, kỹ thuật phát triển nhanh thì yêu cầu tựnghiên cứu, chủ động, sáng tạo của người học đặt ra cấp thiết hơn IF.Kharlamop - nhà giáo dục Xô Viết đã cho rằng: “Tri thức trở thành kiến thứcthực sự khi học sinh chiếm lĩnh nó bằng sức lao động, sáng tạo của mình”[20;13] Quá trình dạy học bằng phương pháp tình huống luôn đặt ra các yêucầu học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ “Điều quan trọng đối với giáo viên là phảicung cấp các tình huống đa dạng, các khía cạnh lý thú của một kỹ năng cụ thểcũng như các mục rèn luyện lý thú, các tình huống trong đó học sinh có thể sửdụng kỹ năng hay kiến thức trong các giai đoạn học tập khác, các mục rènluyện có liên hệ với những kinh nghiệm, hứng thú của học sinh…” [10; 175]

Tác giả Thái Duy Tiên đã đề cập đến bản chất của các phương phápdạy học hiện đại nhằm phát huy tính tính tích cực, chủ động của người học

“I.A.Komenxki - nhà sư phạm lỗi lạc (1592 - 1670) đã đưa ra những biệnpháp dạy học bắt học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ để tự nắm bắt được bản chấtcủa sự vật, hiện tượng” [29;478] Tác giả Allan C.Orstein đã nghiên cứu sâuvề các kỹ năng, kỹ thuật của dạy học, trong đó tác giả nhấn mạnh các chiếnlược để dạy học có hiệu quả, chủ yếu thông qua thực hành

Ở Việt Nam, phương pháp đóng vai được sử dụng trong quá trình dạyhọc chưa nhiều Một trong những vấn đề cơ bản của đổi mới phương phápdạy học hiện nay là tổ chức cho HS “học mà chơi, chơi mà học” đã và đangnhận được sự quan tâm đặc biệt của toàn xã hội Nó làm giảm đi sự quá tảicho HS Trong xu thế hiện nay, nếu vận dụng được phương pháp đóng vaithành công cũng hạn chế được truyền thống “thuyết giảng” Một số tác giảnhư Nguyễn Nghĩa Dân [9], Đặng Vũ Hoạt [14], Trần Bá Hoành [15] rất quantâm đưa ra phương pháp đóng vai vào để giảng dạy trong các nhà trường Cáctác giả đều nhấn mạnh tầm quan trọng của phương pháp đóng vai trong quátrình dạy học.

Thời gian qua đã có nhiều nhà khoa học, nhà sư phạm nghiên cứu vềcác phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp tình huống kếthợp với phương pháp đóng vai Nhiều bài báo, nhiều cuốn sách, công trìnhnghiên cứu đã được công bố, hỗ trợ rất lớn cho đội ngũ giáo viên, sinh viên,học sinh tham khảo, học tập

Khi nghiên cứu các phương pháp dạy học tích cực, nhiều tác giả đãphân tích rất sâu sắc đặc điểm, nội dung và những cơ sở để vận dụng phươngpháp tình huống, phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở các

trường THCS Điển hình là các công trình: “Một số phương pháp dạy học tích cực” của PGS.TS Vũ Hồng Tiến; “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình sách giáo khoa” của Trần Bá Hoành [14]; Thạc sỹ Dương Thúy Nga cũng đã nghiên cứu về “Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD” [24] ngoài ra, các chuyên đề thay sách giáo khoa, chương trình

bồi dưỡng thường xuyên, tài liệu hướng dẫn dạy học bộ môn cũng đề cậpnhiều đến phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD

Nhiều học viên cao học đã nghiên cứu vấn đề sử dụng phương pháptình huống và phương pháp đóng vai qua các luận văn Thạc sĩ như: Vũ Thị

Hồng Quế với đề tài: “Quy trình sử dụng phương pháp dạy học đóng vai kết hợp với thảo luận nhóm trong dạy học môn đạo đức” (Bậc tiểu học) [26]; Đỗ Khánh Năm với đề tài: “Sử dụng phương pháp đóng vai kết hợp với thảo luận nhóm trong dạy học môn khoa học nhằm giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học” [23]; Đào Thị Hường đã nghiên cứu đề tài: “Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 12”.[17]

Các luận văn nêu trên đã thể hiện sự tìm tòi, nghiên cứu của các tácgiả về sự kết hợp giữa phương pháp đóng vai với các phương pháp khác nhưphương pháp thảo luận nhóm, phương pháp tình huống Tuy nhiên, trong cáccông trình nghiên cứu, các tài liệu chuyên ngành phương pháp dạy học cũngnhư các tài liệu tham khảo chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu vận dụngphương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong môn GDCDở các trường THCS

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học, luận văn đề xuất quy trình vàđiều kiện kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai nhằmnâng cao chất lượng dạy học môn GDCD ở trường THCS

- Đề xuất quy trình và điều kiện kết hợp phương pháp tình huống vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở các trường THCS nhằmgóp phần nâng cao hiệu quả dạy học.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Đề tài nghiên cứu vấn đề kết hợp phương pháp tình huống vớiphương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở các trường THCS

- Đề tài tập trung nghiên cứu vấn đề kết hợp các phương pháp trongdạy học môn GDCD ở bậc THCS và tiến hành khảo sát, thực nghiệm sư phạmhai khối 7 và 8 tại trường THCS Diễn Xuân và trường THCS Diễn Tháp trênđịa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Đề tài dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối, chính sách củaĐảng và Nhà nước về giáo dục và đào tạo

- Phương pháp nghiên cứu: Đề tài sử dụng các phương pháp như:phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp lịch sử - lôgíc, phương phápthống kê

6 Giả thuyết khoa học

Hiện nay, việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóngvai trong dạy học môn GDCD ở các trường THCS có những hạn chế nhấtđịnh Nếu làm sáng tỏ được cơ sở lý luận và thực tiễn và đề ra được quy trình

và điều kiện cần thiết thì sẽ phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo, tạo sự hứng thú trong học tập của học sinh, góp phần nâng cao chấtlượng dạy học môn GDCD ở các trường THCS

7 Đóng góp của luận văn

Những kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm sáng tỏ cơ sở lýluận và thực tiễn, cũng như đề xuất quy trình và điều kiện kết hợp phươngpháp tình huống với phương pháp đóng vai nhằm phát huy tính tích cực, sángtạo của HS trong dạy học môn GDCD ở các trường THCS hiện nay

Qua đó, đề tài góp phần thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy họcmôn GDCD trong các trường THCS theo tinh thần đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo

8 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận vănđược kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc kết hợp phương pháp

tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD các trườngTrung học Cơ sở

Chương 2: Thực nghiệm sư phạm kết hợp phương pháp tình huống với

phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục Công dân ở các trườngTrung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

Chương 3: Quy trình và điều kiện để kết hợp phương pháp tình huống

với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục Công dân các ởtrường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

B NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KẾT HỢP PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG VỚI PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.1 Cơ sở lý luận của việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai

1.1.1 Phương pháp tình huống và phương pháp đóng vai

1.1.1.1 Phương pháp tình huống

* Khái niệm phương pháp tình huống

- Tình huống

Theo Từ điển tiếng Việt, “Tình huống: tình trạng và cảnh huống” [33;1129] “Tình huống là một sự kiện có thực trong đời sống xã hội với nhữngđặc trưng vật lý, sinh lý, tâm lý và xã hội” Con người luôn luôn sống trongtình huống nhất định, thường xuyên phải đối mặt và chịu đựng sự tác độngcủa tình huống đó; có những tình huống đơn giản xẩy ra trong sinh hoạt, tronggiao tiếp hằng ngày và có những tình huống phức tạp trong hoạt động nghềnghiệp, hoạt động nghiên cứu khoa học…

“Ở mức độ phổ quát nhất thì mọi tình huống đều có giá trị dạy học,bởi lẽ bất kỳ tình huống nào cũng đều hàm chứa những tri thức về các sựkiện, tri thức về kỹ năng và phương pháp giải quyết chúng” [24; 11]… Tuynhiên, dạy học không phải là một quá trình tự phát mà là một hoạt động cóchủ đích, vì vậy một tình huống thông thường chưa phải là một tình huốngdạy học, nó chỉ trở thành tình huống dạy học khi được GV sử dụng vớidụng ý tạo ra môi trường làm việc cho HS và khi HS giải quyết tình huốngsẽ đạt được mục tiêu dạy học

* Phương pháp tình huống.

- Khái niệm: Phương pháp tình huống (hay còn gọi là phương phápnghiên cứu trường hợp điển hình) là một phương pháp dạy học, trong đó HStự lực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề của tìnhhuống đặt ra

Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâuthuẫn xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc cácphương án khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh ngắn với câuchuyện có cốt truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợpđược viết ra để minh chứng một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thựctế Tình huống trong dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theotình huống diễn ra trong thực tế, được cấu trúc hoá nhằm mục đích dạy học

- Ưu điểm và khó khăn khi thực hiện phương pháp tình huống trong

dạy học môn GDCD

+ Ưu điểm:

Thứ nhất: Nâng cao tính thực tiễn của môn học Bởi vì, sau khi đượccung cấp các kiến thức lí thuyết, một bài tập tình huống sẽ giúp HS có cáinhìn sâu hơn và thực tiễn hơn về vấn đề lý thuyết đã được học Hoặc cũng cóthể thông qua xử lý các tình huống, HS sẽ có điều kiện rút ra nội dung bài họccủa mình một cách dễ dàng

Thứ hai: Nâng cao tính chủ động sáng tạo và hứng thú cho HS trongquá trình học Khác với việc tiếp thu lý thuyết một cách thụ động, khi đượcgiao các bài tập tình huống, các nhóm phải chủ động tìm kiếm và phân tíchcác thông tin để đi đến tìm ra giải pháp cho tình huống Muốn có được điềuđó buộc HS phải tranh luận sôi nổi, điều này gây được hứng thú cho HS

Thứ ba: Nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, đánh giá

và giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ hay phản biện ý kiến trướcđám đông dần dần hình thành tính mạnh dạn, tự tin

Thứ tư: Việc giải quyết các tình huống đòi hỏi các em phải vận dụngkiến thức của rất nhiều môn học, do đó, giúp các em hiểu rộng hơn nắm vữnghơn kiến thức vốn có của bản thân

Thứ năm: Đối với GV sẽ tiếp thu được kinh nghiệm và những cách,giải pháp mới từ phía HS để làm phong phú bài giảng và điều chỉnh nội dungtình huống cho phù hợp với bài giảng của mình

+ Khó khăn:

Thứ nhất: Đòi hỏi GV phải luôn luôn đổi mới, cập nhật thông tin kiến

thức kỹ năng để có những bài tập tình huống thực tế, sát với điều kiện, môitrường giáo dục

Thứ hai: Giải quyết tình huống chiếm nhiều thời gian Do đó, nếu GVkhông linh hoạt trong việc tổ chức lớp học và phân bố thời gian hợp lý thì rấtdễ bị “cháy” giáo án

- Yêu cầu sư phạm khi thực hiện phương pháp tình huống

Trong một bài giảng, tình huống được lựa chọn có thể dài hay ngắn,tuỳ thuộc vào nội dung vấn đề mà GV cần truyền tải đến cho HS

Tình huống phải được kết thúc bằng một loạt các vấn đề hoặc các câuhỏi như: Bạn nghĩ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Bạn sẽ làm gì nếu bạn là nhânvật A? Nhân vật B? Vấn đề này có thể được ngăn chặn như thế nào? Lúcnày cần phải làm gì để hạn chế tính trầm trọng của vấn đề?

Vấn đề trả lời các câu hỏi này phải được dùng để khái quát một tìnhhuống rộng hơn, khái quát hơn

Tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại cũng như tình huốngrộng hơn với nghề nghiệp trong tương lai của người học Tình huống có thểdiễn giải theo cách nhìn của người học và để mở nhiều hướng giải quyết Tìnhhuống cần chứa đựng mâu thuẫn, vấn đề và có thể liên quan đến nhiềuphương diện Đồng thời, tình huống đưa ra phải luôn vừa sức với HS và cóthể giải quyết trong điều kiện cụ thể.

Cần phải đa dạng hoá hình thức đưa ra các tình huống Đôi khi nghiêncứu tình huống có thể được thực hiện trên vi deo hay một băng cát-xét màkhông phải ở dạng chữ viết hoặc lời nói Đồng thời, một tình huống đưa racần phải có nhiều cách giải quyết khác nhau, tránh tình trạng chỉ dừng lại ởmột cách giải pháp duy nhất

* Các bước tiến hành:

Các bước nghiên cứu tình huống có thể là:

Bước 1: GV cung cấp cho HS tình huống để HS đọc (hoặc xem haynghe) tình huống thực tế và suy nghĩ về nó

Bước 2: GV đưa ra một hay nhiều câu hỏi hướng dẫn liên quan đếntình huống để HS suy nghĩ

Bước 3: HS tiến hành thảo luận tình huống thực tế

1.1.1.2 Phương pháp đóng vai

* Phương pháp đóng vai

Phương pháp đóng vai là cách tổ chức, hướng dẫn cho HS thực hành

“làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống đạo đức và phápluật giả định, hoặc một tình huống của thực tế cuộc sống, bằng cách diễn xuấtmột cách ngẫu hứng mà không cần kịch bản hoặc luyện tập trước nhằm giảiquyết tình huống này trên cơ số tưởng tượng và ý nghĩ sáng tạo của các em

Đây là phương pháp dạy học nhằm giúp HS suy nghĩ sâu sắc về mộtvấn đề bằng cách tập trung vào một sự kiện cụ thể mà họ quan sát được Việcdiễn không phải là phần chính của phương pháp này, mà điều quan trọng làphần thảo luận sau phần diễn ấy

* Ưu điểm, hạn chế của phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD

- Ưu điểm:

+ Giúp HS hình thành các kỹ năng trong môi trường an toàn, đượcgiám sát trước khi xẩy ra các tình huống thực

+ Gây được hứng thú và chú ý đối với người học

+ Tạo điều kiện làm nảy sinh tư duy, óc sáng tạo của người học

+ Khích lệ sự thay đổi thái độ, hành vi của người học theo các hướngđịnh trước

+ HS có thể thấy ngay tác dụng và hiệu quả của lời nói hoặc việc làmcủa các diễn viên

- Hạn chế:

+ HS nhút nhát, thiếu tự tin khi đứng trước tập thể, vốn từ ngữ ít, khóđể diễn đạt, khó thực hiện vai của mình Vì vậy, GV phải động viên, khuyếnkhích, tạo cơ hội cho đối tượng HS này tham gia bắt đầu từ những tình huốngđơn giản

+ Chiếm nhiều thời gian do vậy GV cần phân bố thời gian hợp lý

* Cách tiến hành:

Phương pháp đóng vai được tiến hành chủ yếu theo các bước sau:

Bước 1: GV nêu chủ đề, chia nhóm và giao tình huống Tình huống

nêu ra cho HS đóng vai là tình huống có thật trong thực tế; yêu cầu đóng vaicủa từng nhóm, trong đó có quy định rõ thời gian chuẩn bị, thời gian đóng vaicủa mỗi nhóm

Bước 2: Các nhóm thảo luận chuẩn bị đóng vai.

Bước 3: Các nhóm tiến hành đóng vai, bắt đầu biểu diễn, trong khi đó

các em khác theo dõi “các vai diễn”, xem họ suy nghĩ và hành động như thếnào để giải quyết tình huống

Bước 4: GV hướng dẫn HS thảo luận nhận xét bổ sung Thường thì bắt

đầu thảo luận về cách ứng xử của các nhân vật cụ thể hoặc tình huống trongvở diễn, nhưng sẽ mở rộng sang phạm vi thảo luận những vấn đề khái quáthơn hay những vấn đề mà vở diễn chứng minh

Bước 5: GV kết luận.

Phương pháp này được thực hiện theo một tình huống cụ thể của nộidung học tập, gắn liền với thực tế cuộc sống Trong tiết giảng, thời lượng,thời gian để các “diễn viên” thể hiện không dài (Thường chỉ 3 - 7 phút) nên

GV cần hướng dẫn HS xây dựng kịch bản phù hợp, đơn giản và dễ hiểu.Trong một kịch bản, ít nhất phải có sự tham gia của 2 nhân vật Việc giảiquyết tình huống trong một tiết học không được xây dựng trước thành kịchbản, không nên diễn tập trước mà đòi hỏi các “diễn viên” phải nhập vainhanh chóng, phải phát huy được óc tưởng tượng và tư duy sáng tạo, linh hoạtđể giải quyết tình huống ngay trong khi diễn

* Yêu cầu sư phạm khi thực hiện phương pháp đóng vai

Vấn đề quan trọng nhất đối với GV, đó là tình huống đưa ra cho HSđóng vai phải phù hợp với chủ đề môn GDCD, với lứa tuổi, trình độ của HS

và điều kiện, hoàn cảnh của lớp học Đồng thời, tính mục đích của tình huốngphải thật rõ ràng Tình huống phải dễ đóng vai, không nên quá phức tạp.Đồng thời, tình huống đưa ra cho HS đóng vai nên để mở, không cho trước

“kịch bản” và lời thoại GV phải dành lượng thời gian phù hợp cho các nhómchuẩn bị đóng vai Người đóng vai phải luôn hiểu rõ vai diễn của mình trongbài tập đóng vai để không lạc chủ đề

Cần khích lệ tất cả HS cùng tham gia, kể cả những HS nhút nhát; hoặc

GV chia từng lượt để mọi HS đều có thể tham gia đóng vai GV hướng dẫncho HS chuẩn bị hoá trang và những đạo cụ đơn giản để tăng tính hấp dẫn củatrò chơi đóng vai

Như vậy, mục đích của phương pháp đóng vai là cụ thể hóa bài họcbằng sự diễn xuất để phân tích nội dung bài giảng chi tiết, sâu sắc hơn

1.1.2 Sự cần thiết kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường Trung học

Mục đích của dạy học GDCD được hiểu theo nhiều cấp độ khác nhautừ rộng đến hẹp, tuỳ vào từng phần, từng bài, từng tiết cụ thể để giáo viên cóthể xác định mục đích khác nhau Tuy nhiên, mục đích cơ bản của môn học làxây dựng thế giới quan khoa học, phương pháp luận biện chứng và hình thànhnhân cách con người mới, nâng cao ý thức thực hiện pháp luật cho học sinh,

là cơ sở điều kiện để hình thành nhằm giáo dục ý thức và hành vi của ngườicông dân từ đó góp phần hình thành và phát triển ở các em những phẩm chất

và năng lực cần thiết của người công dân mới đáp ứng được những yêu cầuđòi hỏi của xã hội trong tình hình mới cũng như trong xã hội công bằng, dânchủ, văn minh Cụ thể như sau:

Quá trình dạy học người GV giữ vai trò quyết định trong việc thựchiện mục tiêu của giáo dục phổ thông là “giúp HS phát triển toàn diện về đạođức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhâncách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệmcông dân, chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động,tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Điều 28 khoản 2 Luật giáo dục xác định: “Phương pháp giáo dụcphổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của

HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phươngpháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụngkiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứngthú học tập cho HS” [22;22]

Mục tiêu môn GDCD ở rường THCS nhằm giáo dục cho HS cácchuẩn mực của xã hội đối với người công dân ở mức độ phù hợp với lứa tuổi;trên cơ sở đó góp phần hình thành những phẩm chất nhân cách của con ngườiViệt Nam trong giai đoạn hiện nay, phù hợp với xu thế phát triển và tiến bộcủa thời đại

Môn GDCD có nhiệm vụ góp phần đào tạo HS thành những người laođộng mới, hình thành những phẩm chất tốt đẹp, tích cực của người công dântương lai, có thế giới quan khoa học, nhân sinh quan tiên tiến, có đạo đứctrong sáng, ra sức thực hiện đường lối, nhiệm vụ cách mạng đúng đắn củaĐảng và Nhà nước, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật.

Đặc thù của môn GDCD là giáo dục phẩm chất chính trị tư tưởng đạođức cho HS do tất cả các môn học, các hình thức giáo dục của nhà trườngthực hiện Song môn GDCD có nhiện vụ hết sức quan trọng trong việc giáodục đó, nó có thể trực tiếp giáo dục cho HS những tri thức về thế giới quanmột cách tương đối có hệ thống, toàn diện; giúp cho HS hiểu đúng quy luậtphát triển tất yếu của tự nhiên, của xã hội và của tư duy; giúp cho HS nhậnthức đúng đắn cuộc sống của cá nhân và cộng đồng phải phù hợp với quy luậtkhách quan của sự phát triển của lịch sử xã hội, biết sống trong điều kiện củabản thân, gia đình và xã hội, luôn có ý thức vươn tới những cái đẹp Trên cơsở những tri thức đó HS sẽ dân dần hình thành những quan điểm mới, nhữngkhuynh hướng tư tưởng mới, động cơ hoài bão, lòng tin và hành vi tốt đẹp củacon người Đồng thời thông qua tri thức của môn GDCD sẽ hình thành từngbước phương pháp nhận thức, tư duy khoa học và phương pháp hành độngđúng quy luật khách quan Đặc biệt, trong thời đại ngày nay việc định hướngđúng đắn suy nghĩ và định hướng đúng trong hành động có vai trò hết sứcquan trọng với từng cá nhân

* Mục tiêu cụ thể của môn học GDCD ở trường THCS:

- Về kiến thức

Hiểu được những chuẩn mực đạo đức và pháp luật cơ bản, phổ thông,thiết thực, phù hợp với lứa tuổi HS THCS trong các quan hệ với bản thân, vớingười khác; với công việc và với môi trường sống

Hiểu được ý nghĩa của các chuẩn mực đối với sự phát triển của các cánhân và xã hội; sự cần thiết phải rèn luyện và cách thức rèn luyện để đạt đượccác chuẩn mực đó.

- Về kĩ năng:

Biết đánh giá hành vi của bản thân và của mọi người xung quanh; biếtlựa chọn và thực hiện cách ứng xử phù hợp với các chuẩn mực đạo đức, phápluật, văn hoá - xã hội trong giao tiếp và trong hoạt động (học tập, lao động,hoạt động tập thể, vui chơi giải trí…)

Biết tổ chức việc học tập và rèn luyện của bản thân theo yêu cầu củacác chuẩn mực đã học

- Về thái độ:

Có thái độ đúng đắn rõ ràng trước các hiện tượng, sự kiện đạo đức,pháp luật, văn hoá trong đời sống hằng ngày; có tình cảm trong sáng, lànhmạnh đối với mọi người, đối với gia đình, nhà trường, quê hương đất nước

Có niềm tin vào tính đúng đắn của các chuẩn mực đã học và hướng tớinhững giá trị xã hội tốt đẹp; có trách nhiệm đối với hành động của bản thân;có nhu cầu tự điều chỉnh tự hoàn thiện để trở thành một chủ thể xã hội tíchcực, năng động

* Về cấu trúc chương trình: Nội dung môn GDCD ở cấp THCS gồm cóhai phần: Phần “các chuẩn mực đạo đức” (8 chủ đề) và phần “các chuẩn mựcpháp luật” (5 chủ đề) Các chủ đề được xuyên suốt và có mối liên hệ với nhautrong tất cả các khối (từ khối 6 đến khối 9) qua các bài cụ thể và ở cấp độkhác nhau

Từ mục đích, yêu cầu và nội dung của môn GDCD để học sinh tiếp thulĩnh hội tri thức một cách hiệu quả nhất trong quá trình giảng dạy tùy vào nộidung của từng bài giáo viên phải kết hợp nhiều phương pháp khác nhau đặcbiệt là phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai

1.1.2.2 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

Thế giới đang thay đổi từng ngày, từng giờ trước sự phát triển khôngngừng của khoa học - công nghệ, đặc biệt là những bước đột phá của thông tin vàtri thức Do vậy, giáo dục đào tào tạo không thể đứng ngoài cuộc bởi nó có vaitrò hết sức quan trọng Việc đổi mới GD & ĐT không phải diễn ra ở một địaphương hay một nước mà diễn ra trên toàn cầu Từ những nước đang phát triểnđến các nước phát triển, thậm chí ở các nước kém phát triển, bởi họ đều nhậnthức được vai trò và vị trí hàng đầu của giáo dục Đổi mới giáo dục đào tào trướchết là đổi mới về phương pháp dạy học đây là một trong những yêu cầu cấp thiếtđối với ngành giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, là sựsống còn của mỗi cơ sở đào tạo Đây là nhiệm vụ mang tính chiến lược được thểhiện trong văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI về phát triển giáo dục

và đào tạo, đó là “Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo trên cơ sở thựchiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo.Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi,kiểm tra theo hướng hiện đại, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ” do đónâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nói chung, chất lượng dạy học nóiriêng là vấn đề mang tính cấp thiết, là giải pháp quan trọng nhất để nền giáodục nước ta trong giai đoạn đầu thế kỷ XXI có thể tiến kịp với sự phát triển củakhoa học trên thế giới đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế tronggiai đoạn hiện nay

Thực chất của đổi mới PPDH là “Dạy học hướng vào người học” hay “lấyngười học làm trung tâm” Đây là những cụm từ được dùng để xác định sự đổimới của PPDH hiện nay trong nhà trường Đó là tư tưởng, là sự định hướng chodạy và học, phương pháp mới này khuyến khích học sinh tự học, tự phát huysáng kiến, giáo viên đóng vai trò hướng dẫn và khi đó người dạy phải hiểu đựơcyêu cầu của học sinh để cung cấp thông tin, định hướng mục tiêu học tập, tổchức, hướng dẫn học sinh chủ động nhận thức, tư duy, thực hành, sáng tạo trongquá trình tiếp nhận tri thức Cho nên dạy học là một quá trình hoạt động diễn ra

là dạy và học Đó là hai nhân tố tác động biện chứng trong một mối quan hệthống nhất Mục đích của quá trình này là nhằm hình thành cho người học hệthống tri thức khoa học, các kĩ năng, kĩ xảo và khả năng vận dụng vào thựctiễn Kết quả là trang bị cho học sinh các kiến thức cơ bản, nâng cao trình độhọc vấn cho người học kể cả mặt kiến thức, phương pháp hoạt động và nănglực tổ chức thực tiễn

Trong quá trình hoạt động dạy và học thì nhân tố dạy của giáo viên giữvai trò chủ đạo song nhân tố học của học sinh là chủ động hoạt động tích cực,sáng tạo, năng động để tiếp thu các kiến thức khoa học Quá trình dạy và học

là hai hoạt động có sự tác động biện chứng lẫn nhau Nếu hai hoạt động nàytách rời nhau thì không còn là một quá trình nữa Hoạt động dạy học chỉ cóhiệu quả khi nó biết tác động kích thích, khơi dậy ở người học những nhu cầumới Hoạt động học chỉ có hiệu quả khi nó biết phát huy tính tự giác, độc lập,sáng tạo và tích cực để lĩnh hội kiến thức

Vậy, để đạt được yêu cầu nêu trên thì chúng ta phải đổi mới phươngpháp giảng dạy, nhưng vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy là việc: Phảiđổi mới như thế nào? đổi mới bằng cách nào? Để làm được điều này giáo viênkhông chỉ đơn giản truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn các hoạt động Nộidung và phương pháp dạy học phải giúp cho đối tượng học sinh biết hoạtđộng và tích cực tham gia các chương trình hoạt động để đảm bảo được đổimới chương trình giáo dục mà ngành đang thực hiện thì việc đổi mới phươngpháp giảng dạy có vai trò hết sức quan trọng

Trong chuyên đề đổi mới PPDH môn GDCD ở trường THCS năm học

2008 - 2009 Bộ giáo dục đã nêu lên những yêu cầu của đổi mới PPDH với mônGDCD ở bậc THCS phải hướng tới như sau:

Thứ nhất: Phải phát huy được tính tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo

trong học tập của HS HS phải tích cực hoạt động để tự phát hiện và chiếmlĩnh các tri thức, hình thành kỹ năng mới, có thái độ tích cực Rèn luyện khảnăng tự học của HS Biết phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác

Thứ hai: Dạy học môn GDCD cần phải gắn bó với cuộc sống thựctiễn: GV cần hướng dẫn HS vận dụng kiến thức liên hệ thực tế, điều tra, tìmhiểu các vấn đề có liên quan trong thực tiễn

Thứ ba: Kết hợp sáng tạo các phương pháp dạy học, hiệu quả các thiết

bị dạy học như: Sử dụng hợp lý các phương pháp dạy học, sử dụng hiệu quảcác thiết bị dạy học Căn cứ vào mục tiêu bài học, năng lực trình độ của HS,vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể để GV thiết kế giáo án và tổ chức tiết học chophù hợp

Như vậy, việc đổi mới PPDH nói chung và đổi mới PPDH ở bậc THCSnói riêng là nhu cầu tất yếu Bởi vì, đổi mới chính là sự cải tiến, nâng cao chấtlượng PPDH đang sử dụng để góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả của việcdạy học; là sự bổ sung, phối hợp nhiều PPDH để khắc phục hạn chế của phươngpháp đã và đang sử dụng nhằm đạt mục tiêu dạy học; là việc sử dụng cácphương pháp ưu việt hơn đem lại kết quả cao trong dạy học Đó là lí do tác giảcho rằng cần đem vào trong dạy học môn GDCD những PPDH mới và cầnphải biết kết hợp một cách linh hoạt giữa các phương pháp này, mà cụ thể làkết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai Nói như vậy khôngcó nghĩa là chúng ta phủ nhận hoàn toàn các PPDH truyền thống mà cần phảikế thừa những ưu điểm của các phương pháp này vào dạy học.

Kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai một cáchsáng tạo, linh hoạt sẽ phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh và đặc biệtnhững học sinh yếu cũng được tham gia vào quá trình tiếp thu tri thức mới màkhông còn cảm giác “bị bỏ rơi”, để giờ học đạt hiệu quả cao

1.1.2.3 Xuất phát từ đặc điểm, tâm sinh lý của học sinh Trung học Cơ sở

Đối tượng tiếp thu tri thức môn GDCD trong trường THCS là học sinh,

là những con người ham học hỏi, thích tìm tòi và tinh thần tích cực, sáng tạotrong học tập rất cao Yếu tố này là điều kiện thuận lợi cho việc tiếp thu trithức môn học Tuy nhiên, với tâm lý đây là môn học khô khan, môn phụ nênnhiều em thường có tâm lý chán, mệt mỏi, buồn tẻ Vì vậy, để tạo sự lôi cuốn,tạo sức hấp dẫn, thuyết phục người học trong giờ học đòi hỏi giáo viên phảichú ý đến đối tượng học sinh từ đó sử dụng và kết hợp nhuần nhuyễn cácphương pháp, kỹ thuật cũng như phương tiện dạy hoc phù hợp tránh sử dụngduy nhất một phương pháp để giờ học đạt hiệu quả cao Việc giảng dạy mônGDCD trong nhà trường phổ thông không chỉ nhằm trang bị cho học sinhnhững kiến thức mà còn phát huy ở học sinh tư duy sáng tạo, hình thành ởhọc sinh kĩ năng, kĩ xảo, giáo dục kỹ năng sống và liên hệ với thực tế cuộcsống thông qua các bài học cụ thể

Việc phát triển năng lực trí tuệ và khả năng tự học của học sinh tronggiờ học môn GDCD, học sinh không chỉ được trang bị kiến thức trong SGK

mà còn hình thành phẩm chất, tư duy của người lao động mới trong thời đạiphát triển của khoa học công nghệ Để làm được điều này không phải là dễmuốn vậy giáo viên phải có kiến thức chuyên môn vững vàng, sâu sắc khôngchỉ về lý thuyết của môn học mà còn phải am hiểu về kiến thức thực tiễn đểcó thể áp dụng trong nội dung của từng bài giảng, từng tiết giảng sao cho họcsinh dễ hiểu nhất Bên cạnh việc kết hợp các phương pháp đặc biệt là phươngpháp tình huống với phương pháp đóng vai cũng như có kiến thức sâu rộngthì việc kết hợp các phương pháp dạy học trong giảng dạy GDCD còn căn cứvào thực trạng dạy và học môn này ở mỗi trường trong giai đoạn hiện nay

Mục đích của việc kết hợp phương pháp tình huống với phương phápđóng vai nhằm tạo ra sự hứng thú cho học sinh, từ đó các em sẽ bộc lộ rõ khảnăng tư duy, sáng tạo và các kĩ năng sống của mình

1.1.3 Phương thức kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường Trung học

cơ sở

Trong quá trình dạy học môn GDCD người giáo viên có thể sử dụngnhiều phương pháp dạy học trong bài giảng của mình Phương pháp dạy họcrất phong phú và đa dạng bao gồm phương pháp truyền thống (diễn giảng,đàm thoại, thuyết trình…) và phương pháp dạy học hiện đại (thảo luận nhóm,đóng vai, tình huống, dự án…) Mỗi phương pháp dạy học môn GDCD đềucó ưu điểm và hạn chế nhất định, phù hợp với từng loại bài riêng, từng tiếtdạy riêng Vì vậy, không nên quá lạm dụng hoặc phủ định hoàn toàn mộtphương pháp hoặc một hình thức dạy học nào Điều quan trọng đối với mỗigiáo viên trong quá trình dạy học là biết vận dụng một cách linh hoạt, sángtạo, sử dụng kết hợp các phương pháp và hình thức dạy học một cách khéoléo, hợp lý

Một trong những định hướng cơ bản của đổi mới phương pháp dạyhọc bộ môn GDCD là trong quá trình dạy học phải gắn bó chặt chẽ vớithực tiễn cuộc sống của học sinh Định hướng này đặt ra yêu cầu là giáoviên cần tăng cường sử dụng các tình huống, các câu chuyện, các hiệntượng thực tế, các vấn đề mang tính thời sự trong xã hội để phân tích, sosánh đối chiếu với bài giảng Quá trình dạy học đòi hỏi giáo viên phảihướng dẫn, khuyến khích học sinh biết liên hệ, tự liên hệ, tìm hiểu, phântích, đánh giá, thực hành ứng xử các tình huống, các sự kiện trong đời sốngcủa lớp học, nhà trường và địa phương

Với đặc thù của bộ môn GDCD ở bậc THCS gồm hai nội dung lớn làpháp luật và đạo đức, cho nên các tiết dạy đòi hỏi giáo viên phải đưa ra nhiềutình huống để học sinh suy nghĩ, giải quyết các tình huống pháp luật cũng nhưđạo đức đặt ra trong thực tiễn Trong quá trình dạy học, sử dụng phương phápnghiên cứu tình huống bên cạnh nhiều ưu điểm còn có những nhược điểmnhất định Một trong những nhược điểm cơ bản là sử dụng phương pháp tìnhhuống còn nặng về lý thuyết, học sinh chủ yếu phải sử dụng tư duy trừu tượngđể giải quyết tình huống đặt ra Điều này chỉ đáp ứng được ở một số học sinhbiết tư duy năng động, tư duy trừu tượng cao hay nói cách khác phù hợp vớiđối tượng học sinh khá, giỏi Nếu chỉ nghiên cứu tình huống sẽ tạo nên sứcnặng trong quá trình tư duy của học sinh, mà vẫn chỉ dừng lại ở tư duy về mặt

lý luận Để những kiến thức mang nặng về tư duy trừu tượng, nặng về lýthuyết giúp cho học sinh dễ hiểu, dễ tiếp thu hơn, phát triển sự sáng tạo,năng động của học sinh thì cần thiết phải thể hiện thông qua phương phápđóng vai Quá trình này học sinh sẽ hứng thú, thông hiểu và ghi nhớ nhữnggì các em nắm được qua hoạt động chủ động, tích cực của mình Việc kếthợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai sẽ làm cho giờ họctrở nên sinh động, cuốn hút mềm mại hơn, điều quan trọng là gắn kết đượcphần lý thuyết với phần thực hành, học sinh dễ dàng bộc lộ những kĩ năngsáng tạo của mình

Như vậy, để giải quyết tình huống có hiệu quả hơn cần cụ thể hoáthông qua hoạt động đóng vai Bởi thực chất của sử dụng phương pháp đóngvai là bao hàm quá trình học sinh phải suy nghĩ, thảo luận để giải quyết tìnhhuống Thông qua hoạt động đóng vai cũng là bước học sinh được tiếp cận rõhơn với tình huống, giải quyết tình huống một cách cụ thể, sinh động, hấp dẫnhơn, kích thích tính tích cực, hứng thú, chủ động hơn trong quá trình chiếmlĩnh tri thức của người học

Trong quá trình dạy học môn GDCD ở bậc THCS rất cần phải sử dụngkết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai nhằm phát huy ưuđiểm, khắc phục hạn chế của cả hai phương pháp Do vậy, trong dạy học, mộtmặt, giáo viên biết lựa chọn tình huống pháp luật cũng như đạo đức minh hoạtrong tiết dạy một cách hợp lý để các em biết gắn kết bài học với thực tiễn,mặt khác, tổ chức hướng dẫn cho các em đóng vai, thể hiện các tình huốngđó, từ đó giúp học sinh nhận thức bài học một cách dễ dàng, sâu sắc hơn, hìnhthành cho học sinh kĩ năng ứng xử, bày tỏ thái độ của mình trong thực tế thựchiện pháp luật và ứng xử hành vi đạo đức.

Tóm lại, phương thức kết hợp giữa phương pháp tình huống vớiphương pháp đóng vai chính là sự cụ thể hoá tình huống thông qua đóng vainhằm hạn chế bài giảng nghiêng về phần lý luận mà không gắn kết được vớithực hành và tính thực tiễn

1.1.4 Nguyên tắc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường Trung học Cơ sở

1.1.4.1 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, lôgíc

Đối với các môn học nói chung và môn GDCD nói riêng trong quá trìnhdạy học người GV phải đảm bảo tính hệ thống lôgic khi sử dụng các phươngpháp dạy học Tính hệ thống và lôgic được thể hiện ở việc người GV khi thựchiện phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy họccần sắp xếp các bước theo một trình tự nhất định Giúp HS lĩnh hội tri thức, kĩnăng, kĩ xảo một cách dễ dàng nhất đem lại hiệu quả cao trong giờ dạy củamình Bởi ta thấy rằng, hoạt động dạy và học là hai nhân tố cơ bản nằm trongcấu trúc hệ thống của quá trình dạy học, giữa chúng có mối quan hệ biện chứngtạo nên sự thống nhất của quá trình này Quá trình dạy học kết hợp phươngpháp tình huống và phương pháp đóng vai được liên kết với nhau theo mộtlôgic chặt chẽ, yếu tố trước phải là điều kiện, tiền đề theo sự thực hiện chứcnăng của các yếu tố đứng sau, đồng thời các yếu tố đứng sau như là sự kế tục,sự hiện thực hoá các yếu tố đứng trước.

Ở mỗi bước, mỗi giai đoạn, các thao tác sư phạm của GV phải phù hợpvới các thao tác của HS và ngược lại Sự phù hợp đó tạo thành sự thống nhấttoàn vẹn của quy trình và làm cho nó trở thành chỉnh thể hợp lý khoa học

Để đạt được điều đó, cần phải xác định được:

- Số lượng các giai đoạn, các bước vừa đủ để hoạt động có hiệu quả

- Nội dung các giai đoạn, các bước không quá phức tạp, cũng không quáđơn giản, đảm bảo cho GV và HS có thể thực hiện được trong quá trình dạyhọc môn GDCD ở trường THCS

- Các giai đoạn và các bước phải được sắp xếp theo một cấu trúc lôgic,kế tục nhau, không được chồng chéo nhau

Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống logic là nguyên tắc cơ bản để xâydựng và xác lập quy trình dạy học kết hợp phương pháp tình huống với phươngpháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường THCS

1.1.4.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

Với nguyên tắc này đòi hỏi, ngoài vấn đề chú ý về nội dung bài học vàcách thức truyền đạt kiến thức, GV phải hết sức lưu ý tới môi trường dạy xungquanh Chúng ta biết rằng “học đi đôi với hành”, “lí luận gắn với thực tiễn” dovậy, người dạy phải nắm vững tri thức, nắm vững cơ sở khoa học, kĩ thuật dạyhọc để đưa tri thức đó vào thực tiễn thông qua HS Mỗi GV khi thực hiện cáchdạy hay nói cách khác là phương pháp dạy của mình cần thể hiện được sự phùhợp giữa nội dung bài dạy với thực tiễn

Trong khi sử dụng kết hợp phương pháp tình huống với phương phápđóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường THCS chúng ta không thể xemnhẹ vào điều kiện thực tiễn của các trường THCS nói chung và trong mônGDCD nói riêng Muốn vậy GV cần lưu ý:

- Khi soạn giáo án GV cần lựa chọn những nội dung trong bài phù hợpvới điều kiện hoàn cảnh lớp học để đưa ra tình huống cho HS đóng vai

- Tình huống đưa ra cho HS đóng vai phải phản ánh được thực tiễn vàonội dung bài học

- Việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai phảiphù hợp với đặc điểm, nội dung, điều kiện, yêu cầu của GV, HS đồng thời cótác dụng nâng cao hiệu quả dạy học Cụ thể như sau:

+ Phù hợp với đặc điểm, nội dung, chương trình môn GDCD

+ Phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học

+ Phù hợp với trình độ, năng lực chuyên môn của đông đảo GV, phùhợp với điều kiện cụ thể của các trường THCS, có khả năng ứng dụng rộng rãitrong thực thực tiễn

+ Phù hợp với đặc điểm tâm lý, trình độ nhận thức của HS THCS đảmbảo tính vừa sức đối với các em

+ Có khả năng nâng cao chất lượng dạy học, có nhiều ưu điểm hơn hẳn

so với các phương pháp truyền thống

Tóm lại, kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trongdạy học môn GDCD ở trường THCS phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, có khảnăng ứng dụng rộng rãi trong quá trình dạy học môn GDCD ở Trường THCS

1.1.4.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hài hoà trong sự kết hợp các phương pháp

“Hài hoà” chính là sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn, dịu dàng vànhịp nhàng Trong hệ thống các phương pháp dạy học (bao gồm phươngpháp dạy học truyền thống và phương pháp dạy học hiện đại) đều cónhững ưu điểm và mặt hạn chế nhất định Mỗi GV khi dạy học cần chọncho mình những phương pháp dạy thích hợp, đồng thời sử dụng chúng mộtcách hài hoà trong tiết dạy để phát huy được năng lực, sở trường của mìnhgiúp cho giờ học có kết quả tốt nhất

Việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trongdạy học môn GDCD ở trường THCS cần phải đảm bảo tính hài hoà Sở dĩ nhưvậy là do: trong quá trình dạy học chúng ta không nên tuyệt đối hoá mộtphương pháp dạy học nào bởi như đã nói ở trên không có phương pháp dạy họcnào là tối ưu và cũng không có phương pháp dạy học nào hạn chế cả Tronghai phương pháp tình huống và đóng vai thì cả hai đều được xem là phươngpháp dạy học mới có ưu điểm hơn so với các phương pháp truyền thống bởi nóphù hợp với điều kiện hoàn cảnh ngày nay Do đó, trong quá trình kết hợp haiphương pháp cần khéo léo để có thể phát huy được ưu điểm của hai phươngpháp này trong quá trình dạy học Cụ thể:

- Xác định nội dung bài học cần sử dụng hai phương pháp này

- Tình huống đưa vào bài học phải phù hợp để HS có thể thực hiệnđóng vai

- Trong bài dạy không chỉ kết hợp hài hoà hai phương pháp này mà còncó khả năng kết hợp hài hoà với các phương pháp khác

Như vậy, sử dụng kết hợp phương pháp tình huống với phương phápđóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường THCS cần phải đảm bảo tính hàihoà để đem lại kết qủa cao trong dạy học

1.1.4.4 Nguyên tắc kết hợp giữa tính toàn diện với chú trọng các nội dung trọng tâm, trọng điểm

Theo triết học Mác, nguyên tắc toàn diện chính là khi xem xét sự vậthiện tượng ta phải đặt nó trong mối quan hệ với các mặt, các yếu tố, các mốiquan hệ vốn có của nó Thấy được mối quan hệ trong tổng thể của nó Chính vívậy cần có cái nhìn tổng thể, bao quát khi xem xét sự vật hiện tượng

Trong dạy học cũng vậy, để thực hiện một bài giảng trọn vẹn chúng tacần có nhiều yếu tố, đặc biệt khi sử dụng các phương pháp vào dạy học Tínhtoàn diện ở đây được hiểu là hệ thống những quy tắc cần được thực hiện trongquá trình dạy học sử dụng kết hợp phương pháp tình huống với phương phápđóng vai trong môn GDCD nhằm giúp GV thể hiện tốt bài giảng của mình đemlại hiệu quả cao cho thầy và trò trong quá trình dạy và học

Trong một bài dạy bao giờ cũng có những nội dung trọng tâm, trọngđiểm do vậy GV cần biết tổ chức cho HS nghiên cứu phương pháp tình huốngkết hợp với phương pháp đóng vai như thế nào cho hợp lý để có thể tăng cườngmức độ hoạt động của các em trong giờ học Ngoài ra, giúp các em chủ động,tích cực hơn, hứng thú hơn trong việc lĩnh hội kiến thức phù hợp với lứa tuổi

- Khi thực hiện cần phải biết thao tác linh hoạt với mọi hoạt động diễn

ra trong giờ dạy

- Tình huống đưa ra cho HS đóng vai cần toát lên được nội dung bài họccần hướng tới đồng thời thể hiện được mức độ nhận thức của HS

- Phải biết kết hớp với nhiều phương pháp khác một cách nhịp nhàng đểhoàn thiện bài giảng của mình

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

1.2.1 Khái quát về các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

Huyện Diễn Châu nằm trên quốc lộ 1A, cách Thành phố Vinh 40 kmvề phía Bắc Phía Nam giáp Huyện Nghi Lộc, phía Bắc giáp Huyện QuỳnhLưu, phía Tây giáp Huyện Yên Thành và phía Đông giáp với Biển Đông

Diễn Châu gồm 38 xã và một Thị trấn điều đó cũng có nghĩa là DiễnChâu có 39 Trường THCS tương ứng với mỗi xã và Thị trấn cộng thêm mộttrường Chuyên THCS Cao Xuân Huy Mặc dầu quá trình xây dựng và pháttriển của các trường là khác nhau (có trường thành lập trước có trường thànhlập sau, đa số các trường đều được tách ra từ trường Tiểu học Ví dụ như ởcác xã Diễn Xuân, Diễn Tháp, Diễn Kỷ, Diễn Đồng, Diễn Liên, DiễnHạnh…) nhưng các trường lại có điểm chung là tinh thần “dạy tốt học tốt”.Điều đó đã giúp cho phong trào giáo dục của Huyện luôn luôn là lá cờ đầucủa Tỉnh

Về đội ngũ GV:

Đa số các GV đều tâm huyết với nghề, luôn trau dồi chuyên môn họctập tham gia đầy đủ các chuyên đề Hiện nay có 98 % GV đạt chuẩn (90% GVcó trình độ đại học) Trình độ chuyên môn khá vững chắc điều đó được thểhiện qua các cuộc thi GV giỏi Huyện và GV giỏi Tỉnh Tính đến năm học

2013 - 2014 toàn huyện có 117 GV giỏi cấp Tỉnh

Về phía học sinh:

Được sinh ra và lớn lên trên quê hương Diễn Châu cái nôi của đất họcnên tinh thần hiếu học đã được các em phát huy Nhiều thế hệ HS đã đạt giảicao trong các kì thi Huyện và Tỉnh

Cả thầy và trò tại các Trường THCS trên địa bàn Huyện Diễn Châuluôn ra sức phấn đấu thi đua dạy và học, có tinh thần trách nhiệm trong dạy -học cao Chính vì thế Phòng GD & ĐT Diễn Châu luôn đạt danh hiệu tiên tiếnxuất sắc cấp Tỉnh Bản thân nhiều trường cũng đạt danh hiệu tiên tiến xuất sắccấp Huyện (Trường THCS Diễn Xuân, Trường THCS Diễn Kỷ, TrườngTHCS Cao Xuân Huy…)

Đối với bộ môn GDCD nói riêng: Nếu như từ năm học 2005 - 2006 trởvề trước đội ngũ GV GDCD còn rất ít đa số do các GV môn khác sang dạy thìtừ năm học 2006 - 2007 đến nay đội ngũ GV môn GDCD tăng lên nhiều cả vềsố lượng và chất lượng

Bảng 1.1 Thống kê đội ngũ giáo viên GDCD của các trường THCS trên địa

bàn Huyện Diễn Châu

(Nguồn: Số liệu điều tra khi thực hiện đề tài, 2013 - 2014)

Đa số các GV đều có ý thức nâng cao chuyên môn, học tập kinhnghiệm đổi mới phương pháp để tạo hứng thú cho HS qua từng tiết dạy do đóchất lượng giờ dạy không ngừng được nâng cao, bản thân HS đã có những cáinhìn tích cực về môn học (nhiều em không còn xem đây là môn phụ nữa)

Thành tích nổi bật nhất mà chúng ta có thể thấy được là đội ngũ HS thi

HS giỏi môn GDCD cấp Tỉnh năm nào cũng đạt giải Trong 5 năm qua ngôi

vị thủ khoa môn GDCD luôn thuộc về HS Diễn Châu Nói như vậy để chúng

ta thấy được tinh thần dạy và học của môn GDCD ở các trường THCS trênđịa bàn Huyện Diễn Châu rất được chú ý

1.2.2 Thực trạng kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường Trung học Cơ sở trên địa bàn huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An

1.2.2.1 Thực trạng kết hợp phương pháp tình huống với phương pháp đóng vai trong hoạt động dạy học môn Giáo dục công dân

Trong những năm gần đây, nhất là từ năm học 2006 - 2007, thực hiệnyêu cầu đổi mới phương pháp dạy học ở bậc phổ thông, đội ngũ GV GDCDtrên toàn huyện Diễn Châu đã tích cực tham gia và tạo nét chuyển biến mớitrong công tác dạy học “lấy HS làm trung tâm” Nhiều GV môn GDCD đãtích cực học hỏi lẫn nhau, nghiên cứu tài liệu, thậm chí có người học lênsau Đại học để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Hình thức dạy họcthuyết trình, thụ động một chiều đang dần được thay thế bằng các phươngpháp dạy học tích cực, lấy HS làm trung tâm Một trong những phươngpháp mới tạo hứng thú cho HS đó là phương pháp tình huống và phươngpháp đóng vai Tuy nhiên, nhiều giáo viên dạy môn GDCD các trườngnhận thức và vận dụng sự kết hợp phương pháp tình huống với phươngpháp đóng vai còn ở mức độ nhất định, thậm chí một số GV còn lúng túngkhi sử dụng hai phương pháp này Do đó, mức độ vận dụng vào việc giảngdạy còn ít chưa thường xuyên, một số GV sử dụng mang tính đối phó.Cách thức vận dụng còn hạn chế

Nguyên nhân là do chưa thực sự nhận thức đúng đắn và hiểu đầy đủvề hai phương pháp này cũng như cách thức kết hợp của hai phương pháptrên (GV chưa đạt chuẩn, dạy chéo môn, chưa tâm huyết với nghề, chưa phânloại được đối tượng HS…)

Nhiều GV còn ôm đồm kiến thức khi dạy học, đưa vào bài giảng nhiềunội dung tri thức vượt quá yêu cầu của chương trình chuẩn nên không thể sửdụng phương pháp nghiên cứu tình huống kết hợp với phương pháp đóng vaivào dạy học một cách có hiệu quả