MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIÚP HỌC SINH ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC HIỆU QUẢ ( BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ) A. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Nâng cao chất lượng dạy và học là vấn đề mà ngành giáo dục quan tâm hàng đầu. Bởi vậy mỗi giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp luôn cố gắng tìm tòi những phương pháp tối ưu nhất để nâng cao chất lượng. Nhất là giáo dục phẩm chất tâm hồn cho học sinh thông qua những môn học đặc thù như Văn học. Trong chương trình Ngữ văn bậc THPT hiện hành số lượng bài học Văn Bản Văn Học chiếm phần lớn so với các bài học về Tiếng Việt và lý thuyết Làm Văn Một thời gian khá dài chúng ta đã và đang dần vượt ra khỏi cách dạy học theo lối truyền đạt mà hướng tới cách dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Bởi thế, môn học Ngữ Văn trong các bậc THPT đang từng ngày đổi mới. Tuy vậy, lối dạy và học tác phẩm Văn học theo thói quen cũ là giảng văn vẫn phổ biến , là việc giáo viên cố gắng đọc kỹ phân tích thật kỹ, hiểu thật sâu tác phẩm, tìm lời lẽ, cách diễn đạt thật hay để truyền thụ cho học sinh. Học sinh rung động với những hiểu biết, cảm thụ mới từ giáo viên truyền qua mà hình thành năng lực văn cho mình. Xưa nay lối dạy và học văn ấy vẫn đạt những hiệu quả nhất định . Nhưng thực chất đó vẫn là lối học thiếu tich cực. Hiệu quả môn học chỉ dừng ở hiệu ứng “lây lan” cảm xúc. Giáo viên vẫn là người “ đọc hộ” , “ học thay” , học sinh tích lũy vốn kiến thức một cách thụ động. Khả năng tự học dần bị triệt tiêu. Giáo sư Trần Đình Sử đã chỉ rõ : “ Sai sót của quan niệm về phương pháp dạy học văn trên xét theo tinh thần giáo dục hiện đại rất dễ nhận thấy. Bởi vì bản thân văn học nghệ thuật và nói chung các văn bản là sáng tạo ra cho từng người đọc, và mỗi người đọc phải tự mình đọc lấy thì hình tượng, cảm xúc và nội dung mới từ văn bản dấy lên trong lòng mình. Người ta không ai thưởng thức hộ cái đẹp, phong cảnh… cho người khác, xem hộ một bộ phim, thưởng thức hộ một bài hát, bài thơ cho kẻ khác, vậy mà bao nhiêu năm, thầy giáo làm người thưởng thức văn chương hộ rồi giảng lại cái hay cho học sinh chép. Đến lượt thi cử, học sinh chỉ cần thuộc lời thầy là làm được bài, tự mình không cần đọc vẫn thi được. Cách dạy đó đi ngược lại bản chất của văn chương, đi ngược lại nguyên tắc dạy học, là phương pháp cách ly tốt nhất học sinh – người đọc khỏi tác phẩm, làm cho học sinh không có dịp trực tiếp đối diện với văn bản, do đó không có thói quen tự mình khám phá văn bản và tất nhiên đánh mất luôn năng lực tự học của họ” ( Đọc hiểu văn bản – một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy đọc văn Trần Đình Sử ) Đặt ra yêu cầu đổi mới dạy và học tác phẩm Văn chương theo phương pháp Đọc – hiểu văn bản trong hoàn cảnh dạy và học hiện nay vẫn là bước “ đột phá” với nhiều khó khăn về khách quan – hoàn cảnh xã hội , điều kiện học tập, chương trình giảng dạy nhiều nhược điểm – và chủ quan – giáo viên và học sinh Nghiên cứu đề tài này, nhằm đúc rút những kinh nghiệm dạy Ngữ Văn phù hợp với yêu cầu đổi mới hiện nay, góp phần hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản văn học có hiểu quả, nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Ngữ văn theo yêu cầu mới Đề tài này đã nghiên cứu, thực hiện trong ba năm : Năm học 20122013; 20132014, 2014 2015 Đối tượng chủ yếu là các bài đọc văn trong chương trình , Giáo viên giảng dạy và học sinh khối 11, 12, học sinh luyện thi Đại học, cao đẳng môn Ngữ văn. Phương pháp nghiên cứu : Nghiên cứu lý luận, khảo sát thực tiễn… Đóng góp của sáng kiến : Giúp giáo viên và học sinh thực hiện có hiệu quả các giờ dạy và học môn Ngữ văn, nhất là các giờ học Đọc – Hiểu văn bản. Ôn tập kiến thức Tiếng Việt Làm văn , áp dụng kiến thức đó trong các bài tập thực hành … nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn B. CƠ SỞ LÝ LUẬN Thế giới là vô hạn,kiến thức là vô cùng. Hiểu biết, suy nghĩ, cảm xúc của cá nhân đã được con người thông minh tích lũy, lưu truyền trong không gian và thời gian bằng văn bản . Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hóa. Thế nào là ĐỌC HIỂU ? + OECD đưa ra định nghĩa sau đây về reading literacy: “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trước một văn bản viết, nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia hoạt động của một ai đó trong xã hội.” + UNESCO quan niệm về Literacy : “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn kết hợp với những bối cảnh khác nhau. Literacy đòi hỏi sự học hỏi liên tục cho phép một cá nhân đạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia một cách đầy đủ trong xã hội rộng lớn.” + Theo PISA,“Đọc hiểu không chỉ còn là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông, thay vào đó nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn. Qua đọc hiểu, năng lực và tri thức văn hoá của từng người được bộc lộ , đồng thời làm xuất hiện kinh nghiệm văn hoá đọc và làm biến đổi cách thức, chất lượng và tầm văn hoá đọc . Trong phạm vi bài viết tôi chỉ bàn đến vấn đề đọc – Hiểu văn bản văn học Đọc hiểu văn bản Văn học trong nhà trường phổ thông, nhất là ở bậc THPT mấy năm gần đây đã được đặt ra như một trong những yêu cầu cấp bách hàng đầu Tác phẩm văn học là một loại văn bản có đặc trưng riêng, những giá trị văn hóa riêng to lớn, qua các giá trị nhận thức, giáo dục, thẩm Mỹ, bằng ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tác động sâu sắc đến trí tuệ tâm hồn con người, nên việc dạy và học Ngữ Văn đã được cả thế giới cũng như mọi thời đại quan tâm. Ở Việt Nam ( hay một số nước châu Á khác như Trung Quốc …) , ngày xưa dùng khả năng văn học để chọn nhân tài . Ngày nay luôn là một trong những môn học, môn thi bắt buộc trong các kỳ thi quốc gia. Ngày xưa đề cao khả năng sáng tác, thời hiện đại còn đề cao khả năng thẩm bình. Muốn thẩm bình được giá trị văn học phải có khả năng đọc hiểu văn bản . Vì vậy đọc hiểu văn bản văn học đã thành đối tượng nghiên cứu khoa học . Năng lực văn chương đã là một trong những tiêu chí đánh giá con người , đánh giá quá trình học tập của học sinh. Cho nên ngành giáo dục cũng như giáo viên Ngữ văn tâm huyết đặc biệt quan tâm đến năng lực đọc hiểu văn bản . + Trong bài “ Đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh Nhìn từ yêu cầu của PISA” , giáo sư Đỗ Ngọc Thống viết “ Một trong những mục tiêu quan trọng của việc dạy học tiếng mẹ đẻ nói chung và tiếng Việt nói riêng là rèn luyện cho học sinh sử dụng thành thạo bốn kĩ năng cơ bản: đọc, viết, nghe, nói. Trong bốn kĩ năng ấy, càng học lên cao, kĩ năng đọc và đọc hiểu càng được chú ý hơn cả”. Trong quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn, nhiều nhà nghiên cứu phương pháp giảng dạy, nhiều thầy cô giáo đã đưa chỉ ra thế nào là Đọc – hiểu văn bản ? Phương pháp dạy Đọc –Hiểu văn bản khái quát như thế nào ? . Như ThS. Phạm Thị Thu Hiền (Vụ Giáo dục trung học, Bộ GDĐT) đã viết : “Về khái niệm, dạy đọc hiểu là việc giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng những kỹ năng để đọc hiểu văn bản thông qua các hoạt động, thao tác và theo một quy trình nhất định nào đó. Đọc hiểu văn bản đề cao vai trò của chủ thể tích cực, sáng tạo của học sinh trong hoạt động đọc. Song điều quan trọng là chúng ta cần thay đổi quan điểm về việc sử dụng phương pháp dạy học ngữ văn nói chung và phương pháp dạy học đọc hiểu nói riêng, nghĩa là không có một phương pháp dạy học đọc hiểu duy nhất nào cả. Tùy thuộc vào loại văn bản, mục đích đọc và đối tượng học sinh, người thầy được tự do lựa chọn bất kỳ phương tiện giảng dạy và cách hướng dẫn nào mà họ muốn.”… + Trong bài “ Từ giảng văn qua phân tích tác phẩm đến dạy học đọc hiểu văn bản Văn học” , giáo sư Trần Đình Sử cũng đã phân tích Thế nào là đọc hiểu văn bản từ nhiều góc độ như lịch sử , triết học …. Theo giáo sư , khái niệm đọc văn bản văn học nhìn chung có thể xác định với sáu nội dung như sau:
Trang 1SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I Thông tin chung về cá nhân :
Chuyên ngành đào tạo : Sư phạm Văn
III Kinh nghiệm khoa học
Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm : Giảng dạy môn Ngữ văn THPT
Số năm kinh nghiệm : 33 năm
Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong năm năm gần đây :
1 Bồi dưỡng học sinh giỏi văn
2 Để thực hiện tốt nhiệm vụ tư vấn thúc đẩy trong công tác thanh tra
3 Tạo hứng thú cho học sinh trong giờ đọc văn nghị luận
4 Phối hợp giữa giáo viên và học sinh để nâng cao hiệu quả giờ dạy Ngữ văn
Trang 2MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIÚP HỌC SINH ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC HIỆU QUẢ
( BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG )
A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
- Nâng cao chất lượng dạy và học là vấn đề mà ngành giáo dục quan tâm hàng
đầu Bởi vậy mỗi giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp luôn cố gắng tìm tòinhững phương pháp tối ưu nhất để nâng cao chất lượng Nhất là giáo dục phẩmchất tâm hồn cho học sinh thông qua những môn học đặc thù như Văn học
- Trong chương trình Ngữ văn bậc THPT hiện hành số lượng bài học Văn BảnVăn Học chiếm phần lớn so với các bài học về Tiếng Việt và lý thuyết LàmVăn
- Một thời gian khá dài chúng ta đã và đang dần vượt ra khỏi cách dạy học theolối truyền đạt mà hướng tới cách dạy học lấy học sinh làm trung tâm Bởi thế,môn học Ngữ Văn trong các bậc THPT đang từng ngày đổi mới
Tuy vậy, lối dạy và học tác phẩm Văn học theo thói quen cũ là giảng vănvẫn phổ biến , là việc giáo viên cố gắng đọc kỹ phân tích thật kỹ, hiểu thật sâutác phẩm, tìm lời lẽ, cách diễn đạt thật hay để truyền thụ cho học sinh Họcsinh rung động với những hiểu biết, cảm thụ mới từ giáo viên truyền qua màhình thành năng lực văn cho mình Xưa nay lối dạy và học văn ấy vẫn đạtnhững hiệu quả nhất định Nhưng thực chất đó vẫn là lối học thiếu tich cực.Hiệu quả môn học chỉ dừng ở hiệu ứng “lây lan” cảm xúc Giáo viên vẫn là
người “ đọc hộ” , “ học thay” , học sinh tích lũy vốn kiến thức một cách thụ
động Khả năng tự học dần bị triệt tiêu
Giáo sư Trần Đình Sử đã chỉ rõ : “ Sai sót của quan niệm về phương pháp dạy học văn trên xét theo tinh thần giáo dục hiện đại rất dễ nhận thấy Bởi vì bản thân văn học nghệ thuật và nói chung các văn bản là sáng tạo ra cho từng người đọc, và mỗi người đọc phải tự mình đọc lấy thì hình tượng, cảm xúc và nội dung mới từ văn bản dấy lên trong lòng mình Người ta không ai thưởng thức hộ cái đẹp, phong cảnh… cho người khác, xem hộ một bộ phim, thưởng thức hộ một bài hát, bài thơ cho kẻ khác, vậy mà bao nhiêu năm, thầy giáo làm người thưởng thức văn chương hộ rồi giảng lại cái hay cho học sinh chép Đến lượt thi cử, học sinh chỉ cần thuộc lời thầy là làm được bài, tự mình không cần đọc vẫn thi được Cách dạy đó đi ngược lại bản chất của văn chương, đi ngược lại nguyên tắc dạy học, là phương pháp cách ly tốt nhất học sinh – người đọc khỏi tác phẩm, làm cho học sinh không có dịp trực tiếp đối diện với văn bản, do đó không có thói quen tự mình khám phá văn bản và tất nhiên đánh mất luôn năng lực tự học của họ” ( Đọc- hiểu văn bản – một khâu độtphá trong nội dung và phương pháp dạy đọc văn- Trần Đình Sử )
- Đặt ra yêu cầu đổi mới dạy và học tác phẩm Văn chương theo phương phápĐọc – hiểu văn bản trong hoàn cảnh dạy và học hiện nay vẫn là bước “ độtphá” với nhiều khó khăn về khách quan – hoàn cảnh xã hội , điều kiện học tập,chương trình giảng dạy nhiều nhược điểm – và chủ quan – giáo viên và họcsinh
- Nghiên cứu đề tài này, nhằm đúc rút những kinh nghiệm dạy Ngữ Văn phùhợp với yêu cầu đổi mới hiện nay, góp phần hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn
Trang 3bản văn học có hiểu quả, nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Ngữ văn theoyêu cầu mới
- Đề tài này đã nghiên cứu, thực hiện trong ba năm : Năm học 2012-2013;2013-2014, 2014- 2015
- Đối tượng chủ yếu là các bài đọc văn trong chương trình , Giáo viên giảngdạy và học sinh khối 11, 12, học sinh luyện thi Đại học, cao đẳng môn Ngữvăn
- Phương pháp nghiên cứu : Nghiên cứu lý luận, khảo sát thực tiễn…
- Đóng góp của sáng kiến : Giúp giáo viên và học sinh thực hiện có hiệu quảcác giờ dạy và học môn Ngữ văn, nhất là các giờ học Đọc – Hiểu văn bản Ôntập kiến thức Tiếng Việt Làm văn , áp dụng kiến thức đó trong các bài tập thựchành … nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn
B CƠ SỞ LÝ LUẬN
- Thế giới là vô hạn,kiến thức là vô cùng Hiểu biết, suy nghĩ, cảm xúc của cánhân đã được con người thông minh tích lũy, lưu truyền trong không gian vàthời gian bằng văn bản Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người để chiếmlĩnh văn hóa
- Thế nào là ĐỌC HIỂU ?
+ OECD đưa ra định nghĩa sau đây về reading literacy: “Đọc hiểu là sự hiểu
biết, sử dụng và phản hồi lại trước một văn bản viết, nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia hoạt động của một ai
đó trong xã hội.”
+ UNESCO quan niệm về Literacy : “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn kết hợp với những bối cảnh khác nhau Literacy đòi hỏi sự học hỏi liên tục cho phép một cá nhân đạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng
và tham gia một cách đầy đủ trong xã hội rộng lớn.”
+ Theo PISA,“Đọc hiểu không chỉ còn là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trong nhà trường phổ thông, thay vào đó nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng và chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn Qua đọc hiểu, năng lực và tri thức văn hoá
của từng người được bộc lộ , đồng thời làm xuất hiện kinh nghiệm văn hoá đọc
và làm biến đổi cách thức, chất lượng và tầm văn hoá đọc
- Trong phạm vi bài viết tôi chỉ bàn đến vấn đề đọc – Hiểu văn bản văn học
- Đọc hiểu văn bản Văn học trong nhà trường phổ thông, nhất là ở bậc THPTmấy năm gần đây đã được đặt ra như một trong những yêu cầu cấp bách hàngđầu
Tác phẩm văn học là một loại văn bản có đặc trưng riêng, những giá trị vănhóa riêng to lớn, qua các giá trị nhận thức, giáo dục, thẩm Mỹ, bằng ngôn từ,hình tượng nghệ thuật, tác động sâu sắc đến trí tuệ tâm hồn con người, nênviệc dạy và học Ngữ Văn đã được cả thế giới cũng như mọi thời đại quan tâm
Ở Việt Nam ( hay một số nước châu Á khác như Trung Quốc …) , ngày xưa
dùng khả năng văn học để chọn nhân tài Ngày nay luôn là một trong những
Trang 4môn học, môn thi bắt buộc trong các kỳ thi quốc gia Ngày xưa đề cao khảnăng sáng tác, thời hiện đại còn đề cao khả năng thẩm bình Muốn thẩm bìnhđược giá trị văn học phải có khả năng đọc hiểu văn bản Vì vậy đọc hiểu vănbản văn học đã thành đối tượng nghiên cứu khoa học Năng lực văn chương đã
là một trong những tiêu chí đánh giá con người , đánh giá quá trình học tập củahọc sinh Cho nên ngành giáo dục cũng như giáo viên Ngữ văn tâm huyết đặcbiệt quan tâm đến năng lực đọc hiểu văn bản
+ Trong bài “ Đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh - Nhìn từ yêu cầu của PISA” , giáo sư Đỗ Ngọc Thống viết “ Một trong những mục tiêu quan trọng của việc dạy học tiếng mẹ đẻ nói chung và tiếng Việt nói riêng là rèn luyện cho học sinh sử dụng thành thạo bốn kĩ năng cơ bản: đọc, viết, nghe, nói Trong bốn kĩ năng ấy, càng học lên cao, kĩ năng đọc và đọc hiểu càng được chú ý hơn cả”.
Trong quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn, nhiều nhànghiên cứu phương pháp giảng dạy, nhiều thầy cô giáo đã đưa chỉ ra thế nào làĐọc – hiểu văn bản ? Phương pháp dạy Đọc –Hiểu văn bản khái quát như thế
nào ? Như ThS Phạm
Thị Thu Hiền (Vụ Giáo dục trung học, Bộ GD-ĐT) đã viết : “Về khái niệm,
dạy đọc hiểu là việc giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng những kỹ năng để đọc hiểu văn bản thông qua các hoạt động, thao tác và theo một quy trình nhất định nào đó Đọc hiểu văn bản đề cao vai trò của chủ thể tích cực, sáng tạo của học sinh trong hoạt động đọc Song điều quan trọng là chúng ta cần thay đổi quan điểm về việc sử dụng phương pháp dạy học ngữ văn nói chung
và phương pháp dạy học đọc hiểu nói riêng, nghĩa là không có một phương pháp dạy học đọc hiểu duy nhất nào cả Tùy thuộc vào loại văn bản, mục đích đọc và đối tượng học sinh, người thầy được tự do lựa chọn bất kỳ phương tiện giảng dạy và cách hướng dẫn nào mà họ muốn.”…
+ Trong bài “ Từ giảng văn qua phân tích tác phẩm đến dạy học đọc hiểu văn bản Văn học” , giáo sư Trần Đình Sử cũng đã phân tích Thế nào là đọc- hiểu
văn bản từ nhiều góc độ như lịch sử , triết học …
* Theo giáo sư , khái niệm đọc văn bản văn học nhìn chung có thể xác định
với sáu nội dung như sau:
Đọc là hoạt động tâm lí nhằm giải mã văn bản Một là chuyển văn bản
kí hiệu văn tự thành văn bản bằng ngôn ngữ tương ứng với văn bản chữ viết.Hai là giải mã văn bản để tìm ý nghĩa
Đọc là hoạt động tìm nghĩa, và vì ý nghĩa là cái không hiển thị rõ ràng nên
đọc là hoạt động cảm thụ kết hợp với tư duy nhằm kiến tạo ý nghĩa Đã có
vai trò của cảm thụ và tư duy thì đọc là hoạt động mang tính cá thể hoá cao độ,gắn với trình độ, cá tính, trí tuệ của người đọc
Đã có vai trò của cảm thụ và tư duy thì đọc là hoạt động mang tính cá thể
hoá cao độ, gắn với trình độ, cá tính, trí tuệ của người đọc Đọc hiểu là tự hiểu Không ai hiểu hộ được cho ai.
Sự kiến tạo ý nghĩa xác định đọc là hoạt động sáng tạo.
Hoạt động tìm nghĩa là quá trình đối thoại với tác giả và cộng đồng lí giải– tính liên chủ thể, tính hợp tác
Trang 5 Hoạt động chiếm lĩnh văn bản tất yếu phải xử lí mối liên hệ giữa văn bản đang đọc với trường văn bản xung quanh – tính liên văn bản, hoạt động
liên kết văn hoá
* Cũng theo giáo sư , Xuyên suốt tất cả các khâu đó là sự hiểu
Khái niệm hiểu có nhiều bình diện nội dung
Theo cách hiểu thông thường, như trong Từ điển tiếng Việt , hiểu có
nghĩa là: Nhận ra ý nghĩa, bản chất, lí lẽ của cái gì, bằng sự vận dụng của trí
tuệ Hiểu câu thơ Hiểu vấn đề Đọc thuộc nhưng không hiểu Và biết được ý
nghĩ, tình cảm, quan điểm của người khác
Về mặt lí luận học tập, hiểu không phải giản đơn chỉ là nhận biết, một tri thức nào đó, tiếp thu và nhắc lại một tri thức có sẵn nào đó theo quan niệm
sư phạm tiêu cực : dạy học là “truyền thụ” tri thức có sẵn cho người học, giốngnhư người ta “rót” tri thức từ đầu người thầy sang đầu đứa trẻ như thể rót nước
từ cái bình này sang cái bình khác Hiểu thực chất là tự hiểu, nghĩa là làm chonảy sinh, sinh thành trong ý thưc của người học một tri thức mong muốn, nghĩa
là làm thayđổi tính chủ quan của người học Thực chất của hiểu là năng lựcphản tư, phản tỉnh (réflexion), đọc hiểu là đọc với năng lực phản tư, suy ngẫmnhững điều đọc được Dạy đọc hiểu là dạy năng lực phản tỉnh, phản tư cho họcsinh Hiểu bao gồm năng lực nhận ra điểu mình hiểu và điều mình không hiểu.Theo quan điểm của lí thuyết kiến tạo, người học dùng phương thức của mình
mà xây dựng sự hiểu của mình đối với sự vật Từ đó những người khác nhaunhìn sự vật theo những góc độ khác nhau, không có tiêu chuẩn duy nhất cho sựhiểu Vì vậy trong học đọc, đối thoại, giao lưu, hợp tác học tập làm cho kết quả
đọc hiểu được toàn diện Ở đây theo M Bakhtin trong bài Phương pháp luận nghiên cứu văn học, không có tiêu chuẩn chính xác, mà chỉ có tiêu chí chiều
sâu Vấn đề là ai hiểu sâu hơn Tiêu chí chính xác chỉ áp dụng cho tư liệu, tríchdẫn chứ không áp dụng cho sự hiểu
.Về mặt triết học, hiểu là phương thức tồn tại của con người, một hiện
tượng xảy ra trong mọi mặt của đời sống loài người, là nền tảng của toàn bộ
kinh nghiệm nhân loại… Gadamer nói: “Năng lực hiểu là một giới hạn cơ bản,
có được nó con người mới có thể sống chung với người khác.” Là , phải đạt
đến chỗ dung hợp giữa tầm nhìn của tác phẩm và tầm nhìn của người đọc và
tạo ra ý nghĩa Vì thế hiểu cũng là hiểu người khác và tự hiểu Như vậy hiểu có
nghĩa là phản tư, đối thoại và giao lưu, một hoạt động sống, sáng tạo
Tóm lại, đọc hiểu với hàm nghĩa sâu rộng của khái niệm hiểu là phần quan
trọng nhất của hoạt động đọc, thống nhất trong nó cả sự giải thích, phân tích vàứng dụng, làm nền tảng cho sự hình thành tư tưởng, tình cảm, thế giới quan, thịhiếu thẩm mĩ của người đọc” ….vv và vv
- Ở đây, tôi, một giáo viên trực tiếp giảng dạy, không khái quát, nhận định có
tính chất lý thuyết mà qua học tập lý thuyết từ các nhà lý luận , áp dụng thực tiễn , đúc rút những kinh nghiệm của mình và đồng nghiệp , chia sẻ từ những việc làm có hiệu quả thực tế trong mấy năm qua, cùng nhau nâng cao
chất lượng dạy và học môn Ngữ văn trong trường THPT
C TỔ CHỨC THỰC HIỆN GIẢI PHÁP
- Chủ trương mô hình dạy học thời gian gần đây là lấy học sinh làm trungtâm, nhưng giáo viên vẫn là nhân tố quyết định đối với chất lượng giáo dục, là
Trang 6nhà giáo dục Người thầy vẫn là người định hướng, thiết kế chỉ đạo, hướng dẫnhọc sinh quá trình Đọc- Hiểu văn bản Giáo viên phải hiểu văn bản Phảinghiên cứu mọi khả năng tạo nghĩa của văn bản, giải mã các biểu tượng vănchương trong văn bản
Trong bất cứ công việc nào , nắm vững đặc điểm , hiểu sâu , nắm chắc đốitượng, thao tác nghề nghiệp thành thục sẽ tạo cho người thực hiện công việc
có thái độ tự tin, tự do, phong thái ung dung, thoải mái Giáo viên Văn cũngvậy Việc hiểu sâu tác phẩm, hiểu sâu sắc học sinh thì khi đứng trước lớp vànhất là đứng trước mọi tình huống do thực tiễn dạy học văn tạo nên sẽ tự tin vàviệc dạy và học sẽ có hiệu quả
Lấy học sinh làm trung tâm là lấy tinh thần, ý thức chủ thể của học sinh tronghoạt động học tập thì, trong giờ học học trò phải tự mình đọc, tự mình phánđoán, tự mình nêu câu hỏi…dưới sự chỉ đạo, gợi ý của thầy Nghĩa là giáo viênphải làm cách nào đó để học sinh luôn bám sát tìm hiểu văn bản
- Văn bản là tồn tại duy nhất của tác phẩm của nhà văn, là yêú tố mang chởtoàn bộ nội dung, ý nghĩa, tình cảm, mĩ cảm mà nhà văn gửi gắm và người đọcchỉ có thể tự mình đọc để khám phá và thưởng thức
+ Văn bản văn học không đơn giản chỉ là văn bản ngôn từ có nghĩa thôngbáo , nghĩa sự việc mà còn có nghĩa tình thái Có thể nói từng câu, từng đoạntrong văn bản văn học luôn mang nghĩa tình thái cao
+ Trong văn bản văn học có hai thế giới cùng tồn tại song song Ngoài thếgiới khách quan được phản ánh còn có cả thế giới tâm hồn của nhà văn, mộtthế giới của tư duy và cảm xúc mang ý nghĩa sâu xa về cuộc sống của conngười Hai thế giới ấy được thể hiện trong cách lựa chọn , sử dụng ngôn từ đểdiễn đạt của nhà văn Toàn bộ hình thức nghệ thuật của văn bản văn học đềutập trung làm nổi bật vấn đề mà nhà văn nhà thơ muốn đề cập đến, làm nổi bậtnội dung của tác phẩm Như vậy khi đọc hiểu văn bản văn học trong các giờđọc văn chúng ta tập trung giúp học sinh nắm bắt hai giá trị cơ bản của văn bản
là nội dung và nghệ thuật
Sau đây là những công việc tôi đã thực hiện có hiệu quả
1 Chuẩn bị :
a Giáo viên hướng dẫn học sinh ôn lại một số kiến thức Tiếng Việt và
Làm văn có liên quan : ( có thể giáo viên làm giúp học sinh việc này bằng cách hệ thống kiến thức )
Để đảm bảo hiệu quả các giờ đọc văn
* Giáo viên hướng dẫn học sinh ôn lại một số kiến thức Tiếng Việt và Làm văn có liên quan tới những câu hỏi dẫn dắt đọc hiểu văn bản của giờ học hôm
đó
* Giáo viên cần chú ý thiết kế hệ thống câu hỏi giúp học sinh đi sâu vào nội
dung và nghệ thuật của văn bản Tùy theo đối tượng học sinh ( đang học chương trình lớp 10, 11 hay 12 , ở giai đoạn nào trong chương trình đang học) mà chuẩn bị các loại câu hỏi và bài tập khác nhau Hiệu quả một bài Đọc
hiểu văn bản phụ thuộc rất lớn vào việc làm này của giáo viên
Ví dụ:
Trang 7- Ở lớp 10: giáo viên chuẩn bị, ngoài các câu hỏi xác định kiến thức liênquan , ý nghĩa nội dung văn bản, là các kiểu câu hỏi về hình thức nghệ thuậtcủa văn bản với kiến thức Tiếng Việt , Làm Văn, Đọc Văn đã được học ở lớpdưới như phân loại từ , nghĩa của từ , biện pháp tu từ về từ , phương châm hộithoại, phương thức miêu tả, thuyết minh , biểu cảm , điển tích, điển cố,ước lệ,
tượng trưng … phong cách ngôn ngữ sinh hoạt ( đầu năm) , phong cách ngôn ngữ nghệ thuật ( cuối năm )…
- Ở lớp 11: Ngoài những câu hỏi đặt ra như lớp 10 , thêm những loại câu hỏikhác liên quan đến kiến thức Làm Văn và Tiếng Việt vừa được học ở lớp 11như Ngữ cảnh, phong cách ngôn ngữ báo chí, phong cách ngôn ngữ chính luận
… biểu hiện của cảm hứng hiện thực , lãng mạn, cái tôi …vv
- Ở lớp 12: Tiếp tục áp dụng các loại câu hỏi như ở lớp 10, 11 thêm các kiếnthức mới như luật thơ , phong cách ngôn ngữ khoa học, phong cách ngôn ngữhành chính, tu từ về ngữ âm , về câu , diễn đạt, thao tác lập luận, phương thứcbiểu đạt … vv
* Từ đặc điểm cụ thể của văn bản, giáo viên thiết kế câu hỏi cho học sinh đọc
hiểu tác phẩm
Mỗi bài tập thường có 4 câu hỏi Câu đầu tiên thường là xác định nội dung
văn bản ( khái quát và cụ thể các khía cạnh ) Các câu sau thiên về tìm hiểu
khám phá các hình thức nghệ thuật và tác dụng của các hình thức ấy
Nghĩa là hệ thống câu hỏi phải chú trọng tích hợp kiến thức ba phân môn, theo sát chương bài học và tiến trình giảng dạy Ngoài ra còn chú ý tích hợp các môn học liên quan như Sử , Địa , Giáo dục công dân…
Sau đây là một số loại câu hỏi và hướng dẫn học sinh trả lời mà tôi đã áp
dụng:
* Về việc xác đinh nội dung và các thông tin quan trọng của văn bản;
hiểu ý nghĩa của văn bản, tên văn bản, thể loại văn bản : ( Dự kiến một số loại câu hỏi và y/c trả lời )
+ Loại câu hỏi 1 :
- Văn bản nói về ( miêu tả, thuật lại, khẳng định, đề cập … ) điều gì ? hay “
hãy xác định nội dung của đoạn” …
- Đặt tên cho văn bản
Đối với dạng câu hỏi này, cần:
- Đọc kỹ văn bản Xác định câu chủ đề sẽ có nội dung chính
- Từ nội dung chính , tìm từ ngữ quan trọng khác theo nhóm Khái quát ý
nghĩa các từ ngữ đó ( nghĩa đen, nghĩa bóng… ) sẽ có các khía cạnh của nội
dung
- Từ nội dung chính khái quát thành một từ hoặc cụm từ để đặt tên cho vănbản
+ Loại câu hỏi 2 : Câu ( nào đó trong văn bản ) … Có ý nghĩa gì ?
Đối với dạng câu hỏi này, cần:
- Đọc kỹ lại câu văn ( hay dòng thơ ) đó
- Xem xét kỹ vấn đề được hỏi
- Xác định các loại nghĩa có thề có từ câu văn ( hoặc thơ ) trong mối quan hệ
với các câu khác trong văn bản , nhất là câu đi liền trước và sau nó
Trang 8* Về biểu hiện và tác dụng của các hình thức nghệ thuật
Đây là điều kiện giúp giáo viên ôn tập, củng cố - Kiểm tra kiến thức Tiếng Việt và Làm Văn- Kiểm tra , đánh giá mức độ hiểu văn bản của học sinh :
Giáo viên cần bám sát đặc điểm loại thể văn bản để đặt câu hỏi phù hợp.
Chẳng hạn:
- Văn chính luận : ngoài câu hỏi về nội dung, các biện pháp nghệ thuật , cần
đặc biệt chú ý câu hỏi hệ thống lập luận ( luận điểm , luận cứ, luận chứng ), thao tác lập luận, phương thức biểu đạt…
- Thơ thì chú ý tìm mạch cảm xúc; chú ý sự sáng tạo trong việc dùng từ ,
hình ảnh, nhạc điệu, các biện pháp tu từ …
- Truyện thì chú ý cốt truyện, nhân vật , tình huống, chi tiết, lời kể , cách kể,
giọng kể, những đoạn thoại, trữ tình ngoại đề
- Ký phải chú ý sự phối hợp cảm xúc , và tự sự, giữa tưởng tượng và người
thật việc thật…
- Kịch thì phải chú ý câu hỏi về xung đột kịch, hành động kịch, cách thắt nút
hay mở nút kịch, lời thoại ……
Giáo viên nhất thiết phải bám sát đặc trưng của văn bản văn học, , bám
sát tính hình tượng, tính hư cấu, tính biểu cảm Phối hợp khéo léo các loại
câu dẫn hỏi trên tùy theo tích chất tổng thể văn bản và đoạn văn bản cụ thể + Loại câu hỏi 1: Xác định kết cấu của văn bản Xác định biện pháp
Cách cấu tạo đoạn : Diễn dịch, qui nạp , hay song hành … ?
Biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng ? hay những biện pháp nghệ thuật
nào được sử dụng ? ( Tất cả các biện pháp có thể có trong đoạn )
Biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng nhiều nhất ? Hay biện pháp nghệ
thuật nào là chính ? ( Trong nhiều biện pháp NT chỉ xác định 1 )
( Lưu ý học sinh nắm vững tất cả các biện pháp tu từ về âm, từ, cú pháp )
- Vận dụng kiến thức Tiếng Việt trả lời
+ Loại câu hỏi 2: Xác định phong cách ngôn ngữ và thể loại văn bản.
Để trả lời loại câu hỏi này cần nắm vững các đặc điểm các phong cách ngôn
ngữ : Sinh hoạt, nghệ thuật, báo chí, chính luận, khoa học, hành chính
+ Loại câu hỏi 3: Xác định thao tác lập luận và phương thức biểu
Trang 9văn cảnh , dùng sai nghĩ do không hiểu nghĩa của từ + Câu thiếu chủ ngữ,
thiếu vị ngữ , quan hệ từ không phù hợp…không phù hợp phạm vi sử dụng
hoặc các lỗi về lập luận )
Và căn cứ vào lỗi, nêu các cách chữa và chữa lại cho đúng
+ Loại câu hỏi 5 : Các khả năng liên hệ tích hợp
- Văn bản hoặc đoạn văn bản trên gợi đến tác phẩm nào được học trong
chương trình và những vấn đề liên quan về nội dung và nghệ thuật ? Viết ngắncảm nhận của anh, chị
- Đoạn văn bản trên gợi đến nhân vật nào trong lịch sử ? Hiện tượng nào trongđời sống xã hội ? Viết ngắn cảm nhận của anh, chị
Đối với dạng câu hỏi này, cần:
Xác định nội dung và nghệ thuật văn bản, liên tưởng nhanh đến các bài học
hoặc vấn đề xã hội liên quan Viết thành đoạn ( hoặc bài văn )
Lưu ý : Như trên đã nói “Trong văn bản văn học có hai thế giới cùng tồn tại
song song Ngoài thế giới khách quan được phản ánh còn có cả thế giới tâm hồn của nhà văn, một thế giới của tư duy và cảm xúc mang ý nghĩa sâu xa về cuộc sống của con người Hai thế giới ấy được thể hiện trong cách lựa chọn ,
sử dụng ngôn từ để diễn đạt của nhà văn” , nên giáo viên cần chú ý câu hỏ
nâng cao vế tác dụng của các biện pháp nghệ thuật như : Văn bản cho anh , chịhiểu gì thêm về cuộc sống ? cảm nhận được gì về tư tưởng tình cảm và tàinăng của tác giả ?
b.Hướng dẫn Đọc – Hiểu văn bản văn học
Giáo viên đặt câu hỏi cụ thể với một số ngữ liệu đã chọn sẵn, nhằm trả lờinhững câu hỏi hướng dẫn trong SGK Ngoài việc mỗi cá nhân học sinh tự soạnbài , còn phải hoạt động chuẩn bị bài theo tổ , nhóm Giáo viên chia nhóm họcsinh về nhà thảo luận, làm bài tập, trình bày
* Mỗi văn bản đọc văn thường có hai phần
- Phần 1: Tiểu dẫn
Phần này có nhiệm vụ giúp học sinh tìm hiểu về tác giả , tác phẩm Nênthường dùng phương thức biểu đạt là thuyết minh; thao tác lập luận là phântích , giải thích, chứng minh bình luận
Ngoài việc hướng dẫn học sinh thuyết trình kiến thức cơ bản có thể đặt thêmcác các câu hỏi như : Phương thức biểu đạt nào , Thao tác lập luận gì đã được
sử dụng
( Phần này gọi bất cứ học sinh nào trong lớp trình bày )
Ví dụ : Tìm hiểu tác giả : Đặc điểm cuộc đời tác giả; đặc điểm sự nghiệp
văn học của tác giả Tìm hiểu các vấn đề liên quan đến văn bản : Xuất xứ,
hoàn cảnh ra đời, vị trí văn bản ( nếu là tác phẩm là trong sự nghiệp của tác giả, giai đoạn, lịch sử văn học ; nếu là đoạn văn là vị trí trong tác phẩm …)
- Phần 2 : Văn bản
Đây là phần chính ( hoặc nguyên văn văn bản, hoặc trích đoạn )
+ Giáo viên yêu cầu : Tất cả học sinh trong lớp
1 Đọc kỹ văn bản, chú thích
2 Trả lời câu hỏi hướng dẫn học tập trong sách giáo khoa
Trang 103 Trả lời câu hỏi , thực hiện các yêu cầu do giáo viên định hướng, hướng dẫnthêm
4 Giáo viên lập nhóm, tổ học tập , hướng dẫn các em thiết kế câu trả lời theotừng phần trong bài học bằng các cách thức mà tổ nhóm chọn lựa Có thể bằngcông nghệ thông tin, có thể bằng các đồ dụng học tập các em lựa chọn nhưbảng , biểu
( Phần này giáo viên cũng nên thiết kế câu hỏi để học sinh chú ý phần chú thích Học sinh thường không quan tâm phần chú thích trong SGK )
Yêu cầu học sinh cùng tổ nhóm trình bày phần của riêng mình được giaochuẩn bị Như thế học sinh vừa tự thân phải chuẩn bị bài , vừa cùng hợp tác với
bạn để đi sâu “ giải mã ” phần văn bản được giáo viên giao cho tổ, vừa cùng nhau tìm cách trình bày ( Có thể bằng một phương tiện nào đó hoặc công nghệ thông tin, hoặc bảng phụ, miễn sao học sinh thấy phù hợp, thoải mái, tự tin )
2 Thực hiện trên lớp :
Theo tiến trình một giờ học
+ Giáo viên tổ chức điều khiển dẫn dắt giờ học đúng qui trình thiết kế tronggiáo án
Học sinh lớp 12B12 trình bày đọc hiểu đoạn thơ Việt Bắc
Trang 11Học sinh lớp 12B3 trình bày đọc hiểu đoạn truyện “ Rừng Xà Nu ”
Học sinh học tập hào hứng trong giờ đọc hiểu văn bản
Trang 12Giáo viên Châu Thị Hồng Hoa hướng dẫn học sinh lớp 11C12 đọc hiểu văn
bản “ Chữ người tử tù “áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Học sinh lớp 11 tự tin trình bày đọc hiểu văn bản
Trang 13+ Học sinh tham gia xây dựng bài bình thường theo tiến trình chung, đến phần đọc hiểu cụ thể cần đi sâu thì học sinh trình bày phần bài đã chuẩn bị, cả lớp tham gia thảo luận, rút ra những vấn đề cơ bản của bài học dưới sự chỉ đạo của giáo viên nhịp nhàng cho đến hết bài
( Vài tiết đầu giáo viên có thể cho nhóm tự chọn người trình bày Dần về sau giáo viên gọi ngẫu nhiên buộc tất cả học sinh phải tự hiểu, tự rèn kỹ năng trình bày những hiểu biết về văn bản Chỉ khi học sinh tự tìm hiểu, tự trình bày được những hiểu biết cảm thụ của mình về văn bản, đoạn văn, thơ thì việc đọc hiểu tác phẩm văn học mới thực sự có hiệu quả )
D HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI
- Thực hiện đề tài tôi nhận thấy , giáo viên chuẩn bị vất vả hơn nhưng họcsinh năng động sáng tạo hơn, hào hứng trong giờ học hơn nhớ bài lâu hơn, làmvăn chuẩn xác hơn Chất lượng học tập của học sinh tiến bộ rõ rệt Số lượnghọc sinh đạt điểm khá giỏi tăng cao qua từng học kỳ
Sau đây là bảng thống kê chất lượng giảng dạy của khối 12 năm 2013-2014,
2014 -2015 cho thấy rõ hiệu quả
1 Các lớp trực tiếp giảng dạy
Trang 14% S L
L
L
% S L