Đạo hiếu trong lễ Vu lan của Phật giáo Luận văn ThS. Triết học

Lí do chọn đề tài Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con Ca dao Trong chúng ta ai từng lớn lên mà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng em, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Đăng Sinh, có kế thừa một số kết quả nghiên cứu liên quan đã được công bố Các số liệu, tài liệu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan và có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng

Em hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng khoa học về luận văn của mình

Hà Nội tháng 2 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Thị Phương Hà

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, em xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy PGS.TS Trần Đăng Sinh, đã tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình viết luận văn

Em chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô trong khoa Triết học, Trường Đại ho ̣c Khoa ho ̣c Xã hô ̣i và Nhân văn đã tận tình truyền đạt kiến thức trong 4 năm học tập Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu luận văn mà còn là hành trang quí báu để em bước vào đời một cách vững chắc và tự tin

Học viên Nguyễn Thi ̣ Phương Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2.Tình hình nghiên cứu của đề tài 4

3.Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 6

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luâ ̣n văn 7

7 Kết cấu củ a luâ ̣n văn 7

CHƯƠNG 1 : KHÁI QUÁT VỀ ĐẠO HIẾU VÀ LỄ VU LAN CỦA PHẬT GIÁO 8

1.1 Quan niê ̣m về Đa ̣o hiếu 8

1.1.1.Đạo hiếu trong Nho giáo 8

1.1.2 Đa ̣o Hiếu trong Phật giáo 16

1.1.3 Đa ̣o hiếu trong truyền thống văn hóa Viê ̣t Nam 22

1.2 Lễ Vu Lan cu ̉ a Phâ ̣t giáo 42

1.2.1 Khái niệm Nghi lễ 42

1.2.2 Lễ Vu Lan của Phật giáo 43

Tiểu kết chương 1 50

CHƯƠNG 2 : LỄ VU LAN – MỘT BIỂU HIỆN CỦA ĐẠO HIẾU 52

2.1 Lễ Vu Lan ơ ̉ Châu Á và quá trình du nhâ ̣p vào Viê ̣t Nam 52

2.1.1 Lễ hội Vu Lan của một số quốc gia ơ ̉ Châu Á 52

2.1.2 Quá trình du nhập và nghi lễ cúng Vu Lan ở Việt Nam 56

2.2 Ý nghĩa của Đạo hiếu trong Lễ Vu Lan 63

2.3 Giá trị Đạo hiếu trong Lễ Vu Lan đối với việc xây dựng đạo đức cho con người Viê ̣t Nam hiê ̣n nay 77

Tiểu kết chương 2 86

C KẾT LUÂ ̣N 87

D DANH MU ̣C TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con

(Ca dao)

Trong chúng ta ai từng lớn lên mà không một lần được chìm đắm trong lời ru ngọt ngào đó Công lao cha mẹ sinh thành dưỡng dục, đạo làm con sao có thể quên Đó là lời răn da ̣y đầu tiên về Đa ̣o Hiếu mà chúng ta đã từng nghe từ khi còn rất nhỏ Hiếu đạo vốn là truyền thống quý báu tốt đẹp của dân tộc ta, giá trị ấy, tinh thần ấy được giữ gìn, được bảo tồn và phát huy qua bao thế hệ đã trở nên bất biến , vĩnh hằng Từ xưa đến nay ,cha ông

ta rất coi tro ̣ng viê ̣c giáo du ̣c đa ̣o đức làm người cho con cháu , trong đó giáo dục đạo hiếu được đặt lên hàng đầu Hiếu không những được xem là đứng đầu của đức ha ̣nh mà còn là cô ̣i n guồn để có được phúc thiện

Khi mỗi con người sinh ra và lớn lên , đâu biết rằng chúng ta có được điều đó nhờ công ơn sinh thành dưỡng du ̣c của cha me ̣ Cha mẹ đã cho ta hình hài , cho ta sự ấm áp của tình yêu thương Cha mẹ đã mô ̣t nắng hai sương, chịu bao đắng cay tủi nhục , làm lụng vất vả , bán mặt cho đất bán lưng cho trời , lo cho ta từ bát cơm chén nước…để nuôi ta khôn lớn trưởng thành Công ơn của cha me ̣ như trời bể Không có cha me ̣, không có ô ng bà tổ tiên con người như cây không có gốc rễ , sông suối không có cô ̣i nguồn

Đạo hiếu được bắt nguồn từ tấm lòng tri ân, là sự bày tỏ, đền đáp công lao dưỡng dục trời bể của mẹ cha, người đã đem lại cho ta sự sống, nâng đỡ ta

từ những bước đi đầu tiên Đạo làm con phụng dưỡng cha mẹ là để báo đền

ân đức, nhưng không có nghĩa là chỉ lo cho cha mẹ được ăn no, mặc ấm, được

ở nơi nhà cao cửa rộng, phụng dưỡng cha mẹ không chỉ về mặt vật chất mà

còn cả về tinh thần không để cha mẹ phải lo lắng, phiền muộn Cũng như thế, đạo Phật với triết lí nhân sinh cao cả, với phương châm “Đạo pháp bất ly thế gian pháp” Phật giáo cũng mang trong mình giá trị nhân văn sâu sắc ấy Hiếu đạo trong Phật giáo cũng rất gần gũi với Hiếu đạo trong truyền thống dân gian, là sự thể hiện tấm lòng biết ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông

bà tổ tiên, dạy con người ta biết hướng về cội nguồn Đạo Phật có mặt ở nước ta từ hàng ngàn năm, với sự từ bi nhân ái, với những giá trị nhân văn sâu sắc, trong đó đặc biệt đề cao Đạo Hiếu như một triết lí nhân sinh, như một truyền thống tốt đẹp của mình

Lễ báo hiếu trong đạo Phật được gọi là lễ Vu lan Nói đến Vu Lan là phải nói đến mùa báo hiếu, mùa mà những người con nhớ đến công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ và muốn làm việc gì đó để đền ơn đáp nghĩa Bởi vì công ơn cha mẹ quả thật trên đời này không có gì thiêng liêng bằng Công ơn ấy đã thấm trong ta từ thủa tượng hình , đến với ta qua hơi ấm, qua bàn tay trìu mến, qua dòng sữa bổ dưỡng và qua giọng hát ngọt ngào Cha mẹ

là hình ảnh đầu tiên mà ta nhìn thấy khi ta mở mắt chào đời và cũng là người làm cho ta nhớ mãi nụ cười, ánh mắt và hương vị yêu thương của cha mẹ dành cho mình Hơn nữa, nói đến cha mẹ là phải nói đến sự hy sinh cho các con cả cuộc đời về cả tâm hồn lẫn thể xác Chính vì tình thương và lòng hy sinh cao cả như thế, phận làm con chúng ta phải hiểu rõ tình thương và sự hy sinh của cha mẹ, hiểu để đền ơn đáp nghĩa với đấng sinh thành dưỡng dục ta nên người

Chính vì ý nghĩa lớn lao đó nên tác giả đã chọn đề tà i “ Đạo hiếu

trong Lễ Vu Lan của Phật giáo ” để làm đề tài nghiên cứu cho luâ ̣n văn của

mình Tác giả muốn góp một tiếng nói nhỏ về vấn đề này , cũng là để bày tỏ lòng tri ân đối với đấng sinh thành

2.Tình hình nghiên cứu của đề tài

Xung quanh vấn đề về Đa ̣o h iếu trong P hâ ̣t giáo nói chung và Đa ̣o hiếu trong Lễ Vu Lan nói riêng đã có nhiều công trình nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau , mô ̣t số bài viết đã đề câ ̣p đến khía ca ̣nh này hay khía cạch khác củ a vấn đề Cuốn “Tư tưởng hiếu đa ̣o trong Phâ ̣t giáo” do Hòa thượng Thích Nhuâ ̣n Đa ̣t tuyển di ̣ch (NXB Tổng hợp Hồ Chí Minh ) Nô ̣i dung của cuốn sách này , tác giả đã nêu nhiều cơ sở và phạm trù về đạo Hiếu trong Phâ ̣t giáo Cuốn “Có một nền đạo lý Việt Nam” của Giáo sư Nguyễn Phan Quang (Nxb TP Hồ Chí Minh 1996), trong cuốn sách này bước đầu tác giả đã cho người đo ̣c thấy sự hòa hợp của đa ̣o đức Phâ ̣t giáo trong đa ̣o lý dân gian Viê ̣t Nam

Tác gi ả Cao Vọng Chi với tác phẩm “Đạo Hiếu trong Nho gia” do nhà xuất bản Chính trị Quốc gia – Sự thâ ̣t , Hà Nội 2014 Trong đó đã trình bày một cách sơ khảo về những yếu tố lý luận và thực tiễn ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tư tưởng Hiếu đạo trong Nho giáo

Bài viết “Từ Đạo Hiếu truyền thống nghĩ về đạo hiếu ngày nay” của Nguyễn Thi ̣ Tho ̣ đăng trên ta ̣p chí Triết ho ̣c số 6- 2007, đã trình bày mô ̣t cách khái quát đạo Hiếu từ truyề n thống đến hiê ̣n đa ̣i và khẳng đi ̣nh vai trò của chữ Hiếu trong gia đình cũng như ngoài xã hội

GS Nguyễn Tài Thư , với bài viết : “Hiếu và viê ̣c xây dựng đa ̣o Hiếu trong xã hô ̣i hiê ̣n nay” đăng trên Ta ̣p chí triết ho ̣c số 8 – 2013, đã khẳng

đi ̣nh đa ̣o Hiếu là mô ̣t tiền đề quan tro ̣ng trong viê ̣c xây dựng đa ̣o Hiếu

trong xã hô ̣i ngày nay

Luâ ̣n án Tiến sĩ Triết ho ̣c của Ta ̣ Chí Hồng với đề tài nghiên cứu

“Ảnh hưởng của đa ̣o đức Phâ ̣t giáo trong đời sống đa ̣o đức của xã hô ̣i Viê ̣t Nam hiê ̣n nay” (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh , 2004) Nội dung của đề tài là đa ̣o đức Phâ ̣t giáo và giá tri ̣ của nó Ảnh hưởng của đạo đức Phâ ̣t giáo trong đa ̣o đức Viê ̣t Nam truyền thống

Tạp chí Vu Lan – Báo hiếu, số 120 năm 2001, số 289 năm 2005, số

340 năm 2006, số 395 năm 2007 đã phần nào khái quát chung về nguồn gốc

ra đời của ngày lễ Vu Lan, về chữ hiếu và đạo lí sống của con người Việt Nam

Tác giả Cao Hồng với bài viết Mùa Vu Lan báo hiếu đăng trên báo

Công an nhân dân online, ngày 1 tháng 9 năm 2012 đã khẳng định Vu Lan là

lễ báo ân Theo thuyết nhà Phật, con người ta chịu bốn ơn sâu nặng đó là ơn: Quốc gia, xã hội, cha mẹ sinh thành, thầy cô dạy dỗ trong đó ơn sinh thành đặt vấn đề nặng nhất Trong trăm điều tội, tội bất hiếu là tội lớn nhất

Hòa Thượng Thích Phước Đạt trong bài viết “Lễ Vu Lan và đạo lí sống của dân tộc Việt Nam” Đăng ngày thứ sáu, 31-8-2012 trên báo văn hóa-giáo dục đã nói về công hạnh lễ Vu Lan và ảnh hưởng của lễ này đối với truyền thống tín ngưỡng văn hóa của dân tộc

Thiền sư Thích Nhất Hạnh trong cuốn sách Bông hồng cài áo Nxb Thanh Niên đã lí giải về ý nghĩa của bông hoa hồng cài áo trong ngày Vu Lan

Tác giả Anh Sơn – Minh Nguyệt – Thành Tàu có bài viết Mùa Vu Lan – chúng tay làm việc thiện, đăng trên báo Văn hóa – Giáo dục đã nhấn mạnh ý nghĩa của những việc làm thiện

Nhìn chung những công trình nghiên cứu , bài viết trên đều có đóng góp to lớn đối với v iê ̣c kế thừa , phát huy chữ H iếu trong đa ̣o Phâ ̣t Tuy nhiên những công trình này đều chưa đề câ ̣p được mô ̣t cách rõ ràng về Đa ̣o hiếu trong Lễ Vu Lan - một biể u hiê ̣n tâ ̣p trung nhất của Đ ạo hiếu trong Phâ ̣t giáo

3.Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1.Mục đíc h cu ̉ a luận văn

Trên cơ sở nghiên cứu một cách hệ thống về Đa ̣o hiếu trong Phâ ̣t giáo nói chung và trong Lễ Vu Lan nói riêng, luâ ̣n văn làm rõ giá trị của Đạo hiếu đối với việc xây dựng đạo đức cho con người Việt Nam hiện nay

3.2.Nhiê ̣m vụ củ a luận văn

- Nghiên cứu những quan điểm về Đạo h iếu trong Nho giáo , Phật giáo và trong truyền thống văn hóa Việt Nam

- Tìm hiểu sự ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống đạo đức của xã hô ̣i Viê ̣t Nam truyền thống

- Đi sâu nghiên cứ u về biểu hiê ̣ n của Đa ̣o h iếu trong Lễ Vu Lan của Phâ ̣t giáo ở Viê ̣t Nam , những giá trị của nó đối với việc xây dựng đạo đức cho con người Việt Nam hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được tiến hành dựa trên cơ sở vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo, đồng thời, kế thừa một cách có chọn lọc những lý luận thích hợp của các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả

có liên quan đến nội dung của luận văn

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận chung là chủ nghĩa duy vật biện chứng

và duy vật lịch sử, luận văn chú trọng sử dụng phương pháp lôgic - lịch sử, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp khảo sát và tổng kết thực tiễn để nghiên cứu và trình bày

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu : Đối tượng nghiên cứu của luận văn là quan niê ̣m về Đa ̣o h iếu nói chung và Đạo hiếu trong Lễ Vu Lan của Phâ ̣t giáo nói riêng

- Phạm vi nghiên cứu : Phạm vi nghiên cứu của luận văn là Đạo hiếu

trong Lễ Vu Lan của Phâ ̣t giá o Những giá tri ̣ của Đa ̣o h iếu trong lễ Vu Lan đối với viê ̣c xâ ̣y dựng đa ̣o đức cho con người Viê ̣t Nam hiê ̣n nay

6 Đóng góp của luận văn

- Góp phần nghi ên cứ u rõ hơn về Đa ̣o h iếu nói chung và trong Lễ Vu Lan nói riêng

- Kết quả nghiên cứu của luâ ̣n văn có thể làm tài liê ̣u tham khảo cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về Phật giáo , về Đạo hiếu trong Phâ ̣t giáo, đi ̣nh hướng và nâng cao nhâ ̣n thức về chữ Hiếu cho thế hê ̣ trẻ hiê ̣n nay

7 Kết cấu cu ̉ a luâ ̣n văn

Ngoài phần mở đầu , kết luâ ̣n , danh mu ̣c tài liê ̣u tham khảo , luâ ̣n văn gồm 2 chương, 5 tiết

CHƯƠNG 1 : KHÁI QUÁT VỀ ĐẠO HIẾU VÀ LỄ VU

LAN CỦA PHẬT GIÁO

1.1 Quan niê ̣m về Đa ̣o hiếu

1.1.1.Đa ̣o hiếu trong Nho giáo

Nho giáo là mô ̣t ho ̣c thuyết chính tri ̣ - đa ̣o đức hình thành rất sớm ở Trung Quốc Trên 2000 năm tồn ta ̣i của mình, Nho giáo có ảnh hưởng rất lớn tới xã hô ̣i Trung Quốc và các nước trong khu vực, trong đó có Viê ̣t Nam

Nho giáo đề câ ̣p tới nhiều nô ̣i dung , trong đó có nô ̣i dung giáo du ̣c tư tưởng hiếu cho con người Trong li ̣ch sử phát triển của Nho giáo, cho dù quan niê ̣m của các nhà Nho ở mỗi thời kỳ có khác nhau , song ho ̣ đều thống nhất với nhau mô ̣t quan điểm : đề cao đức Hiếu của con người , coi đó là mô ̣t trong những nô ̣i dung chủ yếu của ho ̣c thuyết Nho giáo

Khổng Tử đã đề câ ̣p tới pha ̣m trù “Hiếu” trong quan hê ̣ cha con , song Tăng Tử đời sau mới phát triển, hoàn thiện nội dung phạm trù này Tăng Tử là học trò của Khổng Tử nổi tiếng là người con có hiếu và đôn hâ ̣u, được Khổng Tử da ̣y riêng cho Đa ̣o hiếu mà sau này tâ ̣p hợp la ̣i thành bô ̣ “Hiếu kinh” Hiếu được đă ̣t thành kinh đủ thấy tính chất củ a hiếu vô cùng tro ̣ng đa ̣i , hiếu không còn hạn hẹp trong vấn đề hết lòng yêu thương và kính trọng và nuôi dưỡng cha me ̣ Hiếu với cha me ̣ khi còn sống cũng như lúc qua đời , bổn phâ ̣n làm con phải cung kính như thế nào , bình thường nuôi dưỡng ra làm sao , lúc cha

mẹ bệnh tật như thế nào… Người con hiếu là người luôn giữ gìn và không làm tổn thương đến thân thể mà cha mẹ đã sinh ra, phải sống làm sao để lại danh thơm tiếng tốt ở đời, làm cho cha mẹ, dòng tộc mình được rạng rỡ, lo cho chữ hiếu, chữ trung trước rồi sau mới lo cho mình Đối với cha mẹ, lòng hiếu thảo của người con phải được thể hiện trên cả hai phương diện vật chất lẫn tinh thần Về phương diện đầu, người con phải thực hiện ba điều căn bản : chăm sóc cha mẹ chu đáo , luôn ý thức rằng thân thể mình được tạo thành từ

máu thịt cha mẹ nên phải biết quý trọng nó và phải lập gia đình , sinh con để nói dõi tông đường

Tác phẩm gồm 18 chương, mỗi chương có những nô ̣i dung khác nhau Song có thể tóm lược la ̣i về trong những nô ̣i dung cơ bản sau:

Mô ̣t là, “Hiếu” và vị trí của “Hiếu” trong các giá tri ̣ đa ̣o đức của con người Hai là, dù là ai , dân thường hay thiên tử thì cũng phải thực hành Đạo hiếu Càng là thiên tử thì càng phải hiếu đạo để làm gương cho dân chúng

Ba là, “Hiếu” là chăm sóc, phụng thờ, hiếu kính với cha me ̣ khi cha mẹ còn sống Làm rạng danh cho cha mẹ Để tang cha me ̣, hết mực đau xót khi cha me ̣ qua đời

Khổng Tử coi tro ̣ng Đa ̣o h iếu và coi đó là đức , là gốc của con người Mở đầu “Hiếu kinh” Khổng Tử hỏi Tăng Tử về đức gì mà Tiên vư ơng dùng

để dạy dân làm cho thiên hạ được hòa và muôn đời được cảm hóa Hiếu đứng đầu trong chăm đức, là gốc của mọi đức hạnh Hơn thế, ông còn đánh giá chữ Hiếu đứng trên cả chữ Trung , và chỉ khi làm được Hiếu thì mới có thể làm được những thứ khác, mới có thể hoàn thiê ̣n được nhân cách của mình

“Ngài rằng: “Nết hiếu làm đầu,

Ấy là gốc đức, giáo hầu sinh ra”

Thờ cha me ̣, nết hiếu đầu;

Thờ vua ở giữa, kế sau dựng mình” [8; tr12]

Khổng Tử không nhấn ma ̣nh đến của cải do con cái dành cho cha me ̣

mà chủ yêu nói đến “Tâm” để đánh gi á lòng hiếu thảo Theo ông hiếu của con cái với cha mẹ không chỉ là phụng dưỡng những người sinh ra mình mà trước hết phải l à lòng thành kính Chỉ nuôi cha mẹ không thôi thì không thể go ̣i là hiếu, vì đến như giống chó , giống ngựa cũng có người nuôi , nuôi cha me ̣ mà không thành kính thì khác gì như nuôi chó , ngựa, làm sao có thể gọi là lòng hiếu thảo (Luâ ̣n ngữ, Vi chính,7) Khổng Tử mong muốn lâ ̣p la ̣i trâ ̣t tự xã hô ̣i bằng lễ, nhạc Lễ nha ̣c như là quy luâ ̣t của con người và xã hô ̣i mà mo ̣i người

đều phải tuân theo để ứng xử cho đúng Con cái nuôi cha me ̣ là mô ̣t viê ̣c làm đúng đa ̣o nghĩa và là trách nhiê ̣m Nhưng nếu chỉ làm vì trách nhiê ̣m thì nuôi cha me ̣ có khác gì nuôi chó, nuôi ngựa Cha me ̣ hằng ngày được ăn, được đáp ứng về các nhu cầu vật chất nhưng thứ vật chất ấy như một thứ của bố thí thì cha me ̣ ấy nào có ăn được Nuôi con cả cuô ̣c đời nhưng khi bi ̣ đối sử la ̣nh nhạt như vậy hẳn bậc cha mẹ nào cũng đau lòng Vì vậy đối với cha mẹ phải trọng lòng thành kính, phải trông trước, ngó sau để biết được ứng xử sao cho hợp “lễ”:

Ngó vào rồi lại trông ra Tình yêu, lễ kính đều là lễ ngay Đối với mẹ tình hay yêu mến Đối với vua, lễ hết kính nhường Bởi đâu soi để làm gương?

Với cha gồm cả đôi đường kính yêu [8, tr.27]

Hiếu nên yêu , hiếu cũng bởi vì yêu Người con có yêu thương cha me ̣ mình mới có thể “Hiếu ” Ngược la ̣i, người con có hiếu với cha me ̣ vì vâ ̣y mà hết lòng lo lắng , chăm sóc, dành tình yêu cho cha mẹ , thờ phu ̣ng cha me ̣ khi qua đời Cũng chính vì thờ phụng cha mẹ phải hết sức thành kính nên Khổ ng Tử cho rằng con cái có h iếu với cha me ̣ không phải ở vâ ̣t chất mà ở tấm lòng

“Khi có tang gia, giữa tiền ba ̣c và tấm lòng, ông cho rằng buồn thương thâ ̣t sự cao hơn tiền ba ̣c” (Luâ ̣n ngữ, Bát dật, 4)

Đặc biê ̣t hơn nữa , tư tưởng về h iếu của Khổng Tử không phải là quan điểm mô ̣t chiều , không phải con cái nhất nhất nghe theo lời cha me ̣ Ông thường dâ ̣y rằng phâ ̣n làm con thấy cha me ̣ lầm lỗi phải can gián mô ̣t cách nhẹ nhàng

Làm con một dạ đinh ninh

Cha lầm thì phải hết tình can cha [8; tr.79]

Dù rằng đạo làm con phải luôn luôn kính trọng , nghe lời cha me ̣, song không phải lúc nào cha me ̣ làm gì cũng đúng Vì vậy những khi cha mẹ không sáng suốt con cái phải là người can ngăn một cách nhẹ nhàng để cha mẹ hiểu

mà làm theo lẽ phải Bởi lẽ, can gián như thế nào ? Lời nói sắc mă ̣t ra sao

Khổng Tử cũng chỉ rất rõ “ khi phụng sự cha me ̣ mà có đôi lời can gián , nếu

thấy cha me ̣ không nghe theo thì phải vừa kính trọng vừa không được làm trái ý Làm lụng vất vả mà không oán trách ” (Luâ ̣n ngữ, Lý nhân) Can ngăn cha

mẹ phải mềm mỏng song kiên quyết Khi cha me ̣ không nghe , giâ ̣n, đánh song vẫn không nửa lời oán trách chỉ mong sao cha me ̣ không đi vào con đường lầm lỗi Chính vì vậy Khổng Tử đưa ra quan điểm “cha ra cha , con ra con” đòi hỏi cha me ̣ cũng cần phải đối xử với con c ái cho đúng đạo của mình Cha me ̣ cũng cần lắng nghe ý kiến , lời góp ý của con cái để không mắc sai lầm, làm điều tội lỗi Cái đó ông gọi là “chính danh”

Về phương diện tinh thần, khi cha mẹ còn ở đời, người con hiếu phải thực hiện những hoài bảo mà cha mẹ trông mong, phải tiếp nối chí hướng của cha mẹ Khi cha mẹ qua đời người con phải tỏ lòng tiếc thương và lo việc cúng tế, thờ phụng chu đáo Sách Lễ Ký giải thích rằng sau khi một người qua đời hình phách (khí của đất) của người đó sẽ ẩn vào trong đất và hồn khí (khí của trời) sẽ về với trời và lễ tang được tổ chức để cho hai luồng khí này được dung hòa, gắn bó nhau mãi mãi Theo thời gian cách thức và nội dung của lễ nghi như thế càng ngày càng được xem trọng và đó được xem là biểu hiện của lòng hiếu thảo của người sống đối với kẻ đã khuất Chủ trương của Nho giáo

là thiết lập một thể chế xã hội mà ở đó mỗi cá nhân có những lối hành xử khế hợp theo những khuôn mẫu chung như Tam Cương, Ngũ Thường, Tam Tòng… Một xã hội được ổn định khi mỗi gia đình có sự đoàn kết, hòa thuận

Sự hòa thuận đó chỉ có thể có khi sự hiếu thảo được thực hành triệt để Như vậy Hiếu là nền tảng của đạo làm người, là nhân tố để hình thành nên đức Nhân của người Quân tử, một mẫu người lý tưởng trong Nho giáo Chung quy

việc tu thân để tiến đến việc tề gia, trị quốc và bình thiên hạ phải bắt đầu từ một đức tính căn bản trong mỗi người, đức tính đó không gì khác hơn là hiếu hạnh

Xưa nay, chưa mô ̣t ho ̣c thuyết nào, mô ̣t trường phái nào như Nho giáo đề

câ ̣p chữ Hiếu mô ̣t cách sâu sắc, cụ thể và đày đủ đến thế Trong Nho giáo, “Hiếu”

có một ý nghĩa quan trọng nhằm xây dựng một xã hội trật tự, ổn định, hòa mục Thông thường, người ta hiểu rằng “ Hiếu” là đức của con người, làm con hết lòng kính yêu cha mẹ khi cha mẹ còn sống, kế thừ a ý trí, đa ̣o lý của cha me ̣ khi cha me ̣ qua đời Nhưng Nho giáo còn coi nhà là gốc của nước, cũng như nước là gốc của thiên ha ̣, do đó muốn bình thiên ha ̣ phải biết tri ̣ quốc, muốn tri ̣ quốc phải biết tề gia

Con đối với cha hết mực “Hiếu đễ”, tôi với vua phải hết lòng trung thành

“Hiếu đễ” không chỉ là đức tốt của con người làm anh em, làm con trong nhà mà còn luyện cho con người trở thành hữu đa ̣o, hữu đức trong nước, trong thiên ha ̣ nữa

Đa ̣o hiếu là cơ bản và rường cô ̣t để thực hiê ̣n đa ̣o Trung Chính vì vậy, Khổng Tử quan niê ̣m con cái Hiếu với cha me ̣ và tôi phải Trung với vua Và cũng từ đó có thể hiểu rằng con cái mà làm điều gì đó sai trái ảnh hưởng đến nề nếp, uy danh củ a tổ tiên là bất hiếu Đặc biệt là kẻ bất trung cũng là kẻ bất hiếu vì đã làm nhu ̣c cha me ̣,

tổ tiên đó là tội đại bất hiếu

Con cái phải giữ than thể của mình vì đó là thân thể của cha mẹ ban tặng nên không thể tùy ý xâm ha ̣i và bỏ mă ̣c Con cái là mô ̣t phần thân thể của cha me ̣, là sự tiếp nối cuô ̣c sống của cha me ̣ khi đã chết cho nên con cái phải biết coi tro ̣ng bản thân mình “Hiếu có ba (hàm nghĩa), đa ̣i hiếu là tôn kính cha me ̣, tiếp đến là không làm nhục cha mẹ, cuối cùng là nuôi dưỡng” (Đại Đái Lễ ký, thiên 52) Khổng Tử lý giải rằng: thân xác con người là cành của cha me ̣, dám không coi trọng Nếu không coi tro ̣ng thân xác của mình là làm tổn thương đến cha me ̣,làm tổn thương đến cha

mẹ là làm tổn thương đến gốc, tổn thương gốc thì cành cũng theo đó mà chết” (Đại Lễ ký, thiên 40) Thân thể con cái là do cha me ̣ ban tă ̣ng, nuôi dưỡng mà có Vì vậy người con không được tự ý làm tổn thương hình hài thiêng liêng ấy Không chỉ vâ ̣y, người con có Hiếu là người kế tu ̣c, phát triển sự nghiệp của tổ tông, làm rạng danh

dòng họ Nếu không làm được điều đó chẳng phải là bâ ̣c tiên tổ và cha me ̣ đau lòng lắm sao?

Khi cha mẹ qua đời phải hết lòng thành kính và đau xót thương nhớ cha

mẹ Phâ ̣n làm con phải để tang ít nhất ba năm, chăm sóc phần mô ̣ cha me ̣ và không được đi xa trong suốt thời gian đó Cha mẹ mất lòng con đau xót nên phải chăm sóc

phần mô ̣ cha me ̣ thâ ̣t chu đáo để linh hồn cha me ̣ được an ủi “Xét người con khi

cha còn sống, xem chí hướng của người ấy, khi cha chết thì xem hành vi của người

ấy Ba năm không thaay đổi so với đạo của cha thì có thể go ̣i là Hiếu vậy” (Luận

ngữ, Học nhi)

Đua ma là sự bất thường Càng đau, càng xót, càng thương, càng phiền Bởi mồ huyê ̣t đặt yên thi thể

Cất miếu đường kính lễ linh hồn Xuân, thu cúng vái thường tôn Ngụ lòng thờ mất như còn thường khi Thờ sống đã ve ̣n nghì yêu kính

Thờ thác thì trọn tính sót thương [8; tr.93]

Hiếu thuâ ̣n phải từ tâm mà ra, con cái mất cha mẹ là mất đi chỗ dựa tinh thần quan tro ̣ng Hơn thế sự mất mát đó còn là sự mất đi tình yêu mà cha me ̣ dành cho mình Vì vậy, lòng thành kính còn quan trọng hơn việc tổ chức tang lễ linh đình chỉ mang tính chất phô trương, sự ôn hòa còn đáng quý hơn tiền ba ̣c vì vâ ̣y đối với cha

mẹ không được giả dối

Trong pha ̣m vi nhà, sợi dây thiêng liêng đầu tiên buô ̣c chă ̣t con người với người khác sau khi ra đời là tình nghĩa của người con đối với cha mẹ, nên khi bắt đầu có tình cảm và tư duy, trẻ con phải học tập để giữ đúng đạo làm con và có đức hiếu Đồng thời trong cuộc sống gia đình có đạo làm con và có đức hiếu với cha mẹ thì khi lớn lên thì cũng sẽ trở thành người cha Từ Trong pha ̣m vi nước và thiên ha ̣

những người con như vâ ̣y cũng dễ trở thành những người làm lên nghiê ̣p lớn hoă ̣c

có phần cống hiến trong công việc trị quốc

Kế thừa những tư tưởng của Khổng Tử về đa ̣o đức “nhân”,”lễ”, “nghĩa”, Mạnh Tử cũng đã đưa ra những quan điểm của mình về Đa ̣o hiếu Theo ông “Hiếu”

là cái gốc của nhân Đó là cái đức trười phú mà con người sinh ra đã có Hiếu được xem như là bản tính tự nhiên của con người, là đức tính thiên bẩm của mỗi người Đức tính ấy theo Mạnh tử thì không cần phải suy nghĩ, không cần phải truyền thi ̣ thì mới thể có được Ông nói: “không đợi phải ho ̣c mà làm được, ấy là lương năng của mình, không phải đợi suy nghĩ mà biết được đó là lương tri của mình Còn bồng trên tay mà không có đứa trẻ nào không biết yêu cha me ̣ nó,đến khi lớn lên không đứa trẻ nào không biết kính anh nó Thân yêu cha me ̣ ấy là nhân, cung kính tôn trường ấy là nghĩa, không có gì khác la ̣, vì là cái đạo thông hành tất cả trong thiên

hạ, ai ai cũng vâ ̣y” (Mạnh Tử, Tân tâm thượng) Mô ̣t lần nữa Ma ̣nh Tử làm sâu sắc thêm quan điểm của Khổng Tử khi cho rằng “Hiếu là cốt lõi của nhân “, là gốc của mọi đức hạnh, Ông nhấn ma ̣nh răng đức “Nhân” hay đức “Hiếu” đều là bản tính tự nhiên của con người Bản tính tự nhiên ấy con người sinh ra đã có Con ngườ i khi sinh ra đã mang sẵn trong mình lòng hiếu thảo đối với bâ ̣c sinh thành, song cuô ̣c sống với những khó khăn, khắc nghiê ̣t đã làm con người trở nên xa rời nó , có những hành vi trái với luân thường đa ̣o lý, trái với bản tính của chính mình

Có thể nói rằng nội dung chữ Hiếu của Khổng – Mạnh chủ yếu nhấn mạnh vào những điều có ý nghĩa cao sâu hơn về mặt tư duy triết học Từ nhiều luâ ̣n điểm trong Tứ thư, Ngũ kinh và nhiêu tài liệu diễn giải của các danh Nho về sau, ta thấy nguyên lý “dương danh hiển thân” là cách báo hiếu tốt nhất, vì có “dương danh hiển thân” mới mang la ̣i cho cha me ̣ uy tín và làm cho cha me ̣ được tôn tro ̣ng “đa ̣i hiểu tôn thân” Rất sợ con em đối khác, Nho giáo làm mo ̣i cánh cho con cháu đi đúng

đa ̣o của cha ông, cứ kế thừa và hoàn thành sự nghiê ̣p của cha ông mà làm nên sự nghiê ̣p lớn, vươn cao lên mãi, con hơn cha thì nhà cha càng tốt phúc “Hiếu” là phải tôn kính cha me ̣, không làm gì để cho cha me ̣ mang nhu ̣c, ngườ i con phải làm nên

nghiê ̣p lớn không chỉ ra ̣ng danh cho mình mà còn làm vinh hiển cho cha me ̣, làm cho cha me ̣ được người đời kính tro ̣ng – đó mới chí cực là “Hiếu”

Hiếu là “nết đầu trong trăm nết” Hành vi của con người ta không gì lớn bằng chữ “Hiếu”, người con có hiếu có ý thức đầy đủ về tình cảm và bổn phâ ̣n của mình đối với cha mẹ đó là sự biết ơn, cù lao chín chữ “cha sinh ra ta, mẹ nuôi ta, thương thay cha me ̣” Đó là ý nguyê ̣n thường xuyên làm sao đẻ cha me ̣ được vui sướng, dù mình có phải ăn gạo xấu, uống nướ c lã cũng thỏa lòng

Hiếu là đức của người con tâ ̣n tâm, thành kính khi cha mẹ còn sống, và cả tình cảm thái độ đối sử với cha mẹ trong quan hê ̣ với người khác sau khi cha me ̣ mất, nghĩa là phải biết “kính trọng những người mà cha mẹ tôn trọng, yêu thương những người mà cha me ̣ thân yêu” [8 tr.64] Nho giáo còn đă ̣t ra yêu cầu, đòi hỏi trong đa ̣o đức làm con, rằng người con hiếu thảo phải nhớ được tuổi của cha me ̣ mình - “Nhớ biết như vâ ̣y, mô ̣t là để vui mừng vì cha me ̣ được sống lâu, hai là để lo sợ cho cha me ̣ già yếu” [8, tr.60] Đa ̣o hiếu trong Nho giáo là nguyên tắc cơ bản duy trì trâ ̣t tự trên dưới và có đóng góp lớn đối với xã hô ̣i truyền thống Nho giáo lấy “hiếu đễ” và “lễ nha ̣c” làm nền tảng cơ bản cho sự giáo hóa, coi Nhân là đỉnh cao chót vót của tháp ngà đa ̣o đức Khi chú ng ta nói “nhân là chuẩn mực tối cao của hành vi con người” thì chỉ là một cách nói trừu tượng, phải qua hành vi chuẩn mực cụ thể là Hiếu thì Nhân mới được thể hiện, Nhân là nguyên tắc phổ biến, Hiếu là nguyên tắc đă ̣c thù Nhưng trong hành vi thực tế Nhân và Hiếu tuy một mà hai, tuy hai mà mô ̣t

Như vậy, có thể thấy rằng Đạo hiếu trong quan điểm của Nho giáo là mô ̣t học thuyết sâu sắc Theo Nho giáo “Hiếu” có mô ̣t ý nghĩa quan tro ̣ng nhằm xây dựng mô ̣t xã hô ̣i trâ ̣t tự, ổn định, hòa mục Gia đình là đơn vi ̣ kết cấu cơ bản nhất của xã hội, sự ổn đi ̣nh của gia đình có tác du ̣ng trong viê ̣c củng cố xã hô ̣i “Hiếu” có tác dụng tích cực trong việc củng cố gia đình Nho giáo đã dùng Đa ̣o hiếu với mấu chốt là quan hê ̣ huyết thống để gắn kết xã hô ̣i tông pháp dòng tô ̣c

1.1.2 Đa ̣o Hiếu trong Phật giáo

Phâ ̣t giáo là mô ̣t trong những tôn giáo có bề dầy li ̣ch sử lâu đời nhất của nhân loại , xuất phát từ Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ VI trước Công Nguyên Phâ ̣t giáo đã có tầm ảnh hưởng ma ̣nh mẽ sang các quốc gia dân tô ̣c khác thuộc khu vực châu Á

Phâ ̣t giáo vào Viê ̣t Nam bằng con đường hòa bình , đườ ng thủy và đường bô ̣ từ Ấn Độ, Trung Á thong qua viê ̣c buôn bán và giao lưu văn hóa Lịch sử tồn tại của Phật giáo Việt Nam cho đến nay đã 2000 năm, có thể chia làm nhiều giai đoạn , gắn với các giai đoa ̣n phát triển của li ̣ch sử Viê ̣t Nam Đương nhiên để có thể tồn tại và phát triển mạnh mẽ trong xã hội hiện đại Phâ ̣t giáo phải đáp ứng đầy đủ những quan điểm hiê ̣n thực khách quan trong đời sống hiê ̣n thực Để có thể giải quyết phần nào những nhiễu nhương trong cuô ̣c sống, người ta có thể tìm đến những nguồn tư tưởng rất có giá tri ̣ và có thẩ áp du ̣ng thích hợp cho mo ̣i thời đa ̣i của Phâ ̣t giáo Trong đó , tư tưởng Hiếu đa ̣o là mô ̣t trong những pha ̣m trù quan tro ̣ng thuô ̣c đa ̣o đức ho ̣c Phâ ̣tgiáo, có thể giáo dục con người biết cách hiếu thảo cha mẹ, hàn gắn sự rạn nứt giữa cha me ̣ và con cái, và làm cho mái ấm gia đình ngày càng hạnh phúc hơn

Hiếu đa ̣o của Phâ ̣t giáo có thể hiểu theo hai nghĩa rô ̣ng và he ̣ p Theo nghĩa hẹp Hiếu đạo là phụng dưỡng cha mẹ , cung kính cha me ̣ trên chả hai phương diê ̣n vâ ̣t chất và tinh thần Theo nghĩa rô ̣ng người thực hành Hiếu đa ̣o không những hiếu dưỡng với cha me ̣ mình mà còn mở rô ̣ng ra là hiếu dưỡng với cha me ̣ mo ̣i người trong thiê ̣n ha ̣ , không những hiếu thảo với cha me ̣ đời này mà còn hiếu thảo với cha mẹ trong ba đời , bảy đời…thuộc quá khứ , và sau cùng là làm cho cha me ̣ được giải thoát khổ đau hoàn toàn

Trong Phật giáo Hiếu đạo được đề cập đến một cách trọn vẹn và hoàn

hảo Đức Phật dạy: “Điều thiện tối cao không gì hơn hiếu, điều ác cùng cực

không gì hơn bất hiếu” (kinh Nhẫn Nhục), “Gặp thời không có Phật, khéo thờ cha mẹ tức là thờ Phật” (kinh Đại Tập) Hơn nữa, trên quan điểm Phâ ̣t giáo ,

nếu chúng ta chỉ báo hiếu mô ̣t cách đơn thuần dưới hình thức phu ̣ng dưỡng thì chưa đủ gọi là người con có hiếu được Kinh Phâ ̣t thuyết có nói nói rằng :

“Người con nếu chỉ dùng thức ăn ngon và y phục tốt đe ̣p để phụng dưỡng cha

mẹ, mà không thể hướng dẫn cha mẹ đến với Tam bảo thì tuy có hiếu dưỡng thì cũng giống như bất hiếu”

“Quả đất người đời cho là nặng, mẹ hiền ơn nặng quá hơn nhiều” Núi Tu Di người đời cho là cao, cha hiền ơn cao quá hơn nhiều” (kinh

Tâm Địa Quán)

“Nếu có người vai trái cõng cha, vai phải cõng mẹ đến ngàn muôn

năm, cha mẹ ăn uống, ngồi nằm, bệnh hoạn, cho đến đại tiểu tiện trên vai, người ấy vẫn không đền được ơn cha mẹ Phải biết ơn nặng của cha mẹ: Cưu mang, sinh sản, bồng ẵm, nuôi nấng, dạy dỗ, tùy thời săn sóc, không sái thời tiết, không kể tháng ngày Vì thế ơn cha mẹ rất khó đền đáp” (kinh Tăng Nhất

A Hàm)…

Chữ Hiếu trong đạo Phật mang tính siêu việt hơn những quan niệm hiếu thảo thông thường, hành động hiếu thảo không chỉ là mến yêu, cung kính, vâng lời, phụng dưỡng khi cha mẹ còn sống và thờ phụng, tưởng nhớ khi cha mẹ đã qua đời, mà còn là việc hướng cha mẹ đến với điều thiện điều lành, xa lánh điều xấu điều ác, và bản thân người con cũng phải sống tốt để cha mẹ vui lòng Đức Phật đã dạy mỗi người con làm cách nào để đáp đền

công ơn cha mẹ một cách đầy đủ, trọn vẹn: “Hãy khuyên cha mẹ bỏ ác làm

lành, thọ Tam quy, giữ Ngũ giới Dù cha mẹ buổi sớm mai thọ trì Tam quy Ngũ giới, chiều về cõi chết, đối với ơn nặng của cha mẹ cũng gọi là tạm đền”

(kinh Hiếu Tử), “Những ai đền ơn cha mẹ bằng cách nuôi dưỡng, cúng dường

với của cải vật chất, tiền bạc thời không bao giờ đủ để trả ơn cha mẹ Nhưng những ai đối với cha mẹ không có lòng tin, khuyến khích, hướng dẫn cha mẹ có lòng tin vào điều thiện, sống theo điều thiện; đối với cha mẹ xan tham, khuyến khích, hướng dẫn cha mẹ bố thí, biết sớt chia san sẻ; đối với cha mẹ

có ác kiến, theo đường tà, giúp cha mẹ có chánh kiến, khuyến khích, hướng dẫn cha mẹ trở về con đường lành con đường chơn chánh, sáng suốt, như thế mới đủ trả ơn cho cha mẹ” (kinh Tăng Chi Bộ) Đối với đạo Phật, những việc

làm xuất phát từ lòng hiếu thảo mang lại lợi ích thiết thực cho cha mẹ trong hiện tại và tương lai mới chính là hành động hiếu Theo Phật giáo, con người không chỉ có kiếp sống hiện tại mà còn có kiếp sống vị lai, do đó người con hiếu thảo cần phải chăm lo cho cha mẹ cả đời sống sau khi từ giã cõi đời này Người con hiếu trong đạo Phật luôn ưu tư: Sau khi chết cha mẹ sẽ đi về đâu? Làm sao để giúp cha mẹ có được niềm an lạc hạnh phúc trong đời sống hiện tại và đời sống sau khi chết ? Việc hướng cha mẹ theo con đường chân chính , giúp cha mẹ gieo trồng những nhân duyên lành cho đời này và đời sau Đức Phật, bậc Giác ngộ, bậc Thầy của tất cả cõi trời và người, bậc Đại trí huệ, bậc được khắp sáu cõi Tôn kính, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác sau khi thành đạo đã thể hiện lòng từ hiếu của mình với phụ vương, mẫu hậu, kế mẫu vừa theo thường pháp vừa đúng Chánh Pháp Thế Tôn đã đi bộ, vượt ngàn dặm đường hiểm trở để trở về thăm phụ hoàng, khi người sắp lâm chung, Ngài lại vượt đường xa để đến bên cạnh vua cha và tự khiêng một góc linh sàng của người đến tận nơi hỏa táng.Với kế mẫu, Ngài luôn tỏ lòng từ hiếu

Bên cạnh việc thể hiện chữ Hiếu theo thường pháp, lòng từ hiếu của Đức Phật còn nhằm mục đích hướng tất cả chúng sinh đến việc hiểu và hành Chính Pháp để được giải thoát

Chữ Hiếu, sự thể hiện của lòng từ bi được Ngài thể hiện với tất cả bà

mẹ đang cư ngụ tại thế gian, trên thiên giới hay đang thọ nghiệp nơi các cõi

dữ Ngài đã phương tiện thuyết pháp, đưa họ từ nơi tối tăm đến nơi ánh sáng,

từ chốn khổ đau đến nơi bình an hạnh phúc

“Các ngươi nghĩ như thế nào, này các Tỳ-kheo? Cái gì là nhiều hơn?

Sữa mẹ mà các ngươi đã uống, trong khi các ngươi lưu chuyển luân hồi trong một thời gian dài, hay là nước trong bốn biển?

“Cái nầy là nhiều hơn, này các Tỳ-kheo, tức là sữa mẹ các ngươi đã uống,

trong khi các ngươi lưu chuyển luân hồi trong một thời gian dài, chớ không phải nước trong bốn biển“ (Kinh Tương Ưng)

Đức Phật luôn khuyên dạy chúng ta việc nhớ ơn và trả ơn cha mẹ:

“Phụng sự cha mẹ không thiếu thốn, phàm làm việc gì phải thưa trình

trước cho cha mẹ rõ [Kinh Trường A Hàm ]

Phụng dưỡng, cúng dường cha mẹ là điều nên làm nhưng vì cha mẹ mà làm điều ác, vì muốn cha mẹ được sung sướng mà làm việc bất nhân, thời nhất định không thể chấp nhận Vì làm như vậy chỉ đem lại tai hại cho tự thân

và còn đem lại sự nguy hại cho mẹ cha:

“Người đã làm ác để nuôi dưỡng cha mẹ, cũng không thể nào tránh

khỏi quả báo của hành vi bất thiện của mình; và như vậy, không thể lấy lý do nuôi dưỡng cha mẹ để tự cứu mình và để bào chữa cho nhữnh hành vi bất chánh của mình” [Kinh Trung Bộ ]

Chúng ta hiếu dưỡng mẹ cha không những hưởng được rất nhiều hạnh phúc từ sự yêu quý của cha mẹ, người thân trong gia đình, mà còn nhận được

sự tán thành kính trọng của xã hội, còn được hưởng những quả báo tốt lành do lòng hiếu dưỡng mang lại:

“Người nào theo thường pháp

Nuôi dưỡng mẹ và cha, Chính do công hạnh này, Đối với cha và mẹ,

Nhờ vậy, bậc Hiền thánh, Trong đời nầy tán thán, Sau khi chết được sanh Hưởng an lạc chư thiên”

[ Kinh Tương Ưng]

Từ đâ y có thể thấ y được Phâ ̣t giáo coi tro ̣ng Đ ạo hiếu xuất thế gian , điều này có nghĩa mô ̣t người phải làm sao cho cha me ̣ giác ngô ̣ , giải thoát khỏi sinh tử luân hồi mới được coi là chí hiếu đích thực Đây chính là quan niê ̣m Hi ếu đạo cao tột không giống với những quan điểm Hiếu đạo thông thường khác Bởi vì, nếu không hiểu được sự luân chuyển trong vòng sinh tử thì cũng không thể thực hành Hiếu đạo một cách hoàn thiện nhất

Hiếu thảo với cha me ̣ là một đức tính tốt đẹp của con cái , được mo ̣i người ca tu ̣ng và được go ̣i là nền tảng đa ̣o đức , là nhân tố quan trọng để xây dựng ha ̣nh phúc gia đình, cũng như toàn xã hội Đối với Đạo Phật báo hiếu là

mô ̣t trong những con đường chánh pháp của người Phâ ̣t tử Đức Phật có dậy

“tối cao điều thiê ̣n không gì hơn hiếu , cùng cực điều thiện không gì hơn bất hiếu”, vì vậy báo hiếu đã trở thành truyền thống tốt đẹp của người Phật tử Viê ̣t Nam nói riêng, và Phật trên thế giới nói chung

Phâ ̣t giáo có nhiều kinh điển nói về ân đức của cha me ̣ đối với con cái

và chữ Hiếu của người con đối với bậc sinh thành nuôi dưỡng :

Kinh Vu Lan Bồn nêu gương hiếu ha ̣nh của đức Mu ̣ c Kiều Liên , cứu thoát mẹ ra khỏi cảnh giới u minh , nhờ vào đa ̣o đức tâ ̣p thể của các bâ ̣c cao tăng và A La Hán

Kinh Báo Ân cha me ̣ nói rõ công lao sinh thành , nuôi dưỡng khó khăn của cha mẹ, và theo đó dậy con cái cách báo đáp công ơn trời biển đó của cha mẹ

Kinh Thai Cốt và kinh Huyết Bồn cũng cõ nô ̣i dung tương tự như hai kinh trên nhưng đă ̣c biê ̣t nhấn ma ̣nh công đức của cha me ̣

Kinh Hiếu Tử dâ ̣y về phương thức báo hiếu

Kinh Tâm Đi ̣a Quán với phầ n thứ hai là phần báo ân , dâ ̣y cách đền ơn cha me ̣ của người xuất gia và người ta ̣i gia

Sáp Mục Kiều Liên dậy về cách sám hối và hướng dẫn cha mẹ về

chánh pháp của Đức Phật

“Làm con hiếu thảo phải thuận kính cha mẹ, báo đáp ân sâu, quy y tam bảo, kiên trì trai giới, thiết lập đạo tràng, siêng tu sám pháp, cầu xin sám hối thay cho cha mẹ, mong độ cha mẹ thoát khỏi huyết bồn, sanh về cõi trời hưởng mọi an lạc” (Sám Pháp Mục-Liên)

Ngoài công ơn sinh thành , nuôi dưỡng để co n cái trưởng thành , khỏe mạnh, cha me ̣ còn có công dâ ̣y dỗ con cái nên người Vì vậy, Đức Phật cho rằng người ha ̣nh phúc nhất là cha me ̣ còn sống, và bất hạnh nhất là ha mẹ đã mất :

“Ân cha hiền như núi cả

Ân me ̣ hiền nhe biển rộng

Mẹ hiền còn sống là mặt trời giữa trưa chói sáng

Mẹ hiền khuất bóng là mặt trời đã lặn

Mẹ hiền còn sống là trăng sáng tỏ

Mẹ hiền mất rồi là đêm tối u ám” (Kinh Báo Trọng Ân Cha Me ̣)

Vai trò, công lao của cha me ̣ đối với con cái là vô cùng to lớn Vì vậy, bên ca ̣nh viê ̣c khẳng đi ̣nh công lao của cha me ̣, Đức Phật còn dậy cho con cái

biết cách báo hiếu đối với cha me ̣ Kinh Đa ̣i báo phu ̣ mẫu tro ̣ng ân da ̣y rằng :

“Này chúng sinh ơi, muốn đền ơn cha mẹ, nhất là một nhẽ nên chép kinh này, kính biếu gần xa cho nhiều người tụng Hai vi ̀ cha me ̣ đọc tụng kinh này chuyên cần chớ đoạn Ba vì me ̣ cha sám hối làm chay Bốn vì me ̣ cha cúng dàng Tam – Bảo Năm vi ̣ me ̣ cha trong sáu ngày trai phải nên nhớ giữ Sáu vì

mẹ cha thường hay bố thí làm mọi việc lành , làm được như thế thực là con hiếu, cứu được me ̣ cha siêu thăng Cực – lạc phúc đẳng Hà – sa”

Tóm lại, hiếu là bổn phận làm con mà cũng là đạo làm người Hành động hiếu thảo thể hiện qua hai phương diện: Phương diện vật chất và phương diện tinh thần Về phương diện vật chất, tùy điều kiện, hoàn cảnh mà nuôi dưỡng, chăm lo săn sóc cho cha mẹ: cơm nước, áo quần, thuốc men khi đau

ốm … Về phương diện tinh thần, luôn tỏ lòng kính yêu cha mẹ, sống tốt, biết

lo cho bản thân và gia đình, trở thành người hữu ích cho xã hội để cha mẹ yên

tâm và tự hào, không làm cho cha mẹ buồn lòng, không làm cho cha mẹ tủi

hổ vì những việc sai trái, tội lỗi Người con chí hiếu thực hành hiếu đạo theo lời Phật dạy, ngoài những việc làm trên còn cần phải biết hướng cha mẹ tu thân, hành thiện, quy y Phật pháp để xây dựng hạnh phúc cho đời này và đời sau

Lòng hiếu thảo chẳng những có ý nghĩa về mặt văn hóa, đạo đức mà còn có tác dụng giáo dục Người biết hiếu thảo với ông bà cha mẹ của mình là tấm gương sáng cho con cháu sau này noi theo, đó là truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” quý báu Đức Phật còn dạy rằng, lòng hiếu thảo cũng chính

là nhân lành, là hạnh của bậc Thánh: “Ta tự nhớ trong nhiều kiếp quá khứ, từ

tâm hiếu thuận cúng dường cha mẹ, do công đức như vậy nên lên các tầng trời thì làm vị Thiên đế, xuống trần gian thì làm vị thánh vương ”(kinh Hiền Ngu)

Du nhâ ̣p vào Viê ̣t Nam từ những thế kỷ đầu công nguyên , trải qua 2000 năm tồn ta ̣i và phát triển trên đất nước ta, cùng với vận nước luc thịnh lúc suy, Phâ ̣t giáo vẫn luôn là người ba ̣n đồng hành cùng dân tô ̣c Viê ̣t Qua những cuô ̣c thử thách lớn lao từ khi đất nước còn chìm đắm d ưới ách thống thị của Phương Bắc, rồi trải qua hai cuô ̣c kháng chiến chống Pháp , chống Mỹ gian khổ ác liê ̣t và cho đến ngày nay , khi đất nước bước vào giai đoa ̣n đổi mới , phát triển kinh tế xã hội , khi cuô ̣c sống hiê ̣n đa ̣i ngày càng phát triển , Phâ ̣t giáo vẫn bền bỉ tồn tại, đi vào đời sống nhân dân Viê ̣t Nam, góp phần lớn vào viê ̣c hình thành đa ̣o đức con người Viê ̣t Nam Chữ Hiếu theo quan niê ̣m của Phâ ̣t giáo khi vào Viê ̣t Nam đã co những biến đổi cho phù hợp với ý thức , truyền thống đa ̣o đức của dân tô ̣c Viê ̣t Theo thời gian , vượt qua mo ̣i thử thách, quan niê ̣m về chữ Hiếu nói riêng , và đạo đức Phật giáo nói chung vẫn

có sức sống mãnh liệt trong lòng dân tộc Việt Nam

1.1.3 Đa ̣o hiếu trong truyền thống văn hóa Viê ̣t Nam

Trong văn hóa của dân tộc Việt Nam , ý nghĩa Hiếu đạo được xem là một di sản quý báu, một chất liệu sống tốt đẹp được mọi người yêu chuộng và giữ gìn Hiếu là linh hồn, là trọng tâm của đạo đức gia đình truyền thống Việt

Nam từ xa xưa, về sau được Nho giáo khẳng định thêm sâu sắc và dần được

cơ chế hóa, làm nền tảng luân thường đạo lý cá nhân cũng như xã hội và toàn thể quốc gia

Chữ hiếu là nền tảng của đạo đức Gia đình là nền tảng của xã hội Trong gia đình chữ hiếu là nền tảng để xây dựng hạnh phúc, đem đến sự an vui, an lạc cho tất cả mọi người

Con cái có hiếu với cha mẹ, ngoài việc mang lại niềm hạnh phúc chung trong gia đình, còn mang đến cho chính mình sự an lạc, bình an Mỗi cá nhân, mỗi gia đình trong xã hội, mỗi công dân của một quốc gia có an lạc, bình an thì xã hội, quốc gia đó mới có an lạc bình an, và mỗi xã hội, mỗi quốc gia có

an lạc bình an thì thế giới của chúng ta mới được an lạc, bình an

Không có tình yêu thương kính trọng vô điều kiện đối với cha mẹ thì không thể có tình yêu thương thật sự đối với người khác Một xã hội không có những cá nhân có tình yêu thương thật sự, chỉ có những cá nhân, mà lòng yêu thương trong họ chỉ tồn tại khi các điều kiện xuất phát từ lòng tham dục vọng

đã được thỏa mản, nếu không đúng theo sự ham muốn, nếu trái với ý muốn, thì tình thương đó sẽ tan biến, dể biến thành sự khinh khi, đố kỵ, ganh ghét và hận thù Như thế thì xã hội đó, sẽ không thể có được sự an lạc, sự an bình thật sự

Trong tuyền thống văn hó a Viê ̣t Nam từ bao đời nay, Đạo hiếu luôn giữ

mô ̣t vai trò quan tro ̣ng, được biểu hiê ̣n mô ̣t cách cu ̣ thể trong cuô ̣c sống hàng ngày

* Hiếu Ki ́nh

Hiếu kính cha mẹ" nghĩa là gì? Và "Hiếu kính cha mẹ" là phải làm gì? Hiếu kính cha mẹ có nghĩa là tôn kính và yêu quí cha mẹ Có người yêu cha

mẹ nhưng thiếu lòng tôn kính, một số người khác thì ngược lại, tôn kính cha

mẹ nhưng thiếu lòng yêu thương Một người con hiếu kính cha mẹ là người làm tròn những bổn phận sau đây:

Yêu Thương Cha Mẹ

Bổn phận đầu tiên của con cái là yêu thương cha mẹ Cũng như tất cả những liên hệ khác giữa con người với con người, phải có tình yêu thương chúng ta mới có thể làm trọn bổn phận đối với nhau và phải có tình yêu thương thì điều chúng ta làm mới có ý nghĩa Tình yêu của cha mẹ đối với con cái thường được ví như sông, núi, trời, biển Dù có thể cha mẹ không bày

tỏ tình thương cách rõ ràng, hoặc có khi vì vô tình, cha mẹ làm chúng ta đau buồn, nhưng sâu kín trong đáy lòng, cha mẹ yêu thương chúng ta vô cùng Người ta thường nói, khi có con ta mới hiểu được tình thương yêu của cha

mẹ Câu nói này thật đúng Mỗi khi thật lòng yêu thương cha mẹ, chúng ta sẽ không làm điều gì khiến cha mẹ buồn lo, nhưng trái lại, tìm cách làm cho cha

mẹ vui lòng

Biết ơn Cha Me ̣

Là con cái, chúng ta phải biết ơn cha mẹ Cha mẹ là người sinh thành ra chúng ta và nuôi dạy cho chúng ta nên người Hơn thế nữa, cha mẹ phải chịu bao khó nhọc để nuôi nấng chúng ta, từ lúc sơ sinh cho đến khi khôn lớn Công ơn của cha mẹ không gì sánh được Chúng ta cũng không thể làm gì để

đền đáp lại công ơn đó Người xưa đã mô tả thật đúng khi nói: "Công cha như

núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra."(Ca dao) Vì công ơn

sinh thành và dưỡng dục của cha mẹ, chúng ta phải biết ơn cha mẹ và bày tỏ lòng biết ơn đó qua lời nói, hành động và qua cách xử sự trong bổn phận làm con

Tôn Kính Cha Mẹ

Như đã trình bày ở trên, có người yêu thương cha mẹ nhưng thiếu lòng tôn kính Có người còn xem cha mẹ như ngang hàng với mình, do đó không nói năng với cha mẹ cách lễ phép và không bày tỏ lòng kính trọng Cũng có người xem cha mẹ như là người có trách nhiệm phục vụ và chiều chu ộng mình Trường hợp này x ảy ra khi cha mẹ cưng chiều con quá đáng Khi còn nhỏ, những đứa con đó hay làm nũng, giận dỗi hoặc dùng tiếng khóc để cha

mẹ phải làm theo ý mình Nếu cha mẹ nuông chiều con quá đáng, khi lớn lên, con sẽ không biết giúp đỡ cha mẹ nhưng chỉ chờ cha m ẹ phục vụ mình Nếu cha mẹ không dạy bảo đúng cách và không sửa trị khi con làm điều sai quấy hoặc nói những lời thiếu lễ độ; khi lớn khôn, những điều sai lầm đó sẽ thành thói quen, không thể sửa đổi được Là con, khi nói với cha mẹ, chúng ta nên dùng những tiếng: "thưa", "vâng", "dạ", để bày tỏ lòng tôn kính

Cũng có người xem thường cha mẹ khi thấy cha mẹ già yếu, không còn đóng góp được gì cho gia đình; hoặc khi cha mẹ đau ốm, trở thành gánh nặng cho mình Chúng ta không nên xem thường cha mẹ khi cha mẹ già yếu, nhưng trái lại, phải yêu thương quý mến nhiều hơn vì cha mẹ đã hy sinh cả cuộc đời cho chúng ta Hơn nữa, lúc già yếu là lúc cha mẹ cần con cái hơn hết, không những vì sức khoẻ suy giảm, nhưng tinh thần cũng rất yếu kém Cha mẹ dễ cảm thấy cô đơn, buồn tủi vì biết mình không còn giúp ích gì cho đời và con cái cũng không còn cần đến mình nữa Các cụ cũng hay lo buồn vì biết đời sống mình sắp chấm dứt và thường nghĩ đến cái chết đang chờ đợi mình Vì những lý do đó, con cái cần thông cảm với cha mẹ và cố gắng làm tất cả những gì có thể làm được để đem đến cho cha mẹ niềm vui và an ủi trong những ngày cuối của cuộc đời

Khi cha mẹ đã già yếu, chúng ta cần đối xử với lòng yêu thương, thông cảm và tế nhị Đừng vì quá bận rộn với cuộc sống mà bỏ quên cha mẹ, cũng không nên có lời nói hay hành động khiến cha mẹ buồn tủi

Vâng lơ ̀ i Cha Mẹ

Vâng lời cha mẹ là điều dễ nhưng cũng khó Khi còn nhỏ, chúng ta dễ vâng lời cha mẹ Cha mẹ bảo gì làm nấy, vì lúc đó ta thấy cha mẹ là người giỏi nhất và khôn ngoan nhất trên đời Nhưng khi khôn lớn, thấy mình có thể làm những điều mà cha mẹ không làm được, chúng ta bắt đầu không vâng lời cha mẹ nữa Bản tính tự nhiên của các em nhỏ là vâng lời cha mẹ Cha mẹ dạy bảo điều gì cũng sẵn sàng vâng theo Các em tin cậy cha mẹ vì biết cha mẹ

yêu thương mình và không bao giờ bảo mình làm điều xấu hoặc có hại Tuy nhiên, khi đã lớn, vì nghĩ rằng mình khôn hơn và hiểu biết nhiều hơn, chúng

ta thường không muốn vâng lời cha mẹ nữa Dù rằng nhờ đi học, có những điều chúng ta hiểu biết hơn cha mẹ, nhưng đừng quên rằng vì cha mẹ sinh ra trước nên có nhiều kinh nghiệm hơn chúng ta Con cái cần nghe lời dạy bảo của cha mẹ trong nhiều phương diện để tránh được những lỗi lầm của người trẻ, thiếu kinh nghiệm Trong xã hội Tây phương, con cái khi đã lớn thường được tự do làm theo ý riêng, tự quyết định những việc liên quan đến đời sống mình, cha mẹ không dám khuyên răng và dẫn dắt, vì thế đưa đến nhiều lỗi lầm tai hại

Một người con khôn ngoan sẽ làm theo lời dạy sau đây: "Hỡi con, hãy giữ lời răn bảo của cha, chớ lìa bỏ các phép tắc của mẹ con Khá ghi tạc nó nơi lòng con luôn luôn và đeo nó nơi cổ con Khi con đi, các lời đó sẽ dẫn dắt con; lúc con ngủ, nó gìn giữ con; và khi con thức dậy, thì nó sẽ trò chuyện với con" (Châm Ngôn)

Phụng Dưỡng Cha Mẹ

Khi đã lớn và đã có công ăn việc làm, con cái nên phụ giúp cha mẹ trong các chi phí của gia đình Đặc biệt là khi cha mẹ đã cao tuổi, không thể làm lụng để nuôi sống chính mình, con cái có trách nhiệm phải phụng dưỡng cha mẹ, tức là chu cấp cho cha mẹ những điều cần dùng

* Hiếu tha ̉o

Hiếu thảo với cha me ̣ là mô ̣t đức tính t ốt đẹp được mọi người ca tụng , đức tính ấy được coi như mô ̣t nền tảng cho mo ̣i đức ha ̣nh , là nhân tố quan trọng để xây dựng một cuộc sống hạnh phúc cho cá nhân, gia đình và xã hô ̣i

Tình thương của cha mẹ vô bến vô bờ mà không bao giờ mong báo đáp Và cũng không ai có thể hiểu được sự “cam chịu” của lòng mẹ trước những sóng gió cuộc đời đến đâu

Lòng hiếu thảo với cha mẹ như dòng chảy tự nhiên trong con người, nhưng người ta vẫn cần nhiều nỗ lực để chữ hiếu còn là một chuẩn mực hành

vi với những phương pháp, những kỹ năng làm người hiện đại

Sự hiếu thảo của con là điều mong đợi của cha mẹ, là nỗi niềm riêng tư

có khi thật thầm kín của những người từng mang nặng đẻ đau và sinh thành dưỡng dục Nhiều người con đã tìm cách tỏ bày sự hiếu thảo với mẹ cha, nhưng có khi chỉ mang lại sự buồn bực và âu lo, sự giận hờn và hối tiếc

Cuộc hành trình của mỗi chúng ta còn dài nhưng việc được sống bên cạnh mẹ cha không phải lúc nào cũng định liệu được Hãy xem việc được gần gũi cha mẹ như một đặc ân, như một điều may mắn để “ngộ" được đạo làm con và đạo làm người mà cha mẹ từng ao ước cho con

Hiếu thảo không chỉ là thể hiện tình yêu thương với mẹ mà còn là điều kiện để chúng ta được sống như là chính mình, để cảm thấy mình vẫn cứ bé nhỏ khi về với gia đình thương yêu, vẫn như là những đứa trẻ tranh nhau nép mình vào vòng tay cha mẹ

Để trở thành người hiếu thảo, người ta phải được giáo dục và biết cách thể hiện điều mình muốn Hiếu thảo là bổn phận, là cách sống thông thường của những người bình thường Tấm gương của chính thái độ đối xử của cha

mẹ với ông bà chính là nền tảng để nuôi dưỡng và sáng tạo những ứng xử hiếu thảo sau này cho con cái Nói khác đi, sống có hiếu với cha mẹ ngày nay,

đó là sự ươm mầm cho sự kính trọng của các con đối với chúng ta ngày sau

Lòng hiếu thảo của chúng ta không phải chỉ đối với cha mẹ mà còn được thể hiện với mọi người xung quanh: ông bà, thầy cô, những chiến sĩ cách mạng, …Thầy cô cho ta kiến thức, chắp cánh cho những học trò thực hiện ước mơ của mình Không ồn ào, phô trương, âm thầm và lặng lẽ, thầy cô như những người lái đò cần mẫn đưa qua bến bờ tri thức bao nhiêu là những lớp trẻ thanh niên Bên cạnh đó , để có được cuộc sống hạnh phúc , hòa bình như ngày hôm nay , chúng ta cũng chẳng thể nào quên “hiếu thả o”, nhớ ơn

đến các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống hi sinh vì dân tộc Việt Nam Không bia

đá, tượng đài, không một chút hoa mĩ, cầu kì, các anh đã mãi ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ nhưng chính những tâm hồn ấy, những tấm gương ấy, những bài học ấy sẽ mãi mãi sống trong lòng người hôm nay, ngày mai và mai sau Tuy nhiên, trong xã hội ngày nay, khi cuộc sống đang dần trở nên văn minh hiện đại, và đầy cả lo toan thì đôi khi bản thân chúng ta lại quên đi hoặc thậm chí

là đánh mất đi cả lòng hiếu thảo của bản thân.Họ thản nhiên vô phép, đối xử bạc đãi với gia đình, với thầy cô, đặc biệt là cha mẹ Trong cuộc sống hôm nay có bao nhiêu những hành vi, tình trạng những giới trẻ cư xử không đúng đắn như: hành hạ, đánh đập, ….một cách tàn nhẫn với thầy cô - những người chắp cho ta đôi cánh kiến thức, rồi cha mẹ - những người có công sinh thành

và dưỡng dục chúng ta Đó là những hành vi mà chúng ta phải lên án, suy nghĩ và tìm giải pháp Chúng ta – những thế hệ trẻ cần phải biết tôn trọng, gìn giữ và phát huy những đạo đức tốt đẹp đối với con người, đặc biệt là lòng hiếu thảo, cần nghiêm khắc lên án, cảnh cáo với những hành vi trái ngược với lương tâm, đạo đức của mỗi người Đó là nhiệm vụ của bản thân chúng ta

Thật vậy, lòng hiếu thảo là một đức tính tốt đẹp của con người Việt Nam Qua đây, bản thân chúng ta – những chủ nhân tương lai của đất nước cũng sẽ nhìn nhận lại đạo đức của bản thân, của cái nhìn về gia đình, về lòng hiếu thảo và thấm thía rằng: “Tội lỗi lớn nhất của đời người là bất hiếu”

Xã hội ngày càng phát triển với những thay đổi tích cực về các giá trị,

có thể chữ hiếu hôm nay được hiểu theo nhiều cách khác nhau, mỗi người thể hiện sự hiếu thuận theo hoàn cảnh của mình, nhưng chắc chắn rằng, tính chất của mối quan hệ cha con, mẹ con sẽ không bao giờ thay đổi

Dưới mắt cha mẹ già, những đứa con bao giờ cũng nhỏ bé và cần được chở che và bảo bọc Do đó, những chỉ dẫn ân cần, những lời răn chi tiết dù biết rằng có lúc sẽ hơi lẩm cẩm nhưng lại là niềm vui của mẹ cha khi họ nghĩ rằng, họ vẫn còn dạy dỗ được con cháu Vẫn biết có khi cha mẹ già cực

kỳ khó tính, cực kỳ bảo thủ và cực đoan, song sẽ là thất thố khi cố tình tìm cách thay đổi thói quen của họ cho hợp với nếp sống ngày nay

Hiếu thảo chỉ là một danh từ đơn giản nhưng đã trở thành ngôn từ thiêng liêng, trở thành một “điểm son” trong truyền thống gia đình, một danh xưng được tôn vinh cho người nào xứng đáng với nó

* Hiễu lễ

Đối với người Việt, hai chuẩn mực quan tro ̣ng nhất , có lẽ là nhân nghĩa

và lễ nghĩa Nói là quan trọng nhất, bởi lẽ hiếu nghĩa , trung nghĩa, tín nghĩa đều được xây dựng trên nhân nghĩa và lễ nghĩa Ta không thể có hiếu nếu thiếu nhân, ta cũng không thể có trung, có tín nếu thiếu nhân nghĩa Tương tự hành vi hiếu chỉ có thể biểu hiê ̣n qua lễ , qua thái đô ̣ (lễ đô ̣), qua hành vi (lễ phép), qua lối suy nghĩ có đa ̣o đức Mô ̣t người yêu kính cha me ̣ không thể có những ngôn ngữ vô lễ đối với đấng sinh thành

Một người trung quân không thể “cá mè một lứa” với nhà vua, y hệt

một người học sinh tốt không thể “coi thầy bằng vung” bởi lẽ “không thầy đố

“ngợm” như dân gian thường nghĩ Sự việc làm con người siêu việt trên vạn vật chính là vì con người có lễ nghĩa Điều mà chúng ta hãnh diện gọi là văn hóa Việt, thực ra là những cách sống, cách xử thế, cách tổ chức theo lễ nghĩa

Điều mà chúng ta nâng lên hàng tinh thần, cũng chính là lễ nghĩa: hồn nước, lễ gia tiên, lễ giỗ tổ Và đây cũng là điều giúp chúng ta hiểu được tại

sao, người Việt chúng ta chấp nhận “cái nết đánh chết cái đẹp”, họ hiểu cái sắc đẹp của phụ nữ theo hạnh, theo ngôn, theo dung và theo công

Khi bàn về nhân cách, người ta thường nói “đức là gốc, tài là ngọn”

Xét ở góc độ nào đó, khi mọi người cùng hiểu và giữ được chữ “lễ” thì chính

là giữ được cái gốc vậy

Vậy lễ là gì mà người xưa dạy “Tiên học lễ, hậu học văn”? Đây là lời

cửa miệng của bất kỳ ai từng bước chân đến trường nhưng hình như không phải ai cũng hiểu được đủ đầy ý nghĩa chữ “lễ” trong lời nói ấy

Phần đông nhiều người hiểu “lễ” ở đây có nghĩa là lễ nghĩa, lễ phép, là

sự kính trọng người lớn chứ chưa thấy nhắc đến nét nghĩa chính Thực ra, người xưa không chỉ dạy người có học biết thưa gửii kính trình, biết tôn kính các bậc trưởng thượng mà sâu xa hơn đó chính là dạy người phải biết tuân thủ các phép tắc, biết chấp hành các kỷ cương- trật tự- bổn phận để sống sao cho hợp với lẽ trời đất, xã hội, gia đình, bè bạn … Suy ngẫm mới thấy các cụ giỏi thật, chỉ vài chữ mà ý tứ thật cao diệu

Người hiểu lễ, với trời đất thì biết tôn trọng các qui luật tự nhiên, với xã hội thì biết tôn trọng pháp luật, với gia đình thì biết đoàn kết thương yêu, với bạn bè thì biết gần gũi thân ái… Khi người người đều giữ được lễ thì trên dưới phân minh, trật tự được sắp xếp, kỷ cương được tôn trọng, lẽ tự nhiên cuộc sống thật chan hòa, bình yên và hạnh phúc Đó chẳng phải là cái gốc mà con người cần phải giữ trong quan hệ với tự nhiên, với xã hội, với gia đình là gì

Ngày nay, trong cuộc sống thường nhật chúng ta thấy đầy rẫy kẻ lừa gạt, dối trá đang hiện hữu trên cõi đời này Hàng ngày chúng ta nghe nhắc nhiều đến kẻ bất lương, vô trách nhiệm, thậm chí có cả những kẻ thủ ác vẫn tồn tại quanh ta Tất cả những con người ấy đều thiếu lễ, không có lễ và chưa hiểu được chữ lễ

Bởi không có ý thức về lễ nên lên rừng người ta làm lâm tặc, xuống biển người ta làm hải tặc, lên trời người ta làm không tặc, khi về phố người ta

vượt đèn đỏ, ra xa lộ người ta lái xe lạng lách để gây tai họa cho người khác Bởi thiếu lễ nên mặc dù giữ trọng trách người ta vẫn có thể trở thành kẻ cắp công quĩ, rút ruột công trình quốc gia để đánh bạc hay làm giàu bất chính Công dân thiếu lễ thường vi phạm phép nước Công chức thiếu lễ thường hoạnh họe người dân Cán bộ nhà nước mà không giữ được lễ thì đó là tai họa của nước nhà Kẻ thiếu lễ dễ dàng bán mình, không giữ được mình và thế là trở thành người phạm tội Chơi với người vô lễ ta thấy bất an Gia đình thiếu

lễ dễ bất hòa Xã hội có nhiều người không biết lễ tất bất ổn Chữ lễ quan trọng là vậy mà sao ít người quan tâm, ít người để ý, ít người học tập và rèn luyện để giữ cho được chữ lễ

Vì sao trong xã hội hiện đại mang tiếng là văn minh, có văn hóa mà người ta lợi dụng các phương tiện hiện đại để nói xấu nhau, chửi bới nhau, nhiếc móc nhau? Người ta lợi dụng blog để hại nhau, lợi dụng các xa lộ thông tin để đưa chuyện cần giấu kín, người ta quan tâm việc rèn luyện con cái thành tài hơn thành người… tất cả đều do thiếu lễ mà ra cả

* Đa ̣o hiếu trong ca dao tục ngữ

Trong văn học dân gian còn lưu lại những dấu tích về tấm lòng yêu chuông Đạo hiếu của người con Việt Trải qua bao giai đoạn thăng trầm của lịch sử với những phương diện trong đời sống con người, như kinh tế, chính trị, văn hóa và nghệ thuật v.v… , nó cùng ảnh hưởng tương tác giúp cho người Việt Nam làm nên văn hóa của dân tộc trong quá khứ và hiện tại Văn học dân gian Việt Nam đã đề cao văn hóa gia đình và dòng tộc

Trong truyền thuyết hay truyện cổ tích, người Việt luôn tự hào là thuộc dòng giống con rồng cháu tiên Lạc Long Quân như là một người cha mẫu mực, anh hùng, thương yêu và che chở con cái lúc hoạn nạn, thường khuyên mọi người ăn ở hiền lành, sống đúng đạo lý cha con và tình nghĩa

vợ chồng Đó là ý thức về hiếu hạnh, đặt nền tảng gây dựng đạo đức xã hội

Câu chuyện về sự tích bánh chưng bánh dầy đã bày tỏ công lao sinh dưỡng của cha mẹ Lang Liêu, vị hoàng tử thứ mười tám, là người con hiếu thảo, hiền lành đã dâng lên vua cha thứ bánh chưng tượng trưng cho đất, bánh dầy tượng trưng cho trời; với ý nghĩa xem công cha nghĩa mẹ to lớn như trời cao đất rộng, che chở cho con cái sống an vui giữa đời Do vậy mà được vua Hùng truyền trao ngôi vua Tiền bạc, vàng ngọc châu báu, của ngon vật lạ của các người con khác dâng lên đều bị vua từ chối Ý thức ấy như ngọn gió đạo đức đã thổi vào luồng văn hóa dân tộc để xây dựng nền đạo lý lâu dài Chiếc bánh chưng, bánh dầy đã trở thành một sản phẩm cổ truyền, một chứng tích của đạo lý, chiếc bánh ấy thường được dâng cúng tổ tiên trong dịp Tết Nguyên Đán và các lễ hội hàng năm

Trong ca dao Việt Nam, tiếng nói đạo đức mang truyền thống văn hóa dân tộc được kết tụ mấy nghìn năm lịch sử Với những lời lẽ mộc mạc, dễ hiểu đã đề cao được công lao dưỡng dục của cha mẹ, nó không nằm trong phạm vi văn chương bác học, mà trở lại gần gủi và phổ cập với đời sống con người qua bao thế hệ:

Ai cũng có một khoảng trời kỷ niệm, một vùng mơ ước riêng, nhưng

có lẽ người nào sinh ra và lớn lên trên đất nước Việt Nam đều không thể không có sự lắng sâu, thấm đọng của những câu ca dao ngọt ngào đằm thắm trong lời mẹ hát, lời bà ru… Những câu ca dao bình dị, thanh thoát cứ dần dần thấm sâu vào da thịt chúng ta, có khi tưởng như bị phai nhạt, nhưng bao giờ cũng nồng thắm, mãi tồn tại và luôn chực tuôn trào

Với ca dao chúng ta có thể tìm thấy tất cả mọi chủ đề về tình yêu thiên nhiên đất nước, tình cảm gia đình, tình bằng hữu, các hiện tượng tự nhiên… Như những khúc hát ngọt ngào về lòng hiếu thảo, ca dao Việt Nam đã thể hiện chủ đề này đa sắc, đa diện, gồm nhiều cung bậc khác nhau

Có lẽ, những câu ca dao chúng ta được nghe đầu tiên trong đời chính là những câu khẳng định công lao to lớn của cha mẹ:

“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”.(Ca dao)

Để ví công ơn của cha ca dao thường đưa ra những hình ảnh thật cao rộng, hùng vĩ và sừng sững, hiên ngang như những ngọn núi muôn đời vững chãi Còn nghĩa mẹ bao giờ cũng được so sánh với dòng nước ngọt ngào, mát lạnh, vô tận vô cùng, có khi rả rích, lúc tuôn trào nhưng mãi mãi chảy xiết:

“Công cha như núi ngất trời Nghĩa mẹ như nước sáng ngời biển Đông Núi cao biển rộng mênh mông

Cù lao chín chữ thuộc lòng con ơi!”(Ca dao)

Và khi đã nhận thức được công ơn sinh thành và dưỡng dục mênh mông như đại dương, nồng ấm như ánh mặt trời của cha mẹ, chúng ta phải biết suy nghĩ và hành động sao cho xứng đáng với bổn phận của một người con có hiếu

Làm con là phải biết vâng lời cha mẹ Mẹ cha là những người đi trước, lại là những người luôn thương yêu, gần gũi và hiểu ta, mong muốn ta thành người, thành tài nên bao giờ cũng đưa ra những lời khuyên đúng đắn và kịp thời Phận làm con phải nghe theo những lời khuyên ấy Mỗi lời chỉ dạy của cha mẹ chính là một bài học quý giá để chúng ta trưởng thành Tục ngữ có

câu “Con không cha như nhà không nóc”, nhà không nóc không thể là chốn

để con người sinh sống và nghỉ ngơi, con không cha thì không thể nhận được những lời khuyên bảo, dạy dỗ cho nên khó có thể nên người và đi đúng con đường chính đạo Vì thế nên ca dao mới dạy rằng:

“Mẹ cha là biển, là trời Phận con đâu dám cưỡng lời mẹ cha”

Một khi đã cãi lại lời mẹ, ý cha bất kể là vì lý do nào thì đều không thể

“Ơn cha nặng lắm ai ơi Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang”

Từ lời ru dịu dàng, từ bầu sữa ngọt ngào của mẹ, con đã lớn lên trong nhịp võng chao nghiêng, trong vòng tay êm ái, bên chiếc quạt nống thắm yêu thương Giấc ngủ của con là sự thao thức của mẹ:

“Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày thức đủ vừa năm”

Chỉ có gió mùa thu nhẹ nhàng vút ve và thổi tan đi nhọc nhằn của mẹ

Mẹ nâng niu con để tiếp tục vượt qua những khó khăn khác, vì cuộc sống mưu sinh và vì hạnh phúc của con:

“Con ơi con ngủ cho ngon Để mẹ đi gánh nước non tang bồng”

Lúc còn thơ, chúng thường vô tư mà thường không biết đến những vất

vả của cha mẹ Nhưng khi đã trưởng thành mỗi người sẽ tự cảm nhận đầy đủ

vị mặn của giọt mồ hôi lăn xuống từ trán cha, đọng lại trên vai áo bạc màu của mẹ

“Làm trai nết đủ trăm đường Trước tiên điều hiếu, đạo thường xưa nay

Công cha đức mẹ cho dày Cưu mang trứng nước những ngày ngây thơ

Nuôi con khó nhọc đến giờ

Trưởng thành con phải biết thờ hai thân Thức khuya dậy sớm cho cần Quạt nồng ấp lạnh giữ phần đạo con”

Dẫu biết không thể đáp đền đầy đủ công lao của cha mẹ nhưng chúng

ta vẫn ngày ngày hết lòng chăm lo, nhất là khi cha mẹ đã tuổi cao sức yếu, bóng ngả về chiều:

“Sáng cơm, trưa cháo, chiều trà Chăm cha, chăm mẹ, tuổi già xa xăm”

Cho dù hoàn cảnh khó khăn, nghèo khổ đến đâu tình thương cha mẹ dành cho con vẫn dạt dào sóng biển và con đối với cha mẹ vẫn nguyên vẹn một lòng tri ân:

“Mẹ già ở túp lều tranh Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con”

Khi gặp cảnh nghèo khó chúng ta phải biết chấp nhận để tiếp tục dành tất cả sức lực và tâm huyết của mình để chăm sóc cha mẹ, dâng lên người cái

ăn, cái mặc:

“Cầm cần câu cá ngược xuôi Nấu canh rau bợ mà nuôi mẹ già”

Đáp đền nghĩa nặng ngày xưa cha mẹ đã hy sinh vất vả để con thành người, con sẵn sàng chịu đựng những thiếu thốn để cha mẹ được đủ đầy:

“Đói lòng ăn đọt chà là Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng”

Dù đầy đủ ấm no hay nghèo đói gian khổ, thật diễm phúc cho những ai còn có cha mẹ cạnh bên để kính cẩn, yêu thương và báo đền Thời gian trôi qua, nỗi lo lắng nhất của người con hiếu thảo chính là sự trắng dần của những sợi tóc trên đầu mẹ, là cái lưng ngày càng còng xuống đầy nặng nề của cha Hạnh phúc lớn nhất của đời con là có cha có mẹ và con luôn cầu mong cho niềm vui ấy được kéo ra thật dài dù vẫn biết chẳng bao giờ vĩnh viễn:

“Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời Cầu cho cha mẹ sống đời với con”

Mỗi người con phải làm tròn trách nhiệm và bổn phận của mình, xứng đáng với công lao của cha mẹ và xứng đáng với chính bản thân mình Còn một người bất hiếu bao giờ cũng là người xấu, bị xã hội chê cười và gạt bỏ đầu tiên:

“Tột cùng ác, không gì hơn bất hiếu Tột cùng thiện, không gì hơn hiếu”

Như những lời ca, khúc hát, lại như những câu nói giản dị mà chất chứa nghĩa tình, đạo lý, ca dao Việt Nam đã chứa đựng và truyền tải những bài học sâu sắc về chữ hiếu trong mỗi con người Việt Nam Với những gì đã thể hiện,

ca dao Việt Nam đã thực hiện tất cả những chức năng cần có đối với cả cha

mẹ và con cái: vừa giáo dục vừa răn đe, vừa khuyên nhủ vừa cảnh báo

Thuộc nằm lòng những câu ca dao ấy, hiểu thấu ý nghĩa của chúng và

cố gắng thực hiện, chúng ta sẽ trở thành những người con có hiếu Không phải chỉ để được ngợi khen và tự hào, mà hơn hết là để giúp chính bản thân mình sống có ý nghĩa hơn

* Đa ̣o hiếu trong tín ngưỡng dân gian

Đa ̣o Hiếu trong Tín ngưỡng Thờ cúng tổ tiên

Trong các hình thái tín ngưỡng dân gian, thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng cổ truyền mang tính phổ quát của người Việt Nam Là người Việt Nam thì "mọi người đều thờ cúng tổ tiên, mọi người đều thờ cúng ông bà”

Thờ cúng tổ tiên đã trở thành một tập tục truyền thống, có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam, là một trong các thành

tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên rất giản dị: tin rằng tổ tiên mình là thiêng liêng, họ đi vào cõi vĩnh hằng nhưng vẫn sống cạnh con cháu, họ phù hộ cho con cháu khi gặp tai ách, khó khăn; vui mừng

khi con cháu gặp may mắn, khuyến khắch cho con cháu khi gặp điều lành và cũng quở trách con cháu khi làm những điều tội lỗi

Thờ cúng tổ tiên là thông qua những lễ nghi để tỏ lòng thành kắnh, biết

ơn của con cháu đối với cha, mẹ, ông, bà, cụ, kỵ đã khuất Trong tâm thức nhiều ngýời Việt Nam tin rằng, tuy đã mất, nhưng vong hồn tổ tiên vẫn còn bên con cháu, che chở, nhắc nhở động viên mình Do đó thờ cúng tổ tiên là đạo lý ở đời, là "đạo nhà" của người Việt Nam

Thờ cúng tổ tiên là lễ nghi thể hiện lòng thành kắnh của con cháu đối với tổ tiên mỗi khi tuần tiết, giỗ kỵ, hoặc mùa có quả mới, gạo mới, hoặc trong nhà có việc trọng như ma chay, cưới xin, làm nhà, đi xa Việc to, nhỏ tùy theo mà sắm lễ cúng, có thể làm cỗ mặn, cỗ chay hoặc chỉ lưng cơm, quả trứng, miễn là thành tâm Như vậy, thờ cúng tổ tiên là sự thực hành chữ Hiếu, đạo Hiếu, bởi đối với người Việt Nam:

Một lòng thờ mẹ kắnh cha Cho tròn chữ Hiếu mới là đạo con

Nho giáo và Phật giáo Việt Nam đều coi trọng chữ Hiếu Theo Phật giáo, con cái không chỉ hiếu thuận cha mẹ một ngày mà là cả đời mình Người Việt Nam theo Thiên chúa giáo cũng luôn kắnh hiếu với cha mẹ, tổ tiên Ngày giỗ, nhiều tắn đồ đến nhà thờ cầu nguyện cho hương hồn đã khuất, họ đi đắp

mộ, đặt hoa tưởng nhớ tổ tiên Chữ Hiếu không chỉ đơn thuần là cúng tiến, lễ lạt mà được cụ thể hóa bằng cách đối nhân xử thế với người đang sống Từ ngàn xưa, ông cha ta đã có câu "sống thì chẳng cho ăn, đến khi chết mới làm văn tế ruồi" để chê bai những kẻ làm con không biết giữ tròn đạo hiếu khi ông

bà, cha mẹ còn sống

Kắnh hiếu với cha mẹ là thể hiện sự phụng dưỡng cha mẹ lúc về già, đừng nên "con nuôi cha mẹ con kể từng ngày" Con cháu lúc bé thì "cậy cha" nương dựa vào ông, bà, cha mẹ, lúc về già thì "cậy con" trông nhờ sự phụng dưỡng, chăm sóc của con cháu