SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG TRANH, ẢNH THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ BÀI 17 SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ 12 (CHƯƠNG TRÌNHCHUẨN)

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 6 1. Lý do chọn đề tài. 6 2. Lịch sử vấn đề 7 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11 4. Mục đích nghiên cứu 11 5. Nhiệm vụ nghiên cứu 11 6. Phương pháp nghiên cứu : 12 7. Đóng góp của đề tài 13 8. Cấu trúc của đề tài 13 NỘI DUNG I.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1. Cơ sở lí luận 14 1.1.1 Quan niệm về đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 14 1.1.2. Quan niệm về tính tích cực. 14 1.1.3. Tính tích cực trong dạy học lịch sử 14 1.1.4. Quan niệm về tranh, ảnh và tranh, ảnh lịch sử 15 1.1.5. Ý nghĩa của việc sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử 15 1. 2. Cơ sở thực tiễn 18 II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP 1. Sử dụng tranh, ảnh để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử 18 2. Sử dụng tranh ảnh để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề 19 3. Sử dụng tranh ảnh thông qua khai thác tiện ích của công nghệ thông tin để tăng hiệu quả dạy học. 21 4. Sử dụng tranh ảnh kết hợp với tài liệu thành văn để tạo hứng thú học tập lịch sử cho HS. 22 5. Sử dụng tranh, ảnh kết hợp với nêu câu hỏi nhận thức 24 III. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 1. Mục đích thực nghiệm 25 2. Phương pháp, kế hoạch thực nghiệm 25 2.1. Lựa chọn đối tượng thực nghiệm 25 2.2. Nội dung thực nghiệm 25 2.3. Phương pháp thực nghiệm 25 2.3. Thực nghiệm cụ thể 25 3. Kết quả thực nghiệm 30 KẾT LUẬN 31 TÀI LIỆU THAM KHẢO 34 PHỤ LỤC 36 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ GV : Giáo viên HS : Học sinh PPDHLS : Phương pháp dạy học lịch sử NXB : Nhà xuất bản SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung học phổ thông ĐDTQQƯ : Đồ dùng trực quan quy ước QTDH : Quá trình dạy học

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Đơn vị: Trường THPT Long Khánh



Mã số: ………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG TRANH, ẢNH THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

BÀI 17 SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ 12

(CHƯƠNG TRÌNHCHUẨN)

Người thực hiện: NGUYỄN THỊ THÔNG

Lĩnh vực nghiên cứu: Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

Có đính kèm:

 Mô hình  Đĩa CD (DVD)  Phim ảnh  Hiện vật khác

Năm học: 2014 -2015

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ tên: NGUYỄN THỊ THÔNG

2 Ngày, tháng, năm sinh: 05 – 02 – 1981

8 Nhiệm vụ được giao: Giảng dạy môn Lịch sử

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Thạc sĩ

- Năm nhận bằng: 2014

- Chuyên môn đào tạo: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Sư phạm lịch sử

- Số năm có kinh nghiệm: 11 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm trong 5 năm gần đây:

1 Nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử bằng sự kết hợp phương pháp truyền thống với công nghệ thông tin

2 Sử dụng tài liệu thành văn kết hợp với bản đồ giáo khoa trong dạy họclịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1945 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

6

6

7

11

11

11

6 Phương pháp nghiên cứu :

12

13

NỘI DUNG

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận

14

1.1.1 Quan niệm về đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử 14

14

1.1.3 Tính tích cực trong dạy học lịch sử 14

1.1.4 Quan niệm về tranh, ảnh và tranh, ảnh lịch sử 15

1.1.5 Ý nghĩa của việc sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của

15

1 2 Cơ sở thực tiễn

18

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

1 Sử dụng tranh, ảnh để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử 18

2 Sử dụng tranh ảnh để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề

19

3 Sử dụng tranh ảnh thông qua khai thác tiện ích của công nghệ thông tin để tăng

21

4 Sử dụng tranh ảnh kết hợp với tài liệu thành văn để tạo hứng thú học tập lịch

22

5 Sử dụng tranh, ảnh kết hợp với nêu câu hỏi nhận thức 24

III THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

25

25

25

25

25

25

3 Kết quả thực nghiệm

30

KẾT LUẬN

31

TÀI LIỆU THAM KHẢO

34

PHỤ LỤC

36

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ

Giáo dục – đào tạo là sự đáp ứng các yêu cầu của xã hội về con người Trong

toàn bộ sự vận động đổi mới của xã hội Việt Nam, đổi mới giáo dục là một yêu cầu

tất yếu Nền giáo dục nước ta đang thực hiện một sự đổi mới mạnh mẽ, toàn diện

nhằm thực hiện “bốn cột trụ một nền giáo dục” ở thế kỷ XXI mà UNESCO nêu ra,

đó là: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình”[14,

tr 70] Như những môn học khác, bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của

mình cũng góp phần hoàn thành các mục tiêu giáo dục, đào tạo Mặt khác, bản thânlịch sử xã hội loài người và bộ môn Lịch sử có nhiều ưu thế trong việc giáo dục thế

hệ trẻ và tạo cho họ một hứng thú thực sự Qua học tập lịch sử, tầm nhìn của họcsinh (HS) đối với cuộc sống quá khứ, hiện tại và tương lai được mở rộng HS có thểtìm thấy trong quá khứ nhiều câu trả lời xác đáng, thú vị cho những vấn đề hiện tại

và tương lai Như nhà tư tưởng dân chủ cách mạng Nga G Tsecnưsepxki, thế kỷ

XIX, đã từng nói: “Có thể không biết, không cảm thấy say mê học tập môn toán,

tiếng Hi Lạp hoặc Latinh, môn hóa học, có thể không biết hàng nghìn môn khoa học khác, nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ về trí tuệ”[1, tr 11].

Thời gian qua, cuộc cách mạng về PPDH nói chung và phương pháp dạy họclịch sử (PPDHLS) nói riêng đã đi vào thực tế nhà trường và ngày càng được xã hộiquan tâm Thực tế cho thấy mỗi một phương pháp đều có ưu thế riêng trong việcnâng cao hiệu quả dạy học, với PPDHLS, nguyên tắc trực quan là một trong nhữngnguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả, gâyhứng thú, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập Tuynhiên, do những điều kiện khác nhau, việc sử dụng đồ dùng trực quan (ĐDTQ) nóichung và sử dụng tranh, ảnh nói riêng theo hướng phát huy tính tích cực của họcsinh trong trong dạy học lịch sử (DHLS) hiện nay ở trường phổ thông vẫn chưađược sự quan tâm đúng mức

Khóa trình lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 bao gồm nhiều nội dung cơ

bản, quan trọng và có ảnh hưởng lớn đến cả ngày nay, nhưng giai đoạn lịch sử nàylại cách chúng ta khá xa Bên cạnh đó, hệ thống ĐDTQ nói chung và tranh ảnh nóiriêng phục vụ cho việc dạy học các nội dung lịch sử giai đoạn này tương đối ít nênhọc sinh sẽ rất khó khăn trong việc hình dung và nhận thức lại các sự kiện lịch sử để

tiến hành các thao tác tư duy trong quá trình học tập Vì vậy, việc sử dụng ĐDTQnói chung và sử dụng tranh, ảnh nói riêng theo hướng phát huy tính tích cực của họcsinh trong dạy học các nội dung về lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 ở trườngtrung học phổ thông (Chương trình chuẩn) là hết sức cần thiết Hơn nữa, ngày naykhoa học kĩ thuật đang ngày một phát triển mạnh mẽ, các phương tiện kĩ thuật hiệnđại ngày một được sử dụng nhiều trong quá trình dạy học thì việc sử dụng ĐDTQtrong dạy học nói chung và DHLS nói riêng, trong đó có việc sử dụng tranh, ảnh là

có nhiều cơ sở để thực hiện thành công Chính vì những lí do trên, tôi mạnh dạn

chọn đề tài: “Sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

trong dạy học lịch sử Việt Nam bài 17 (SGK Lịch sử 12, Chương trình chuẩn)”

với mong muốn tiếp cận chuyên sâu về phương pháp sử dụng ĐDTQ nói chung,tranh, ảnh nói riêng theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS và

hy vọng đóng góp một phần nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trườngphổ thông

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Từ lâu, vấn đề xây dựng và sử dụng ĐDTQ nói chung, tranh, ảnh nói riêngtheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS đã được nhiều nhà giáodục trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Trong nhiều nguồn tài liệu về tâm líhọc, lý luận dạy học đại cương và lý luận dạy học bộ môn lịch sử ở những mức độkhác nhau đều đề cập tới việc xây dựng và sử dụng ĐDTQ (bao gồm cả tranh, ảnh)

theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học nói chung vàDHLS nói riêng ở trường phổ thông

2.1 Trên thế giới

Sử dụng ĐDTQ trong dạy học là một trong những phương pháp đã được quantâm nghiên cứu từ khá lâu trên thế giới Ngay từ thời cổ đại, vấn đề trực quan, cảmtính trong dạy học đã được các nhà triết học đề cập đến trong lý luận nhận thức.Đáng chú ý là Khổng Tử (nhà triết học cổ phương Đông), theo Ông, để có được tri

thực hănh); Híraclít (nhă triết học cổ phương Tđy) chủ trương “Quâ trình nhận

thức bắt đầu từ cảm giâc, không có cảm giâc thì không có bất kì nhận thức năo”.

Nhă Giâo dục học kiệt xuất người Tiệp J.A.Cômenxki (1592-1670) lă người

đầu tiín xem nguyín tắc trực quan trong dạy học lă “nguyín tắc văng” Theo ông,

không có gì hết trong trí nêo nếu như người đó không có gì trong cảm giâc Vì vậy,dạy học không thể bắt đầu từ sự giải thích về câc sự vật mă phải từ sự quan sât trựctiếp chúng

Tâc giả I.Ia Lecne trong tâc phẩm “Dạy học níu vấn đề” đê đề cập đến bản chất của việc dạy học níu vấn đề lă “Phương phâp dạy học trong đó học sinh tham

gia một câch có hệ thống văo quâ trình giải quyết câc vấn đề vă câc băi toân có vấn

đề được xđy dựng theo nội dung tăi liệu trong chương trình”.

Nhă giâo dục Liín Xô (cũ) I.F.Kharlamốp trong tâc phẩm “Phât huy tính tích

cực của học sinh như thế năo?” cũng đê đề cập đến những biện phâp nhằm kích

thích hoạt động nhận thức của học sinh Theo Ông để giờ học đạt kết quả cao thìnhiệm vụ trọng tđm lă phât huy tính tích cực học tập của học sinh

Đi xa hơn trong việc vận dụng nguyín tắc trực quan văo QTDH, tâc giảK.Đ.Usinxki (1824-1870) cho rằng: trực quan không chỉ lă phương tiện để phât triển

tư duy Theo ông, thầy giâo không thể chỉ dựa văo những hình tượng cụ thể đượchình thănh trong QTDH, mă phải sử dụng cả những biểu tượng đê có từ trước vẵng cho rằng, trực quan lă câi ban đầu vă lă nguồn gốc của mọi tri thức, cảm giâccung cấp tăi liệu cho hoạt động trí tuệ của con người Trực quan lăm cho quâ trìnhlĩnh hội tri thức của học sinh trở nín dễ dăng, tự giâc, có ý thức vă vững chắc hơn;tạo ra hứng thú học tập ở học sinh, kích thích tính tích cực của học sinh, lă phươngtiện tốt nhất giúp giâo viín gần gũi học sinh vă lă phương tiện quan trọng để phâttriển tư duy cho học sinh

Đặc biệt, N.G.Đai-ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế năo ?” đê

đề cập đến phương phâp trực quan, theo Ông: “Hơn tất cả câc câch thức khâc, câch

hỏi bằng phương phâp cho lập bảng giúp học sinh so sânh vă trín cơ sở đó mă đânh giâ câc biến cố, câc quâ trình, câc hình thâi kinh tế - xê hội “hoặc “…việc hỏi

và cách cho lập sơ đồ tổ chức bộ máy Nhà nước…cho phép tái hiện sự hiểu biết vấn

- Tác giả Thái Duy Tuyên trong tác phẩm: “Một số vấn đề đổi mới phương pháp

dạy học”; tác giả Hồ Ngọc Đại trong tác phẩm: “Bài học là gì?” ; tác giả Hà Thế Ngữ

- Đặng Vũ Hoạt trong tác phẩm: “Giáo dục học” đều đã đề cập đến những vấn đề có

tính chất lý luận về PPDH tích cực và bước đầu xây dựng các quy trình thiết kế bài họctheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học nói chung

- Các giáo trình về PPDH Lịch sử cũng đặc biệt quan tâm đến việc phát huytính tích cực học tập lịch sử cho học sinh qua việc sử dụng kết hợp nhiều PPDH

khác nhau, trong có có phương pháp trực quan như: “Phương pháp dạy học lịch sử” tập 1 và 2 của GS.TS Phan Ngọc Liên (chủ biên); tác phẩm “Phát huy tính tích cực

của học sinh trong dạy học lịch sử ở trung học cơ sở” của tác giả Phan Ngọc Liên

-Trịnh Đình Tùng (chủ biên)…Qua các tác phẩm trên, các tác giả đã đề cập một cáchđầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập của họcsinh Đồng thời đề ra những biện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tíchcực của học sinh học trong học tập lịch sử

- Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về sử

dụng ĐDTQ nhằm phát huy tính tích cực của học sinh như: tác phẩm: “Đồ dùng

trực quan trong việc dạy - học lịch sử ở trường phổ thông cấp II” của tác giả Phan

Ngọc Liên - Phạm Kì Tá; tác phẩm: “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách

giáo khoa lịch sử trung học cơ sở (phần lịch sử Việt Nam) của tác giả Trịnh Đình

lớp 12” của Nguyễn Thị Côi đã đề cập đến kỷ thuật thiết kế và trình bày nội dung

lịch sử có quan hệ với đồ dùng trực quan nói chung, đồ dùng trực quan quy ước nóiriêng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

- Gần đây, một số luận văn thạc sỹ đã đề cập đến vấn đề này Cụ thể là Hồ

Thị Minh Sang với luận văn: “Sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực

của học sinh trong dạy học lịch sử thế giới cổ - trung đại ở trường trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)”, Khoa sử, Đại học sư phạm – Đại học Huế, (2011) và

Thái Thị Phương Thảo với luận văn: “Sử dụng tranh, ảnh dạy học lịch sử thế giới

cận đại ở trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)”, Khoa sử, Đại học

sư phạm – Đại học Huế (2011)

- Ngoài ra còn có các bài viết đăng trên các báo, tạp chí… như: tác giả Lê

Ngọc Thu với bài viết “Sử dụng tranh, ảnh giáo khoa trong dạy học lịch sử ở

trường phổ thông”, Tạp chí Dạy và Học ngày nay số 6 năm 2006….

Qua các nghiên cứu nêu trên, có thể thấy các tác giả đều tập trung khai thácĐDTQ trong DHLS nói chung và sử dụng tranh ảnh nói riêng Trên cơ sở đó, các tácgiả đã có nhiều đóng góp thiết thực về lý luận và kỹ thuật xây dựng ĐDTQ hoặchướng dẫn sử dụng kênh hình, trong đó có tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cựccủa học sinh trong dạy học lịch sử Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể

vấn đề: “Sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong

dạy học bài 17 (SGK Lịch sử 12, Chương trình Chuẩn)” Chính vì vậy, đề tài của tôi

tập trung đi sâu nghiên cứu vấn đề này và đây cũng chính là nhiệm vụ cơ bản mà đề tàicần giải quyết

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Từ việc xác định lí do chọn đề tài nêu trên, đối tượng nghiên cứu của đề tài

là “Quá trình sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

trong dạy học bài 17 (SGK Lịch sử 12, Chương trình Chuẩn)”

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Từ việc xác định đối tượng nghiên cứu nêu trên, phạm vi nghiên cứu của đềtài chỉ tập trung đề xuất các nguyên tắc, biện pháp của việc sử dụng tranh, ảnhtheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS ở trường THPT, cụ

thể là bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước

ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 (Chương trình Chuẩn) và tiến hành thực

nghiệm sư phạm ở trường THPT Long Khánh tỉnh Đồng Nai Trên cơ sở đó, rút ranhững kết luận về tính khả thi của đề tài

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Đề tài xác định những nội dung kiến thức cơ bản cần quán triệt và đề xuất cácnguyên tắc, biện pháp sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của họcsinh trong dạy học Lịch sử bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 ở trường trung học phổ

thông (Chương trình Chuẩn) nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả bài học lịch sửtrên tất cả các mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Đề tài tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

5.1 Nghiên cứu lý luận để xác định nội hàm các khái niệm tranh, ảnh lịch sử,

tính tích cực, phương pháp dạy học tích cực và vai trò và ý nghĩa của việc sử dụngtranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS ở trườngTHPT

5.2 Xác định nội dung kiến thức cơ bản của khóa trình lịch sử Việt Nam bài

17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 1946”, SGK Lịch sử 12 ở trường Trung học phổ thông, trong sách giáo khoa lịch sửlớp 12 (Chương trình Chuẩn) có quan hệ với việc sử dụng tranh, ảnh lịch sử theohướng phát huy tính tích cực của học sinh

19-12-5.3 Xác định hệ thống tranh, ảnh cần sử dụng theo hướng phát huy tính tích

cực của học sinh trong DHLS Việt Nam bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12

5.4 Đề xuất các nguyên tắc và biện pháp sư phạm sử dụng tranh, ảnh theo

hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS Việt Nam bài 17 “Nước Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 ở trường THPT (Chương trình Chuẩn) có hiệu quả.

5.5 Tiến hành thực nghiệm sư phạm việc sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát

huy tính tích cực của học sinh trong DHLS Việt Nam bài 17 “Nước Việt Nam Dânchủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 ở

trường THPT (Chương trình chuẩn) Đối chiếu kết quả từ các lớp thực nghiệm và

các lớp đối chứng để rút ra những nhận xét, kết luận về tính khả thi của đề tài

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Thao giảng, dự giờ,trao đổi rút kinh nghiệm trong giảng dạy môn lịch sử

- Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử

- Sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên lịch sử lớp 12

- Sử dụng các câu hỏi điều tra có thể đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu của việcđánh giá khả năng lĩnh hội kiến thức của học sinh trong việc giảng dạy môn lịch sửlớp 12, để khắc phục nhược điểm trong phương pháp kiểm tra đánh giá cần phối hợpcác phương pháp hiện đại Tăng cường kiểm tra đánh giá kết quả học sinh học để từ

đó có điều chỉnh hợp lí hơn

7 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

-Về mặt lí luận:

+ Xác định nội dung kiến thức cơ bản cho học sinh trong DHLS Việt Nam bài

17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày

19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 ở trường THPT (Chương trình chuẩn), có quan hệ với việc

sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

+ Sưu tầm hệ thống tranh, ảnh cần thiết để giảng dạy bài 17 “Nước Việt NamDân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử

12 theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh.

+ Đề xuất những nguyên tắc và biện pháp sư phạm để sử dụng tranh, ảnh theohướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học bài 17 “Nước Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử

12 ở trường THPT (chương trình Chuẩn) đạt chất lượng và hiệu quả.

- Về thực tiễn: Với những nội dung cơ bản mà đề tài giải quyết, hy vọng đây

sẽ là tài liệu tham khảo tốt cho học sinh và giáo viên ở trường phổ thông góp phầnvào việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

8 CẤU TRÚC CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài gồm 3 phần:

Phần mở đầu

Phần nội dung

Phần kết luận

B PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử

Trực quan là một nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học Nguyên tắc trực quan

là cách học không chỉ dựa vào lời nói mà còn dựa vào những hình ảnh cụ thể mà

học sinh trực tiếp thu nhận được Trong giảng dạy và học tập lịch sử, phương pháp

sử dụng ĐDTQ lại càng có vị trí quan trọng Bởi vì, đặc trưng của lịch sử là tínhkhông lặp lại và con người cũng không thể tái tạo nó trong phòng thí nghiệm

Việc sử dụng ĐDTQ trong DHLS sẽ góp phần quan trọng trong việc tạo biểutượng, hình hành khái niệm, nêu quy luật, rút bài học lịch sử Từ đó sẽ giúp học sinh

có được hình ảnh chính xác, chân thực về quá khứ và thu nhận được tri thức lịch sử

một cách đầy đủ hơn, khắc phục tình trạng “hiện đại hóa” lịch sử của học sinh.

1.1.2 Quan niệm về tính tích cực

Tính tích cực bao gồm cả tích cực bên trong thể hiện ở những vận động tư duy,trí nhớ, những chấn động của các cung bậc tình cảm, cảm xúc và tích cực bên ngoài lộ

ra ở thái độ hành động đối với công việc Điều đó có nghĩa là tích cực là một phương

pháp mà khi vận dụng đòi hỏi vừa thúc đẩy sự tích cực bên trong (tư duy, tình cảm)

và tích cực bên ngoài (thái độ, hành động) của cả giáo viên và học sinh.

1.1.3 Tính tích cực trong dạy học lịch sử

Phương pháp tích cực là phương pháp mới trong quá trình dạy học, thể hiệnmối quan hệ biện chứng giữa thầy - trò - lớp học Trong mối quan hệ ấy, thầy đóngvai trò là người đạo diễn, tổ chức cho học trò biết cách hành động, họp tác với bạn,với thầy để tự mình khám phá ra chân lí và ứng dụng chân lí đó vào thực tiễn cuộcsống nhằm mục đích hình thành và phát triển nhân cách con người lao động tự chủ,năng động sáng tạo

1.1.4 Quan niệm về tranh, ảnh và tranh, ảnh lịch sử

1.1.4.1 Quan niệm về tranh - ảnh

Tranh, ảnh là một thuật ngữ dùng để chỉ một bức vẽ, một bức hình thu chụpđược nhằm phản ánh một phần nào đó của hiện thực và nó được sử dụng làmphương tiện dạy học Đây là loại phương tiện được sử dụng phổ biến trong dạy họccác môn học về tự nhiên và xã hội nói chung, loại phương tiện này thường được sửdụng khi không có vật thật hoặc hỗ trợ thêm cho vật thật

1.1.4.2 Quan niệm về tranh, ảnh lịch sử

Tranh - ảnh trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng là một loại phươngtiện trực quan quan trọng thuộc nhóm ĐDTQ tạo hình, nó chứa đựng, chuyển tảilượng thông tin lớn của giáo viên trong quá trình giảng dạy và là nguồn tri thứcphong phú, đa dạng góp phần tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, phát triển trí tuệ

và nâng cao năng lực nhận thức cho học sinh trong quá trình học tập

1.1.5 Ý nghĩa của việc sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử

- Thứ nhất, việc sử dụng tranh, ảnh trong DHLS sẽ góp phần cụ thể hóa nộidung sự kiện, nhân vật và giúp học sinh nhận thức được những nội dung khái quátlịch sử

- Thứ hai, tranh, ảnh lịch sử không chỉ dừng lại ở nhận thức cảm tính mà còn ởnhận thức lí tính, làm cho học sinh có thể dễ dàng thu nhận một cách có hiệu quảkiến thức lịch sử

- Thứ ba, tranh, ảnh lịch sử sẽ có vai trò lớn trong việc giúp học sinh nhớ kỹ,hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử, những tư tưởng thu nhận được

- Thứ tư, tranh, ảnh lịch sử còn góp phần khắc phục tình trạng “hiện đại hóa”

của học sinh khi nhận thức lịch sử

- Thứ năm, tranh ảnh lịch sử ngoài việc góp phần tạo biểu tượng, hình thànhkhái niệm lịch sử, nó còn giúp học sinh phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng,

tư duy, ngôn ngữ và năng lực thực hành bộ môn

- Ngoài ý nghĩa giáo dưỡng và phát triển nêu trên thì tranh, ảnh lịch sử còn gópphần rất lớn trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức và tính thẫm mỹ cho họcsinh, bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm đúng đắn, tích cực

1.2 Cơ sở thực tiễn

- Thuận lợi:

Trường THPT Long Khánh là ngôi trường lớn trong tỉnh Đồng Nai, đãnhiều lần được Sở Giáo dục - Đào tạo Tỉnh Đồng Nai tặng giấy khen, UBND TỉnhĐồng Nai và Bộ Giáo dục - Đào tạo tặng Bằng khen Năm 1998 được Thủ tướngChính phủ tặng Bằng khen Năm 2004 trường vinh dự được đón nhận Huânchương lao động Hạng III của Chủ tịch nước trao tặng Năm 2006 trường đượccông nhận đạt chuẩn Quốc gia Và hiện nay là một trong hai trường trọng điểmchất lượng cao của tỉnh và đang phấn đấu để trở thành trường chuyên ở khu vựcLong Khánh Nhiều năm liền tỷ lệ thi tốt nghiệp THPT và Cao đẳng – Đại họcluôn cao Trong các kỳ thi chọn học sinh giỏi tỉnh thì trường luôn thuộc tốp đầutrong các trường THPT, ngoài ra còn có nhiều em đạt danh hiệu học sinh giỏi quốcgia

Về phương pháp: Các thầy cô trong tổ có trình độ chuyên môn cao, đầy nhiệthuyết với lòng yêu nghề và luôn tích cực đổi mới phương pháp dạy học: rất chútrọng dạy học theo phương pháp mới - lấy học sinh làm trung tâm, phát triển tưduy cho học sinh

Về thái độ học tập của học sinh: Các em nhiệt tình tham gia hoạt động trênlớp học, đối với các câu hỏi khó, cần yêu cầu tư duy thì các em đều chịu khó tìmhiểu và chủ động phát biểu Trong các hoạt động giao việc về nhà sưu tầm tài

liệu, làm bài thuyết trình trước lớp cũng được các em tích cực hưởng ứng

Về cơ sở vật chất: Trường có hệ thống cơ sở vật chất thuộc loại tốt và luônđược trang bị hoàn thiện hơn qua các năm học Hiện tại nhà trường có đầy đủphòng chức năng, phòng nghe nhìn Đặc biệt ở mỗi lớp (thuộc khối 10 và 11)được trang bị 1 tivi hiện đại với nhiều chức năng ưu việt

Tất cả những yếu tố trên đã tạo một điều kiện thuận lợi để thực hiện tốt đề tàinày.

- Khó khăn: Đa số học sinh đều chọn thi khối A, khối A1, khối B và khối D,

số học sinh chọn khối C rất ít nên dường như các em còn rất lơ là với bộ môn Sử vìcho rằng môn Sử sự kiện nhiều lại khó nhớ, có nhớ cũng không nhớ được lâu nêncần phải tạo được sự hứng thú học tập lịch sử cho các em, phát huy được tính tíchcực của bộ môn Muốn vậy, giáo viên phải tự tìm tòi, nâng cao chuyên môn, đổi mớiphương pháp dạy học Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo là một khâu quan trọngtrong dạy học lịch sử; tuy vậy, hiện nay một số giờ giảng của giáo viên trên lớp vẫncòn mang tính độc diễn, thầy giáo truyền thụ một chiều Cũng còn có trường hợp,bài giảng của giáo viên chỉ là bản tóm tắt SGK mà không chú ý sử dụng các tranhảnh cần thiết làm cho giờ học trở nên khô khan và kết quả là HS không hứng thú đốivới việc học môn Lịch sử

Cũng như việc học các bộ môn khác ở nhà trường phổ thông, học tập lịch sử làmột quá trình nhận thức, mỗi cá nhân phải chủ động thực hiện cùng với sự giúp đỡ,hướng dẫn, điều chỉnh của thầy giáo Học tập lịch sử, HS không chỉ dừng ở việc ghinhớ các sự kiện, điều quan trọng là phải hiểu bản chất sự kiện, quá trình lịch sử, rút

ra quy luật, tìm kiếm bài học từ quá khứ phục vụ cho hiện tại Vì vậy, dạy học lịch

sử cần phát huy tính tích cực, sáng tạo từ phía học sinh Quá trình nhận thức của học

sinh cũng phải tuân theo quy luật “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng,

từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn Đó là con đường biện chứng của của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan” [6, tr 270]

Chính vì vậy, đề tài tập trung đề xuất các nguyên tắc, biện pháp của việc sử dụng tranh, ảnh theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong DHLS ở

trường THPT, cụ thể là bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946” (SGK Lịch sử 12 Chương trình Chuẩn).

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP

1 Sử dụng tranh, ảnh để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử

“Việc tạo biểu tượng có ý nghĩa rất quan trọng trong học tập lịch sử ở trường

phổ thông Do đặc điểm của sự nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sử không bắt đầu từ trực quan sinh động mà từ việc nắm bắt sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử Tuy vậy, việc học tập lịch sử cũng tuân thủ quy luật chung của quá trình nhận thức

từ cảm tính đến lý tính Có thể nói tạo biểu tượng là giai đoạn nhận thức cảm tính của quá trình học tập lịch sử” [9, Tr 51] Biểu tượng lịch sử là hình ảnh về những

sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lý… được phản ánh trong óc HS với nhữngnét chung nhất, điển hình nhất

Nội dung của một sự kiện lịch sử được HS nhận thức thông qua việc tạo hìnhảnh về quá khứ bằng những hoạt động của các giác quan như thị giác tạo nênnhững hình ảnh trực quan, thính giác đem lại những hình ảnh về quá khứ thôngqua lời giảng của GV

Việc tạo biểu tượng cho HS là một việc làm khó khăn vì yêu cầu của DHLS làphải tái tạo những hình ảnh về các sự kiện đúng như nó tồn tại mà những sự kiện đólại lùi xa vào quá khứ Vì vậy, tranh ảnh có vai trò rất quan trọng trong việc tạo biểutượng lịch sử cho HS

Có nhiều biện pháp để tạo biểu tượng lịch sử trong đó việc sử dụng tranh ảnhkết hợp với các đoạn tường thuật, miêu tả để tạo biểu tượng lịch sử là một biện pháp

sư phạm rất có hiệu quả Để thực hiện tốt biện pháp này, GV phải nắm vững và có

kỹ năng sử dụng phương pháp tường thuật và miêu tả trong DHLS

Khi học sinh quan sát hình ảnh cụ thể sẽ mang lại nhận thức chính xác, sinhđộng về sự kiện, nhân vật; trên cơ sở đó tạo cho các em những cảm xúc lịch sử mạnh

mẽ, sâu sắc Đó chính là con đường có hiệu quả để tạo biểu tượng, hình thành kháiniệm, nêu quy luật và rút bài học lịch sử

Chẳng hạn, khi dạy học bài 17, “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, giáo viên có thể sử dụng bức ảnh “Lễ ký kết

Hiệp định sơ bộ 6-3-1946 tại Hà Nội” (xem phụ lục 10), để tạo biểu tượng cho học

sinh về việc chính phủ ta kí với đại diện chính phủ Pháp bản Hiệp định ngoại giao vàrút ra nhận xét: “Lễ ký kết Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 thể hiện hình ảnh nước Việt NamDân chủ cộng hòa trong vòng vây của Chủ nghĩa đế quốc”

Hình: Lễ ký kết hiệp định sơ bộ

2 Sử dụng tranh ảnh để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề

Tình huống có vấn đề là những khó khăn, thắc mắc những mâu thuẫn nảy sinhtrong quá trình nhận thức của HS khi tiếp thu tri thức mới hoặc cần làm sâu sắcphong phú thêm những tri thức đã biết.

Nhận thức của HS là quá trình đi từ chưa biết đến biết, từ biết chưa sâu sắc đếnbiết sâu sắc, phong phú hơn Tạo tình huống có vấn đề và biết cách giải quyết vấn

đề sẽ giúp kích thích tư duy tích cực của HS Nhà tâm lí học Rubinxtên đã khẳng

định: “tư duy sáng tạo luôn luôn bắt đầu bằng một tình huống có vấn đề” [8, Tr.

23] Nhà thơ Maiacôpxki cũng đã phê phán một cách dí dỏm những người mà trong

đầu óc họ không có những vấn đề gì để suy nghĩ bằng hai câu thơ: “những kẻ đầu

óc luôn luôn minh bạch, theo ý tôi chẳng qua họ ngốc” GV phải biết gợi mở, trình

bày, dẫn dắt, đặt ra những câu hỏi nêu vấn đề kích thích trí tò mò, thích khám phá,sáng tạo của HS

Có nhiều cách thức để tạo tình huống có vấn đề, trong đó có biện pháp sử dụngtranh ảnh

Ví dụ: Khi dạy mục 2 II, bài 17, SGK Lịch sử lớp 12 (Chương trình Chuẩn)

GV sử dụng bức ảnh “ Nạn đói năm 1945”

Sau khi miêu tả chi tiết bức tranh, GV đặt câu hỏi “ Bức tranh nói lên điềugì?”, “Tại sao nước ta lại xảy ra nạn đói vào năm 1945? ” Cách đặt câu hỏi như vậycủa GV cùng bức tranh sẽ làm nảy sinh trong nhận thức của HS vướng mắc cần giảiquyết Với sự hướng dẫn của GV, HS quan sát bức tranh, suy nghĩ và tìm lời giải.Nhìn vào bức ảnh, học sinh sẽ thấy được nhiều xác người chết đói nằm ngổn ngangtrên các đường phố Nguyên nhân gây ra nạn đói năm 1945? Lời giải từ bức tranh sẽkích thích học sinh đi sâu phân tích nguyên nhân gây ra nạn đói năm 1946 ở miếnBắc làm hơn 2 triệu người chết đói là do chính sách khai thác, bóc lột của Thực dânPháp và phát xít Nhật.

3 Sử dụng tranh ảnh thông qua khai thác tiện ích của công nghệ thông tin để tăng hiệu quả dạy học.

Với sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, nhất là công nghệthông tin với tiện ích của nó đã có tác dụng to lớn đối với sản xuất và đời sống xãhội Công nghệ thông tin đã trở thành công cụ trong nhiều lĩnh vực khác nhau trong

đó có giáo dục và đào tạo

Do đặc trưng của bộ môn Lịch sử như đã trình bày ở trên nên việc ứng dụngcông nghệ thông tin lại càng cần thiết, tỏ ra khá hiệu quả và khả thi, nhất là trongviệc trình chiếu hình ảnh, chỉnh sửa bản dồ… nhằm góp phần nâng cao chất lượngdạy và học Tranh ảnh khi được tích hợp với thiết bị của công nghệ thông tin như:máy tín điện tử, máy chiếu, hệ thống âm thanh,… sẽ tạo nên màu sắc, hình ảnh sốngđộng, hấp dẫn cuốn hút HS vào bài giảng, giúp các em tiếp thu kiến thức có hệthống và tích cực hơn

Ví dụ trong dạy học bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày

2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946”, SGK Lịch sử 12 GV cần phải sử dụng một

lượng tranh ảnh khá phong phú, bao gồm: các tranh ảnh thể hiện các sự kiện lịch sử;phim tư liệu… Khi chưa có công nghệ thông tin, GV phải mất rất nhiều thời gian,công sức cho việc sưu tầm, phục dựng, in ấn, phô tô và sử dụng các công đoạn kháctheo hình thức thủ công, điều này làm GV rất ngại sử dụng tranh ảnh thường xuyêntrong các tiết dạy Hiện nay, với những thành tựu về công nghệ thông tin, chỉ cầnnhững thao tác đơn giản là GV có thể lên Internet tìm và tải tranh ảnh lịch sử vànhững tài liệu chú thích để phục vụ công việc dạy học Như vậy, ứng dụng côngnghệ thông tin góp phần giải phóng bớt những lao động thủ công chiếm nhiều thờigian và công sức của người thầy giáo, góp phần làm bài giảng trở nên sinh động vớinhững sự kiện nhân vật lịch sử cụ thể, chân thực giúp kích thích quá trình tư duy của

HS, từ đó nội dung kiến thức được lĩnh hội đầy đủ và khắc sâu hơn

Như vậy, với những ưu thế vượt trội nêu trên không thể phủ nhận vai trò củacông nghệ thông tin trong tiến trình đổi mới PPDH Tuy nhiên, để áp dụng có hiệuquả thành tựu công nghệ thông tin vào giảng dạy các môn học nói chung giảng dạylịch sử nói riêng đòi hỏi người GV cần chịu khó học hỏi nắm bắt kỹ thuật và thaotác sử dụng thiết bị; phối hợp nhịp nhàng với các PPDH khác; đảm bảo bố trí hợp líthời gian cho một tiết dạy, chủ động trong mọi tình huống Dù có những ưu thế vượttrội nhưng chúng ta cũng không được tuyệt đối hóa và lạm dụng phương pháp nàylàm mờ nhạt vai trò của người GV