Nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe [full]

Công trình của chúng tôi tập trung nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe, nhằm lý giải đặc trưng tư duy sáng tạo của Poe, từ đó giải mã bản chất của nhiều thể

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ BÍCH THU

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN

CỦA EDGAR ALLAN POE

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Chuyên ngành: Văn học Bắc Mỹ

Mã số: 62 22 30 20

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS TRƯƠNG ĐĂNG DUNG

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

NGÔ BÍCH THU

MỤC LỤC

Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Trang MỞ ĐẦU 1 1 Lý do chọn đề tài ……… 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ……… 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……… 3

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu ……… 4

5 Cấu trúc luận án ……… 11

6 Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu ……… 12

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN ……… 13

1.1 Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt ……… 13

1.2.Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh ……… 25

1.3 Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu giải quyết ……… 33

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN KINH DỊ CỦA EDGAR ALLAN POE ……… 34

2.1 Truyện kinh dị và loại hình cốt truyện kinh dị của Poe ………. 34

2.1.1 Truyện kinh dị và công thức cốt truyện kinh dị của Poe ……… 34

2.1.2 Loại hình cốt truyện kinh dị của Poe ……… 36

2.2 Đặc điểm cốt truyện kinh dị của Poe ……… 46

2.2.1 Truyện kinh dị có độ dài “giới hạn trong một lần đọc” ……… 46

2.2.2 Truyện kinh dị tâm lý ……….……… 48

2.2.3 Truyện kinh dị duy lý ……… 55

2.2.4 Truyện kinh dị có tính chất biểu tượng ……… 59

2.3 Ảnh hưởng của Poe trong sáng tác của một số nhà văn viết truyện kinh dị tiêu biểu ………

70 2.3.1 Dấu ấn kỹ thuật viết truyện ngắn của Poe trong “Le Horla” của Maupassant.70 2.3.2 Poe và Stephen King: Từ “Con mèo đen” đến “Con mèo đến từ địa ngục” …74 2.4 Tiểu kết ……… 77

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN TRINH THÁM CỦA EDGAR ALLAN POE ………79

3.1 Truyện trinh thám và hình mẫu cốt truyện trinh thám của Poe ………79

3.1.1 Truyện trinh thám và công thức cốt truyện trinh thám của Poe ………79

3.1.2 Năm hình mẫu truyện trinh thám của Poe ………84

3.2 Đặc điểm cốt truyện trinh thám của Poe ……… 92

3.2.1 Cốt truyện mỏng, trong suốt ……… 92

3.2.2 Cốt truyện có yếu tố kỳ ảo ……….96

3.2.3 Cốt truyện có yếu tố tâm lý ………100

3.3 Kỹ thuật giải “bài toán trí tuệ” trong cốt truyện trinh thám của Poe ………102

3.3.1 Phương pháp diễn dịch ……… 103

3.3.2 Năng lực trực giác ……… 103

3.3.3 Năng lực tư duy ……….106

3.3.4 Tri thức khoa học ………110

3.4 Ảnh hưởng của Poe trong sáng tác của một số nhà văn viết truyện kinh dị tiêu biểu ………111

3.4.1 Dấu ấn kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Poe trong truyện “Dải băng lốm đố của Conan Doyle ………112

3.4.2 Motif “truy tìm vật quí giá bị mất” qua truyện “Lá thứ bị mất” của Poe và “Xâu chuỗi ngọc trai” của Agatha Christie ……….114

3.5 Tiểu kết ………116

CHƯƠNG 4 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN KHOA HỌC GIẢ TƯỞNG

CỦA EDGAR ALLAN POE ……….

118 4.1 Truyện khoa học giả tưởng và hình thức cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe 118 4.1.1 Truyện khoa học giả tưởng ………118

4.1.2 Truyện khoa học giả tưởng của Poe ……… 120

4.1.3 Hình thức cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe ……….123

4.2 Đặc điểm cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe ……….128

4.2.1 Tri thức khoa học như là nền tảng cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe ……128

4.2.2 Thao tác tư duy và kỹ thuật trong xây dựng cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe ……….136

4.3 Ảnh hưởng của Poe trong sáng tác của một số nhà văn viết truyện khoa học giả tưởng tiêu biểu ………144

4.3.1 Poe và truyện khoa học giả tưởng của Jules Verne ………144

4.3.2 Poe và truyện khoa học giả tưởng của Herbert George Wells ………149

4.4 Tiểu kết ………153

KẾT LUẬN ………155

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ……….160

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 161

PHỤ LỤC ……….174

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Các ngành khoa học xã hội, trong đó có văn học, đóng một vai trò to lớn trong việc đào tạo những chủ nhân phát triển toàn diện, có hiểu biết không chỉ về Việt Nam mà cả về văn hóa-xã hội thế giới Trong bối cảnh quá trình toàn cầu hoá trên thế giới diễn ra ngày càng sâu sắc và xu thế hội nhập của đất nước ta vào đời sống kinh tế văn hoá xã hội toàn cầu, nhiệm vụ này càng trở nên quan trọng

Nhu cầu cấp bách này còn có một lý do khác, xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của nước ta Trong một thời gian dài, vì nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, việc nghiên cứu văn học thế giới ở Việt Nam còn thiếu cân đối Trong khi các nền văn học của các nước Xã hội Chủ nghĩa trước đây được chú trọng giới thiệu, thì các nền văn học của các nước phương Tây, nhất là các tác giả, tác phẩm không thuộc

trường phái hiện thực, lại chưa được quan tâm thỏa đáng Những điều nói trên đặc biệt đúng với nền văn học Hoa Kỳ nói chung và Edgar Allan Poe nói riêng

1.2 Là một đất nước đa chủng tộc, cường quốc số một về kinh tế và hầu hết các lĩnh vực khoa học-kỹ thuật, công nghệ, nghệ thuật…, Hoa Kỳ cũng là một cường quốc

về văn học Đất nước này đã cống hiến cho văn học thế giới tới 11 tác giả đoạt giải Nobel văn chương (chiếm gần 10% tổng số tác giả đoạt giải Nobel văn chương) [151] Tuy vậy, đến nay, hiểu biết của chúng ta về nền văn học này còn xa mới đầy đủ và hệ thống Nhiều tác giả lớn, đặc biệt là những tác giả da màu và gốc La tinh, hiện nay vẫn chưa được dịch và giới thiệu tại Việt Nam Ngay cả với các tác giả đã được dịch, như Edgar Allan Poe, Mark Twain, Jack London, O.Henry, F.Scott Fizgerald, Enest Hemingway v.v…, số công trình nghiên cứu cũng còn hạn chế

1.3 Edgar Allan Poe là một trong những hiện tượng độc đáo nhất của văn học Hoa Kỳ và thế giới Khi đã trở thành một huyền thoại văn học ở Pháp, thì tại quê hương, ông vẫn chưa được đánh giá cao… Mất ở độ tuổi 40, nhưng khối lượng tác phẩm và công trình phê bình Poe để lại rất đồ sộ và giá trị Đặc biệt, ông là một trong những “người khai sinh” ra các thể loại truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng

Là một trong những nhà văn đầu tiên đem vinh quang về cho nước Mỹ, Poe cũng

là một nhà văn có ảnh hưởng to lớn và lâu dài đối với nhiều thế hệ nhà văn khắp thế giới, trong đó có những tên tuổi lớn như Charles Baudelaire, Stephane Mallarmé, Paul Valéry, Guide de Maupassant, Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, Conan Doyle, Agartha Christie, Stephen King… Ở Việt Nam, dấu ấn của Poe cũng rất đậm nét trong sáng tác của nhiều nhà văn, từ những tác giả trước 1945 như Thế Lữ, Lan Khai, Bùi Huy Phồn, Hoàng Trọng Miên, Phạm Cao Củng, Khái Hưng đến những nhà văn đương đại như Viết Linh, Thái Bá Tân, Ngô Tự Lập Chắc chắn, danh sách những học trò trực tiếp hoặc gián tiếp của Poe sẽ còn dài thêm nữa trong tương lai

1.4 Ở Việt Nam, Poe được giới thiệu từ đầu thế kỷ 20, nhưng có một giai đoạn việc dịch, nghiên cứu về Poe và tác phẩm của ông vắng bóng hoàn toàn (ở miền Bắc, thập kỉ 50, 60, 70, và hơn nửa thập kỉ 80), hay “đứt quãng” (ở miền Nam, 1967-1987) Poe chỉ thực sự trở lại với độc giả Việt Nam trong vòng mươi năm gần đây (2002-2013) [85] Tuy nhiên, việc dịch thuật, nghiên cứu về Poe và tác phẩm của ông tại Việt Nam đến nay vẫn chưa đầy đủ và hệ thống, chưa xứng với tầm vóc của ông Tuyển tập

tác phẩm dày dặn nhất của Poe cho đến nay, Tuyển tập Edgar Allan Poe do Ngô Tự

Lập và nhóm Địa cầu văn hóa tuyển dịch (Nhà xuất bản Văn học, 2002), giới thiệu 40

truyện ngắn Nếu so sánh với Toàn tập truyện ngắn và thơ của Edgar Allan Poe

(Complete Stories and Poems of Edgar Allan Poe), do Bantam Doubleday xuất bản (1984), với 66 truyện và 55 bài thơ, thì thấy rõ, công trình dịch thuật tác phẩm của Poe tại Việt Nam vẫn còn chưa hoàn tất Mảng thơ và tiểu luận của Poe rất phong phú nhưng mới chỉ có một vài tác phẩm được dịch ra tiếng Việt Các công trình nghiên cứu

về Poe cũng còn ít ỏi

1.5 Là một tác giả độc đáo, có cống hiến lớn cho sự hình thành nhiều thể loại văn học mới, Poe còn là một nhà lí thuyết nghệ văn học Ông có một hệ thống lý thuyết về nghệ thuật sáng tác chặt chẽ, vẫn còn có ảnh hưởng to lớn cho đến ngày nay Đó là một khía cạnh nữa trong sự nghiệp văn học của Poe mà chúng ta có thể, và cần thiết, phải nghiên cứu

Công trình của chúng tôi tập trung nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe, nhằm lý giải đặc trưng tư duy sáng tạo của Poe, từ đó giải mã bản chất của nhiều thể loại văn học mà ông là người đặt nền móng như truyện trinh thám, truyện kỳ ảo, truyện khoa học giả tưởng, xác định tầm ảnh hưởng to lớn của ông

về phương diện lý thuyết và sáng tác, đồng thời lý giải sức hút kỳ lạ của Poe đối với nền văn hóa đại chúng Hoa Kỳ và thế giới

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Trong luận án này, chúng tôi muốn tìm hiểu kỹ thuật viết truyện của Poe, trong

đó cốt truyện là một trong những yếu tố quan trọng nhất

Đề tài tập trung giải quyết một số nhiệm vụ chính như sau:

1 Phân tích lý thuyết của Poe về cốt truyện, qua đó làm rõ những đặc trưng cơ bản của kỹ thuật xây dựng cốt truyện và đặc trưng tư duy sáng tạo của Poe

2 Nghiên cứu, phân tích, đánh giá nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Poe ở ba thể loại điển hình (truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng)

3 Thông qua so sánh, đối chiếu làm rõ ảnh hưởng của kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Poe đối với sáng tác của một số nhà văn trên thế giới, trong đó có Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những công trình, bài nghiên cứu phê bình về truyện ngắn của Poe, và các tiểu luận phê bình của Poe; Những tác phẩm truyện và tiểu luận phê bình của Poe được dịch

ra tiếng Việt; Sáng tác của các nhà văn nước ngoài và Việt Nam chịu ảnh hưởng của kỹ thuật viết truyện ngắn, kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Poe

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Giới hạn đề tài nghiên cứu của chúng tôi là nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn của Poe Do vậy, chúng tôi tập trung khảo sát thể loại truyện ngắn và lý thuyết về truyện ngắn theo quan niệm của Poe, không đi sâu vào thơ và các thể loại khác Ngoài ra, chúng tôi cũng tìm hiểu một số tác giả tác phẩm, mà theo chúng tôi, chịu ảnh hưởng lý thuyết và kỹ thuật truyện viết ngắn của Poe để so sánh đối chiếu Tuy luận án không nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác và thời đại của Poe, nhưng chúng tôi ý thức rằng một số điểm quan trọng trong tác phẩm có thể được làm sáng tỏ thêm nhờ những khía cạnh khác nhau trong cuộc đời và thời đại của tác giả Vì thế, trong quá trình phân tích tác phẩm của Poe, chúng tôi có vận dụng các dữ liệu này để lý giải, nhằm làm sáng tỏ các tầng nghĩa trong truyện ngắn của ông Trong

luận án, chúng tôi chủ yếu sử dụng các công trình, tài liệu nghiên cứu về Poe và tác phẩm của Poe bằng tiếng Việt và tiếng Anh

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

Cơ sở lý thuyết mà luận án sử dụng là 1) lý thuyết về cốt truyện và 2) lý

thuyết của Poe về cốt truyện

4.1.1 Lý thuyết về cốt truyện

Cốt truyện là một trong những yếu tố cơ bản, “một mắt xích quan trọng tạo nên kết cấu tác phẩm tự sự” [51] Từ điển Oxford Advanced Learner’s Dictionary định nghĩa: cốt truyện là “kế hoạch hay lược đồ các sự kiện trong một cuốn tiểu thuyết hay

vở kịch” (a plan or an outline of the events in a play or novel) [54,148] Định nghĩa này

là sự nhắc lại có phần giản lược định nghĩa về cốt truyện của bi kịch mà Aristotle nêu

trong công trình Nghệ thuật thi ca, theo đó, cốt truyện được định nghĩa như là “sự tổ

chức các sự kiện”, “có phần đầu, phần giữa và phần kết” (has beginning, middle and end), và là yếu tố quan trọng nhất trong số “sáu yếu tố hợp thành” của bi kịch - cốt truyện, nhân vật, biểu đạt ngôn từ, tư tưởng, bài trí mang tính thị giác, và ca nhạc

Quan niệm của Aristotle được trình bày rõ trong đoạn trích sau: “Phần đầu” là cái không cần thiết phải tiếp theo một cái gì khác, nhưng sau nó tự nhiên có một cái gì đó tồn tại hoặc xảy ra; “phần kết” ngược lại, là cái tự nhiên tiếp theo một cái khác, hoặc nhất thiết hoặc hầu như nhất thiết, nhưng sau nó không có gì tiếp theo; và “phần giữa” là cái tự nhiên nối tiếp cái gì đó khác và có cái gì đó khác nữa tiếp theo nó Vậy, những cốt truyện chặt chẽ không được bắt đầu hay kết thúc tùy tiện, mà phải tuân theo những chỉ dẫn vừa trình bày” [1,40] Aristotle đặc biệt nhấn mạnh vai trò của việc sắp xếp các hành động trong cốt truyện, nhằm tạo ra hiệu quả thẩm mỹ nhất định Ông viết:

“cốt truyện phải được sắp xếp như thế nào để bất kỳ ai, dù không được xem biểu diễn,

mà chỉ nghe qua về những sự việc xảy ra đó cũng phải rùng mình và cảm thấy xót thương theo trình tự phát triển của các sự kiện trong truyện” [1] Cùng chung quan

điểm của Aristote, sau này có các nhà lý luận A.N Veselovski, L.I Timofeep, G.N Popspelov, tất cả đều “đánh giá cao cốt truyện và việc xây dựng kết cấu cốt truyện” [51]

Quan niệm truyền thống nói trên về vai trò quan trọng của cốt truyện được thể

hiện rõ trong các sáng tác văn học phương Tây, kể từ văn học thời cổ đại (sử thi Iliat

và Odissey của Homer, bi kịch Hi Lạp cổ đại), văn học thời Phục hưng (tiểu thuyết của

F Rabelais, M Cervantes; kịch của W Shakespeare…), văn học Cổ điển (thế kỷ XVII), văn học Ánh sáng (thế kỉ XVIII) đến chủ nghĩa Hiện thực (thế kỷ XIX) Trong các tác phẩm văn học nói trên, các tác giả dụng công xây dựng cốt truyện thông qua việc tổ chức các sự kiện, triển khai cốt truyện theo các bước như quan niệm của Aristotle, có “phần đầu”, “phần giữa” và “phần kết” Không chỉ các nhà văn mà cả các nhà nghiên cứu lý luận văn học phương Tây trong thế kỷ XIX cũng tiếp tục khẳng định cốt truyện là một trong những yếu tố quan trọng nhất cấu thành tác phẩm văn học

“Những tác phẩm không có cốt truyện, chỉ như một thứ phác thảo, ghi chép” [49]

Nhưng bước sang thế kỷ XX, đời sống lý luận phê bình văn học chứng kiến sự bùng nổ đầy màu sắc của các trường phái lý thuyết hiện đại với những công trình lý luận văn học trong đó nêu lên những cách hiểu, cách tiếp cận khác nhau về cốt truyện Các nhà lý luận chủ nghĩa hình thức Nga, (đại diện là B.Tomachevski, V.Shklovski…) quan niệm: “cốt truyện (sinzhet) là sự trình bày liên tục các sự kiện và chi tiết của chúng trong văn bản tác phẩm, bằng một "thủ pháp" nào đấy: "xoắn ốc" hay "chiếu

nghỉ cầu thang" [51] Họ cũng phân biệt khái niệm cốt truyện (sinzhet, subject) với chuyện kể (fabula): “chuyện kể là trật tự tự nhiên của các biến cố, là tập hợp những biến cố có quan hệ với nhau theo trật tự biên niên và nhân quả, còn cốt truyện là trật tự

nghệ thuật của chúng, tức là theo trình tự xuất hiện của các biến cố trong tác phẩm” [51] Cốt truyện, theo đề xuất của trường phái cấu trúc, đó là “hành trình nhân vật chính di chuyển qua các không gian khác nhau cũng tức là các trường ngữ nghĩa khác

nhau…” [51] J Lotman-một đại diện của trường phái cấu trúc, trong công trình Cấu trúc văn bản nghệ thuật, đã “xác lập cấu trúc cốt truyện trên cơ sở của một loạt những cặp phạm trù có tính chất đối lập, liên kết với nhau theo từng cấp độ của văn bản nghệ

thuật: văn bản phi cốt truyện/văn bản có cốt truyện; không có biến cố/biến cố; nhân vật bất hành động/ nhân vật hành động v.v…”[51] Như vậy, quá trình nghiên cứu về cốt truyện thực sự có bước tiến quan trọng, do vậy, nội hàm khái niệm cốt truyện ngày càng được mở rộng và trở nên đa dạng

Truyện có thể không có cốt truyện hay không? Khảo sát các quan điểm của J

Arthur Honeywell, trong Cốt truyện trong tiểu thuyết hiện đại (Plot in the Modern Novel), Victor Sklovski trong Lý thuyết văn xuôi (Theory of Prose) đến Crane R.S trong Khái niệm cốt truyện và cốt truyện trong “Tom Jones” (The Concept of Plot and

the Plot of Tom Jones), và nhiều tác giả khác như Tzvetan Todorov, Roland Barthes, Alain Robb-Grillet…, chúng ta có thể trả lời: điều đó phụ thuộc vào cách quan niệm của chúng ta về cốt truyện Nếu cốt truyện được hiểu đơn thuần như là một chuỗi nhân- quả các sự kiện, thì cốt truyện vắng mặt trong tác phẩm của một số nhà văn hiện đại và hậu hiện đại Nhưng nếu quan niệm rằng cốt truyện là sự thể hiện câu chuyện bằng ngôn từ, chúng ta phải chấp nhận rằng truyện không thể không có cốt truyện Nếu như trước thế kỷ XX, cốt truyện với cách hiểu là “sự tổ chức các sự kiện”, theo quan niệm của Aristotle, hiện diện trong hầu hết các sáng tác của các nhà văn, nhất là các nhà văn thuộc trào lưu văn học hiện thực chủ nghĩa như Balzac, Stendhal, Flaubert, Mérimée…(Pháp), Thackeray, Dickens…(Anh), Gogol, Turgueniev, F.M.Dostoevsky, L.Tolstoy… (Nga), thì sang thế kỷ XX, nhiều nhà văn thuộc trào lưu văn học Hiện đại

và Hậu hiện đại đã phá bỏ quan niệm truyền thống về cốt truyện Trong tác phẩm của

họ xuất hiện hiện tượng “loãng cốt truyện”, thậm chí “phi cốt truyện” Đó là trường hợp các nhà văn như Joyce (Ailen); Kafka (Tiệp); Proust, Sartres, Camus…(Pháp); Faulkner, Passoss, Hemingway…(Hoa Kỳ)

Cốt truyện theo quan niệm phương Đông có những đặc thù riêng, xuất phát từ một hệ thống triết học riêng biệt Tuy nhiên, như Paul S Ropp đã nhận xét, trong Nghệ thuật riêng biệt của truyện Trung Hoa, “cũng có những tương đồng quan trọng trong

sự tiến hóa của hình thức kể chuyện ở phương Tây và Trung Hoa Ở cả hai nền văn hóa nhìn chung đều có sự phát triển từ các tác phẩm ngắn đến các tác phẩm dài hơi, từ sự chú trọng huyền thoại và truyện dân gian trong thời kỳ đầu đến sự chú trọng các trải nghiệm và quan sát cá nhân của các tác giả cụ thể (…) Loại tự sự văn xuôi dài hơi tạo

ra, theo cách hiện thực chủ nghĩa, một thế giới khả tín của riêng nó đã tiến hóa từ thế

kỷ 14 đến thế kỷ 19 ở Trung Quốc, hơi sớm hơn nhưng gần như song hành với sự phát

triển của tiểu thuyết ở châu Âu.” [158] Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVIII, thành tựu nổi

bật trong văn học Trung Hoa là sự xuất hiện thể loại tiểu thuyết cổ điển Minh - Thanh,

mà một trong những đặc trưng cơ bản là câu chuyện được triển khai theo trật tự thời gian tuyến tính, được kết cấu thành nhiều chương, hồi Điển hình là các tác phẩm Tam Quốc chí diễn nghĩa (La Quán Trung), Thủy hử (Thi Nại Am), Tây du ký (Ngô Thừa Ân)… đời Minh; Chuyện làng nho (Ngô Kính Tử), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần)… đời Thanh Theo Paul Ropp, đó chính là loại tự sự văn xuôi dài hơi Trung Quốc “gần

như song hành với sự phát triển của tiểu thuyết ở châu Âu” [158]

Quan niệm về cốt truyện ở Việt Nam thay đổi cùng với quá trình tiếp biến văn

hóa gắn với từng giai đoạn lịch sử cụ thể Từ điển Thuật ngữ Văn học định nghĩa cốt

truyện là “hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác

phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch” [100] Theo truyền thống, các nhà văn cổ điển

Việt Nam quan niệm về cốt truyện tương tự như cách quan niệm của người Trung Quốc Sự giao tiếp văn hóa với phương Tây đem đến quan niệm kiểu phương Tây về cốt truyện - bắt đầu là quan niệm cổ điển, và sau đó là quan niệm hiện đại và hậu hiện đại Nhìn lại tiến trình lịch sử văn học Việt Nam, chúng ta nhận thấy một hiện tượng phổ biến đó là các tác phẩm văn xuôi nói chung đều có cốt truyện Từ những tác phẩm

mang dấu ấn của văn học Trung Hoa như truyện Nôm (Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều, Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm, Truyện Kiều của Nguyễn Du…), truyện truyền kỳ (Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Tân Truyền Kỳ lục của Đoàn Thị Điểm…), tiểu thuyết chương hồi (Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phái); Đến những tác phẩm ít nhiều có dấu ấn của văn học Pháp giai đoạn 1930-1945 như tiểu thuyết của nhóm Tự lực văn đoàn (Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo…); tác phẩm của các nhà văn thuộc trào lưu hiện thực phê phán như Ngô Tất Tố, Nam Cao,

Vũ Trọng Phụng… Và cả nhưng tác phẩm của các nhà văn Việt Nam hiện đại, như Thời xa vắng (Lê Lựu), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Nỗi buồn chiến

tranh (Bảo Ninh)…

Như vậy, nhìn vào lịch sử khái niệm cốt truyện từ truyền thống đến hiện đại, ở phương Tây và phương Đông, chúng ta thấy có những cách quan niệm khác nhau về cốt truyện Nhưng dù phương Tây hay phương Đông dù cổ điển hay hiện đại thì trong quá trình soạn tác tác phẩm, các nhà văn có lẽ đều chung mong muốn “sáng tạo được một cốt truyện hay và luôn luôn mở trong sự tiếp nhận của bạn đọc”[49]

4.1.2 Lý thuyết của Poe về cốt truyện

Edgar Allan Poe không chỉ là một nhà văn mà còn là một nhà lý thuyết văn học Ông đã trình bày một cách sáng rõ và độc đáo hệ thống lý thuyết về quá trình soạn tác cũng như phê bình một tác phẩm (cả thơ và văn xuôi), các yếu tố cấu thành một tác phẩm, trong đó yếu tố cốt truyện được ông đặc biệt chú ý Lý thuyết về cốt truyện của Poe thể hiện qua một số luận điểm chính sau đây

Cốt truyện và quan niệm văn học như là sản phẩm của lý trí Poe quan niệm văn chương như là sản phẩm của trí tuệ, chứ không phải của tình cảm Điều đó thể hiện

rõ trong Triết lý về soạn tác (The Philosophy of Composition) Quá trình soạn tác một

tác phẩm, theo Poe, giống như cách giải một bài toán, trong đó không có chi tiết nào,

dù nhỏ, trong cốt truyện có thể qui về sự ngẫu nhiên hoặc trực giác, mà trái lại, được

cân nhắc kỹ lưỡng, với một sự chính xác và tính hệ quả chặt chẽ

Cốt truyện và vai trò của sự mở nút Poe chủ trương rằng cốt truyện luôn phải

hướng về sự mở nút Trong Triết lý về soạn tác, ông viết: “Một điều quá rõ là mọi cốt

truyện xứng đáng là cốt truyện phải được xây dựng nhằm vào sự mở nút của nó trước khi ngòi bút động đến những vấn đề khác Chỉ có thường xuyên nhằm vào sự mở nút chúng ta mới có thể đem lại cho cốt truyện cái không khí tương tác nhân quả không thể thiếu, bằng cách làm cho những tình tiết và đặc biệt là những giọng văn ở mọi điểm

hướng về sự phát triển của ý đồ” [90, 8]

Cốt truyện và vấn đề dung lượng Poe, có lẽ, là nhà văn đầu tiên nêu lên một nguyên tắc lý thuyết về dung lượng hay độ dài hợp lý cho một tác phẩm cả thơ và truyện Luận điểm có tính khoa học này được Poe trình bày tập trung nhất trong hai

công trình Triết lý về soạn tác và Phê bình cuốn “Những câu chuyện được kể hai lần” của Nathaniel Hawthorne Trong công trình Phê bình cuốn “Những câu chuyện được

kể hai lần” của Nathaniel Hawthorne, Poe đặt ra vấn đề dung lượng thích hợp cho một chuyện kể văn xuôi ngắn (truyện ngắn) với nguyên tắc “giới hạn trong một lần đọc”, có nghĩa, độ dài của tác phẩm đảm bảo để độc giả chỉ mất từ “nửa giờ đến một hoặc hai giờ để đọc kỹ nó” [69,75] Poe đồng thời chỉ ra những căn nguyên của việc đề ra nguyên tắc này cũng như hiệu quả cảm xúc mà nó đem lại cho độc giả Đây là đóng

góp quan trọng của Poe về phương diện lý luận sáng tác và phê bình văn học

Cốt truyện - Độ căng và cao trào Độ căng và cao trào là những khâu đặc biệt quan trọng trong cấu trúc cốt truyện của Poe Cấu trúc truyện của Poe có vẻ đơn giản, tuân theo hình thức cổ điển, bao gồm các giai đoạn: trình bày (exposition), tạo mâu thuẫn, phát triển mâu thuẫn, cao trào và kết thúc, nhưng lại hiệu quả một cách kỳ lạ

Đó là vì ông có một cách độc đáo để tổ chức các sự kiện và tăng cường các mâu thuẫn

- có khi hợp lý, có khi ngẫu nhiên, phi lý, và thậm chí đánh lạc hướng Nguyên lý nhân

- quả và độ căng đặc biệt quan trọng trong việc tạo nên tính khả tín của truyện, đồng thời thu hút sự chú ý của người đọc – đó là điều Poe luôn luôn ý thức sâu sắc Poe là

một thiên tài trong việc thôi miên độc giả bằng cốt truyện

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Căn cứ vào đề tài của Luận án, chúng tôi chủ trương kết hợp các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, trong đó định tính là chủ yếu Về định lượng, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê (chủ yếu thông qua khảo sát văn bản), nhằm làm rõ một số đặc điểm cốt truyện nổi bật của Edgar Poe, chẳng hạn lập bảng thống kê khảo sát các mô hình cốt truyện của Poe, tần số xuất hiện của các từ/cụm từ, hay các loại giả thuyết khoa học, các hiện tượng khoa học v.v… trong truyện của Poe Về định tính, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành, cụ thể là: phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp so sánh song song và đối chiếu, phương pháp hệ thống-loại hình, gắn liền với cách nhìn tham chiếu trên các bình diện triết học, văn hóa, phương pháp lịch sử tiếp nhận, phương pháp tiểu sử Sự kết hợp các phương pháp nghiên cứu trên nhằm đạt tới tính hiệu quả trong nghiên cứu cốt truyện của Poe, chẳng hạn phương pháp tiểu sử sẽ phần nào soi sáng nguyên nhân sự xuất hiện với tần số cao một số motif trong cốt truyện của Poe (chẳng hạn ám ám về cái chết, bóng ma, bóng tối, giấc mơ…), phương pháp so sánh song song và đối chiếu sẽ làm rõ hơn dấu ấn kỹ thuật tạo dựng cốt truyện của Poe trong truyện của nhiều nhà văn trên thế giới v.v… (chẳng hạn so sánh đối chiếu cách tổ chức cốt truyện của Poe với truyện của các tác giả Stephen King, Conan Doyle, Agartha Christie…)

5 Cấu trúc của luận án

Luận án có kết cấu gồm 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan, bao gồm việc phân tích, đánh giá các công trình nghiên cứu về

truyện của Poe, lý thuyết về truyện của Poe bằng tiếng Việt và tiếng Anh, trên cơ sở đó rút ra những nhận xét sơ bộ, nhằm xác định hướng nghiên cứu của luận án, để không bị trùng lặp với các hướng nghiên cứu trước đó

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện kinh dị của Poe

Chương 2 bắt đầu bằng định nghĩa thể loại truyện kinh dị, nêu công thức cốt truyện kinh dị, và phân loại truyện kinh dị của Poe Chúng tôi cho rằng truyện kinh dị

của Poe có thể phân thành 2 tiểu loại chính, đó là: 1) truyện kinh dị Gothic và 2) truyện kinh dị kỳ ảo Ứng với 2 tiểu loại này là các kỹ thuật và thủ pháp riêng Tiếp đó, luận

án nghiên cứu những đặc điểm chính của cốt truyện kinh dị của Poe, và ảnh hưởng của

lý thuyết, kỹ thuật xây dựng cốt truyện kinh dị của Poe đối với sáng tác của các nhà văn thế giới và Việt Nam

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trinh thám của Poe

Truyện trinh thám là sáng tạo độc đáo của Poe Chúng tôi điểm lại các bài nghiên cứu về năm hình mẫu truyện trinh thám của Poe, đặc biệt là bài nghiên cứu của Jorge Luis Borges, trên cơ sở đó làm rõ các đặc trưng nổi bật của nghệ thuật xây dựng cốt truyện trinh thám của Poe Việc phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện trinh thám được tiến hành có so sánh với cốt truyện kinh dị, là thể loại dường như ngược chiều truyện trinh thám, nếu xét về vai trò của lý trí trong việc tổ chức cốt truyện Luận án cũng nghiên cứu về ảnh hưởng của lý thuyết, kỹ thuật xây dựng cốt truyện trinh thám của Poe đối với sáng tác của các nhà văn thế giới và Việt Nam

Chương 4: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe

Truyện khoa học giả tưởng cũng là một đóng góp quan trọng của Poe về phương diện thể loại Nhưng khác với truyện trinh thám và truyện kinh dị, truyện khoa học giả tưởng của Poe hầu như chưa được nghiên cứu ở Việt Nam Đây là một khoảng trống trong nghiên cứu về tác phẩm của Poe tại Việt Nam Chúng tôi cố gắng chỉ ra những đặc điểm kỹ thuật trong xây dựng cốt truyện khoa học giả tưởng của Poe căn cứ vào các tiểu loại Ảnh hưởng của Poe đối với các nhà văn viết truyện khoa học giả tưởng nổi tiếng như Jules Verne, Herbert George Wells và các nhà văn khác cũng được

đề cập

Một số kết luận của Luận án:

1 Poe trước hết là một nhà lí thuyết văn học Ông là tác giả của một hệ thống lý thuyết

về nghệ thuật sáng tác, trong đó có thể loại truyện ngắn, rất độc đáo và chặt chẽ, cho đến nay vẫn có sức ảnh hưởng to lớn

2 Từ lý thuyết đến sáng tác, Poe có những vận dụng hiệu quả trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện ở cả ba thể loại mà ông là người sáng lập hay đồng sáng lập: truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng

3 Lý thuyết và kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Poe có ảnh hưởng rất lớn đối với sáng tác của nhiều nhà văn trên thế giới, thậm chí cả các nhà văn hiện đại thế kỷ 20, 21

6 Những đóng góp mới của đề tài

Luận án được hoàn thành sẽ là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu một cách

hệ thống về nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Poe ở cả ba thể loại mà Poe là người sáng lập: truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng Qua đó, luận

án đặt ra hoặc gợi mở hướng giải quyết một số vấn đề thuộc về thi pháp thể loại, như thi pháp truyện khoa học giả tưởng, truyện trinh thám, truyện kinh dị Đồng thời, luận

án hướng tới làm rõ tầm ảnh hưởng của Poe đối với nhiều thế hệ nhà văn và nghệ sĩ trên thế giới trong đó có các nhà văn nhà thơ Việt Nam, khẳng định cống hiến của Poe đối với quá trình hiện đại hóa nền văn học Hoa Kỳ và văn học thế giới

1.1 Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt

1.1.1 Các nghiên cứu về truyện ngắn và tiểu luận của Poe đăng trên báo, tạp chí và trong các công trình nghiên cứu

Trước hết, phải kể đến một công trình dịch thuật và phê bình của học giả Nguyễn Hiến Lê (1912-1984), người đã dành tâm huyết và công sức để dịch sang tiếng Việt

một tiểu luận nổi tiếng của Poe - Triết lý về soạn tác (Philosophy of Composition), và giới thiệu trong bộ Luyện văn I, II, III (1957) Công trình này có giá trị về phương diện

dịch thuật và lý luận, vì đây là lần đầu tiên tiểu luận nổi tiếng này của Poe được dịch và giới thiệu tại Việt Nam Các luận điểm nêu trong tiểu luận giúp độc giả hiểu rõ hơn về

tính có chủ đích trong kỹ thuật viết truyện của Poe, sự chi phối của lý thuyết sáng tác vào tác phẩm của Poe Cùng tìm hiểu về quan niệm sáng tác của Poe, có bài nghiên

cứu Quan niệm nghệ thuật và triết lý sáng tác của Edgar Allan Poe của Hoàng Kim Oanh trên Phê bình văn học (18/5/2013) và Bài thơ Con quạ và triết lý về soạn tác của Edgar Allan Poe của Hoàng Tố Mai đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn học số 4/2004 Một số công trình nghiên cứu về Poe với tư cách là tác gia văn học, giới thiệu

khái quát về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác, đóng góp và ảnh hưởng của Edgar Poe đối

với văn học thế giới Lê Đình Cúc, trong công trình Văn học Mỹ - Mấy vấn đề về tác

giả, đã viết một bài dài 29 trang giới thiệu về Poe: Edgar Allan Poe (1808-1849) nhà văn trinh thám và kinh dị xuất sắc [20,16] Bài viết không chỉ đề cập những sự kiện chính trong cuộc đời, quan niệm sáng tác của Poe, phát hiện điểm đặc sắc trong truyện kinh dị và trinh thám của ông, mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa con người “kỳ dị” của Poe và những tác phẩm cũng thật sự kỳ lạ của ông: “Người nghệ sĩ này có thể cũng nhận ra thế giới kỳ dị của bản thân mình, có khả năng bắt kịp với thế giới tưởng tượng

kỳ dị và phản ánh nó trong tác phẩm” [20,135] Lê Huy Bắc, trong phần Khái quát của

công trình Văn học Mỹ (2003), dành 2 trang giới thiệu khái quát về thân thế, sự nghiệp

sáng tác, cống hiến và “tầm ảnh hưởng thật đáng kinh ngạc” [14,27] của Poe đối với

nhiều nhà văn thế hệ sau ông Hữu Ngọc, trong Hồ sơ Văn hóa Mỹ (1995), dưới nhan

đề Con cánh cam vàng và con quạ của Edgar Allan Poe (Edgar A.Poe’s golden Bug

and Raven), dành 6 trang giới thiệu về hai tác phẩm nổi tiếng của Poe Nguyễn Đức Đàn, trong Hành trình văn học Mỹ (1996) có hai bài nghiên cứu về Poe Bài thứ hai (5

trang) chủ yếu tìm hiểu về thơ Poe Đáng chú ý là bài thứ nhất (12 trang) – Poe 1849) , tìm hiểu về Poe trong vai trò nhà phê bình, nhà thơ, nhà viết truyện ngắn Tác

(1809-giả nhấn mạnh đóng góp của Poe ở phương diện lý luận qua việc lên phương pháp và các nguyên tắc viết truyện ngắn

Chọn thể loại truyện trinh thám của Poe làm hướng nghiên cứu còn có các tác giả khác Phạm Đình Ân, trong Thế Lữ - về tác gia tác phẩm (2006), khẳng định: “Chủ

nghĩa duy lý trong truyện trinh thám phương Tây, tập trung cao ở Poe, đã ảnh hưởng trước tiên, trực tiếp và sâu sắc đến truyện của Thế Lữ và ảnh hưởng một mức độ nào

đó vào truyện của những nhà văn khác” [4,48]; Cao Việt Dũng , trong Văn học trinh

thám Việt Nam, bao giờ trở lại, có nhắc đến Poe như người khai sinh thể loại truyện

trinh thám thế giới Quốc Anh có bài viết Poe - ông tổ của nền văn học trinh thám Đây

là một bài giới thiệu phê bình ngắn nêu lên một vài đặc điểm truyện trinh thám của Poe Dài và công phu hơn về thể loại truyện trinh thám của Poe có bài Thế Lữ và năm hình mẫu truyện trinh thám Poe của Hoàng Kim Oanh, trong đó tác giả nêu lên năm hình mẫu truyện trinh thám của Poe theo quan điểm của Jorges Luis Borges, đồng thời phân tích các truyện trinh thám của Thế Lữ trên cơ sở năm hình mẫu đó Ngoài ra, trên nhiều trang báo mạng cũng có một số bài viết ngắn, đề cập tới Poe và loại truyện trinh

thám, như bài Thám tử tư Sài Gòn - Ông tổ nền văn học trinh thám đăng trên Sài Gòn giải phóng

Chọn thể loại truyện kinh dị của Poe làm đề tài nghiên cứu, đáng chú ý có công

trình Đặc trưng truyện ngắn Anh – Mỹ (2009) của Lê Huy Bắc Tác giả dành chương

3, dài 26 trang, để nghiên cứu về truyện ngắn kinh dị của Poe – Edgar Allan Poe và truyện ngắn kinh dị Nghiên cứu này có cấu trúc rõ ràng, gồm 3 phần: Ở phần A, tác giả đã nêu rõ đóng góp quan trọng của Poe với tư cách “một nhà lý luận phê bình”,

Phần B, tác giả phân tích kỹ lưỡng, công phu, và có hệ thống về loại hình, chủ đề, nhân vật và các đặc trưng của truyện ngắn kinh dị của Poe

Cũng nghiên cứu về truyện kinh dị, nhưng đi sâu vào kỹ thuật viết của Poe, một

số tác giả có cách tiếp cận rất riêng, chẳng hạn phân tích sâu về nhân vật, người kể

chuyện, giọng điệu kể chuyện, hoặc các thủ pháp nghệ thuật v.v… Bài Người kể chuyện và giọng điệu kể chuyện trong loạt truyện Rối loạn tâm thần của Poe của

Hoàng Tố Mai phân tích, phát hiện những đặc trưng cơ bản về nhân vật, người kể chuyện và giọng điệu kể chuyện trong truyện ngắn của Poe dưới góc nhìn tâm lý học

Bài Motif cái song trùng trong truyện ngắn Edgar Allan Poe của Lê Nguyên Long chú

trọng phân tích phương diện nghệ thuật, tìm hiểu các thủ pháp nghệ thuật tạo nên yếu

tố kỳ ảo trong truyện kinh dị của Poe

Một số phương pháp nghiên cứu hiện đại cũng được các nhà phê bình nghiên cứu

Việt Nam vận dụng để tiếp cận, phân tích truyện ngắn của Poe như: phương pháp ký hiệu học, phương pháp văn bản, phương pháp so sánh-đối chiếu v.v… Trong công

trình So sánh chất trinh thám kì ảo trong truyện ngắn Edgar Allan Poe và Haruki Murakami, Nguyễn Hải Yến tiếp cận truyện ngắn của Poe bằng phương pháp so sánh - đối chiếu Các cách tiếp cận đa chiều như vậy giúp soi sáng thêm kỹ thuật viết truyện ngắn của Poe, đưa ra những cách tiếp cận văn bản mới - ở phương diện nghệ thuật, bổ sung cho cách tiếp cận truyền thống, chủ yếu đi sâu vào phương diện nội dung

Ảnh hưởng của kỹ thuật viết truyện ngắn của Poe cũng được nhiều tác giả quan tâm Có thể kể các bài Edgar Allan Poe với văn học Việt Nam và thế giới của Hoàng

Kim Oanh đăng trên tập san Giáo dục, trường ĐHDLNN-TH thành phố Hồ Chí Minh (2003), trong đó tác giả nêu rõ “cái bóng” của Edgar Poe đã vượt khỏi biên giới nước

Mỹ quê hương ông, để lại những dấu ấn sâu đậm ở nhiều nước châu Âu (Pháp, Anh, Nga, Đức…) và cả những đất nước châu Á xa xôi (Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam v.v…), ngoài ra có Thời vàng son của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam của Trần Thanh

Hà, Con Mèo Poe phủ bóng ba thế kỷ của Lê Thị Sớm Mai trong Việt Báo Xuân Tân

Mão (2011)… Một trong những nhà văn Việt Nam khẳng định chịu ảnh hưởng của kỹ

thuật sáng tác của Poe trong quá trình sáng tạo là Ngô Tự Lập Trong Lời động viên

của Edgar Allan Poe (trong Minh triết của giới hạn, 2005), Ngô Tự Lập cho rằng “viết

văn thực chất là giải một bài toán tối ưu” [52, 27] Quan niệm đề cao vai trò của trí tuệ

ở Ngô Tự Lập mang đậm dấu ấn, chịu ảnh hưởng “triết lý về soạn tác” của Edgar Poe Trong quá trình nghiên cứu truyện ngắn của Poe, chúng tôi có tham khảo nhiều bài viết trên mạng internet, các website như phebinhvanhoc.com.vn, vienvanhoc.org.vn, vietbao.vn, evan.vnexpress.net, vanchuongviet.org, vannghequandoi.com.vn, baomoi.com, tuoitre.com.vn, thethaovavanhoa.vn, thuvienebook.com, viettrinhtham.net, vnthuquan.net v.v… Một số bài nghiên cứu lý luận phê bình đã cung cấp cho chúng tôi

luận điểm chính của các lý thuyết về thi pháp cốt truyện, như bài Vấn đề cốt truyện trong loại hình tự sự (2008) của nhà nghiên cứu Trần Thiện Khanh, bài Mấy vấn đề thi pháp

cốt truyện (2012) của nhà nghiên cứu Cao Kim Lan… Tác giả Trần Thiện Khanh đã trình bày một số vấn đề xoay quanh cốt truyện như phân loại cốt truyện, quan hệ nhân vật và cốt truyện, cốt truyện và tình huống truyện, hay “hai con đường hình thành cốt truyện: vay mượn, phỏng dịch và tìm tòi cốt truyện riêng” [49], tác giả Cao Kim Lan đã

hệ thống hóa các quan niệm về cốt truyện, nêu rõ tầm quan trọng của cốt truyện: “cốt truyện nghệ thuật sẽ giúp chúng ta tiếp cận với mô hình tự sự mang phong cách và tài năng của nhà văn” [51]

Ngoài ra, có những bài viết ngắn giới thiệu về cuộc đời riêng của Poe: Cái chết bí

ẩn của Poe (Matthew Pearl, Hà Linh dịch, 2006), Giải mã cái chết bí ẩn của nhà văn Edgar Allan Poe (Hiếu Trung – tổng hợp, 2007), Một cuộc đời chìm nổi (Phương Hà, 2009)…Những bài viết này không mang tính chất nghiên cứu chuyên sâu nhưng đã cung cấp một số tư liệu tổng hợp hoặc văn bản dịch, phần nào soi sáng những sự kiện bí ẩn trong cuộc đời riêng nhiều thăng trầm, nhất là cái chết với rất nhiều giả thuyết vẫn chưa

hoàn toàn sáng tỏ của Edgar Poe

Chúng tôi cũng đọc loạt bài viết về truyện trinh thám của Poe: Edgar Allan Poe –

ông tổ của văn học trinh thám (Quốc Anh, 2006), “Cha đẻ” của văn học trinh thám

hình sự (T.Q.Long sưu tầm và dịch, 2008), Thời vàng son của tiểu thuyết Việt Nam và

Trinh thám Việt (Trần Thanh Hà, 2009)… Trong bài Edgar Allan Poe – ông tổ của văn

học trinh thám, tác giả Quốc Anh nêu rõ vai trò của Edgar Poe với tư cách một “nhà khai sáng” một thể loại văn học mới – truyện trinh thám: “Theo đánh giá của giới phê bình văn học thì thế kỷ XIX là thế kỷ mở đầu của thể loại văn học trinh thám và nhà văn Mỹ Edgar Allan Poe được coi là ông tổ khai sáng cho dòng văn học kỳ vĩ này” [3] Một điểm thú vị ở bài viết là đã đề cập một số tư liệu về quá trình sáng tạo một truyện

ngắn trinh thám độc đáo của Poe, Bí mật của Marie Roger, cách thức hư cấu một vụ án

có thật ngoài đời tạo nên một câu chuyện trinh thám vụ án đầy bí ẩn trong văn học,

“một kiệt tác làm tác giả bị nghi oan” [3]; Trong bài Thời vàng son của tiểu thuyết Việt

Nam và Trinh thám Việt của Trần Thanh Hà, ngay ở phần đầu bài viết tác giả đã giới

thiệu ngắn gọn về văn học trinh thám trên thế giới, sự thay đổi trong cách quan niệm về

dòng văn học này: “Ba xu, rẻ tiền? Rất nhiều người sẵn sàng nói như vậy về thể loại

văn học trinh thám Nhưng hãy cẩn thận! Nếu coi những cuốn truyện hình sự vẫn được bán hoặc cho thuê đầy rẫy trên thị trường hiện nay là truyện trinh thám thì bạn đã hạ thấp thể loại này Những người hâm mộ chân chính của văn học trinh thám đích thực

sẽ dễ dàng kể ra nền tảng trinh thám của vô số tác phẩm lớn, cả văn học lẫn điện ảnh”

[43] Thực chất, quan niệm văn học trinh thám là một thể loại văn học đậm chất trí tuệ

đã rất phổ biến trên thế giới ngày nay, tuy nhiên, khẳng định một lần nữa giá trị của dòng văn học này đối với độc giả Việt Nam cũng là một cách dẫn dắt riêng của tác giả bài viết

Liên quan đến các chủ đề trong truyện kinh dị của Poe trên các website cũng có

một số bài: Cái chết” của những người đẹp trên thểthaovănhóa.vn (2008), đề cập ảnh hưởng của motif “người đẹp chết yểu” của Edgar Poe đối với cảm hứng sáng tạo của

nhiều nghệ sĩ ở nhiều lĩnh vực, trong đó có nghệ thuật nhiếp ảnh: “Cái chết của người đàn bà đẹp, không còn nghi ngờ gì nữa, là đề tài nên thơ nhất thế giới" - nhà văn Mỹ Edgar Allan Poe từng viết như vậy Nhà nhiếp ảnh Nhật Bản Izima Kaoru theo đuổi đề tài này suốt từ năm 1993 đến nay Ông lại vừa cho ra mắt một cuốn sách ảnh về "cái

chết" của những người đẹp, hay bài Cái kinh dị trong truyện ngắn Edgar Allan Poe của

Lê Thu trên diễn đàn trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội viết: “Edgar Allan Poe đã có lần phát biểu “mơ mộng là công việc duy nhất của đời tôi” Quan điểm này thể hiện rõ trong sáng tác của ông … nó thể hiện ở tính chất ly kỳ, rùng rợn, ở sự

tự vấn của lương tri tội lỗi, ở cách tưởng tượng” [107]

Ngoài ra, một số bài viết nhân các dịp kỷ niệm ngày sinh ngày mất của Poe:

Tưởng nhớ 200 năm ngày sinh của Edgar Allan Poe trên vovnews.com (20-2-2009),

giới thiệu sơ lược về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác và nguyên bản bài Con quạ (The Raven) của dịch giả Lý Lãng Nhân, Hoa Kỳ, bài Nhân kỷ niệm 160 năm ngày mất của

Văn hào Edgar A.Poe (7.10.1849 – 7.10.2009) : Ông tổ của truyện trinh thám của

Hoàng Yến (11-10-2008), Poe cũng được xếp vào danh sách “những nhà văn có tác phẩm dựng phim nhiều nhất” trong bài viết của Kiều Ngọc (2010), trong đó nêu rõ: Edgar Allan Poe (1809 - 1847) - nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học Mỹ, tác giả của những truyện trinh thám rùng rợn nổi tiếng trên thế giới Các tác phẩm của Poe đã được dựng phim tới 220 lần, tiêu biểu là The Black Cat, The Masque Of The Red

Death, Histoires Extraordinaires, The Murders In The Rue Morgue v.v… Trên đây hầu hết là những bài viết ngắn, có tính chất giới thiệu sơ lược hoặc cập nhật thông tin về Edgar Poe và tác phẩm của ông, chưa có tính chất nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống

1.1.2 Các Luận án, Luận văn nghiên cứu về Poe và truyện ngắn của Poe

Theo số liệu thống kê của Hoàng Kim Oanh, tính đến thời điểm năm 2011, trong

số các đề tài, luận án, luận văn nghiên cứu về Poe có 9 công trình liên quan đến thể loại truyện ngắn, [83, Phụ lục 4, 36-37] Đa số nghiên cứu về truyện kinh dị của Poe (7/9

truyện), ở các khía cạnh như yếu tố kỳ ảo, đề tài mất người phụ nữ xinh đẹp, yêu dấu; thời gian không gian; triết lý sáng tác… với các tác giả: Lê Nguyên Long, Đào Thị Bạch Tuyết, Phạm Văn Thuận, Nguyễn Phương Linh, Nguyễn Thị Ngọc Hoài, Đoàn Thị Thanh Hoa, Lê Xuân Hoàng, Trần Đức Mạnh, Đoàn Thị Quỳnh Như… [85, 36-

37] Ngoài ra, có thể nhắc đến Luận án Tiến sĩ Edgar Allan Poe với văn học Việt Nam

(2006) của Đào Thị Bạch Tuyết, nghiên cứu về cuộc đời “đa tài bất hạnh” của Poe, việc tiếp nhận Edgar Poe ở Việt Nam, và tình hình dịch thuật tác phẩm của Poe ở Việt Nam

Trong quá trình viết công trình này, chúng tôi chú ý tới hai luận án nghiên cứu về

Edgar Poe gần đây nhất: Luận án Tiến sĩ Edgar Allan Poe, quan niệm nghệ thuật và tác phẩm của Hoàng Tố Mai (2010) và Luận án Tiến sĩ Sự tiếp nhận Edgar Allan Poe

ở Việt Nam của Hoàng Kim Oanh (2011) Hai luận án có cách tiếp cận Edgar Poe và

tác phẩm của Poe theo hướng khác nhau: Luận án của Hoàng Tố Mai dài 182 trang (không kể Thư mục tài liệu tham khảo và Phụ lục), nghiên cứu một số vấn đề chính: quan niệm văn chương của Poe (chương 1), quan niệm của Poe về truyện ngắn (chương 2) và quan niệm về thơ của Poe (chương 3) Luận án chứng minh và khẳng định cống hiến của Poe với tư cách là nhà lý luận, đề ra các nguyên tắc về sáng tác và phê bình tác phẩm văn học, và vận dụng các nguyên tắc đó trong việc phân tích một số tác phẩm của Poe

Luận án của tác giả Hoàng Kim Oanh, đi theo hướng nghiên cứu: lịch sử tiếp nhận Edgar Poe trên các bình diện nghiên cứu phê bình, sáng tác, dịch thuật ở Việt Nam từ năm 1949 đến năm 2011 Đây là một luận án rất công phu, dài 199 trang (không kể Thư mục tài liệu tham khảo và Phụ lục), có hàm lượng khoa học cao, gồm 3 chương: Chương một: Tiếp nhận Edgar Allan Poe qua việc giới thiệu và nghiên cứu phê bình; Chương hai: Tiếp nhận Edgar Allan Poe trong sáng tác; Chương ba: Tiếp nhận Edgar Allan Poe qua dịch thuật và giảng dạy Đặc biệt, các bảng biểu, số liệu thống kê các công trình dịch thuật, nghiên cứu về Poe và tác phẩm của ông, được tác

giả thống kê, phân loại cụ thể, là một nguồn tài liệu tham khảo hữu ích đối với các công trình nghiên cứu về Edgar Poe sau này

1.1.3 Các tuyển tập truyện ngắn của Poe được dịch ra tiếng Việt

Chọn hướng nghiên cứu về thể loại truyện ngắn của Poe, việc tham khảo các tuyển tập truyện của Poe làm căn cứ để phân tích tác phẩm, là rất quan trọng Về phần

tác phẩm của Poe bằng tiếng Việt, chúng tôi chủ yếu tham khảo Tuyển tập Edgar Allan Poe, dày 716 trang do Ngô Tự Lập và nhóm Địa cầu văn hóa tuyển dịch (2002) Đây là một bộ tuyển tập truyện dịch của Poe dày dặn nhất từ trước đến nay, được giới dịch thuật, phê bình đánh giá cao bởi số lượng truyện dịch cũng như chất lượng bản dịch Tuyển tập gồm 40 truyện ngắn của Poe, trong đó có 24 truyện dịch lần đầu tiên, tuy nhiên “một số bản dịch còn mang tính hàn lâm” [85,169] Ngoài ra, chúng tôi cũng đọc tham khảo các truyện ngắn của Edgar Poe trong các tuyển tập truyện ngắn khác, như:

Tuyển tập Truyện ngắn châu Mỹ (2000), tập 1 của Nhà xuất bản Văn học, trong đó có

ba truyện của Edgar Poe – Thùng rượu Amontillado do Đào Thu Hằng dịch, Con mèo đen do Đào Xuân Quí dịch, và Con tim mách bảo do Lê Huy Bắc dịch; Tuyển tập

Truyện ngắn Mỹ chọn lọc của Nhà xuất bản Hội nhà văn (2007), trong đó có truyện

Con tim mách bảo , dịch giả Lê Huy Bắc; Tuyển tập 100 truyện ngắn kinh dị thế giới

(2012), tập 3 của Nhà xuất bản Thanh niên, do Sông Lam, Bình Minh, P.Kiên, Thụy

An, Minh Khánh tuyển chọn, trong đó có truyện Sự suy tàn của ngôi nhà Acsơ…

Những tuyển tập truyện trên cung cấp cho chúng tôi các văn bản tác phẩm của Edgar Poe bằng tiếng Việt, từ đó có thể so sánh đối chiếu các bản dịch, giúp ích cho việc lựa chọn phân tích, nghiên cứu các truyện ngắn của Edgar Poe một cách hiệu quả

1.1.4 Công trình của các tác giả nước ngoài (được dịch ra tiếng Việt)

Việc tìm hiểu con người, tác phẩm của Poe từ góc nhìn, đánh giá của các nhà nghiên cứu nước ngoài thực sự cần thiết, làm đa dạng hơn các hướng tiếp cận nghiên

cứu về Poe Để tiếp cận tác phẩm của Poe một cách hiệu quả trên phương diện thể loại, chúng tôi chú ý một số công trình lí luận văn học như: Thi pháp văn xuôi (Poétique de

la prose,1971 ), xuất bản bằng tiếng Việt năm 2004, Dẫn luận về văn chương kỳ ảo

(Introduction à la littérature fantastique, 1970), xuất bản bằng tiếng Việt năm 2008, của

Tzvetan Todorov, do dịch giả Đặng Anh Đào, Lê Hồng Sâm dịch, và tiểu luận Edgar

Poe và truyện trinh thám của Jorge Luis Borges, do Ngô Tự Lập dịch (2002) Những

công trình này đã cung cấp cho chúng tôi những luận điểm quan trọng về bản chất của thể loại văn học kỳ ảo và văn học trinh thám, từ đó có thể vận dụng hiệu quả để “giải mã” tác phẩm của Poe Chẳng hạn, trong công trình Thi pháp văn xuôi, Tzvetan

Todorov đã dành phần đầu tiên, 17 trang, nói về “Loại hình của tiểu thuyết trinh thám”, trong đó nêu rõ các đặc trưng tổng quát của truyện trinh thám, đối chiếu với hai mươi qui tắc về truyện trinh thám mà S.S.Van Dine đề ra vào năm 1928 Còn tiểu luận Edgar

Poe và truyện trinh thám của Jorge Luis Borges lại đưa ra quan niệm thú vị và thuyết phục về bản chất truyện trinh thám của Poe, về Dupin – hình mẫu nhà thám tử tài năng đầu tiên của thể loại văn học này, và cả về “một loại độc giả đặc biệt” của truyện trinh thám, Borges viết: “nếu như Edgar Poe đã sáng tạo ra truyện trinh thám thì ông đồng

thời cũng sáng tạo ra độc giả của truyện trinh thám” [86,692] Công trình Nghệ thuật

như là thủ pháp – Lý thuyết Chủ nghĩa hình thức Nga, do Đỗ Lai Thúy biên soạn, bản dịch của Trương Đăng Dung, Huyền Giang, Nguyễn Văn Quảng, Phạm Nguyên Phẩm,

Đỗ Lai Thúy, Ngân Xuyên (2001), đã cung cấp hệ thống lý thuyết, quan điểm của các

nhà chủ nghĩa hình thức Nga, đặc biệt trong đó có bài Nghệ thuật dựng truyện ngắn,

truyện vừa và tiểu thuyết của V.Shklovski đã nêu một số kiểu cấu trúc của truyện

ngắn, cho rằng “nhiều truyện ngắn chỉ là sự phát triển của các trò chơi chữ Các truyện

kể về nguồn gốc các tên riêng chả hạn nằm trong loại truyện ngắn này” [77,276], rất có ích đối với chúng tôi trong quá trình nghiên cứu về cốt truyện và tính biểu tượng trong truyện ngắn của Edgar Poe

Ngoài ra, chúng tôi có tham khảo công trình nghiên cứu Phác thảo Văn học Mỹ

(Outline of American Literature, 1994) của tác giả Kathryn VanSpanckeren, dịch giả

Lê Đình Sinh – Hồng Chương Ở chương 4 - Tiểu thuyết lãng mạn thời kỳ 1820-1860,

VanSpanckeren có 5 trang (104-108), giới thiệu về Poe như một tác gia văn học –

“Edgar Allan Poe (1809-1849)” Ngoài ra, chúng tôi tìm hiểu chuyên luận phê bình Edgar Allan Poe khát khao sáng tạo và hủy diệt (2009) của Jacques Cabau, bản dịch

của Khổng Đức - tập hợp nhiều bài viết khai thác Poe ở các khía cạnh đa dạng: cuộc đời, quan điểm lý luận về quá trình sáng tạo nghệ thuật, “chủ nghĩa duy mỹ và sức mạnh ý chí”, “một chút khái niệm vũ trụ của Poe”… Cách trình bày của Cabau linh hoạt, biến hóa, cung cấp một số thông tin thú vị về con người và tác phẩm của Poe, tuy nhiên chưa thực sự hệ thống, mạch lạc, do vậy khó nắm bắt hệ thống luận điểm

Tiếp cận tác phẩm của Poe từ nhiều góc tham chiếu khác nhau, bằng các phương

pháp khác nhau như, phương pháp văn bản, phân tâm tâm học v.v…, là hướng nghiên cứu của một số công trình: Phân tích theo phương pháp văn bản một truyện kể của Poe

của Roland Barthes, dịch từ bản tiếng Anh của Donald G Marshall, in trong Poe

Studies, tập 10, số 1, tháng 6 năm 1977 Chuyên luận trình bày một số căn cứ để phân

biệt phân tích cấu trúc [structural analysis] với phân tích văn bản [textual analysis],

thao tác hóa phương pháp phân tích theo văn bản, và ứng dụng lý thuyết đó để phân

tích một truyện ngắn cụ thể của Poe - Sự thật về vụ án Valdemar; Và bài nghiên cứu Nước và những giấc mơ trong công trình Phân tâm học về văn hóa nghệ thuật của

Gaston Bacherlard, do Đỗ Lai Thúy dịch và biên soạn (2000), khai thác ý nghĩa của một số biểu tượng trong tác phẩm của Poe

Chúng tôi cũng tham khảo công trình (gồm hai phần kết hợp trong một tập

sách) - Nghệ thuật thơ ca của Aristote (do Lê Đăng Bảng, Thành Thế Thái Bình, Đỗ Xuân Hà, Thành Thế Yên Báy dịch, Đoàn Tử Huyến hiệu đính) và Văn tâm điêu long

của Lưu Hiệp (Phan Ngọc dịch và giới thiệu) do Nhà xuất bản Văn học xuất bản

(1999), trong đó có quan niệm nổi tiếng của Aristote về vấn đề cốt truyện: “Phần đầu

là cái không tiếp theo cái khác, trái lại, theo qui luật tự nhiên, phải có cái gì tồn tại hoặc tiếp theo nó; phần cuối là cái mà theo tính tất yếu hay theo lẽ thường đều phải theo sau cái gì đó, và sau nó không còn cái khác tiếp theo; còn phần giữa là cái phải

tiếp sau cái khác và cái khác nữa lại đi theo sau nó Vậy, những cốt truyện được xây dựng một cách khéo léo phải theo những định nghĩa đó chứ không được tùy tiện bắt

đầu và kết thúc chỗ nào cũng được” [1,40] Ngoài ra, có bài Về cốt truyện của truyện

ngắn Pháp đương đại của tác giả Phạm Thị Thật trên website của Viện Văn học, trong

đó trình bày về sơ đồ cốt truyện chuẩn do các nhà nghiên cứu Pháp thiết lập, với ba thành phần rút gọn - tình thái đầu, quá trình biến đổi, tình thái cuối, và một số loại cốt truyện như cốt truyện hoàn chỉnh, cốt truyện phức hợp, cốt truyện thu nhỏ… Tham khảo quan niệm về cốt truyện của các nhà nghiên cứu nước ngoài kết hợp với các định nghĩa về cốt truyện của các nhà nghiên cứu Việt Nam giúp chúng tôi nắm rõ hơn về bản chất, đặc trưng loại hình cốt truyện, từ đó có sự vận dụng phù hợp trong việc nghiên cứu về loại hình cốt truyện của Edgar Poe

1.1.5 Các đề mục trong Từ điển

Các đề mục về Edgar Allan Poe trong các từ điển được tham khảo trong quá trình

thực hiện luận án, như: Edgar Allan Poe của Lê Huy Bắc trong Từ điển văn học trong nhà trường (2008), Pô của Nguyễn Đức Nam trong Từ điển văn học (2004), Poe, Edgar Allan trong Từ điển tác giả văn học và sân khấu nước ngoài, do Hữu Ngọc chủ

biên (1982)… Trong Từ điển tác giả văn học và sân khấu nước ngoài, ngoài phần giới

thiệu ngắn gọn về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác, cũng nêu rõ giá trị và sức ảnh hưởng to lớn của một số thể loại văn học mà Poe là người sáng lập cũng như hệ thống lý thuyết của Poe về truyện ngắn: “Những truyện trinh thám của P (Poe) có tất cả những yếu tố của truyện trinh thám hiện đại kiểu Doyle P được coi là người đưa ra lý luận về truyện ngắn hiện đại … Những quan điểm thẩm mỹ của P có ảnh hưởng đến Baudelaire và thơ tượng trưng Pháp” [99,360] Tham khảo các đề mục về Poe và tác phẩm của Poe giúp cho quá trình nghiên cứu về truyện ngắn của Poe được cụ thể, đúng hướng, hơn nữa, cũng gợi mở hướng nghiên cứu so sánh đối chiếu, làm rõ ảnh hưởng của quan niệm thẩm mỹ và nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Poe đối với truyện ngắn của nhiều nhà văn trên thế giới

Ngoài ra, các đề mục về truyện ngắn, cốt truyện, phương pháp sáng tác, phương pháp nghiên cứu văn học… trong các từ điển, các công trình nghiên cứu lý luận văn học, cũng được chúng tôi tham khảo để hiểu rõ các khái niệm liên quan đến thể loại

truyện ngắn và cốt truyện – đối tượng quan tâm chính của luận án Chẳng hạn, Từ điển

Thuật ngữ Văn học (1992) do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi chủ biên,

nêu định nghĩa về cốt truyện: “Hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư

tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình

thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [100,70], về truyện ngắn:

“Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của tr.ng (truyện ngắn) bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Tr.ng (truyện ngắn) được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ” [100,252-253] Có thể nhận thấy rõ, cách định nghĩa về thể loại truyện ngắn

trong Từ điển Thuật ngữ Văn học rất giống với quan niệm của Edgar Poe về thể loại

này, khi ông đề ra nguyên tắc về độ dài đích đáng “giới hạn trong một lần đọc” Ngoài

ra, chúng tôi cũng tham khảo đề mục về truyện ngắn, cốt truyện trong công trình Lý

luận Văn học (1985) của các nhà nghiên cứu Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa, Thành Thế Thái Bình, chương XIX-

Tác phẩm tự sự, mục III-Tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn [63,387-398], trong đó

nêu rõ: “Cốt truyện của truyện ngắn có thể là nổi bật, hấp dẫn, nhưng chức năng của nó

nói chung là để nhận ra một điều gì… Yếu tố có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của

truyện ngắn là chi tiết có dung lượng lớn và hành văn mang ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [63,398] Vận dụng lý thuyết này chúng tôi đã khảo sát, nghiên cứu kỹ về hệ thống các chi tiết trong cốt truyện kinh dị của Edgar Poe

1.2 Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh

Trong quá trình thực hiện luận án, chúng tôi tìm đọc một số tài liệu nghiên cứu bằng tiếng Anh

Về tác phẩm của Edgar Allan Poe, chúng tôi tham khảo công trình Complete Stories and Poems of Edgar Allan Poe (Toàn tập truyện và thơ của Edgar Allan Poe) của nhà xuất bản Bantam Doubleday, gồm 66 truyện và 55 bài thơ Căn cứ vào các tác phẩm nguyên bản trong tuyển tập này, chúng tôi đã làm những thống kê, so sánh về độ dài các truyện ngắn ở ba thể loại truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học

giả tưởng của Poe, qua đó làm rõ nguyên tắc về dung lượng hợp lý mà Poe đề ra trong

lý thuyết của mình Ngoài ra, chúng tôi tham khảo công trình 50 Great Short Stories

(50 truyện ngắn hay nhất) do Milton Crane tuyển chọn, Bantam Books xuất bản (1952), trong đó giới thiệu truyện The Masque of the Red Death (Mặt nạ tử thần đỏ)

của Edgar Poe

Về các công trình lý luận phê bình, chúng tôi đọc bài Twenty rules for writing detective stories (20 qui tắc viết truyện trinh thám) của Van Dine (1928) trên mạng internet, từ đó vận dụng để làm rõ sáng tạo của Poe trong kỹ thuật viết truyện trinh thám so với những qui tắc mà Van Dine đề ra

Ngoài ra có công trình Short Fiction – Classic and Contemporary (Truyện ngắn –

Cổ điển và Đương đại), tập 6 (2006), do Charles Bohner và Lyman Grant biên soạn và tuyển chọn Công trình này có sự kết hợp giữa lí luận về truyện ngắn và phần giới thiệu tác phẩm, gồm bảy phần: I Nhập môn truyện ngắn (Introduction to Short Fiction), II Đọc truyện ngắn (Reading Short Fiction), III Truyện ngắn (Short Fiction), IV Bối cảnh: Nhà văn viết truyện (Context: Writers on Writing), V Tiếp cận Truyện ngắn một cách phê phán (Aproaching Short Fiction Critically), VI Tiếp cận Truyện ngắn qua Phim (Aproaching Short Fiction Through Film), VII Viết về truyện ngắn (Writing

about Short Fiction) Đáng chú ý trong phần III, Truyện ngắn, tác giả đã dành 19 trang

(từ trang 935 đến trang 966) giới thiệu ngắn gọn về Edgar Poe và nguyên bản ba truyện

ngắn của ông Thùng rượu Amontillado (The Cask of Amontillado), Sự sụp đổ của ngôi

nhà Usher (The Fall of the House of Usher) và Lá thư bị mất (The Purloined Letter)

Công trình này cung cấp cho chúng tôi nền tảng lí luận về thể loại truyện ngắn, các yếu

tố cốt lõi của thể loại như chủ đề (theme), cốt truyện (plot), nhân vật (character), xung đột (conflict), bối cảnh (setting), ngôn ngữ (language), giọng điệu (tone), nhất là khái

niệm về cốt truyện – đối tượng nghiên cứu chính của luận án này, đồng thời cung cấp

ba nguyên bản truyện ngắn xuất sắc của Edgar Poe

Một số công trình nghiên cứu có phần giới thiệu về Edgar Allan Poe và tác phẩm của ông rất hữu ích đối với quá trình thực hiện luận án này, bởi vì tuy bài giới thiệu thường ngắn gọn, không đi sâu mà nhưng đã nêu lên một số nhận xét về con người, cuộc đời của Poe, một số khía cạnh trong truyện của Poe, nhất là đã định vị Edgar Poe ở một giai đoạn văn học cụ thể trong lịch sử văn học Mỹ, như phần giới thiệu Edgar Allan Poe (1809-1849) trong công trình The Norton Anthology of American Literature (Hợp tuyển

văn học Mỹ Norton) do Nina Baym tuyển chọn (1989) Đây là công trình nghiên cứu tổng quan về lịch sử văn học Hoa Kỳ rất dày dặn (2930 trang), giới thiệu các tác giả tác phẩm tiêu biểu từ thế kỷ XV thời điểm Columbus tìm ra châu Mỹ và thực hiện những chuyến khám khá vùng đất mới đến giai đoạn văn học Mỹ hiện đại thế kỷ XX Edgar

Poe và một số tác phẩm tiêu biểu của ông đã được giới thiệu trong phần Văn học Mỹ

1820-1865 (American Literature 1820-1865), từ trang 694 đến trang 756, trong đó ngoài

một số bài thơ như Con quạ (The Raven), Gửi Helen (To Helen), Annabel Lee… thì tiểu luận Triết lý về soạn tác (The Philosophy of Composition) và năm truyện ngắn của

Edgar Poe cũng được giới thiệu nguyên bản (Ligeia,The Fall of the House of Usher, The Tell-Tale Heart, The Purloined Letter, The Cask of Amontillado)

Trong phần giới thiệu của công trình Edgar Allan Poe - The Fall of the House of

Usher and other Tales (Edgar Allan Poe - Sự sụp đổ của ngôi nhà Usher và những câu chuyện khác) của Stephen Marlowe - nhà văn từng dày công tìm hiểu về con người

cuộc đời và sự nghiệp của Edgar Poe, tác giả của tiểu thuyết Ngọn hải đăng ở nơi tận

cùng thế giới (The Lighthouse at the End of the World), viết về những câu chuyện có thật hoặc được thêu dệt xung quanh cuộc đời của Edgar Allan Poe, S.Marlowe đã dành khoảng 10 trang giới thiệu về Edgar Poe và truyện của ông, trong đó ông khẳng định

vai trò tiên phong của Poe: “Edgar Poe không đơn thuần là cha đẻ của truyện trinh thám, hay, cũng với vai trò như vậy, của truyện khoa học giả tưởng và truyện kinh dị” [152,10] 1, khẳng định thành công của nhân vật nhà thám tử anh tài Dupin của Poe –

“Dupin chỉ xuất hiện trong ba truyện Nhưng tính cách anh ta quá chân thực, sức ảnh hưởng của anh ta quá mạnh, đến mức ta hi vọng anh ta vẫn đang chờ đợi một vụ án mới – trong bóng tối, tất nhiên, tại ngôi nhà số 33, phố Dunôt, Faubourg, St Germain, Paris” [152,12] 2, đồng thời S.Marlowe nêu rõ ảnh hưởng mạnh mẽ đáng kinh ngạc của Poe đối với kỹ thuật viết truyện trinh thám của các nhà văn nổi tiếng Conan Doyle hay Stevenson: “Bất cứ ai đọc “Lá thư bị mất”, tiếp đó đọc truyện ngắn đầu tiên về Holmes, “Một vụ rắc rối ở Bohemia”, đều sẽ kinh ngạc bởi mức độ tương đồng Conan Doyle tạo ra phương pháp và tính cách của Holmes theo khuôn mẫu truyện trinh thám của Poe, mượn cốt truyện và lối trần thuật của ông, bắt chước các chủ đề (…) “Con cánh cam vàng”, một câu chuyện phiêu lưu, trinh thám, về kho vàng được chôn giấu, cũng đã truyền cảm hứng để Stevenson viết “Đảo giấu vàng”… [152,13]3

1 “Edgar Poe was much more than the father of detective story – or, for that matter, of science

fiction and of tales of horror” [Edgar Allan Poe – The Fall of the House of Usher and other

Tales, pp.10]

2 Dupin appeared in just three stories But so real was his character, so dominating his influence, that one expects him still to be awaiting the arrival of a new case – in the dark, of

course – at No.33, rue Dunôt, Faubourg, St Germain, Paris [Edgar Allan Poe – The Fall of

the House of Usher and other Tales, pp.12]

3 Anyone who reads “The purloined letter”, followed by the first Holmes short story, “A Scandal in Bohemia”, will be struck by the extend of parallels Conan Doyle modeled Holmes’ methods and character on Poe’s detective, borrowed his plot and narrative devices, echoed his themes… “The Gold Bug”, a tale of adventure, detection, and buried treasure, from which

Trong công trình Outline of American Literature, chương 4, giai đoạn lãng mạn

1820 – 1860 văn xuôi, cũng có phần giới thiệu ngắn gọn nhưng đáng chú ý về Edgar Allan Poe: “Edgar Allan Poe, người miền Nam, người chia sẻ với Melville cái nhìn siêu hình đen tối, pha trộn các yếu tố hiện thực, giễu nhại và hài hước Ông đã làm mới thể loại truyện ngắn và sáng tạo ra loại truyện trinh thám Nhiều truyện của ông dự báo thể loại truyện khoa học giả tưởng, truyện kinh dị và truyện kỳ ảo rất phổ biến ngày nay [154,40-41] 4 Phần giới thiệu chỉ hơn dài hai trang này đã nêu ngắn gọn về quan niệm mỹ học rất độc đáo của Poe, đề cao cái lạ và cái đẹp: “Poe tin rằng sự kỳ lạ là thành tố thiết yếu của cái đẹp, và sáng tác của ông thường rất kỳ lạ (…) Những căn phòng khuất kín tiết lộ về những thư phòng cổ, những tác phẩm nghệ thuật kỳ lạ, và những đồ vật phương đông phong phú Các nhà quí tộc chơi nhạc hoặc đọc những cuốn sách cổ và chìm đắm vào những bi kịch, phần nhiều là cái chết của những người thân yêu” [154,41] 5, chỉ ra đặc điểm nổi bật của truyện Edgar Poe, căn nguyên sự thành công của “huyền thoại Edgar Poe” trong văn học của châu Âu đặc biệt là ở nước Pháp:

Stevenson drew inspiration for his “Treasure Island” [Edgar Allan Poe – The Fall of the

House of Usher and other Tales, pp.13]

4 Edgar Allan Poe, a southerner, shared with Meville a darkly metaphysical vision mixed with elements of realism, parody, and burlesque He refined the short story genre and invented detective fiction Many of his stories prefigure the genres of science fiction, horror, and

fantasy so popular today [Outline of American Literature, pp 40-41]

5 Poe believed that strangeness was an essential ingredient of beauty, and his writing is often exotic (…) The hidden rooms reveal ancient libraries, strange art works, and eclectic oriental objects The aristocrats play musical instruments or read ancient books while they brood on

tragedies, often the death of loved ones [Outline of American Literature, pp.41]

“Sự kết hợp yếu tố suy đồi và yếu tố lãng mạn nguyên thủy của Poe vô cùng hấp dẫn người châu Âu, đặc biệt đối với các nhà thơ Pháp Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire, Paul Valéry, và Arthur Rimbaud Nhưng Poe không phải không có chất

Mỹ, cho dù các nhà quí tộc của ông chán ghét nền dân chủ, ưa thích yếu tố ngoại quốc

và các chủ đề phi nhân tính” [154,42] 6

Trong công trình The Art of the Short Story - 52 Great Authors, Their Best Short

Fiction, and Their Insights on Writing (Nghệ thuật của Truyện ngắn - 52 tác giả vĩ đại, Những truyện ngắn hay nhất của họ và quan niệm của họ về nghề viết, 2006), dày 926trang của Dana Gioia và R.S.Gwynn, có 18 trang (từ trang 707 đến trang 725) giới thiệu ngắn gọn về tiểu sử của Edgar Poe và nguyên bản hai truyện ngắn của ông - The

Fall of the House of Usher (Sự sụp đổ của ngôi nhà Usher) và The Tell- Tale Heart (Trái tim mách bảo), đặc biệt có bài The Tale and Its Effect (Chuyện kể và hiệu ứng của nó) viết năm 1842 của Poe trích trong bài Phê bình cuốn Những câu chuyện được

kể hai lần của Nathaniel Hawthorne Những cống hiến to lớn của Edgar Poe với vai trò nhà sáng lập các thể loại văn học và đề ra các nguyên tắc về sáng tác, phê bình được tác giả nêu rõ: “Thơ ca và truyện ngắn của Poe có ảnh hưởng đến nhiều nhà văn như Charles Baudelaire và Stephen King Ông trước hết được công nhận bởi những cống hiến đầu tiên đối với các thể loại như truyện khoa học giả tưởng, truyện kinh dị, và, quan trọng nhất, truyện trinh thám, thể loại mà ông được công nhận là người phát minh

ra Arthur Conan Doyle chắc chắn không thể tạo ra một Sherlock Holmes nếu không có nguyên mẫu trước đó là nhà thám tử người Paris của Poe, C.Auguste Dupin Cống hiến

6 Poe’s combination of decadence and romantic primitivism appealed enormously to Europeans, particularly to the French poets Stéphane Mallarmé, Charles Baudelaire, Paul Valéry, and Arthur Rimbaud But Poe is not un-American, despite his aristocratic disgust with

democracy, preference for the exotic, and themes of dehumanization [Outline of American

Literature, pp.42]

lâu dài nhất của Poe đối với sự phát triển của truyện ngắn, tuy nhiên, có thể tìm thấy

trong các bài phê bình của ông Trong một bài phê bình nổi tiếng về cuốn Những câu

chuyện được kể hai lần của Nathaniel Hawthorne, ông lần đầu tiên trình bày một cách

hệ thống “Triết lý về soạn tác” của mình…” 7[164,707]

Ngoài ra, một tư liệu tham khảo nữa cho luận án là công trình The Edgar Allan Poe Review (2009), trích kỷ yếu Hội thảo quốc tế lần thứ ba về Edgar Allan Poe, do Hội nghiên cứu về Edgar Allan Poe tổ chức tại Philadelphia, trong đó tập hợp các bài tiểu luận, các bài phê bình của các chuyên gia trên thế giới giới thiệu tổng quan về Edgar Allan Poe, đặc biệt có tên tham luận Edgar Allan Poe in Vietnam (Edgar Allan

Poe ở Viet Nam) của Hoàng Kim Oanh, đến từ Đại học Sài Gòn, Việt Nam Một số ý kiến về hướng tiếp cận tác phẩm của Edgar Poe cũng như ảnh hưởng của Poe ở các thể loại mà Poe được coi là người sáng lập, của các chuyên gia nước ngoài rất đáng quan tâm, chẳng hạn, nhà nghiên cứu Mary McCleary, Đại học Masachusetts (Boston) có

bài Lá thư bị mất của Poe như là tiền thân của những chuyện bí ẩn của Arthur Conan

Doyle (Poe’s The Purloined Letter as Precursor to the Mysteries of Arthur Conan Doyle), trong đó tác giả cho rằng: “Trong truyện ngắn của ông (Poe), Lá thư bị mất,

ảnh hưởng của cách miêu tả nhân vật đặc biệt của Poe, lối kể chuyện, và tổ chức cốt

7 Poe’s poetry and short fiction have influenced writers as diverse as Charles Baudelaire and Stephen King He should first be credited for his early contributions to such genres as science fiction, the horror tale, and, most importantly, the detective story, which he is generally credited with having invented Arthur Conan Doyle probably could not have created Sherlock Holmes without the prior example of Poe’s Parisian sleuth, C.Auguste Dupin Poe’s most enduring contribution to the development of the short story, however, can be found in his criticism In a famous review of Nathaniel Hawthorne’s Twice – Told Tale, he first formulated his “philosophy

of composition” [The Art of the Short Story - 52 Great Authors, Their Best Short Fiction, and

Their Insights on Writing, pp 707]

truyện có thể thấy rõ trong các tác phẩm của một nhà văn giai đoạn cuối thế kỷ XIX,

Sir Arthur Conan Doyle” [166,108]8

Không chỉ có ảnh hưởng lớn trong đời sống văn học, Edgar Poe với cuộc đời nhiều

bí ẩn và những truyện ngắn kinh điển đã thực sự trở thành một hiện tượng có sức hấp dẫn lớn đối với nền văn hóa đại chúng Hoa Kỳ, đó là nội dung chính của bài Poe and

Popular Cultur e (Poe và nền văn hóa đại chúng) của Mark Neimeyer (2002) trong tạp chí nghiên cứu của trường Đại học Cambridge Bài viết cung cấp một số tư liệu về tầm ảnh hưởng của Edgar Poe, việc vận dụng, khai thác “hiện tượng Edgar Poe” trong mọi lĩnh vực của xã hội nước Mỹ hiện đại, qua đó làm rõ hơn về tài năng của Poe và giá trị vượt thời gian của các tác phẩm của ông

Ngoài các tài liệu bằng tiếng Anh giới thiệu về Edgar Poe, con người cuộc đời và

các tác phẩm của ông, chúng tôi còn đọc tham khảo các định nghĩa: Horror Fiction, Gothic fiction, Detective Fiction, Science Fiction, General Introduction to Science Fiction, Definition of symbol in English , Oxford Dictionaries (định nghĩa về truyện kinh

dị, văn học Gothic, truyện trinh thám, truyện khoa học giả tưởng, giới thuyết về truyện khoa học giả tưởng, định nghĩa về biểu tượng bằng tiếng Anh trong Từ điển Oxford), trên các website bằng tiếng Anh để hiểu rõ hơn về bản chất của các thể loại văn học nói trên

Chúng tôi cũng tìm hiểu tiểu sử của các nhà văn Stephen King, Agatha Christie,

Jules Verne, Herbert George Wells… trong các tài liệu tiếng Anh và nguyên bản truyện ngắn The Cat from Hell (Con mèo đến từ địa ngục) của Stephen King, từ đó vận dụng

phương pháp so sánh đối chiếu để làm rõ dấu ấn kỹ thuật viết truyện ngắn của Poe trong

8 In his short story, “The Purloined Letter”, the influence of Poe’s distinctive character

descriptions, narrative devices, and plot development can be clearly seen on the works of the late nineteenth-century writer, Sir Arthur Conan Doyle” [The Edgar Allan Poe Review, pp.108]

truyện của các nhà văn trên…

Một số nhận xét sơ bộ về các tài liệu, công trình nghiên cứu về Edgar Allan Poe bằng tiếng Việt và tiếng Anh

Trong sự nghiệp sáng tác của Poe, gồm thơ, truyện ngắn và tiểu luận, căn cứ vào

các số liệu thống kê về Poe và tác phẩm của ông trên Cyberspace, “các bài thơ của Poe phổ biến hơn truyện của ông” [144,90] Tuy nhiên, ở Việt Nam thì tình hình ngược lại: truyện ngắn của Poe là thể loại được quan tâm nhiều nhất Từ 1987 đến 2009, truyện ngắn của Poe có tới 136 lượt dịch, trong khi đó chỉ có 4 bài thơ và 1 tiểu luận được dịch [85, 85]

Trong thể loại truyện ngắn, truyện trinh thám và nhất là truyện kinh dị của Poe được các nhà phê bình Việt Nam quan tâm nhiều, trong khi đó truyện khoa học giả

tưởng là mảng hoàn toàn bỏ trống Tuy nhiên, theo chúng tôi, truyện khoa học giả tưởng cũng là một cống hiến quan trọng của Poe, với tư cách là “người đặt nền móng” Hơn nữa, chính truyện khoa học giả tưởng là nơi Poe có thể thỏa sức bộc lộ năng lực tưởng tượng phong phú, tư duy duy lý, khoa học, chặt chẽ, khả năng tư biện luận sắc sảo – đặc thù của tư duy Poe, một yếu tố quyết định các thao tác sáng tạo của ông

Ngoài ra, chúng tôi nhận thấy, trong các công trình nghiên cứu về truyện kinh dị

và truyện trinh thám của Poe tại Việt Nam, các tác giả mới chủ yếu khai thác về nhân

vật, chủ đề, cách kể chuyện, người kể chuyện, mà chưa nghiên cứu sâu về kỹ thuật xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn của Poe, mặc dù có nêu và phân tích quan niệm của

Poe về truyện ngắn Do vậy, với đề tài luận án Nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe, chúng tôi hy vọng bổ sung và đưa ra một cách tiếp cận khác về phương diện kỹ thuật viết truyện ngắn của Poe, qua đó, làm đa dạng hơn các hướng tiếp cận, nghiên cứu thể loại truyện ngắn của Poe

1.3 Những vấn đề luận án tập trung nghiên cứu giải quyết

1.3.1 Khảo sát lý luận về cốt truyện: Phân tích lý thuyết của Poe về cốt truyện, qua đó làm rõ những đặc trưng cơ bản trong kỹ thuật xây dựng cốt truyện trong truyện ngắn cũng như đặc trưng tư duy sáng tạo của Poe

1.3.2 Khảo sát nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Poe ở ba thể loại điển hình (truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng)

1.3.3 Làm rõ ảnh hưởng của kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Poe đối với sáng tác của một số nhà văn trên thế giới, trong đó có Việt Nam, vai trò của Poe đối với quá trình hiện đại hóa nền văn học Hoa Kỳ và văn học thế giới

1.3.4 Việc giải quyết thành công những nhiệm vụ nêu trên, một cách gián tiếp, cũng giúp cho việc lựa chọn phương pháp giảng dạy truyện ngắn của Poe nói riêng và tác phẩm tự sự nói chung

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN KINH DỊ CỦA EDGAR ALLAN POE

2.1 TRUYỆN KINH DỊ VÀ LOẠI HÌNH CỐT TRUYỆN KINH DỊ CỦA POE

2.1.1 Truyện kinh dị và công thức cốt truyện kinh dị của Poe

2.1.1.1 Truyện kinh dị và truyện kinh dị của Poe

Truyện kinh dị là một thể loại văn học có chủ định hoặc có khả năng gây nên ở người đọc nỗi sợ hãi do các yếu tố siêu nhiên hoặc tự nhiên Ở Phương Tây, thể loại này xuất hiện từ thời cổ đại, phát triển mạnh vào đến thế kỷ 18, nhấn mạnh vào “nỗi sợ

hãi Gothic” và được đánh dấu bởi tác phẩm Lâu đài Otranto (The Castle of Otranto, 1764) của Horace Walpole Tiếp đó là loạt truyện ấn tượng như Vathek (1786) của William Beckford, Những bí ẩn của Udolpho (The Mysteries of Udolpho,1794), Người

Ý (The Italian, 1797) của Ann Radcliffe, và Nhà sư (The Monk, 1796) của Matthew Lewis Truyền thống Gothic tiếp tục trong thế kỷ 19, với các tác phẩm Frankenstein (1818) của Mary Shelley, Trường hợp kỳ lạ của bác sĩ Jekyll và Ông Hyde (1886) của Robert Louis Stevenson, Bức chân dung của Dorian Gray (1890) của Oscar Wilde, Dracula (1897) của Bram Stoker, và nhất là những truyện ngắn kinh dị của Edgar Allan Poe Trong thế kỷ 20, sáng tác truyện kinh dị là lựa chọn của một số nhà văn nổi tiếng như H.P Lovecraft, M.R James, và Stephen King – một trong những nhà văn viết truyện kinh dị hiện đại nổi tiếng nhất

Đặc trưng nổi bật của truyện kinh dị là gây nên ở người đọc phản ứng tâm lý sợ hãi mãnh liệt mang tính bản thể, bởi “tình cảm cổ xưa nhất và mạnh mẽ nhất của loài người là nỗi sợ hãi, và nỗi sợ hãi cổ xưa nhất và mạnh mẽ nhất là sợ cái gì không biết” [146] Để tạo phản ứng sợ hãi, nhiều kỹ thuật khác nhau được các nhà văn kinh dị sử dụng (hồn ma, bóng quỷ, xác ướp sống lại, những tên sát nhân giết người hàng loạt, những bệnh nhân mắc chứng rối loạn tâm thần…)

Trong sự nghiệp sáng tác của Poe, truyện kinh dị so với các thể loại khác như truyện trinh thám, truyện khoa học giả tưởng, chiếm số lượng nhiều nhất Trong

Toàn tập truyện và thơ của Edgar Allan Poe (Complete Stories and Poems of Edgar Allan Poe), tác phẩm văn xuôi của Poe được phân loại thành bốn nhóm: 1) Các truyện

kể huyền bí và kinh dị; 2) Loại truyện hài hước và giễu nhại; 3) Những chuyến bay và những chuyện hoang đường; 4) Truyện kể của A Gordon Pym đến từ Nantucket [157]