Bước đầu tìm hiểu về phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc phân môn tập đọc chương trình tiếng việt lớp 4

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC ********* LƯU THỊ KIM NHÀI BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VỀ PHÉP ĐIỆP VÀ PHÉP LẶP TRONG CÁC BÀI THƠ THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

*********

LƯU THỊ KIM NHÀI

BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VỀ PHÉP ĐIỆP VÀ PHÉP LẶP TRONG CÁC BÀI THƠ THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC

CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên nghành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Giáo viên hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thu Trang

Hà Nôi, tháng 5 năm 2011

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ở bậc Tiểu học, môn Tiếng Việt có nhiệm vụ rèn cho học sinh các kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết để giao tiếp trong mọi lứa tuổi Thông qua việc học môn Tiếng Việt các em sẽ được cung cấp những kiến thức về Tiếng Việt, về văn hoá của đất nước Việt Nam và các nước trên toàn thế giới Dạy Tiếng Việt còn có nghĩa là bồi dưỡng cho các em tình yêu Tiếng Việt, hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng và giàu đẹp của Tiếng Việt, đồng thời góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam mới - con người Việt Nam

xã hội chủ nghĩa có đạo đức, tri thức, năng động và sáng tạo

Hiện nay, các môn học ở bậc Tiểu học nói chung và môn Tiếng Việt nói riêng đều được xây dựng theo quan điểm tích hợp Cảm thụ văn học ở Tiểu học là một vấn đề được các thầy cô giáo quan tâm Việc hình thành và rèn luyện kĩ năng cảm thụ thơ văn cho học sinh bậc Tiểu học cũng có ý nghĩa là giúp các em cảm nhận được cái hay, cái đẹp qua từng bài Tập đọc trong sách giáo khoa

Tuy nhiên, trong nhà trường Tiểu học lâu nay, khi phân tích, bình giá thơ, giáo viên và học sinh thường ít chú ý đến phân tích các biện pháp tu từ Đây là một thiếu sót đáng được chúng ta quan tâm Mỗi biện pháp tu từ đều

tạo nên giá trị riêng, trong đó phép điệp và phép lặp là một trong những

biện pháp quan trọng trong việc giúp cho học sinh Tiểu học có được ấn tượng mạnh mẽ, gợi ra những xúc cảm về nội dung cũng như ý nghĩa của bài thơ So với chương trình cũ, chương trình Tiếng Việt sau năm 2000 đã chú ý đưa vào nội dung giảng dạy các biện pháp từ từ, bao gồm cả phép điệp và phép lặp theo cả hai hướng cung cấp lý thuyết và luyện tập kĩ năng phân tích cảm thụ, từ đó học sinh dễ hiểu những bài Tập đọc hơn Phục vụ nhiệm vụ

này, các bài thơ sử dụng phép điệp và phép lặp được tuyển chọn đưa vào chương trình khá nhiều

Từ những đặc điểm trên, tôi thấy rằng việc lựa chọn đối tượng nghiên cứu là phép điệp và phép lặp trong các bài thơ viết cho thiếu nhi trong chương trình Tiểu học là cần thiết, không chỉ để khẳng định một vấn đề lý thuyết mà còn là một cách tiếp cận chương trình sách giáo khoa chuẩn bị cho việc giảng dạy sau này của bản thân ở trường Tiểu học

Chính vì những lý do nêu trên, tôi quyết định lựa chọn đề tài “Bước

đầu tìm hiểu về phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4” để nghiên cứu

1.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.2.1 Lịch sử nghiên cứu lý thuyết về phép điệp và phép lặp

Ở cuốn “Phong cách học Tiếng Việt” (Nxb GD, 1998) tác giả Đinh

Trọng Lạc đã đề cập đến phép điệp theo hướng xét các phương diện sử dụng:

- Phương diện tu từ

- Phương diện ngữ âm

- Phương diện cú pháp

1.2.2 Góc độ phân tích, cảm thụ văn học

a Nhằm trau dồi khả năng cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học, tác

giả Trần Mạnh Hưởng trong cuốn “Luyện tập về cảm thụ văn học ở Tiểu

học” đưa ra các dạng bài tập nhằm giúp học sinh tìm hiểu và vận dụng một

số biện pháp tu từ gần gũi, trong đó có phép điệp và phép lặp bao gồm năm dạng bài tập về cảm thụ tu từ:

a.1 Bài tập về tìm hiểu tác dụng của cách dùng từ, đặt câu sinh động a.2 Bài tập phát hiện những hình ảnh chi tiết có giá trị gợi tả

a.3 Bài tập tìm hiểu và vận dụng một số biên pháp tu từ gần gũi quen

thuộc với các em: nhân hoá, so sánh, phép điệp, phép lặp,…

a.4 Bài tập về đọc diễn cảm có sáng tạo

a.5 Bài tập về bộc lộ cảm thụ văn học qua viết văn

b Tác giả Đinh Trọng Lạc đã biên soạn cuốn “Vẻ đẹp của ngôn ngữ văn học qua các bài tập đọc lớp 4, 5” (Nxb Giáo dục, 1999) Cuốn sách đã

dành một số trang để nói về phép điệp và phép lặp cũng như đưa ra một số hình thức, dạng bài tập giúp học sinh cảm thụ cái hay, cái đẹp của các bài văn, bài thơ có sử dụng hai biện pháp này

Hình thức 1: Tác giả đi vào phân tích các bài thơ có sử dụng phép điệp

và phép lặp để các em thấy được cái hay, cái đẹp nhờ sử dụng phép điệp và phép lặp - cảm thụ bài thơ

Hình thức 2: Tác giả đưa ra các bài tập cụ thể để các em hoàn thành,

d Cuốn “300 bài tập phong cách học” (Nxb GD, 1999) của tác giả

Đinh Trọng Lạc với mục đích rèn luyện kĩ năng cảm thụ và phân tích được cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ đã đưa ra hệ thống các bài tập trong đó có các bài tập về cảm thụ, phân tích cái hay, cái đẹp của việc sử dụng các biện pháp

tu từ ngữ nghĩa (43 bài) nói chung và phép điệp, phép lặp nói riêng Dạng bài tập chủ yếu là phân tích giá trị nghệ thuật, tìm ra cái hay, cái đẹp trong thơ văn

Như vậy ở góc độ cảm thụ văn học, phép điệp và phép lặp được tác giả nhắc tới và đi sâu vào phân tích, khai thác ở nhiều khía cạnh khác nhau

Tuy nhiên, các tác giả mới dừng lại ở các hiện tượng đơn lẻ, mỗi tác giả chỉ đưa ra một số bài tập, hướng cảm thụ riêng mà chưa có hệ thống nhất định

1.2.3 Góc độ luyện tập, thực hành và vận dụng làm văn

Khi nói về bí quyết viết văn của học sinh, có lần nhà thơ Trần Đăng

Khoa phát biểu: “Học sinh phải được viết bằng chính những ấn tượng của

mình thì mới hay” Chính vì vậy mà trong cuốn “Văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả ở Tiểu học” (Nxb GD, 2002) với mục đích tạo ấn

tượng, đồng thời hướng dẫn học sinh viết văn, tác giả Nguyễn Trí đã đề cập rất tỉ mỉ đến vấn đề sử dụng các biên pháp tu từ trong đó có phép điệp và phép lặp

Qua việc phân tích tài liệu của nhà nghiên cứu, chúng tôi thấy rằng các

ví dụ để minh hoạ cho lí thuyết hay để phân tích, cảm thụ các tác giả đều tập trung lấy ví dụ trong thơ thiếu nhi, đặc biệt là các bài thơ trong sách giáo khoa Tiếng Việt Tiểu học

Để có một cái nhìn hệ thống và khai thác triệt để, hiệu quả phép điệp

và phép lặp trong thơ thiếu nhi, đặc biệt là các bài thơ chọn giảng dạy trong chương trình Sách giáo khoa Tiếng Việt sau năm 2000, chúng tôi chọn đề tài

“Bước đầu tìm hiểu về phép điệp và phép lặp qua các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4”

Với đề tài này, tôi hy vọng đóng góp thêm một tiếng nói khẳng định vị

trí cũng như hiệu quả nghệ thuật của phép điệp và phép lặp trong thơ viết

cho thiếu nhi nói chung, thơ trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học nói riêng Kết quả thống kê, phân tích của đề tài sẽ là tư liệu cần thiết cho việc giảng dạy sau này

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu, tôi chọn đối tượng nghiên cứu

của đề tài là phép điệp và phép lặp trong các bài Thơ thuộc phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4

1.4 Phạm vi nghiên cứu

Cũng do giới hạn thời gian, chúng tôi chỉ thống kê phép điệp và phép lặp trong các văn bản thơ thuộc phân môn Tập đọc Sách giáo khoa Tiếng Việt 4 Chúng tôi không thống kê phép điệp và phép lặp trong các văn bản văn xuôi ở sách giáo khoa Tiếng Việt 4

1.5 Mục đích nghiên cứu

Đề tài của chúng tôi sẽ tìm hiểu phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4 (chương trình Tiếng Việt sau năm 2000)

1.6 Phương pháp nghiên cứu

- Thống kê, phân loại

- Phân tích tu từ học

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp tổng hợp, khái quát

- Phương pháp nhận xét kết quả thống kê

- Phương pháp phân tích kết quả thống kê

1.7 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận tốt nghiệp của chúng tôi có cấu trúc như sau:

Mở đầu

Nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 2: Sự thể hiện của phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4

Chương 3: Hướng dẫn học sinh học và vận dụng phép điệp và phép lặp trong chương trình Tiếng Việt lớp 4

Kết luận

Tài liệu tham khảo

Chương 1

Cơ sở lí luận

Đề tài xác định cơ sở lí luận gồm những nội dung như đặc trưng tâm lí lứa tuổi Tiểu học, việc nhận biết và sử dụng phép điệp và phép lặp Ngoài ra, chúng tôi tập trung xem xét cơ sở ngôn ngữ học của đề tài

1.1 Cơ sở tâm lí học

Như chúng ta đã biết, ngôn ngữ là thứ công cụ có giá trị, có tác dụng

vô cùng to lớn Nó có thể dùng để biểu đạt tất cả những gì mà con người nghĩ ra, nhìn thấy, biết được những vật thể vô cùng rộng lớn, từ những thực thể vật chất đến những giá trị tinh thần trừu tượng mà các giác quan của con người không thể với tới được Một công cụ mà tính năng có những nét kì diệu như thế phải là một bộ máy, một cơ chế hết sức tinh xảo, phức tạp Cho nên, học để nắm được ngôn ngữ, cho dù với yêu cầu đặt ra ở mức trung bình cũng không phải chuyện một sớm, một chiều có thể giải quyết ngay được

Mặt khác, ngôn ngữ còn là công cụ để hiện thực hoá tư duy Ngôn ngữ

và tư duy có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau Người có tư duy tốt sẽ nói năng mạch lạc, trôi chảy Nếu trau dồi ngôn ngữ tỉ

mỉ, chu đáo thì sẽ tạo điều kiện cho tư duy phát triển tốt Vì thế, hoàn thành tốt nhiệm vụ phát triển tư duy cho học sinh thì phải tổ chức tốt việc rèn luyện ngôn ngữ

Tuy nhiên việc tiếp cận ngôn ngữ nói chung và tiếp cận Tiếng Việt (tiếng mẹ đẻ) nói riêng ở các lứa tuổi khác nhau đều bị chi phối bởi sự phát triển tâm lí lứa tuổi Chính vì vậy, dạy học biện pháp tu từ trong Tiếng Việt nói chung, phép điệp và phép lặp nói riêng cũng cần phải chú ý đến đặc điểm

tâm lí của học sinh để đối chiếu theo đó mà có các phương huớng và phương pháp, biện pháp thích hợp

Trẻ em là sự kết tinh của thời đại dân tộc Và trẻ em ngày nay chỉ có thể phát triển được thông qua giáo dục và bằng giáo dục nhà trường Trong trường Tiểu học, học sinh có độ tuổi từ 6 đến 11 tuổi Đây là giai đoạn phát triển nhân cách, đặc biệt, các em rất giàu trí tưởng tượng, tư duy cụ thể phát triển, ham thích sáng tạo và rất hồn nhiên trong việc học các phân môn của môn Tiếng Việt

Đặc điểm tình cảm của học sinh Tiểu học rất phát triển Các em thường biểu hiện cảm xúc trong khi tri giác trực tiếp với các sự vật, hiện tượng Những hiểu biết mới trong học tập mà các em lĩnh hội được thường làm cho các em rất hưng phấn Những chi tiết khô khan, không có điểm nhấn rất khó gây trong các em những cảm xúc tích cực, phép điệp và phép lặp giúp có tác dụng nhấn mạnh, tạo ra những cảm xúc, lôi cuốn các em vào đối tượng cần tìm hiểu

Nắm được đặc điểm tâm lí lứa tuổi trên sẽ giúp người dạy lựa chọn được phương pháp dạy hiệu quả

1.2 Những hiểu biết chung về phép điệp và phép lặp

1.2.1 Phép điệp

1.2.1.1 Khái niệm phép điệp

Là biện pháp lặp lại một hay nhiều lần những từ, ngữ, âm, vần, thanh hay cú pháp nhằm mục đích mở rộng nghĩa, gây ấn tượng mạnh hoặc gợi ra những xác cảm trong lòng người đọc, người nghe

1.2.1.2 Phân loại phép điệp

Tuỳ theo từng phương diện được xem xét, tác giả Đinh Trọng Lạc

trong cuốn “99 phương tiện và biện pháp tu từ” chia phép điệp thành

những loại sau đây

a Xét theo phương diện tu từ cú pháp, có những loại sau

a.1 Điệp ngữ

Là lặp lại có ý thức những từ ngữ nhằm mục đích nhấn mạnh hoặc gợi

ra những xúc cảm trong lòng người đọc, người nghe

Điệp ngữ có cơ sở lí luận là quy luật tâm lí: một vật kích thích, xuất hiện nhiều lần sẽ làm người ta chú ý

Căn cứ vào tính chất của tổ chức cấu trúc, điệp ngữ được chia làm nhiều dạng:

+ Điệp ngữ nối tiếp: là dạng điệp ngữ trong đó những từ ngữ được lặp

lại trực tiếp đứng bên nhau nhằm tạo nên ấn tượng mới mẻ có tính chất tăng tiến:

Ví dụ:

Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công

(Hồ Chí Minh)

+ Điệp ngữ ngắt quãng: là dạng điệp ngữ trong đó những từ ngữ được

lặp lại đứng cách xa nhau nhằm gây một ấn tương nổi bật và có tác dụng âm nhạc rất cao

Ví dụ:

Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả cây già

Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn thét núi Với khi thét khúc trường ca dữ dội

Ta bước chân lên dõng dạc đường hoàng

(Thế Lữ)

+ Điệp vòng tròn là một dạng điệp ngữ có tác dụng tu từ lớn, chữ cuối

câu được láy lại thành chữ đầu câu sau và cứ thế làm cho câu văn, câu thơ liền nhau như đợt sóng

Ví dụ:

Cùng trông mà lại cùng chẳng thấy

Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu Ngàn dâu xanh ngắt một màu

Lòng chàng, ý thiếp ai sầu hơn ai

Trùng điệp cú pháp là sự đi chệch khỏi chuẩn mực cú pháp, thay đổi cấu trúc bình thường của câu và bằng cách đó tạo nên hiệu lực tu từ

Ví dụ:

Tôi nom cái cười ấy nó mới chua chát làm sao

(Nguyễn Công Hoan)

b Xét theo phương diện tu từ ngữ âm, văn tự, có những loại sau: b.1 Điệp phụ âm đầu

Là biện pháp tu từ ngữ âm, trong đó người ta cố ý tạo ra sự trùng điệp

về âm hưởng bằng cách lặp lại phụ âm đầu, nhằm mục đích tăng tính tạo hình và diễn cảm cho những câu thơ

Ví dụ:

Làn ao lóng lánh bóng trăng loe

(Nguyễn Khuyến)

b.2 Điệp vần

Là biện pháp tu từ ngữ âm trong đó, người ta tạo ra sự trùng điệp về

âm hưởng bằng cách lặp lại những âm tiết có phần vần giống nhằm mục đích tăng tính biểu cảm, tăng tính nhạc của câu thơ

Ví dụ:

Lá bàng đang đỏ ngọn cây Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời

(Tố Hữu)

b.3 Điệp thanh

Là biện pháp tu từ ngữ âm, trong đó người ta cố ý tạo ra sự trùng điệp

về âm hưởng bằng cách lặp lại thanh điệu, thường là cùng thuộc nhóm bằng hay cùng thuộc nhóm trắc, nhằm tăng tính tạo hình và diễn cảm của câu thơ

Các thanh bằng được lặp lại thường thích hợp để nói một cái gì êm đềm, nhẹ nhàng, chậm, buồn

Ví dụ:

Sương nương theo trăng ngừng lưng trời Tương tư nâng lòng lên chơi vơi

(Xuân Diệu) Các thanh trắc được lặp lại thường thích hợp để nói một cái gì có tính sắc gọn, đột ngột, dứt khoát, mạnh

Ví dụ:

Hãy nghe tiếng của ngàn xác chết Chết thê thảm, chết một ngày bi thiết

(Tố Hữu)

Điệp thanh điệu có khi được dùng làm biện pháp xây dựng toàn bài thơ, khơi dậy một cảm xúc chung, bao trùm

Ví dụ:

Bài thơ “Chiều xuân” của Huy Cận gợi ra một cảm giác lâng lâng tràn

đầy sức sống do hai phần năm bài thơ mang toàn thanh bằng:

Chiều xuân tràn đầy Giữa lòng hoan lạc Trên mình hoa cây Nắng vàng lạt lạt Ngày đi chầy chầy Hai hàng cây xanh Đâm chồi hy vọng

Ôi duyên tốt lành

Én ngành đưa võng Hương đồng hang hang

Kề bên đường mòn

1.2.1.3 Giá trị nghệ thuật của phép điệp

Phép điệp giúp tác giả nhấn mạnh ý nghĩa, mở rộng ý, gây ấn tượng mạnh hoặc gợi ra những xúc cảm trong lòng người đọc, nguời nghe

Nhờ điệp ngữ, câu văn tăng thêm tính cân đối, nhịp nhàng, hài hoà khiến lời nói trở nên sâu sắc, thấm thía và có sức thuyết phục

Là liên từ dạng đặc biệt của mối liên hệ dựa trên sự kết hợp bằng liên

từ giữa các thành tố của câu

Lặp liên từ thường được sử dụng rộng rãi trong thơ

Ví dụ:

Và vạn anh hùng trên gió mây

Và nghìn thế hệ tới sau đây

Đương nhìn ta đó! Đi đi bạn Cất nhẹ thân lên giữa phút này

(Tố Hữu) Chức năng tu từ học cơ bản của lặp liên từ là tạo ra một tiết tấu nhất định làm nổi bật những ý nghĩ, tình cảm quan trọng nhất, đặc biệt khi được

sử dụng kết hợp với biện pháp tách biệt cú pháp

Ví dụ:

Người ta chỉ còn có thể mang đến cho Dì Hảo ốm đau mỗi ngày một

xu quà, và rất nhiều nước mắt Và rất nhiều lời than thở

Ví dụ:

Đã nghe nước chảy lên non

Đã nghe đất chuyển thành con sông dài

Đã nghe gió ngày mai thổi lại

Đã nghe hồn thời đại bay cao

(Tố Hữu) Lặp đầu được sử dụng rộng rãi trong lời nói hùng biện, chính luận nhằm nhấn mạnh một sắc thái ý nghĩa, một sắc thái biểu cảm nào đó làm nổi bật những từ quan trọng, thu hút sự chú ý của mọi người, và làm cho lời nói

có sức thuyết phục mạnh

Ví dụ:

Chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân

Chúng dùng thuồc phiện, rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy

Nhân nghĩa là nhân đạo Trong bầu trời không có gì quý bằng nhân

dân Trong thế giới không có gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội, không có gì tốt đẹp, vẻ

vang bằng phục vụ lợi ích của nhân dân

Trong thơ ca, lặp cuối thường được sử dụng kết hợp với sóng đôi nhằm đem lại màu sắc biểu cảm rõ rệt

Ví dụ:

Bản tình ca em hát cho anh bên dòng kênh xanh Trời mây trong xanh và mắt em xanh

Tiếng hát ta làm vui cuộc đời

(Tôn Thất Lập)

1.2.2.3 Giá trị nghệ thuật của phép lặp

Phép lặp nhằm nhấn mạnh một sắc thái ý nghĩa, một sắc thái biểu cảm nào đó, làm nổi bật những từ ngữ quan trọng, thu hút sự chú ý của mọi người

Phép điệp và phép lặp có tác dụng giáo dục phù hợp với tâm lí lứa tuổi trẻ thơ Để phân tích, khám phá phép điệp và phép lặp cũng chính là mục đích của đề tài

1.3 Chương trình phân môn Tập đọc lớp 4

1.3.1 Vị trí của việc dạy đọc ở Tiểu học

Những kinh nghiệm của đời sống, những thành tựu văn hóa, khoa học,

tư tưởng, tình cảm của thế hệ trước và của cả những người đương thời phần lớn đã được ghi lại bằng chữ viết Nếu không biết đọc thì con người không thể tiếp thu nền văn minh của loài người, không thể sống một cuộc sống bình thường, có hạnh phúc với đúng nghĩa của từ này trong xã hội hiện đại Biết đọc, con người đã nâng khả năng tiếp nhận lên nhiều lần, có khả năng chế ngự một phương tiện văn hóa cơ bản giúp họ giao tiếp với thế giới bên trong của người khác, thông hiểu tư tưởng, tình cảm của người khác Đặc biệt khi đọc các tác phẩm văn học, con người không chỉ được thức tỉnh nhận thức mà còn rung động tình cảm, nảy nở những ước mơ tươi đẹp, khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như bồi dưỡng tâm hồn

Vì những lẽ trên, dạy đọc có một ý nghĩa to lớn ở Tiểu học Đọc trở thành một đòi hỏi cơ bản đầu tiên đối với mỗi người đi học Trước hết là trẻ phải học đọc, sau đó trẻ phải đọc để học Đọc giúp trẻ em chiếm lĩnh một

ngôn ngữ để dùng trong giao tiếp và học tập Nó là công cụ để học tập những môn khác Nó tạo ra hứng thú và động cơ học tập Nó tạo điều kiện để học sinh có khả năng tự học và tinh thần học tập cả đời Đó là một khả năng không thể thiếu được của mỗi con người trong thời đại văn minh

Đọc một cách có ý thức cũng sẽ tác động tích cực tới trình độ ngôn ngữ cũng như tư duy của người đọc Việc dạy đọc sẽ giúp học sinh hiểu biết hơn, bồi dưỡng ở các em lòng yêu cái thiện và cái đẹp, dạy cho các em suy nghĩ một cách tích cực, logic cũng như biết tư duy có hình ảnh Như vậy, đọc

có một ý nghĩa to lớn vì nó bao gồm các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và

phát triển

1.3.2 Nhiệm vụ của phân môn Tập đọc ở Tiểu học

Tập đọc là một phân môn thực hành Nhiệm vụ quan trọng nhất của nó

là hình thành năng lực đọc của học sinh Năng lực đọc được tạo nên từ bốn

kĩ năng cũng là bốn yêu cầu của về chất lượng đọc: đọc đúng, đọc nhanh, đọc có ý thức và đọc diễn cảm

Nhiệm vụ thứ hai của dạy đọc là giáo dục lòng ham đọc sách, hình thành phương pháp và thói quen làm việc với văn bản, làm việc với sách cho học sinh Làm cho sách được tôn kính trong trường học, đó là một trong những điều kiện để trường học thực sự trở thành trung tâm văn hóa Nói cách khác, thông qua việc dạy đọc, phải làm cho học sinh thích thú đọc và thấy được khả năng đọc là có lợi ích với các em trong cả cuộc đời

1.3.3 Nội dung chương trình Tập đọc lớp 4

1.3.3.1 Chương trình dạy học tập đọc

Từ năm học 2000 - 2003, chương trình Tiếng Việt 2000 (còn gọi là chương trình 175 tuần) không kể những tuần ôn tập dành cho 5 lớp Tiểu học bao gồm 42 bài Tập đọc ở lớp 1 và 365,5 tiết Tập đọc ở lớp 2, 3, 4, 5

Ở lớp 1, Tập đọc được học từ tuần 23 với 42 bài đọc, từ lớp 2 đến lớp

5, Tập đọc được học 31 tuần (không kể 4 tuần ôn tập) Ở lớp 2, mỗi tuần có 4 tiết (3 bài), ở lớp 3, mỗi tuần có 3,5 tiết (3 bài) Ở lớp 4 và lớp 5 mỗi tuần có

2 tiết Tập đọc

1.3.3.2 Sách giáo khoa dạy học Tập đọc lớp 4

a Các tác phẩm văn xuôi tập một:

- Chủ đề Thương người như thể thương thân:

+ Dế mèn bênh vực kẻ yếu - Tô Hoài

+ Thư thăm bạn - Quách Tuấn Lương

+ Người ăn xin - Tuốc Ghe Nhép

- Chủ để Măng mọc thẳng:

+ Một người chính trực - Theo Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng

+ Những hạt thóc giống - Truyện dân gian Khơ Me

+ Nỗi dằn vặt của Anđrây- ca - Xu-Khôm-Lin-Xki

+ Chị em tôi - Theo Liên Hương

- Chủ đề Trên đôi cánh ước mơ:

+ Thu độc lập - Thép Mới

+ Ở vương quốc tương lai - Mát- tec- Lích

+ Đôi giày ba ta màu xanh - Hàng Chức Nguyên

+ Thưa chuyện với mẹ - Nam Cao

+ Điều ước của vua Mi- Đát - Thần thoại Hy Lạp

- Chủ đề Có chí thì nên:

+ Ông Trạng thả diều - Theo Trinh Đường

+ “Vua tàu thủy” Bạch Thái Bưởi - Theo từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam

+ Vẽ trứng - Theo Xuân Tiến

+ Người tìm đường lên các vì sao - Theo Nguyên Long, Phạm Ngọc Toàn

+ Văn hay chữ tốt - Theo truyện đọc 1

- Chủ đề Tiếng sáo diều:

+ Chú đất Nung - Theo Nguyễn Kiên Anh

+ Kéo co - Theo Toan Ánh

+ Rất nhiều mặt trăng - Theo Phơ – Bơ

b Các tác phẩm văn xuôi tập hai

- Chủ đề Người ta là hoa đất:

+ Bốn anh tài - Truyện kể dân tộc Tày

+ Trống đồng Đông Sơn - Theo Nguyễn Văn Huyên

+ Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa - Theo Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam

- Chủ đề Vẻ đẹp muôn màu:

+ Sầu riêng - Mai Văn Tạo

+ Hoa học trò - Xuân Diệu

+ Vẽ về cuộc sống an toàn - Theo báo Đại đoàn kết

- Chủ đề Những người quả cảm:

+ Khuất phục tên cướp biển - Theo Xti- Van- Xơ

+ Thắng biển - Theo Chu Văn An

+ Ga- vrốt ngoài chiến lũy - Theo Huy Gô

+ Dù sao trái đất vẫn quay - Theo Lê Nguyên Long, Phạm Ngọc Toàn + Con sẻ - Theo Tuốc- Ghê- Nhép

- Chủ đề Khám phá thế giới:

+ Đường đi Sa Pa - Theo Nguyễn Phan Hách

+ Hơn một nghìn ngày vòng quanh trái đất - Theo Trần Diệu Tần + Ăng- Co- Vát - Theo Những kì quan thế giới

- Chủ đề Tình yêu cuộc sống:

+ Vương quốc vắng nụ cười - Theo Trần Đức Tiến

+ Tiếng cười là liều thuốc bổ - Theo báo Giáo dục và Thời đại + Ăn mầm đá - Truyện dân gian Việt Nam

+ Tre Việt Nam - Nguyễn Duy

+ Gà Trống và Cáo - La Phông- Ten

- Chủ đề Trên đôi cánh ước mơ:

+ Nếu chúng mình có phép lạ - Định Hải

- Chủ đề Có chí thì nên:

+ Có chí thì nên - Tục ngữ

-Chủ đề Tiếng sáo diều:

+ Tuổi ngựa - Xuân Quỳnh

d Các tác phẩm thơ tập hai:

- Chủ đề Người ta là hoa đất:

+ Chuyện cổ tích về loài người - Xuân Quỳnh

+ Bè xuôi sông La - Vũ Duy Thông

- Chủ đề Khám phá thế giới:

+ Trăng ơi từ đâu đến? - Trần Đăng Khoa

+ Dòng sông mặc áo - Nguyễn Trọng Tạo

- Chủ đề Tình yêu cuộc sống:

+ Ngắm trăng, Không đề - Hồ Chí Minh

+ Con chim chiền chiện - Huy Cận

Trong chương trình Tiếng Việt lớp 4, số lượng các bài văn xuôi là 37 bài và số lượng các bài thơ là 17 bài Do giới hạn về thời gian, đề tài của mình, chúng tôi chỉ đề cập đến phép điệp và phép lặp trong các bài thơ ở phân môn Tập đọc lớp 4

Tiểu kết chương 1

Như vậy, trong chương 1, chúng tôi đã trình bày những cơ sở lí luận

cơ bản về phép điệp và phép lặp Những lí luận về lí thuyết này là nền tảng

cơ bản, định hướng cho việc nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn, cụ thể hơn về phép điệp và phép lặp ở các chương tiếp theo

Ở chương này, chúng tôi đã trình bày khái niệm, phân loại phép điệp

và phép lặp Cụ thể hơn, chúng tôi cũng đã đưa ra những hiểu biết ban đầu

về các tiểu loại của phép điệp và phép lặp cũng như hiệu quả nghệ thuật của chúng Ngoài ra, để giúp mọi người có thể có cái nhìn bao quát hơn về đề tài của mình, chúng tôi cũng đã liệt kê các bài thơ cũng như văn xuôi trong phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4

2.1 Tiêu chí thống kê

Dựa vào khái niệm và cách thức phân loại phép điệp và phép lặp đã xác định ở chương 1, chúng tôi tiến hành thống kê những trường hợp sử dụng biện pháp tu từ này trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc trong chương trình Tiếng Việt lớp 4 Từ đó, chúng tôi có thể làm nổi bật được các mức độ sử dụng cũng như dễ dàng phân tích giá trị thẩm mỹ của phép điệp

Qua khảo sát thống kê chúng tôi nhận thấy phép điệp và phép lặp được

sử dụng với tần số khá cao trong các bài Tập đọc lớp 4 Mặt khác, trong quá trình tìm hiểu, phân tích, tôi nhận thấy, phép điệp có thể được sử dụng ở nhiếu cấp độ khác nhau:

- Mẹ ơi, con tuổi gì?

- Tuổi con là tuổi Ngựa

(Tuổi Ngựa, Xuân Quỳnh, [9, 149])

- Điệp vần sử dụng 39 lần, chiếm tỉ lệ 35,4%

Ví dụ:

Dải mây trắng đỏ dần trên đỉnh núi

Sương hồng lam ôm ấp nóc nhà tranh Trên con đường viền trắng mép đồi xanh

(Chợ Tết, Đoàn Văn Cừ, [10,38])

- Phép điệp âm được sử dụng 18 lần, chiếm 16,3%

Ví dụ:

Dòng sông mới điệu làm sao

Nắng lên mặc áo lụa đào thướt tha

Trưa về trời rộng bao la

Áo xanh sông mặc như là mới may

(Dòng sông mặc áo, Nguyễn Trọng Tạo, [10,119])

- Phép điệp cấu trúc được sử dụng 6 lần, chiếm 5,4%

Ví dụ:

Nếu chúng mình có phép lạ

(Tre Việt Nam, Nguyễn Duy,[9,41])

- Phép lặp sử dụng ít hơn so với phép điệp và toàn bộ phép lặp được

2.3.1.1 Điệp âm

Điệp âm được sử dụng 18 lần trong tổng số 16 bài thơ được khảo sát

trong chương trình Tiếng Việt lớp 4 gồm những bài sau: Mẹ ốm, Truyện cổ nước mình, Tre Việt Nam, Gà trống và Cáo, Bè xuôi sông La, Chợ tết, Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, Trăng ơi từ đâu đến, Dòng sông mặc

áo, Con chim chiền chiện

Ví dụ:

Thị thơm thị giấu người thơm

Chăm làm thì được áo cơm cửa nhà Đẽo cày theo ý người ta

Sẽ thành khúc gỗ chẳng ra việc gì

(Truyện cổ nước mình, Lâm Thị Mỹ Dạ, [9, 19])

Ở đây, nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đã mượn hình ảnh rất quen thuộc trong thế giới cổ tích để làm đối tượng cho bài thơ của mình Từ ngàn xưa, quả thị đã trở thành biểu tượng đặc trưng cho sự ngoan ngoãn, thảo thơm của

người con gái Việt Và ở đây, tác giả đã sử dụng phép điệp phụ âm đầu “th” được lặp lại bốn lần trong câu thơ thứ nhất như để nhấn mạnh một quy luật

bất thành văn: “thị thơm thị giấu người thơm”

Bốn câu thơ nêu lên một quy luật nhân quả mà cha ông ta đã đúc rút từ ngàn xưa:

Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ

(Ca dao)

Và quy luật đó được nhà thơ chuyển tải đến các em thiếu nhi một cách rất mềm mại và rất phù hợp với đặc điểm tư duy của các em Nó mang đến cho các em cái nhìn về cuộc sống, dạy các em cách làm người, cách làm việc Đây chính là những bài học đầu tiên giúp các em hình thành những đức tính, những thói quen tốt