Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả Bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và Khoảng trời của Trần Đăng Khoa

Tài năng bẩm sinh và sự không ngừng học hỏi của Trần Đăng Khoa ...16 Chương 2: Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và Khoảng trời của Trần Đăng Khoa ...19

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

**************

NGUYỄN THỊ LIÊN

ĐẶC SẮC CỦA NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ BỨC TRANH QUÊ TRONG TẬP THƠ

GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI

CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học

GVC ThS NGUYỄN VĂN MỲ

HÀ NỘI, 2011

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Giáo dục Tiểu học-

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn

thành khóa luận này Đặc biệt, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu

sắc tới Th S Nguyễn Văn Mỳ người đã giúp đỡ, chỉ bảo tận tình cho tôi

trong việc triển khai nghiên cứu đề tài để khóa luận đạt hiệu quả

Do thời gian nghiên cứu và đây là những bước đầu làm quen với công

tác nghiên cứu khoa học nên đề tài của tôi không tránh khỏi thiếu xót Vì

vậy tôi rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô giáo và các bạn sinh viên

để khóa luận tốt nghiệp của tôi thêm chất lượng và hữu ích

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Thị Liên

Lời Cam Đoan

Dưới sự chỉ bảo tận tình của Th S Nguyễn Văn Mỳ và kế thừa kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình Tôi xin cam đoan khóa luận này là công trình nghiên cứu của tôi, kết quả nghiên cứu không trùng lặp với kết quả của các tác giả khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên thực hiện

Nguyễn thị Liên

Mục lục

Nội dung

Trang Phần mở đầu 1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Nhiệm vụ nghiên cứu .7

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Cấu trúc khóa luận 7

Nội dung Chương 1: Cơ sở hình thành thần đồng thơ Trần Đăng Khoa 8

1.1 Quê hương 8

1.2 Gia đình 12

1.3 Thời đại 15

1.4 Tài năng bẩm sinh và sự không ngừng học hỏi của Trần Đăng Khoa 16

Chương 2: Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và Khoảng trời của Trần Đăng Khoa 19

2.1 Một vài nét về nghệ thuật và sự sáng tạo nghệ thuật 19

2.2 Tâm lý trẻ thơ với nhu cầu khám phá và khát vọng được giao hòa với thế giới xung quanh 21

2.3 Bức tranh thiên nhiên, quê hương trong tập thơ Góc sân và Khoảng trời của Trần Đăng Khoa 23

2.4 Bức tranh cuộc sống con người trong tập thơ Góc sân và Khoảng trời 39

2.5 Mét sè biÖn ph¸p tu tõ 56

2.5.1 Nh©n hãa 56

2.5.2 So s¸nh 61

KÕt luËn 65

Phô lôc .67

Tµi liÖu tham kh¶o 74

“Thơ là muôn vạn cánh chim

Đưa em bay bổng đi tìm giấc mơ”

Từ lâu tuổi thơ và thơ rất dễ gặp nhau bởi lẽ thơ rất phù hợp với tuổi

thơ Nhà văn Ga-ma-ra đã từng nói: “Người ta nói là chỉ trẻ em và nhà thơ

mới biết làm thơ, mới hiểu và biết thật sự cuộc sống.” (Ga-ma-ra, “Cuốn sách

và trẻ em ”) Trần Đăng Khoa là một minh chứng cho điều đó Những rung

cảm chân thật cùng năng khiếu thi ca bẩm sinh trác Việt đã tạo nên một Trần

Đăng Khoa- thần đồng thơ ca với những dòng thơ hồn nhiên, ấm áp tình người, làm xôn xao lòng người thuộc nhiều lứa tuổi Không phải ngẫu nhiên

Vân Thanh nhận xét: “Thơ Trần Đăng Khoa một thời đã làm rung động cả trẻ

em lẫn người lớn với những bài Đánh thức trầu, Đám ma bác giun, Mưa,

ò ó o” (Bàn về văn học thiếu nhi, nhiều tác giả - NXB Kim Đồng)

Đặc biệt với lứa tuổi học sinh Tiểu học, thơ Trần Đăng Khoa thực sự gần gũi, thân thuộc và chiếm được tình cảm của trẻ em Trong sách Tiếng Việt Tiểu học, thơ Trần Đăng Khoa được đưa vào chương trình từ lớp 1 đến lớp 5,

gồm tám bài trong tập thơ Góc sân và khoảng trời Đó là những bài: Kể cho

bé nghe , ò ó o, Cây dừa, Tiếng võng kêu, Khi mẹ vắng nhà, Mưa, Trăng

ơi từ đâu đến? , Hạt gạo làng ta

Trần Đăng Khoa là một trong số ít nhà thơ mà ở lớp học nào của bậc Tiểu học cũng có tác phẩm được chọn Và chỉ nghe tên tám bài thơ được kể ở trên thôi chúng ta cũng phần nào thấy được màu sắc của cảnh vật, những âm

thanh, hình ảnh, thời khắc rất gần gũi, quen thuộc Vì vậy, việc tìm hiểu,

nghiên cứu đề tài “Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa” với mong muốn được tìm

hiểu một bức tranh nông thôn đồng bằng Bắc Bộ quen mà lạ qua cách cảm, cách nghĩ trong tâm hồn của một cậu bé

1.2 Lí do sư phạm

Học sinh Tiểu học được tiếp xúc với thơ qua bộ môn Tiếng Việt Thơ có sức lôi cuốn kỳ diệu, nó tác động mạnh đến vùng tình cảm đang rộng mở của tuổi thơ Thơ góp phần đắc lực vào việc hình thành nhân cách con người, đặc biệt đối với học sinh Tiểu học - bậc học nền tảng bước đầu hình thành nhân cách, thẩm mỹ thì thơ ca giữ một vai trò quan trọng

Về mặt tình cảm, trẻ em giàu có hơn nhiều so với người lớn Các em dễ cười, dễ khóc, dễ tức, dễ ghét, dễ yêu Tất cả các em đều nhiệt tình sôi nổi Khả năng tiếp thu những gì gọi là hay, là mới của các em lại càng mạnh mẽ Tuy vậy, không phải học sinh nào cũng thích đọc thơ, hiểu thơ Nhất là hiện nay các em bị cuốn hút mạnh bởi một số lượng truyện tranh hiện đại lan tràn thị trường cùng những trò chơi điện tử hại mắt, tốn thời gian mà xa dần với những vần thơ ngọt ngào, đằm thắm, giản dị, trong sáng, giàu nhạc điệu

Là một giáo viên Tiểu học tương lai, việc nghiên cứu đề tài “Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa ” có ý nghĩa rất lớn, nhằm nâng cao năng lực cảm thụ

văn học, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho bản thân Đồng thời hiểu được giá trị thơ của Trần Đăng Khoa là cơ sở vững chắc cho công tác dạy tốt bộ môn Tiếng Việt và giáo dục học sinh sau này Nhưng quan trọng hơn cả là góp phần tác động đến niềm yêu thích thơ ca của tuổi thơ để từ đó các em tìm

đến thơ, đọc và cảm thụ nó Đối với học sinh lớp 4, 5 đề tài này giúp ích cho quá trình phân tích tác phẩm của các em, tìm ra những cái hay, cái đẹp từ những gì gần gũi, giản dị xung quanh mình qua các tứ thơ, hình ảnh thơ

Chính bởi những lẽ trên đã thôi thúc tôi chọn đề tài “Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần

Đăng Khoa” với hy vọng giúp các em hiểu biết phần nào về nghệ thuật thơ,

hình thành và bồi dưỡng cho các em tình yêu quê hương, đất nước mình

2 Lịch sử vấn đề

Trần Đăng Khoa làm thơ từ rất nhỏ (8 tuổi với bài thơ Con bướm vàng) Tài năng thơ của Trần Đăng Khoa thực sự được thăng hoa khi anh mới

ở tuổi niên thiếu Nhà thơ Xuân Diệu đã không ngần ngại coi Khoa là người

đứng đầu trong số thi sĩ tí hon cùng thời đại khi ông ví “hàng vạn em nhỏ cất

tiếng gáy ò ó o… ở khắp nơi; Khoa ở trung tâm của cuộc đồng ca vang tương

lai ấy.”(Một em nhỏ làm thơ, Góc sân và Khoảng trời, NXB Kim Đồng)

Vậy mà chưa có một công trình lớn nào nghiên cứu thơ của Trần Đăng Khoa,

có chăng chỉ dừng lại ở những bài viết, những lời nhận xét, khen ngợi tài năng thơ anh

Nhà phê bình Lại Nguyên Ân nói: “Hồi ấy qua báo chí ta thấy có rất

nhiều em bé làm thơ như thế Nhưng trong số đó, đặc biệt nổi tiếng rộng rãi

thậm chí vượt ra ngoài lên biên giới thì chỉ có Khoa” (Trần Đăng Khoa trước

con đường hình thành một cá tính thơ, báo Văn Nghệ 15/3/1986)

Trong lời giới thiệu về tập thơ Góc sân và Khoảng trời tái bản lần thứ

27 của sở GD-ĐT Hải Dương, thầy giáo Nguyễn Văn Đức đã viết: “Thời đánh

Mỹ, thơ Trần Đăng Khoa chinh phục độc giả trong và ngoài nước Không mấy

ai đã qua thời đó mà không lưu giữ trong tâm hồn đôi dòng thơ Khoa Người

đọc thấy trong từng nụ thơ linh diệu của anh có vóc dáng dân tộc Việt Nam ngàn đời, phẩm chất con người Việt Nam muôn thuở…Có những câu thơ Khoa cô đọng quyết tâm chiến đấu và lạc quan của cả một thời đaị”

Thơ Khoa thể hiện sự hồn nhiên, chân thực của trẻ thơ Chính vì vậy các nhà thơ phương Tây đã chú ý ngay đến vẻ yêu đời của tiếng thơ Khoa khi nó

được cất lên trong chiến tranh Nhà báo Madelein Riffau đã khẳng định: “Nói

tới Việt Nam anh hùng là người ta nhắc tới Khoa, thiếu nhi- nhà thơ Việt

Nam, những tiếng hát có sức mạnh hơn những quả bom” (Madelein Riffau,

Báo Nhân đạo chủ nhật số 181 ngày 18/8/1967, Paris)

Thơ Trần Đăng Khoa chinh phục độc giả bởi nét: trẻ thơ, hồn nhiên, yêu đời, gần gũi, chân thật Tất cả những điều đó xuất phát từ một hồn thơ tinh

tế, nhạy cảm Xuân Diệu đã viết trong lời tựa cho cuốn Góc sân và khoảng trời: “Có nhìn cái mảnh sân nhỏ nhà Khoa, tôi mới thấm thía, giác ngộ hơn

nữa về cái sức mạnh của nội tâm Chính nội tâm, chính tâm hồn bên trong của con người quy tụ cảnh vật bên ngoài vào một cái trục, biến vật vô tri thành ra xúc cảm, tình cảm Tôi đã bước trên sân nhà em Khoa, đi qua đi lại với một thái độ trân trọng, tôi đang ở trong bầu thế giới đầu tiên của Khoa”

Các sự vật trong thơ anh đầy “sức sống”, “tâm hồn” Cảm nhận rõ điều này Vân Thanh nhận xét: “Thơ Khoa nắm bắt được nhiều màu sắc, âm thanh,

hương vị của thế giới bên ngoài, của thiên nhiên hoa cỏ, của sinh hoạt quê hương đồng nội Em biết lắng nghe, nhìn kỹ những gì đã xảy ra xung quanh mình Cảnh vật dưới ngòi bút của Khoa có hình nét và có cả tâm hồn…Thế giới loài vật trong thơ Khoa thật đa dạng với những nét độc đáo Chỉ có con

mắt trẻ thơ mới có những nhận xét đến kì lạ” (ủy ban KH_XH Nhà thơ Việt

Nam hiện đại, NXB KH_XH, Hà Nội - 1984)

Đúng như nhận xét của nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh: “Làng quê

đã tạo nên thơ Khoa từ màu sắc đến linh hồn” Với tập thơ đầu tay của mình,

ta thấy rõ tuổi thơ Khoa đã gắn bó khăng khít với “Góc sân và khoảng trời”

Khoa đã nhìn, đã cảm, đã nghe, đã đưa vào thơ những hình ảnh, âm thanh hết sức quen thuộc của làng quê Việt Nam: một mảnh vườn, một góc sân, một dòng sông, bình dị mà vẫn gây nhiều ngạc nhiên hứng thú Bởi Khoa thổi vào chúng vẻ hồn nhiên, tinh nghịch của tâm hồn những cậu bé lớn lên cùng

những trò chơi chăn trâu, thả diều, bắt cá… nhưng nếu thiếu sự độc đáo mới lạ, “vẻ riêng” của mình thì có lẽ thơ Khoa không thể có sức sống bền lâu như vậy

Chính vì lẽ đó, vấn đề cá tính sáng tạo trong thơ Khoa đã được đề cập

đến với nhiều ý kiến khác nhau Lại Nguyên Ân và Trần Đình Sử cho rằng:

“Khoa làm thơ vào lúc còn rất bé, nghĩa là vào lúc cá tính còn chưa hình

thành Thế mà thơ lại hay Nghĩa là có thể thơ hay khi chưa hình thành cá tính sáng tạo” (Trần Đăng Khoa trước con đường hình thành một cá tính

thơ, báo văn nghệ 15/03/1986) Cùng bàn về vấn đề này, Lại Nguyên Ân viết:

“ở cậu bé này nếu ta nói đến cá tính chỉ là hai cá tính phổ quát, tức là một cá

thể người nói chung với hành vi và ý nghĩa lặp lại các chuẩn mực mà môi trường giáo dục xung quanh đang truyền thụ và định hướng để hình thành nên

ở các em chứ chưa phải là hành vi và ý nghĩa thực thụ của mình” (Lại

Nguyên Ân, Trần Đình Sử , Bài: Trần Đăng Khoa trước con đường hình

thành một cá tính thơ , báo Văn nghệ 15/3/1986)

Nói tóm lại, Lại Nguyên Ân cho rằng trong thơ Trần Đăng Khoa hồi

nhỏ: “Chỉ lặp lại những hành vi chuẩn mực” Những tình cảm chung của hoàn

cảnh đưa lại chứ chưa có cái riêng của mình Khác với hai nhà phê bình trên,

Phạm Xuân Nguyên đưa ra ý kiến khẳng định: “Tôi cho rằng: rõ ràng, Khoa

đã có một cá tính thơ từ những bài thơ viết từ lúc nhỏ, xong có điều nhà thơ

đang đứng trên con đường hình thành cá tính thơ của mình”, (báo Văn nghệ

ngày 9/8/1986)

Phạm Xuân Nguyên tiếp tục khẳng định: “Những bài thơ hồi nhỏ của

Trần Đăng Khoa không bị chìm đi trong cái chiều rộng của phong trào thiếu nhi làm thơ chính vì chúng đã có dấu ấn riêng của Khoa Dấu ấn đó là sức mạnh nội tâm của cậu bé thi sĩ này Đó là một cá tính thơ đang bắt đầu hình

thành”, (Phạm Xuân Nguyên, báo Văn nghệ 9/8/1986)

Mười bảy năm sau, nhà nghiên cứu Trần Đăng Suyền cho rằng: “Quả là

thời kì niên thiếu, Trần Đăng Khoa đã tạo được một thế giới nghệ thuật thơ

của mình Đặc sắc, một mình riêng một góc trời” (Thế giới nghệ thuật thơ

Trần Đăng Khoa thời kỳ niên thiếu, tạp chí Văn học số 4 / 2003)

Tác giả Hồng Diệu đã không lưỡng lự khi khẳng định: “Thơ thời thiếu

nhi của Trần Đăng Khoa có nhiều sáng tạo độc đáo với một cá tính rất đậm”

(Bàn về cá tính sáng tạo trong thơ Trần Đăng Khoa, báo Văn nghệ Quân

đội 3/1987) Ngay bản thân nhà thơ đã từng bộc bạch: “Tôi đến với thơ hồn

nhiên như em bé đến với trò chơi Nhưng khi gặp Xuân Diệu thì tôi hiểu rằng thơ ca không bao giờ là trò chơi cả Nó là một công việc sáng tạo cực nhọc nếu không muốn nói là lao động khổ ải”

Những bài nghiên cứu, nhận định, nhận xét đó chỉ nêu ra mà chưa ai đi sâu vào khai thác nét đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập

thơ “Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa Đề tài khóa luận: “Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa” là một đề tài mới, chưa có ai đi sâu vào khai thác

Nghệ thuật - cách thức thể hiện (tuy không phải là toàn bộ) bức tranh quê quen mà lạ sẽ được khai thác cụ thể trong đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài trên nhằm giúp học sinh hiểu và phát hiện được:

“Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả Bức tranh quê trong tập thơ Góc sân và

khoảng trời của Trần Đăng Khoa”

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ một bài khóa luận, tôi xin được tìm hiểu bức tranh quê và một số nét đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê ấy trong tập

thơ “Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tập thơ “Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa, NXB Văn hóa

- Thông tin 2002

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu của tôi nhằm thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc hình thành thần đồng thơ Trần Đăng Khoa

- Tìm hiểu nét đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập

thơ “Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài các phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung khóa luận gồm

có hai chương

Chương 1: Cơ sở hình thành thần đồng thơ Trần Đăng Khoa

Chương 2: Đặc sắc của nghệ thuật miêu tả bức tranh quê trong tập thơ

“Góc sân và khoảng trời” của Trần Đăng Khoa

NộI DUNG

CHƯƠNG 1 NHữNG CƠ Sở HìNH THàNH THầN ĐồNG THƠ

TRầN ĐĂNG KHOA

“Thần đồng thi ca- có lẽ đây là từ thích hợp nhất để nói về nhà thơ

Trần Đăng Khoa với những bài thơ làm từ góc sân dạo ấy Thần đồng thơ vì mới học lớp hai, mới lên tám tuổi đầu, chữ nghĩa chả có bao nhiêu, mẹo luật câu cú hẳn là ít ỏi Vậy mà bé Khoa đã làm được thơ - làm được rất nhiều thơ

Điều quan trọng để tôn vinh chú bé lên làm thần đồng chính là ở chỗ những bài thơ đó rất lạ, rất hay Lạ và hay ở mức những em bé cùng lứa tuổi với Trần Đăng Khoa dù có làm thơ, có nổi tiếng cũng không thể đạt “cỡ’’ Trần

Đăng Khoa Các nhà thơ người lớn đã thành danh lại càng không thể viết như

em Khoa, cháu Khoa được nữa Hiện tượng Trần Đăng Khoa là hiện tượng không chỉ của riêng Việt Nam mà còn là hiện tượng hiếm hoi của thế giới’’

[6;11] Vậy điều gì đã làm nên thần đồng thơ ấy? có thể lý giải điều đó ở một

số điểm sau:

1.1 Quê hương

Nam Sách, Hải Dương miền quê vùng đồng bằng chiêm trũng là nơi thần đồng thơ sinh ra và lớn lên Chính miền quê nghèo khó đó đã ươm mầm cho tài năng Khoa nảy nở Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh đã khẳng định

“làng quê đã tạo nên thơ Khoa từ màu sắc đến linh hồn’’ Quả thật, đọc “Góc sân và khoảng trời’’ ta có thể thấy rõ được điều đó Chẳng phải những vần

thơ hay nhất, những hình ảnh đẹp nhất trong tập thơ đều là những câu thơ, những hình ảnh viết về cảnh vật và con người nông thôn đó sao? Tập thơ in

đậm dấu ấn tuổi thơ - tuổi thơ làng quê, tuổi thơ của một thời chiến tranh ở

đây hồn thơ tuổi thơ xôn xao trong từng câu chữ Và hồn thơ ấy gắn bó với

“Góc sân và khoảng trời”- nơi chôn rau cắt rốn của Khoa Cho nên chúng ta hiểu vì sao tập thơ có tựa đề “Góc sân và khoảng trời’’ và mở đầu tập thơ cũng là “Góc sân và khoảng trời”

“Góc sân nho nhỏ mới xây Chiều chiều em đứng nơi này em trông Thấy trời xanh biếc mênh mông Cánh cò chớp trắng trên sông Kinh Thầy….”

Nghĩa là hồn thơ này không phải từ trên trời rơi xuống, hồn thơ ấy gắn chặt với quê hương, đất nước mình Hay nói khác đi, nó gắn với hiện thực đời sống xung quanh Đúng như Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói về kinh

nghiệm làm thơ, văn: “Điều đầu tiên phải có gì trong trí trước đã’’, tức là

văn, thơ là sản phẩm của những gì mà ta quan sát, lắng nghe, cảm nhận được

Chính vì thế, khi đọc “Góc sân và khoảng trời’’ ta thấy cả một thế giới những

sự vật gần gũi quen thuộc của làng quê chứ không phải một thế giới xa lạ, viển vông, không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng vu vơ Ta có thể đọc được trong thơ Khoa hình ảnh một luống khọai, những hàng chuối mật, những luống cà:

“Vườn em có một luống khoai

Có hàng chuối mật với hai luống cà

Em trồng thêm một cây na Lá xanh vẫy gió như là gọi chim…”

(Vườn em)

Đi dạo một vòng quanh góc sân và khoảng trời ấy, bất kì sự vật, hiện tượng nào cũng gợi cho Khoa những rung động và khiến tâm hồn Khoa cất lên những vần thơ Đây là một đám ma bác giun sau vườn:

“Bác giun đào đất suốt ngày

Trưa nay chết dưới bóng cây sau nhà

Họ hàng nhà kiến kéo ra Kiến con đi trước, kiến già theo sau

…

Đám ma đưa đến là dài Qua những vườn chuối, vườn khoai, vườn cà

Kiến Đen uống rượu la đà Bao nhiêu kiến Gió bay ra chia phần’’

(Đám ma bác giun)

Kia là :

“Cây dừa

Sải tay Bơi Ngọn mùng tơi Nhảy múa’’

(Mưa)

Và đây một cánh đồng chiều với cánh diều tuổi thơ :

“Cánh diều no gió Sáo nó thổi vang Sao trời trôi qua Diều thành trăng vàng

Cánh diều no gió Tiếng nó trong ngần Diều hay chiếc thyền Trôi trên sông Ngân

Cánh diều no gió

Tiếng nó chơi vơi Diều là hạt cau Phơi trên nong trời

Trời như cánh đồng Xong mùa gặt hái Diều em – lưỡi liềm

Ai quên bỏ lại’’

(Thả diều)

Khoa đã miêu tả một không gian tuyệt vời, thơ mộng của cánh đồng quê Cánh diều cùng tiếng sáo đã tạo nên nét thanh bình thư thái trong cảnh vật thiên nhiên và tâm hồn người dân Và cánh diều càng trở nên thân thương hơn khi được ví với những hình ảnh quen thuộc xuất hiện hàng ngày trong cuộc sống của người nông dân : ánh trăng, chiếc thuyền, hạt cau, lưỡi liềm

Tâm hồn Khoa luôn hòa hợp với thiên nhiên, với quê hương nên anh bắt

được rất tài, rất nhạy thần sắc của nó Hương đồng nội như thấm sâu vào tâm hồn Khoa, Khoa có thể cảm nhận một cách tinh vi những mùi vị đặc trưng của làng quê:

“Mùi bùn đang ngấu

Mùi phân đang hoai Vôi chưa tan hẳn Còn hăng rãnh cày’’

Giọt mồ hôi sa, Những trưa tháng sáu

Nước như ai nấu, Chết cả cá cờ

Cua ngoi lên bờ,

Mẹ em xuống cấy’’

(Hạt gạo làng ta)

Quê hương với tất cả những con người, những sự vật rất đỗi quen thuộc

đã cho Khoa những ý nghĩ sâu xa, lay động nhất:

“Mái gianh ơi hỡi mái gianh Ngấm bao mưa nắng mà thành quê hương”

(Về thăm cô Bưởi)

Có yêu quê, hiểu quê mới thấm thía và có cảm nhận tinh tế, sâu sắc đến vậy

Có thể nói, chính quê hương đã chắp cánh cho thơ Khoa bay cao bay

xa Qua những vần thơ đó, người đọc không chỉ thấy hình ảnh một nông thôn Việt Nam, mà còn thấy được một tình yêu sâu nặng của Khoa dành cho quê hương với cách viết đầy sáng tạo

1.2 Gia đình

Lớn lên trong gia đình mọi người đều yêu thơ văn nên Khoa cũng yêu thơ văn từ nhỏ ảnh hưởng trực tiếp từ người mẹ, người bà - một kho văn hóa dịu dàng với những truyện cổ tích, những bài ca dao, những truyện nôm, các làn điệu chèo…Trần Đăng Khoa đã lớn lên bằng nguồn sữa mẹ, và hồn thơ em phong phú dạt dào nhờ nguồn sữa thơ ca dân gian Theo lời kể của mẹ Khoa:

“từ lúc nó hơi biết nó đã bắt tôi đọc ca dao Nó lại bảo kể chuyện cổ tích,

chuyện nọ xọ chuện kia, chuyện nào nó cũng thích Nó chỉ khoái hỏi văn, chả

có sức đâu mà giải thích cho nó’’ Và tối nào mẹ Khoa cũng kể Thơ ca dân

gian, những câu chuyện cổ tích đã ngấm sâu vào con người Khoa, nên hồn thơ

đó in đậm dấu ấn của chúng là điều tự nhiên

Trần Đăng Khoa làm thơ khi mới biết ít chữ, sức đọc chẳng được mấy Vốn liếng chủ yếu trông cậy vào năng khiếu và những gì mà gia đình cung cấp cho em qua những khúc hát ru, những trò chơi dân gian, những câu

chuyện của bà, của mẹ Ta có thể dễ thấy trong “Góc sân và khoảng trời” gần

một nửa các bài thơ được viết theo thể thơ lục bát - thể thơ dân gian, rất nhiều bài thơ có kết cấu lặp vòng và ý thơ được sáng tạo từ những câu thơ dân gian Người xưa từng trò chuyện tâm tình với con trâu như người bạn:

“Trâu ơi ta bảo trâu này Trâu ra ngoài ruộng trâu cầy với ta”

Bởi thế Khoa cũng viết về con trâu đen lông mượt cũng là trò chuyện tâm tình :

“ Trâu ơi ăn cỏ mật

Hay là ăn cỏ gà”

“Trâu ơi uống nước nhá

Đây rồi nước mương trong”

(Con trâu đen lông mượt)

Trần Đăng Khoa cũng nghĩ đến Thánh Gióng khi viết:

(Tiếng võng kêu)

Đây là hình ảnh con cò đi đón cơn mưa:

“Khi cơn mưa đen rầm đằng Đông

Khi cơn mưa đen rầm đằng Tây Khi cơn mưa đen rầm đằng Nam, đằng Bắc

Em thấy Con cò Trắng muốt Bay ra đón cơn mưa… ’’

(Con cò trắng muốt)

Như vậy, từ những khúc hát ru, những câu chuyện được mẹ và bà kể Khoa đã có một kho tư liệu quý báu làm chất liệu cho những sáng tác của mình Và điều quan trọng hơn là Khoa đã biết sử dụng chúng một cách sáng tạo, hấp dẫn lôi cuốn người đọc

Ngoài mẹ và bà thì anh Minh - anh cả của Khoa là giáo viên cấp hai (sau là nhà thơ sinh hoạt và làm việc ở hội văn học Nghệ thuật Quảng Ninh)

cũng đã tác động đến Khoa rất nhiều Khoa luôn được anh động viên “em cứ

học đi biết chữ thì tha hồ mà đọc’’ Học xong lớp vỡ lòng (lớp 1) bấy giờ

Khoa đã bắt đầu đọc sách và được anh Minh cho vài quyển làm tủ sách riêng Việc gia đình Khoa có sách và đặt báo là một hiện tượng rất đặc biệt so với bà con cùng thời đó Anh Minh lại có tài xuất khẩu thành thơ Mỗi khi đội sản xuất hoặc Hợp tác xã phát động một phong trào gì đấy thường nhờ anh đặt giúp mấy bài thơ cổ động dễ nhớ, dễ thuộc Anh thường đáp ứng chẳng mấy khó khăn Anh Minh đã trở thành một tấm gương để Khoa học hỏi và ganh

đua Nhà thơ nhí đã bí mật viết rất nhiều và độc giả đầu tiên là bé Giang Những bài thơ Khoa viết xong đều đọc cho bé Giang nghe, bé Giang thuộc thơ của anh và lại đọc cho lũ trẻ trong xóm nghe Bởi vần điệu dễ thuộc, dễ nhớ

bọn trẻ thích thú nghe và thuộc rất nhiều thơ Khoa Và điều đó càng làm Khoa tích cực làm thơ hơn Những người thân trong gia đình luôn là nguồn cảm hứng để Khoa sáng tác, và có rất nhiều bài thơ khiến ta phải xúc động như:

Mẹ ốm, Khi mẹ vắng nhà, Dặn em… Gia đình thân yêu là cái nôi nuôi dưỡng

cho mầm thơ Khoa lớn lên hàng ngày

1.3 Thời đại

Những năm tháng chiến đấu oanh liệt thống nhất đất nước đã tạo nên tính chất sử thi của nền văn học hiện đại Không khí chung của thời đại vang dội vào trang thơ của thiếu nhi Trong những năm 60 – 70 của thế kỉ này xuất hiện một số tác giả nhỏ tuổi làm thơ và lập tức được công nhận là thơ hay Và trong dàn đồng ca ấy Khoa ở vị trí trung tâm

Bức tranh quê của Khoa và các bạn cùng thời có biết bao niềm vui nhưng cũng thật khốc liệt, trong hoàn cảnh chiến tranh với những suy nghĩ và việc làm đến quá sớm chính vì thế thơ Khoa không chỉ xuất hiện những cảnh vật gần gũi với các em mà còn có cả tiếng súng, tiếng bom những hy sinh mất mát và những tiếng thét căm hờn Bức tranh thiên nhiên trong thơ Khoa in rõ dấu ấn của thời đại, dấu ấn của một nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ lúc đó

“Hạt gạo làng ta” cho chúng ta một hình ảnh nông thôn cần lao vất vả:

Một nông thôn đang đổi mới:

“Có lời mẹ hát, Ngọt bùi đắng cay”

(Hạt gạo làng ta)

Và một nông thôn gian khổ chiến đấu dồn tất cả sức người, sức của:

“Gửi ra tiền tuyến, Gửi về phương xa”

Đáng lẽ tuổi thơ là tuổi yêu thương, của sự nâng niu chiều chuộng, nhưng tuổi thơ trong bom đạn thì sớm biết, sớm từng trải niềm căm thù và không phải niềm căm thù bản năng mà là một tình cảm có chỉ dẫn lý chí, một nhận thức có phân tích Do vậy đi sâu được vào bản chất của sự vật nhưng không làm theo cách của người lớn mà vẫn giữ nguyên vẹn giọng điệu trẻ con Những gì em viết là tình cảm trí tuệ của tâm hồn ngây thơ trong sáng, viết hồn nhiên ca ngợi với tất cả niềm tin vào chiến thắng

Trong nhiều trường hợp có thể nói sự bừng nở tài năng thơ ở tuổi thiếu niên cùng đồng nghĩa với sự thăng hoa của một đời nghệ sĩ Khoa đã viết những điều xúc động nhất, sâu sắc nhất, những rung cảm sâu xa nhất để rồi sau này tiếp tục làm thơ cũng khó lòng vượt qua được chính mình thời thơ ấu

1.4 Tài năng bẩm sinh và sự không ngừng học hỏi của Trần Đăng Khoa

Có thể nói, ngoài cơ sở hình thành tài năng thơ ca Trần Đăng Khoa là quê hương, gia đình, thời đại còn thấy dấu hiệu của một tài năng bẩm sinh Có nhiều bài thơ Khoa như buột miệng nói ra Trong một buổi chiều nấu cơm trước cảnh con bướm vàng dập dờn bay lượn Khoa như thích thú reo lên:

‘‘Con bướm vàng

Con bướm vàng Bay nhẹ nhàng Trên bờ cỏ ’’

(Con bướm vàng)

Khi đó Khoa không có ý thức làm nghệ thuật mà chỉ ghi lại những điều chợt nhìn thấy, ghi lại bằng chất giọng đầy trẻ thơ Chỉ có điều tính trẻ thơ ấy khác các trẻ thơ khác ở chỗ Trần Đăng Khoa có một sự rung cảm, một cái

nhìn tinh tế độc đáo Trong bài ‘‘Đêm Côn Sơn’’, Khoa có một câu thơ mà

khiến ai cũng phải ngạc nhiên:

‘‘Ngoài thềm rơi cái lá đa

Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng ’’

Hay Khoa cũng có những câu thơ đầy xúc động về người mẹ:

"Cả đời đi gió đi sương

Bây giờ mẹ lại lần giường tập đi"

(Mẹ ốm)

‘‘áo mẹ mưa bạc màu

Đầu mẹ nắng cháy tóc

Mẹ ngày đêm khó nhọc Con chưa ngoan, chưa ngoan!’’

(Khi mẹ vắng nhà)

Khoa đã bao lần khiến người ta phải thốt lên “Tại sao một cậu bé lại có

thể làm thơ hay như thế?’’ Điều đó có thể lý giải bởi Khoa có một tài năng

bẩm sinh, có một khả năng quan sát tinh tế và một trái tim yêu thương

Tuy vậy, để trở thành một thần đồng thơ, ngoài tài năng thiên bẩm Khoa cũng phải bền bỉ phấn đấu tích lũy ngay từ nhỏ Mặc cho người đời coi Khoa là thần đồng, Khoa cũng chỉ khiêm tốn nhận mình là một người làm thơ nên có nhiều kỹ năng, kỹ xảo mà thôi Trần Đăng Khoa làm thơ từ hồi còn học lớp vỡ lòng (lớp một bây giờ) theo lối bắt chước những gì đã đọc được và viết theo thể nhật ký, ghi chép các sự việc diễn ra hàng ngày Được sự góp ý chỉ bảo của các nhà thơ lão thành như Xuân Diệu, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Huy Cận Cùng vốn liếng văn học tích lũy được trong sách vở, Khoa đã vượt qua những ấu trĩ ban đầu, bổ sung thêm cho hành trang của mình những kiến

thức bổ ích Xuân Diệu đã nhận xét: “Cậu bé Trần Đăng Khoa có khiếu học

được cái tốt, tiếp thu tất cả cái gì tốt đẹp của người khác, lấy cái đó từ trong

ca dao, truyền thuyết, thơ ca của các tác giả và biến những cái đó thành của riêng mình Những cuốn sách mà người anh đã chọn cho em đã giúp em rất

nhiều, nhưng một điều không kém phần quan trọng là sự tự nhận thức thế giới thông qua quan sát trực tiếp” Vì vậy, Khoa luôn khiến ai tiếp chuyện cũng

phải ngạc nhiên vì những hiểu biết tường tận văn chương nghệ thuật của mình

Với tài năng thiên bẩm và sự nỗ lực học hỏi của bản thân, Trần Đăng Khoa đã viết lên những vần thơ giàu tính nghệ thuật đầy cảm nhận sâu sắc về cuộc sống khiến tất cả mọi người đều bị hấp dẫn và không khỏi thán phục tài năng của cậu bé

CHƯƠNG 2

ĐặC SắC CủA NGHệ THUậT MIÊU Tả BứC TRANH

QUÊ TRONG TậP THƠ GóC SÂN Và KHOảNG TRờI CủA

TRầN ĐĂNG KHOA

2.1 Một vài nét về nghệ thuật và sự sáng tạo nghệ thuật

Nghệ thuật ngay từ thời kỳ sơ sinh của nó đã tồn tại và phát triển trong

sự gắn bó mật thiết với đời sống lao động Những nét chạm khắc trong hang

động nguyên thủy, những điệu nhảy, những bài ca hồn nhiên trong sinh hoạt của các bộ tộc vùng rừng Châu Phi hiện nay đều chứng tỏ rằng nghệ thuật trong những hình thái sơ khai của nó đã đóng vai trò như một phương tiện nhận thức thế giới tự nhiên và bản thân đời sống con người Nghệ thuật tham

dự tích cực vào quá trình cải biến tự nhiên vì những lợi ích thực tiễn Qua mỗi thời đại, nghệ thuật đã để lại những thành tựu lớn lao và tồn tại như một bộ phận cấu thành nền văn minh nhân loại

Cũng như các loại hình nghệ thuật khác, văn học ra đời và phát triển trong quá trình hoạt động thực tiễn và quá trình lao động của con người Đến thế kỷ XIX, văn học đã vươn tới vị trí hàng đầu trong nghệ thuật Bêlinxki

viết: “Thơ văn là loại hình nghệ thuật cao cấp nhất… Thơ văn thể hiện trong

lời nói tự do của con người, mà lời nói vừa là âm thanh, vừa là bức tranh, vừa

là đối tượng, vừa là khái niệm Do vậy, thơ văn mang trong mình tất cả các yếu tố của các nghệ thuật khác, nó như đồng thời sử dụng không tách rời phương thức của tất cả các loại hình nghệ thuật riêng biệt Thơ văn chính là toàn bộ nghệ thuật” Văn học bao giờ cũng là sản phẩm của mối quan hệ giữa

hiện thực khách quan và ý muốn chủ quan của bản thân nhà văn Văn học bao giờ cũng là kết quả của sự nhào nặn những chất liệu cuộc sống bởi thế giới quan và bàn tay tài nghệ của nhà văn Nhưng là một con người cụ thể, cho dù

tài năng đã đạt tới bậc thầy, nhà văn vẫn luôn là con đẻ của hiện thực, là con

đẻ của một hoàn cảnh và một kiểu quan hệ nhất định Gớt nói: “Ngay một

thiên tài vĩ đại nhất cũng sẽ không đi xa được, nếu ông ta muốn tự mình tìm

kiếm tất cả”, “Chúng ta làm việc bằng khả năng của mình Đúng thế Nhưng

sở dĩ chúng ta phát triển được, là nhờ hàng ngàn sự tác động của thế giới rộng

lớn mà trong đó chúng ta nắm lấy những gì có thể và những gì tương hợp với

bản tính chúng ta” Văn học là sự phản ánh hiện thực khách quan mà hiện

thực khách quan thì không bao giờ tĩnh, nó bao giờ cũng chứa tính đa dạng,

tính muôn vẻ của cuộc sống Do đó hiện thực cũng luôn đòi hỏi những hình

thái phản ánh nó phải có tính đa dạng, tính phong phú như chính bản thân nó

Trong khi đó, văn học là một hình thái “cao quý và tinh vi” cho nên văn học

lại càng đòi hỏi cần có những sản phẩm cao quý, tinh vi và muôn màu sắc

Như vậy, văn học nghệ thuật, không chỉ đơn thuần là hoạt động phản ánh mà

còn là hoạt động sáng tạo Vấn đề sáng tạo vừa là mục đích, vừa là bản chất

của nhận thức nghệ thuật Riêng đối với thơ ca, yêu cầu sáng tạo có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng Sáng tạo là phát hiện và khẳng định cái mới trong

nội quy cũng như trong hình thức mà cơ sở của nó là cái mới nảy sinh trong

đời sống xã hội Thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng chỉ ra rằng: “Cái mới là cái

đẹp”, “cái mới là đối tượng, là nội dung, là mục đích của người nghệ sĩ” Thơ

ca luôn giữ được phẩm chất đẹp và sức sống thanh xuân của mình nhờ ở sự

sáng tạo Sự sáng tạo đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của thơ nếu so với

các thể loại khác, nó ít được sự tiếp sức, ít vay mượn trực tiếp hơn cái mới mẻ

của cuộc sống Bản chất cuộc sống không lặp lại mình Người viết tiểu thuyết,

kí, kịch nương nhờ rất nhiều vào cái mới của cuộc sống Nhưng cái mới trong

đời sống muốn trở thành cái mới trong thơ ca thì phải được tái tạo qua phần

mới mẻ nhất của tâm hồn và xúc cảm Viên Mai cũng nhấn mạnh: “Làm thơ

quý nhất là lật đổ cái án cũ mới hay” Một phương diện quan trọng và có ý

nghĩa nhiều khi quyết định hoạt động sáng tạo trong thơ là thuộc về vai trò

chủ quan của nhà thơ Tất cả cái phong phú và mới mẻ của đời sống khách quan chỉ là những chất liệu tiền đề của sự sáng tạo Phải cần có một ngọn lửa rực sáng làm bùng cháy và biến hóa toàn bộ chất liệu khách quan thành máu thịt của hiện tượng thơ Ngọn lửa ấy là sức sáng tạo của nhà thơ

Tóm lại, sáng tạo văn học cũng như sáng tạo nghệ thuật là tạo ra những yếu tố lạ trong đứa con tinh thần của mình và trân trọng nó Bởi lẽ, cuộc sống bao giờ cũng là một bầu trời mang đầy những đám mây tích điện Nếu cứu cánh của khoa học là những giả định, những phán đoán, những kết luận về những đám mây tích điện kia - khả năng phá hủy và khả năng sinh lợi từ những ẩn số còn mơ hồ, lơ lửng bay trên khắp bầu trời, thì văn học - một khám phá nhân học - cũng tràn đầy những phán đoán nội lôgic xen kẽ với các

đoán định ngoại lôgic Do đó, khi thừa nhận những phát hiện hiển nhiên, văn học nghệ thuật còn được phép đưa vào những yếu tố lạ trong tác phẩm của mình Các yếu tố này là điều không thể thiếu được của phong cách sáng tạo Thậm chí sự đổi mới của một phong cách, chiều sâu bản chất của một quá trình sáng tạo nhiều lúc lại bắt đầu từ năng lực đề xuất và thể hiện các yếu tố lạ trong nghệ thuật, nhưng các yếu tố lạ đó phải hòa hợp, gần gũi, thân thiện, gắn bó với con người và cuộc sống con người

2.2 Tâm lý trẻ thơ với nhu cầu được khám phá và khát vọng được giao hòa với thế giới xung quanh

Ai cũng có thời thơ ấu của mình, trí tưởng tượng và ước mơ, xúc cảm, tình cảm trước điều mới lạ Đặc biệt là sự hứng thú, trí tò mò, lòng ham hiểu biết của trẻ thơ Các em như những mầm non khao khát ánh sáng của nhận thức Nhận thức là một loại nhu cầu của hoạt động học Đó là nhu cầu của học sinh hướng tới lĩnh hội tri thức mới và phương pháp mới Nhu cầu nhận thức là nguồn gốc của tính tích cực, trí tuệ và nhận thức của trẻ thơ chủ yếu là nhận thức cảm tính Nhận thức cảm tính là giai đoạn đầu, sơ đẳng trong toàn bộ hoạt động nhận thức của con người Đặc điểm chủ yếu của nhận thức cảm tính

là chỉ phản ánh những thuộc tính bề ngoài, cụ thể của sự vật và hiện tượng

đang trực tiếp tác động vào các giác quan của con người Do đó, nhận thức cảm tính có vai trò rất quan trọng trong việc thiết lập mối quan hệ tâm lý của cơ thể với môi trường, định hướng và điều chỉnh hoạt động của con người

trong môi trường đó và là điều kiện để xây lên “lâu đài nhận thức” và đời

sống tâm lý của con người Nhu cầu nhận thức của học sinh ở giai đoạn này phát triển rất rõ nét đặc biệt là nhu cầu tìm hiểu thế giới xung quanh, và mong muốn hiểu biết các sự vật, hiện tượng ở lớp 1, lớp 2 nhu cầu chủ yếu của các

em là tìm hiểu những sự việc riêng lẻ, những hiện tượng riêng biệt bởi lúc này vốn kiến thức còn ít, tư duy lôgic chưa phát triển mạnh Phải lên lớp 4, lớp 5 khi các em đã tích lũy được vốn kiến thức nhất định thì nhu cầu gắn liền với

sự phát hiện nguyên nhân, quy luật, các mối liên hệ và quan hệ phụ thuộc giữa các hiện tượng ở lứa tuổi này, các em thường xuyên đặt ra rất nhiều các câu hỏi kiểu Tại sao? Như thế nào? Để làm gì? (Trời để làm gì?, Trăng để làm gì? ) Đối với bé hầu như mọi thứ sinh ra đều để đáp ứng một mục đích nào

đó:

“Hàm răng là để mà cười Cái tai là để nghe lời rao kem Cái đầu để đội mũ len

Đôi mắt để thấy người quen mà chào Má tròn để mẹ thơm vào Bàn tay để biết bạn nào sạch hơn”

Cách nhìn, cách nghĩ trẻ thơ thật ngộ nghĩnh Mặc dù sự ngộ nghĩnh nhầm lẫn giữa cả bản chất và hiện tượng Nhưng đó chính là đặc trưng về tư duy và tâm lý trẻ thơ Vì thế mà người lớn chúng ta cũng đã dựa vào các câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích để giải thích cho thắc mắc của các

em Sự giải thích đó làm cho trẻ dễ hiểu, dễ tiếp thu

Trẻ thơ cũng rất dễ xúc động, xúc cảm Xúc cảm và tình cảm của học sinh là những thái độ rung cảm đối với học tập và với những dạng hoạt động xung quanh mình, đối với người khác và với chính bản thân mình Xúc cảm là một quá trình tâm lý còn tình cảm là một thuộc tính tâm lý Xúc cảm là sự thể hiện bên ngoài của tình cảm Tình cảm được hình thành từ những xúc cảm, do

sự tổng hợp hóa và khái quát hóa những xúc cảm cùng loại Xúc cảm, tình cảm của học sinh Tiểu học còn gắn liền với tính trực quan, hình ảnh cụ thể nghĩa là đối tượng gây nên xúc cảm, tình cảm là những sự vật, hiện tượng cụ thể, những hình ảnh trực quan Chính vì thế, các em yêu mến một cách chân thực cây cối, chim muông, cảnh vật… và trong các bài văn của mình, các em thường xuyên nhân cách hóa chúng, coi chúng như những người bạn thân thiết Những sự vật tưởng chừng như vô tri, vô giác nhưng đối với các em dường như chúng cũng biết vui, biết buồn, biết đau đớn, biết hạnh phúc giống như bạn nhỏ vậy

Như vậy, nhu cầu khám phá và khát vọng được giao hòa với thế giới xung quanh là đặc tính chung của loài người trong tiến trình phát triển của văn minh nhân loại, và vừa là đặc tính riêng của trẻ thơ Các em hòa nhập vào thế giới xung quanh một cách cảm tính để rồi hòa nhập, chiếm lĩnh, sống chung với nó Càng lớn mức độ nhận thức lý tính càng cao, các em được bổ sung lượng kiến thức mang tính khoa học và thực tiễn Đây chính là bước phát triển

tự nhiên tất yếu của tư duy con người trong lịch sử nhân loại Trẻ thơ cũng không nằm ngoài quy luật đó

2.3 Bức tranh thiên nhiên, quê hương trong tập thơ “Góc sân và khoảng

trời” của Trần Đăng Khoa

Trong bài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”

tác giả Trần Đăng Suyền đã đưa ra lời nhận xét khẳng định: “Thời kỳ này có

không ít em nhỏ làm thơ Nhưng Khoa vượt lên hẳn và trở thành một hiện tượng độc đáo, ở đó số lượng và nhất là chất lượng sáng tác tạo được một thế

giới nghệ thuật riêng của mình” Và lời nhận định đó càng đúng hơn khi ta đi

tìm hiểu bức tranh thiên nhiên, quê hương Khoa trong tập thơ “Góc sân và khoảng trời” Bức tranh ấy bắt nguồn từ cảnh vật, từ những sinh hoạt quen

thuộc Đọc thơ Khoa ta như được gội trong không khí riêng, không lẫn của nông thôn đồng bằng Bắc Bộ Em nói những gì em thấy, em cảm bằng giọng

điệu của riêng mình Bên cạnh đó, thơ em có dấu ấn của người đi trước Trong

“Tiếng ve ngân trưa nắng quả dần vàng chín” có cái nhìn và cảm xúc của Tố Hữu “Vườn râm dậy tiếng ve ngân/ Bắp rây vàng hạt đầy sân nắng đào” Trong sắc đỏ của hoa lựu như “lửa lập lòe” phải chăng có đóng góp của Nguyễn Du “Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông” nhưng cái chính vẫn là

cách cảm, cách nghĩ của riêng em, của trẻ thơ

Buổi sáng khi ông mặt trời nổi lửa đằng Đông báo hiệu một ngày mới bắt đầu:

… “Cậu mèo đã dậy từ lâu Cái tay rửa mặt, cái đầu nghiêng nghiêng

Mụ gà cục tác như điên Làm thằng gà trống huyên thuyên một hồi

Cái na đã tỉnh giấc rồi

Đàn chuối đứng vỗ tay cười vui sao!

Chị tre chải tóc bên ao Nàng mây áo trắng ghé vào soi gương Bác nồi đồng hát bùng boong

Bà chổi loẹt quẹt lom khom trong nhà…”

(Buổi sáng nhà em)

Sáng ra, hình ảnh ông mặt trời nhô lên khỏi đằng Đông đó là hiện tượng hết sức bình thường nhưng dưới ngòi bút của Khoa nó lại mang một dáng vẻ mới lạ Chính hình ảnh đẹp đẽ của buổi sáng bình minh ấy mà Khoa đã khắc

họa rõ nét bức tranh toàn cảnh về hoạt động của sự vật, hiện tượng một cách sinh động Nó được gợi ra trên nền cảnh một cuộc sống sôi nổi khẩn trương của người nông dân trong lao động và dựng xây, mọi vật dường như có dáng dấp của con người vậy Sáng ra, ông mặt trời nổi lửa, bà sân vấn khăn, trong nhà cậu mèo rửa mặt, bác nồi đồng hát, chị chổi lom khom quét nhà, ngoài vườn cái na tỉnh giấc, đàn chuối vỗ tay cười, chị tre chải tóc, nàng mây ghé vào soi gương Cảnh vật xung quanh trở nên sống động, khẩn trương hơn bao giờ hết Tiếng gà gáy hết sức quen thuộc ở nông thôn Việt Nam từ bao đời nay, mỗi sớm cất lên báo hiệu thời điểm bắt đầu của một ngày nhưng dưới ngòi bút của Khoa tiếng gà như có sức mạnh:

“Giục quả na

Mở mắt Tròn xoe Giục hàng tre

Đâm măng Nhọn hoắt Giục buồng chuối Thơm lừng

Trứng cuốc Giục hạt đậu Nảy mầm Giục bông lúa Uốn câu Giục con trâu

Ra đồng Giục đàn sao Trên trời

Chạy trốn

Gọi ông trời Nhô lên Rửa mặt”

(ò… ó…o…)

Từ niềm vui thích thả diều của mình mà Khoa đã nhìn thấy cả sự biến hóa kỳ lạ của nó Cánh diều bay trên không trung là trăng vàng khi sao trời trôi qua, là chiếc thuyền trên sông Ngân, là hạt cau phơi trên nong trời, là lưỡi liềm ai quên bỏ lại trên cánh đồng sau một mùa gặt hái Còn mặt trăng đã huyền diệu bao nhiêu người, bao nhiêu thế hệ làm thơ Cổ Kim Đông Tây nhưng dưới con mắt của Trần Đăng Khoa là những gì quen thuộc, qua một lối nghĩ thật táo bạo:

“ Trăng ơi… từ đâu đến?

Hay từ cánh rừng xa Trăng hồng như quả chín Lửng lơ lên trước nhà

Đứa nào đá lên trời”

(Trăng ơi từ đâu đến)

Người và trăng như bạn tâm giao, tâm đầu ý hợp “Trăng lồng cổ thụ

bóng lồng hoa” (Cảnh khuya) hay “Trăng vào cửa sổ đòi thơ” (Tin thắng

trận) Khoa đã mượn hình ảnh trăng trong bài thơ của Bác để miêu tả vẻ đẹp

ánh trăng vàng qua những bài “Trông trăng”, “Trăng sáng sân nhà em”,

“Trăng tròn” Trăng trong bài thơ của Khoa gắn bó với những trò chơi con

trẻ, đẹp một vẻ đẹp hồn nhiên Trăng có thể được ví như người bạn dễ thương cùng chơi với các em:

“Em chạy nhảy tung tăng Múa hát quanh ông trăng

Em nhảy, trăng cũng nhảy Mái nhà ướt ánh vàng”

(Trông trăng)

Nhà thơ Xuân Diệu có một câu thơ đầy ấn tượng về trăng “Trăng vú

mộng của muôn đời thi sĩ” Tuy nhiên, có lúc trăng trong thơ Khoa vẫn chỉ

giản dị là trăng thôi nhưng mà sức hút thật mãnh liệt Một tối trăng sáng, Khoa cùng bạn bè chơi trò chơi trốn tìm trong vườn chuối Đứng trong bóng tối nhìn ra, Khoa bàng hoàng ngẩn ngơ trước ánh trăng đang giãi ra mênh mông, rợn ngợp khắp sân, khắp vườn Khoa đã ghi lại cảm giác như bị thôi miên đó, không miêu tả chi tiết nhưng người ta có cảm giác nhận được ánh

trăng là nữ hoàng của đêm:

“Hàng cây cau lặng đứng

Hàng cây chuối đứng im Con chim quên không kêu Con sâu quên không kêu Chỉ có trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em Trăng khuya sáng hơn đèn

Ơi ông trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em”

(Trăng sáng sân nhà em)

Dường như mọi vật đều yên lặng, nín thở để tập trung vào ánh trăng Trăng là nhân vật chính, là tâm điểm soi rọi ánh trăng cho muôn loài, muôn vật

Cũng như những đứa trẻ khác đều mong cho rằm trung thu đến thật nhanh, để được rước đèn ông sao, được đeo mặt lạ trong đêm hội và được bà

và mẹ sắm cho mâm ngũ quả Khoa thấy trăng như ông Bụt hiền hậu nhưng lại

có tính cách như trẻ em, hồn nhiên và đáng yêu:

“Trăng như cái mâm con

Ai treo ông cao thế

Ông nhìn đàn em bé Muốn khoe có mặt tròn”

“Ông trăng nhìn thấy xôi

Là ông nhoẻn miệng cười

áng chừng ông thích lắm Trăng nở vàng như xôi”

(Trông trăng)

Cũng như nhiều đứa trẻ khác hay hiếu động và thích những gì thay đổi, Khoa chú ý nhiều đến cảnh mưa Nhưng không phải là mưa rầu rĩ mà là những trận mưa ào ạt, sôi nổi rồi lại êm ả ngay Viết về một cơn giông, Khoa đem lại cho ta những bất ngờ thú vị:

“Chớp Rạch ngang trời Khô khốc

Sấm

Ghé xuống sân Khanh khách Cười”

(Mưa)

ở nông thôn, bụi tre, hàng bưởi, cây dừa thật quen thuộc, gần gũi nhưng

trong thơ Khoa nó là tre, là bưởi, là dừa rất độc đáo: tre thì “tần ngần gỡ tóc” , hàng bưởi thì “đu đưa- bế lũ con- đầu tròn- trọc lốc”, những cây dừa thì

“dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng”

Cậu bé Khoa có những cảm nhận tinh nhạy, nhìn thấy sức sống kì diệu của cảnh vật đồng thời có một tấm lòng nhân hậu, nghĩa tình:

“Trầu ơi, hãy tỉnh lại

trời” Qua đó, Khoa đã bộc lộ một tình yêu quê hương sâu sắc và truyền cho

người đọc tình yêu ấy Với tất cả các bạn đọc nước ngoài, qua thơ Khoa họ hiểu thêm phần nào về phong vị Việt Nam Bên cạnh đó, Trần Đăng Khoa còn

có những phát hiện rất trẻ con, ngộ nghĩnh mà do đặc điểm tâm sinh lý người lớn có thể khó nghĩ ra:

“Con tàu hỏa rất dài

Bánh không săm, không lốp Chạy đều trên đường ray

Đêm ngày không bị trượt”

(Đi tàu hỏa)

Một sự cảm nhận tinh tế về thiên nhiên, có thể nói đó là đặc điểm, là sự

đóng góp của thơ Khoa Em cảm nghe tiếng “thở hí hóp trên sân” của thóc

Em cảm giác được:

“Đất trời cách một gang mây

Và tôi cùng với luống cày tỏa hương”

(Đồng chiều)

Và cảm nhận tinh tế hơn vậy nữa là hương vị rất quen thuộc của đồng quê mà hiếm ai gắn bó với mảnh đất quê hương lại có thể đọc lên được tên của các hương vị ấy như Khoa:

“Luống cày sực nức

Mưa rào bữa trước Nắng nồng chiều nay Mùi bùn đang ngấu Mùi phân đang hoai Vôi chưa tan hẳn Còn hăng rãnh cày”

(Hương đồng)

Khoa nhập vào thế giới bình yên nơi làng quê Khoa phải giao cảm, phải thực sự đồng điệu với làng quê đến mức độ nào đấy mới viết được những dòng thơ hay đến vậy Rõ ràng nếu Khoa không có tình yêu quê hương như một cảm xúc thường trực, không có sự gắn bó với đất đai hay Khoa không có tài năng vượt trội thì không thể viết được những hình ảnh thơ có giá trị khẳng

định tên tuổi của mình như vậy

Khoa tiếp tục khám phá thế giới bình yên mà xao động của động vật và cây cỏ, từ chiều dài của đám ma bác giun:

“Đám ma đưa đến là dài

Qua những vườn chuối, vườn khoai, vườn cà”

(Đám ma bác giun)

Đến chiều sâu của cơn gió:

“Cây cau nó bức quá

Phành phạch quạt liên hồi Một tiếng gì không rõ Xôn xao cả đất trời”

(Nửa đêm tỉnh giấc)

Thế giới loài vật trong thơ Khoa thật đa dạng với những nét độc đáo Chỉ có con mắt trẻ thơ mới có cách nhìn nhận kỳ lạ đến vậy, bởi đó là những nhận xét rất thú vị từ những hình ảnh và âm thanh có thực trong đời sống:

“Mụ gà cục tác như điên

Làm thằng gà trống huyên thuyên một hồi”

(Buổi sáng nhà em)

Những chú mực “lôi thôi dải dọc dải ngang” và thật ngộ nghĩnh không

bao giờ chán là một “Đám ma bác giun” Đám ma Giun mà họ hàng nhà Kiến

đi đưa sao mà nhiều loại bà con nhà Kiến đến thế? Kiến con, kiến già, kiến

Đất, kiến Cánh, kiến Lửa, kiến Đen, kiến vàng… Đám ma kéo dài gồm toàn

họ nhà Kiến Như vậy chưa hết, còn kiến Đen ở nhà “la đà” uống rượu và kiến gió rất nhiều đang nhao ra “chia phần” Bài thơ gợi một không khí xưa, ta đã

gặp đâu đó trong ca dao nhưng nó mới lạ và độc đáo hơn nhiều

Nhắc đến bức tranh quê hương không thể không nhắc đến cánh đồng lúa Đối với người nông dân, lúa là biểu tượng của sự no đủ Với lời thơ dí dỏm, đằm thắm, Khoa đã cảm nhận được sự tinh tế của những bông thóc Qua

cách nhìn và cảm nhận của Khoa, nhân vật chính là thóc, âm nhạc chính là thóc, múa nhảy chính là thóc Khoa viết lên hình ảnh rất thật và hay về thóc:

Khoa đã thắc mắc và lý giải: “Hết ngày mùa thì sao thóc nhảy múa

được em nói là thóc thở hí hóp cơ mà” Khoa dùng chữ, chọn tiếng rất chính

xác Nếu là ngô văng ra giữa sân thì hạt ngô không thể nào thở hí hóp được vì

nó chỉ là cái vỏ tròn nguyên, còn mảnh thóc gồm hai mảnh trấu quặp lại thành cái vỏ, nên khi thóc văng ra, thóc mệt, thở hí hóp như con cá có hai mang nằm trên cạn Trong bức tranh quê hương của Khoa còn có màu sắc của những bông hoa Màu sắc ấy hiện lên thật diệu kì:

“Em ngắm bông hoa

Tím tươi bỡ ngỡ Cánh hoa mới nở Màu còn rung rinh Màu đẹp hơn tranh Càng nhìn càng thắm Như màu của nắng Như màu của mưa Dịu dàng, non tơ” …

(Ngắm hoa)

Khoa đã tô màu cho những cánh hoa và cách pha màu để tạo nên sắc của mỗi cánh ấy thật tự nhiên, với sự hội tụ của rất nhiều màu: Màu của nắng, màu của mưa, dịu dàng, non tơ…

Tháng ba là tháng chuyển mùa, từ mùa xuân sang mùa hạ, cái nắng chói chang như thiêu, như đốt làm cho mọi người phải khó chịu, ngột ngạt Nhưng sắc đỏ của mùa hè đã cho Khoa nghĩ đến hình ảnh của ngựa sắt bay về trời cùng Thánh Gióng, hình ảnh đẹp này đã đi vào truyền thuyết dân tộc:

“Sau làn mưa bụi tháng ba

Lá tre bỗng đỏ như là lửa thiêu Nền trời rừng rực ráng treo Tưởng như ngựa sắt sớm chiều vẫn bay”

(Tháng ba)

Mỗi lần đi câu cá cùng bạn bè, lúc thích nhất là xem ai câu được nhiều cá hơn Nhưng đối với Khoa, ngoài cái thú câu cá Khoa còn thích ngắm cảnh vật: mây trời, non nước và lắng nghe những âm thanh phát ra xung quanh mình nữa Khoa đã phát hiện ra cá tính của từng loài cá, Khoa đã phân biệt

từng loại cá như một nhà sinh vật cảnh trong bài thơ Câu cá:

“Con cá mương đớp bọt

Nhô miệng tròn, nhỏ xinh”

“Cục cùng cung trên bờ

Vào đây con cá ngão Cái mồm to hơn mình Mắt đỏ vằn gian giảo Vào đây con rô cụ

Và nhẩn nha rỉa mồi”

Khoa có một cái nhìn vừa tinh tế, vừa sâu sắc, cậu bé đã phát hiện ra cá

mương thì hiền lành, cá ngão thì “mắt đỏ vằn gian giảo”, cá diếc lại hay “rong

chơi” và thích “làm duyên” Khoa đã miêu tả tính cách của mỗi con cá mà

không con nào giống tính của con nào Ngạc nhiên và tinh nghịch, Khoa muốn câu cả ông mặt trời in xuống đáy ao Nhưng ông mặt trời như muốn trêu Khoa:

“Riêng mặt trời tinh nghịch

Ngậm mồi dưới đáy ao Giật mấy lần không được Còn làm ta ngã nhào”

ủ lâu thành mật Bốn bề lên hương

…