Nghiên cứu ứng dụng một số dạng thức khai cuộc cơ bản cho đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tin học, phương tiện tập luyện và thi đấu luôn được cải thiện thì yêu cầu học sinh cờ vua phải có đủ phẩm chất, tư duy, cũng như được chu

1

ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự nghiệp xõy dựng Chủ nghĩa xó hội (CNXH) ở nước ta phỏt triển với tốc độ ngày càng cao với quy mụ ngày càng lớn Nú thỳc đẩy một cỏch sõu sắc toàn diện cỏc hoạt động trong mọi lĩnh vực như: Kinh tế, chớnh trị, văn húa, xó hội, thể dục thể thao (TDTT)… Trong đú phỏt triển TDTT chiếm một

vị trớ vụ cựng quan trọng

Đảng và nhà nước ta luụn quan tõm đến mục tiờu giỏo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, trong đú giỏo dục về đức, trớ, thể, mỹ được coi là vấn đề hệ trọng nhằm giỏo dục hỡnh thành nhõn cỏch cho học sinh, sinh viờn Theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng IX và Chỉ thị 17/CT-TW ra ngày 23/10/2002

của Ban Bớ thư Trung ương Đảng về: “Chiến lược phỏt triển ngành TDTT đến năm 2010”[2] và đã khẳng định rõ GDTC trong trường học là cực kỳ quan trọng, vấn đề giỏo dục thể chất cho thế hệ trẻ cần giỏo dục toàn diện: “Đức, trớ, thể, mỹ”, và lao động” cho thế hệ trẻ, thế hệ tương lai của đất nước Tại

Hội Nghị TW 4 khóa VIII về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo trong Nghị

quyết có ghi: "Con người Phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức” [1] Điều đó khẳng định mục

tiêu GDTC là hình thành nhân cách, tăng cường thể lực chung cho học sinh,

sinh viên, rèn luyện ý chí, tinh thần dũng cảm, ý thức tổ chức kỉ luật

Cờ vua là một mụn thể thao cú nguồn gốc từ Ấn Độ, nú đó tạo được hứng thỳ, thớch hợp với mọi lứa tuổi, đặc biệt là thanh niờn, thiếu nhi, học sinh, cỏc em đều yờu thớch và say mờ Cờ vua được sử dụng rộng rói trong cỏc cuộc vui chơi, giải trớ, trong cỏc cuộc thi đấu thể thao

Là một mụn thể thao trí tuệ, lượng vận động trong cờ vua chủ yếu là lượng vận động tõm lớ, tỏc động trực tiếp vào quỏ trỡnh tư duy của người chơi Chơi cờ giỳp cho việc phỏt triển hài hũa cỏc phẩm chất đạo đức của mỗi cỏ nhõn Trong quỏ trỡnh tập luyện và thi đấu cờ vua thỡ khả năng tư duy logic,

Với đặc điểm cờ vua hiện đại, ván đấu diễn ra căng thẳng, quyết liệt với sự thay đổi về kế hoạch chiến lược cao Cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tin học, phương tiện tập luyện và thi đấu luôn được cải thiện thì yêu cầu học sinh cờ vua phải có đủ phẩm chất, tư duy, cũng như được chuẩn bị toàn diện về kĩ - chiến thuật, thể lực, tâm lí Trong đó, việc trang bị và hoàn thiện kĩ - chiến thuật khai cuộc là một trong những khâu quan trọng đặc biệt, quyết định trực tiếp đến hiệu quả của ván đấu

Giai đoạn khai cuộc trong cê vua có một vai trò hết sức quan trọng Vì

nó là giai đoạn mở đầu của mỗi ván cờ, nên cách bố trí lùc lượng trong khai cuộc là nền tảng cho những thành công trong giai đoạn trung cuộc và tàn cuộc Do đó, học sinh cần phải nắm vững các dạng thức khai cuộc cơ bản, từ

đó sẽ nâng cao hiệu quả ván đấu Song bên cạnh những mặt tích cực thì cũng

có rất nhiều mặt hạn chế trong việc giảng dạy, huấn luyện kiến thức khai cuộc cho học sinh, do số lượng khai cuộc rất lớn, nhiều phương án và những diễn biến căng thẳng, phức tạp Đòi hỏi học sinh phải có một trình độ nhất định để nắm và tiếp thu kĩ - chiến thuật trong khai cuộc

Trường Trung học phổ thông Yên Dũng 2 - Bắc Giang là một trong những trường có phong trào cờ vua phát triển Tuy nhiên qua quá trình tập luyện, thi đấu của đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 tại các giải trẻ của huyện, tỉnh cho thấy học sinh phát triển quân trong giai đoạn khai cuộc chưa tốt, còn mắc nhiều sai lầm nên dẫn đến bị thua về thế trận trong các giai đoạn tiếp theo của ván đấu

3

Xuất phỏt từ lớ do trờn, tụi tiến hành nghiờn cứu đề tài: “Nghiờn cứu ứng dụng một số dạng thức khai cuộc cơ bản cho đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yờn Dũng 2- Bắc Giang”

Mục đớch nghiờn cứu:

Nhằm đưa ra một số dạng thức khai cuộc cơ bản ứng dụng cú hiệu quả vào quỏ trỡnh giảng dạy, huấn luyện cho đội tuyển cờ vua nữ Đồng thời để tiến hành kiểm nghiệm tớnh hiệu quả của cỏc dạng khai cuộc cơ bản này trong thực tiễn huấn luyện, gúp phần nõng cao chất lượng và hiệu quả của quỏ trỡnh đào tạo cho đội tuyển cờ vua nước ta hiện nay

4

Chương 1: tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1 Cơ sở lý luận về khai cuộc

1.1.1 khái niệm

Mỗi ván cờ được chia làm 3 giai đoạn tương ứng với từng thời điểm nhiệm vụ khác nhau nhưng chúng có mối liên hệ chặt chẽ lẫn nhau không thể tách rời, ba giai đoan đó là: Khai cuộc, trung cuộc, tàn cuộc Sự thống nhất của 3 giai đoạn thể hiện: Khai cuộc là giai đoạn mở đầu của một ván cờ, tại

đây hai bên nhanh chóng phát triển lực lượng, sắp xếp bố trí các quân sao cho phù hợp với chiến lược, chiến thuật đã định trước Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng vì nó có ý nghĩa quyết định đến toàn bộ diễn biến của ván cờ Kết thúc khai cuộc là phần trung cuộc, giai đoạn này vạch ra những kế hoạch thực hiện kế hoạch cũng như ngăn chặn kế hoạch của đối phương, sử dụng các đòn chiến thuật phối hợp tạo nên ưu thế hơn quân hoặc ưu thế hơn thế, thậm chí

đôi khi còn chiếu hết đối phương Sau giai đoạn trung cuộc là giai đoạn tàn cuộc, đây là giai đoạn quyết định kết quả cuối cùng của ván đấu nhằm xác

định ván cờ thắng, thua, hòa [8]

Vì khai cuộc là giai đoạn mở đầu của ván cờ nên cách bố trí lực lượng trong khai cuộc là nền tảng cho những thành công trong giai đoạn trung cuộc

và tàn cuộc Kết quả của ván cờ thường phụ thuộc rất nhiều vào những nước đi

ở giai đoạn khai cuộc Chính vì thế mà nhiều cuốn sách khai cuộc ra đời để chỉ dẫn cho người chơi ở giai đoạn này

Tuy nhiên, không cần thiết phải tìm hiểu quá sâu vào tất cả các phương

án khai cuộc chi tiết, mà chỉ cần làm quen và nắm vững các nguyên lý, ý đồ cơ bản nhất và một số khai cuộc cần thiết

Khai cuộc trong cờ vua đa dạng và phong phú có rất nhiều loại khác

nhau như: “Gambit vua, khai cuộc tượng, phòng thủ Pháp,…” [8] Mỗi ván

dùng một loại khai cuộc khác nhau, trong mỗi khai cuộc có những nước đi

5

thay đổi giăng bẫy cho đối phương mắc lừa đi những nước đi bất thường, gây hậu quả tâm lý khiến đối phương nhất là đối phương chỉ quen sách vở, bài tập phải ngạc nhiên khó chịu hoang mang, dẫn tới xử lý không tốt sẽ mất ưu thế

1.1.2 Các nguyên tắc khai cuộc

Các nguyên tắc này là những lý luận đã được rút ra từ thực tiễn thi đấu Nếu không tuân thủ chúng thì sẽ dễ dàng bị thất bại Dù ý đồ chiến lược có khác nhau như thế nào trong mỗi dạng thức, nhưng trong giai đoạn khai cuộc những người chơi cờ đều phải tuân thủ các nguyên tắc sau [8]:

- Nhanh chóng khống chế khu trung tâm

- Phát triển quân nhanh và đầy đủ

- Đưa vua vào vị trí an toàn

- Xây dựng phòng tuyến tốt an toàn

1.1.3 Phân loại khai cuộc trong cờ vua

Thuật ngữ “khai cuộc” dùng để chỉ giai đoạn ra quân, có hàng loạt các

kiểu ra quân với tên gọi khác nhau như: Khai cuộc tượng, khai cuộc bốn mã, khai cuộc Anh… và mỗi loại khai cuộc trên đều có nguồn gốc xuất xứ tên gọi của nó

Người ta chia khai cuộc ra thành 3 hệ thống: Hệ thống khai cuộc thoáng, hệ thống khai cuộc nửa thoáng, hệ thống khai cuộc kín [8]

1.1.3.1 Những khai cuộc thoáng

Đó là quy ước gọi tên chung của các khai cuộc mà với nước đi ban đầu của trắng là e4 thì bên đen đáp lại bằng nước đi e5 Đối với khai cuộc này, nét

đặc trưng chủ yếu là khuynh hướng chủ đạo của chiến lược: Đó là nhanh chóng giành khu trung tâm, đe dọa các vị trí hiểm yếu nhất trong thế trận đối phương, các ván cờ luôn sôi động với những đòn chiến thuật hay những thế biến phức tạp, đòi hỏi các vận động viên phải tính toán chính xác kế hoạch này trong rất nhiều trường hợp rất khác nhau

6

1.1.3.2 Những khai cuộc nửa thoáng

Là những loại khai cuộc mà với nước đi đầu tiên của trắng đi e4, bên

đen không đáp lại bằng nước đi e5, mà đi bất kỳ một nước đi nào khác Điều

đó có phải chăng là bên đen trong nhóm khai cuộc này đã nhường trung tâm cho đối phương và từ chối không tham gia tranh giành khu trung tâm? không phải như thế, những ô trung tâm cả trong khai cuộc nửa thoáng vẫn là phạm vi tranh giành ảnh hưởng Chỉ có điều, ở đây cuộc chiến chỉ tiến hành ở phương pháp khác nhau, thông thường với nhịp điệu chậm hơn so với khai cuộc thoáng Một trong những đề tài chủ đạo của lý thuyết chơi cờ hiện đại trong kiểu khai cuộc nửa thoáng là dùng quân gây áp lực chống lại trung tâm tốt đối phương Trong những ván cờ như vậy, một bên thường nhường trung tâm cho

đối phương rồi để sau đó đặt trung tâm dưới “làn đạn” của mình

1.1.3.3 Những khai cuộc kín

Là những khai cuộc bên trắng không đi nước đi e4, các cách ra quân kín

có rất nhiều và phần lớn đều phức tạp Có thể nói, đây là lĩnh vực của bậc

thang thứ hai “ Trong lý thuyết ra quân” Các cách khai cuộc này đều dựa trên

cơ sở đối chọi giữa áp lực bằng quân và trung tâm tốt Chiến lược chơi như vậy

đòi hỏi sự chuẩn bị sâu sắc sự am hiểu nét tinh tế trong cách chơi thế trận Nếu như trong khai cuộc thoáng, tư tưởng chỉ đạo là phối hợp chiến thuật, thì trong các loại khai cuộc kín là vận động chiến lược

1.1.4 Phương pháp nghiên cứu khai cuộc

Cần tiến hành công tác nghiên cứu các loại khai cuộc như thế nào? Phải chăng chúng ta cần phải biết học thuộc lòng và ghi nhớ tất cả các thế trận đó như một bảng cửu chương? Muốn hiểu rõ vấn đề này, chúng ta cần xác định những thế biến khi ra quân có phải là những thế biến bắt buộc và duy nhất không

Một ván cờ chứa đựng muôn vàn khả năng khác nhau Những trận biến

đó chỉ là những nước đi tiếp tục đã được kiểm nghiệm trong thi đấu, trong

7

từng thế trận ra quân đều có thể tìm kiếm thêm những nước đi hoàn toàn áp

dụng được Do đó, việc “ học vẹt” các tứ biến khai cuộc là điều không cần

thiết, thậm chí còn có hại vì nó hạn chế tính sáng tạo của vận động viên,

Laxke đã từng nói: “Biết cách chơi cờ không chỉ là công việc của trí nhớ đơn giản, vì việc ghi nhớ các thế biến không phải là điều thiết yếu Trí nhớ là vũ khí quý báu, không thể để phung phí cho những vụn vặt Cần ghi nhớ không phải những kết luận và các phương pháp chơi, phương pháp rất linh hoạt nó

có thể giúp ích trong mọi trường hợp” [3]

Trigorin đã từng phát biểu rất đúng đắn rằng: “Trong mỗi trận khai cuộc ta đều có thể áp dụng các phương án bắt trước sách vở mà vẫn đạt kết quả, thậm chí có khi còn khả năng hơn” [3]

Reti đưa ra ý kiến còn khả quan hơn nữa, ông viết: “ Hiểu biết dựa trên các phương án có sẵn chỉ là ảo tưởng” [3] Thực vậy, các phương án khai

cuộc không thể là thứ gì đó vĩnh cửu, đứng nguyên tại chỗ, thực ra chúng chỉ

là mặt gương phản ánh thực tiễn thi đấu, luôn luôn thay đổi và hoàn thiện Thay đổi cả cách đánh giá không chỉ riêng của từng phương án mà của cả toàn

bộ từng hệ thống khai cuộc mà chúng ta đã thấy những nước biến khác nhau

đã từng bị xóa bỏ, nhưng sau lại khôi phục được ý nghĩa của mình nhờ tìm ra những cách di chuyển kín đáo mà trước kia người ta chưa nhận ra ý thức nắm vững và hiểu biết các nguyên tắc chung của chiến lược khai cuộc cũng như nội dung tư tưởng các hệ thống khai cuộc, do đó chính là điều cần thiết đối với mỗi ai muốn hoàn thiện trình độ chơi cờ

Cần thiết ghi nhận rằng, mặc dù các nguyên lý về sự triển khai nhanh chóng lực lượng, về ý nghĩa các ô trung tâm… Đôi lúc tưởng chừng hết sức

đơn giản để ghi nhớ, nhưng thậm chí cả các vận động viên có kinh nghiệm nhiều lúc ngay từ những nước đi cờ đầu đã tìm cách phối hợp để thu được các

ưu thế về lực lượng, phá vỡ các quy chế cân bằng thế trận Nếu như họ gặp

8

phải các đấu thủ mạnh thì sự thông thường vi phạm các quy luật này sẽ dẫn

đến thất bại Trong công tác nghiên cứu khai cuộc, bạn không được bỏ qua những chỗ chưa thấu đáo Nếu bạn chưa hiểu mục đích của một nước đi nào

đó trong khai cuộc mà bạn nghiên cứu thì bạn hãy cố gắng tìm hiểu thêm những điều chỉ dẫn trong sách cũng như xem các ván cờ thi đấu của các kiện tướng về đề tài đó

Những kiến thức thu được chỉ là những tài sản nằm bất động nếu như bạn không áp dụng trong thực hành thi đấu các phương án mà bạn quan tâm Nếu ghi chép cẩn thận các ván cờ mà bạn đã chơi, sau đó giành thời gian phân tích và xác định nước đi nào bạn đã sai lầm cũng như chỗ nào bạn có thể đi hay hơn Vấn đề này trang bị vốn khai cuộc cũng như kinh nghiệm của người chơi

Cuối cùng cần khuyên bạn không nên có thái độ mù quáng, tôn sùng các nguyên tắc chung hay các phương án lý thuyết Các nguyên tắc chung có

ý nghĩa như các kết luận rút ra từ số lớn các trường hợp thực tế, thông thường các nguyên tắc chung này rất đúng đắn Nhưng mọi quy luật đều có ngoại lệ

và trong một số trường hợp riêng nào đó, các nguyên tắc chung này không áp dụng được

Môn cờ vua có sức cuốn hút mãi mãi chính là do nó đòi hỏi cách đặt vấn đề sáng tạo, cách đánh giá sâu sắc và khả năng nhìn tới tương lai

Trong cuốn sách “ Sự nghiệp của tôi trong môn cờ vua quốc tế” H.Rcapablanca viết: “Khi chơi khai cuộc, bạn có thể gặp những nước đi đối

đáp của đối phương mà bạn chưa quen thuộc, trường hợp đó bạn chơi như thế nào? Bạn hãy đi theo suy nghĩ lành mạnh, hãy nhanh chóng đưa các quân tới

vị trí an toàn Có thể bạn không thực hiện nước đi nhanh nhất, nhưng nhận

được các thất bại của mình như các bài học và học tập theo cách học đó sẽ có thể tránh chúng trong tương lai Nếu bạn cho nước đi là hay thì bạn sẽ đi nước cờ đó, kinh nghiệm là người thầy tốt Nhiều người sau khi tìm ra một

đoạn tàn cuộc

Trong một cuốn sách hướng dẫn chơi cờ của mình, Laxke đã viết: “ Tôi

đã đào tạo học trò biết cách suy nghĩ độc lập và biết cách phê phán các tài liệu Trong cờ vua, tôi muốn đưa đến cho họ không phải là những khái niệm trừu tượng hay những luận điểm chung mà muốn đem lại những kiến thức sôi

động…” [3]

Họ phải sẵn sàng trải qua những thử thách trong trận đấu bằng các khái niệm, các quy luật và cách đánh giá một lần mà là nhiều lần một cách tự giác, phấn khởi và cho đến nay đó vẫn là lời nói đúng

1.2 Xu hướng huấn luyện khai cuộc cờ vua

Qua nhiều năm thi đấu cùng với kinh nghiệm và trình độ phát triển Tôi nhận thấy, trình độ cờ của các vận động viên được phỏt triển và củng cố rất nhiều năm trước cũng như sự phát triển của môn cờ vua ngày càng tăng Hiện nay, số lượng khai cuộc được tăng lên rất nhiều với nhiều thế biến và tình huống phong phú Số nước đi trong khai cuộc, trước kia thường chỉ dừng lại ở

8 - 12 nước đi, nhưng nay với sự phát triển của khoa học công nghệ cùng với

sự ham thích của những người chơi cờ nói chung và VĐV nói riêng Qua sách báo đặc biệt là mạng Internet lượng nước đi trong khai cuộc được tăng lên tới

10 - 18 nước đi Với sự phát triển của môn cờ vua được hòa nhập vào công nghệ thông tin thỡ trình độ chơi cờ của người chơi được tăng lên rất nhiều

10

Để đạt được trình độ cao môn cờ vua, người chơi cần phải có thời gian chuyên tâm nghiên cứu, học hỏi, quan trọng nhận thức được vai trò của từng giai đoạn trong ván đấu Khai cuộc có vai trò rất quan trọng vì nó là giai đoạn

đầu của trận đấu, nếu không am hiểu nắm vững khai cuộc thì khả năng thua trận ngay từ đầu là rất lớn mà chưa kịp vào tới trung cuộc

Thực tế, những người chơi cờ mà nắm vững lý thuyết khai cuộc đã chơi vượt trội hơn hẳn so với những người không biết Nếu đã nắm rõ khai cuộc, thoạt nhìn đã biết đối phương chơi khai cuộc nào và lập tức đối phó một cách

có hiệu quả giành thế chủ động từ đó nắm quyền dẫn dắt ván cờ

Do vậy, VĐV cờ vua Việt Nam không ngừng nghiên cứu học tập các thế trận khai cuộc mới, các ván đấu của các đấu thủ nổi tiếng mà rút ra được nhiều kinh nghiệm thi đấu, các đòn phối hợp, trình độ khai cuộc, trung cuộc

và tàn cuộc, tích lũy thêm kinh nghiệm bài vở Như vậy trình độ VĐV cờ vua Việt Nam được tăng lên một cách đáng kể

Từ những vấn đề trên cho thấy, xu hướng huấn luyện cờ vua hiện nay như sau:

- Độ sâu của các phương án khai cuộc

1.3 Đặc điểm tâm, sinh lí học sinh THPT

Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông bao gồm những em có độ tuổi từ

15 đến 17, 18 tuổi, lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi tiền thanh niên, nó có một

vị trí đặc biệt quan trọng trong thời kì phát triển của con người

1.3.1 Đặc điểm tâm lý

Đặc điểm tâm lý chung: Các em muốn chứng tỏ mình là người lớn, muốn được mọi người tôn trọng mình, đã có trình độ hiểu biết nhất định, có

11

khả năng phân tích tổng hợp hơn, muốn hiểu nhiều biết rộng, thích hoạt động

có nhiều hoài bão nhưng còn nhiều nhược điểm

1.3.1.1 Đặc điểm tâm lý trong học tập.

Do nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở THPT có sự khác biệt với hoạt động ở THCS Sự khác biệt đó chủ yếu ở chỗ hoạt động học tập ở trường THPT đòi hỏi học sinh tính năng động sáng tạo và tính độc lập ở mức

độ cao hơn nhiều, đồng thời cũng đòi hỏi phải phát triển tư duy lý luận để nắm

được nội dung một cách sâu sắc Học sinh càng trưởng thành, kinh nghiệm sống càng phong phú, các em càng có ý thức được rằng mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời Do vậy thái độ có ý thức của các em đối với học tập

ngày càng phát triển

Thái độ của học sinh đối với môn học có lựa chọn hơn Các em đã hình thành những hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp Cuối bậc THPT các em đã xác định được cho mình hứng thú đối với môn học nào

đó, đối với lĩnh vực tri thức nhất định Hứng thú này thường liên quan tới việc lựa chọn nghề nghiệp nhất định của học sinh Hơn nữa, hứng thú nhận thức

của học sinh THPT mang tính chất rộng rãi hơn ở THCS

Thái độ học tập của học sinh THPT được thúc đẩy bởi động cơ học tập (ý nghĩa thực tiễn của môn học đối với cá nhân), động cơ nhận thức, và ý nghĩa xã hội của môn học… Các em thường tỏ ra tích cực học một số môn các

em cho là quan trọng với nghề của mình đã chọn còn các môn học khác thì

sao nhãng hoặc chỉ học qua

1.3.1.2 Đặc điểm tâm lí trong sự phát triển trí tuệ

ở học sinh THPT tính chủ định được phát triển mạnh ở tất cả các quá trình nhận thức

Tri giác có mục đích đã đạt tới mức rất cao Quan sát trở nên có mục

đích, có hệ thống và phát triển toàn diện hơn Quá trình quan sát đã chịu sự

điều khiển của hệ thống tín hiệu thứ hai nhiều hơn và không tách khỏi tư duy

12

ngôn ngữ Tuy nhiên quan sát của học sinh cũng khó có hiệu quả nếu thiếu sự chỉ đạo của giáo viên

Ghi nhớ của học sinh THPT có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt

động trí tuệ, đồng thời vai trò ghi nhớ logic trừu tượng, ghi nhớ có ý nghĩa ngày càng tăng (các em biết sử dụng tốt hơn các phương pháp ghi nhớ: Tóm tắt ý chính, so sánh đối chiếu…) Đặc biệt các em đã tạo được tâm thế phân hóa trong ghi nhớ Các em biết cái gì cần nhớ từng câu, từng chữ, cái gì cần hiểu mà không cần nhớ… Tuy nhiên một số em còn ghi nhớ đại khái, chung chung, thiếu khoa học, nhớ theo kiểu học vẹt không hiểu bản chất

Tư duy: Do cấu trúc của não phức tạp và chức năng của não phát triển,

do sự phát triển của quá trình nhận thức nói chung, do ảnh hưởng của hoạt

động học tập mà hoạt động tư duy của thanh niên học sinh có thay đổi quan trọng Các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc đáo sáng tạo Tư duy của các em chặt chẽ hơn, có căn cứ và nhất quán hơn Đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển… Những đặc điểm đó tạo điều kiện cho học sinh thực hiện các thao tác tư duy toán học phức tạp, phân tích nội dung cơ bản của các khái niệm trừu tượng và nắm được mối quan hệ nhân quả trong tự nhiên và trong xã hội Đó là cơ sở để hình thành thế giới quan

1.3.1.3 Đặc điểm tâm lý trong nhận thức

Sự phát triển tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển nhân cách của học sinh THPT, có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển tâm lý của lứa tuổi học sinh Quá trình này rất phong phú, phức tạp và mang một số đặc điểm như sau:

Các em đã tri giác những đặc điểm cơ thể của mình một cách hoàn toàn mới Các em thường chú ý đến hình dáng bên ngoài của mình (hay soi gương, chú ý sửa tư thế, quần áo…) Hình ảnh về thân thể là một thành tố quan trọng của sự tự ý thức của học sinh THPT Sự tự ý thức của học sinh là một quá trình lâu dài, quá trình này phát triển tự ý thức diễn ra mạnh mẽ, sôi nổi và có tính

13

chất đặc thù riêng: Học sinh thường có nhu cầu tìm hiểu và đánh giá những tâm lý đặc điểm tâm lý của mình theo quan điểm về mục đích sống và hoài bão của mình Chính điều này khiến các em quan tâm sâu sắc tới đời sống tâm

lý, phẩm chất nhân cách và năng lực riêng

Sự tự ý thức của học sinh thường xuất phát từ nhu cầu của cuộc sống và hoạt động trong tập thể, những quan hệ với thế giới xung quanh buộc họ phải

ý thức được những đặc điểm nhân cách của mình Các em thường hay ghi nhật

ký, so sánh mình với nhân vật mà họ coi là tấm gương Nội dung của sự tự ý thức cũng khá phức tạp Các em không chỉ nhận thức về cái tôi của mình trong hiện tại như học sinh THCS, mà còn nhận thức về vị trí của mình trong xã hội, trong tương lai

Đối với học sinh THCS có thể hiểu rõ mình ở những phẩm chất nhân cách bộc lộ rõ (lòng yêu lao động, tính cần cù, dũng cảm…), thì ở học sinh THPT còn

có thể hiểu rõ những phẩm chất phức tạp, biểu hiện những quan hệ nhiều mặt của nhân cách (tinh thần trách nhiệm, lòng tự trọng, tình cảm nghĩa vụ…)

Học sinh THPT là lứa tuổi quyết định của sự hình thành thế giới quan -

hệ thống quan điểm về xã hội, tự nhiên, về cách cư xử… Những cơ sở của thế giới quan đã được hình thành dần dần từ rất sớm - hình thành ngay từ nhỏ Trong suốt thời gian học ở phổ thông, học sinh đã lĩnh hội, hiểu biết được cái

đẹp, cái xấu, cái thiện, cái ác… Dần dần những điều đó được ý thức và được quy vào các hình thức, các tiêu chuẩn, nguyên tắc hành vi được xác định… Nhưng chỉ đến giai đọan này, khi nhân cách được phát triển tương đối cao, thì các em mới xuất hiện những nhu cầu đưa tiêu chuẩn, nguyên tắc hành vi đó vào một hệ thống hoàn chỉnh Khi đã có được hệ thống quan điểm riêng thì học sinh THPT không chỉ hiểu về thế giới khách quan, mà còn đánh giá được

nó, xác định được thái độ của mình đối với thế giới quan đó

Việc hình thành thế giới quan không chỉ giới hạn ở tính tích cực nhận thức, mà còn thể hiện ở phạm vi nội dung nữa Học sinh THPT thường quan

14

tâm nhiều tới các vấn đề có liên quan tới con người, vai trò của con người trong xã hội, giữa quyền lợi và nghĩa vụ, nghĩa vụ và tình cảm Vấn đề ý nghĩa cuộc sống chiếm vị trí trung tâm trong suy nghĩ của học sinh Họ thường đặt

ra các câu hỏi, các giả thiết về cuộc sống, về xã hội Nội dung cụ thể của câu hỏi do đạo đức của xã hội, định hướng giá trị của cá nhân, quan hệ thực tế và hoạt động của cá nhân học sinh quyết định, nó cũng còn do hệ thống tri thức của học sinh về đời sống nói chung, về kinh tế nói riêng quyết định

1.3.1.4 Đặc điểm tâm lý trong giao tiếp và đời sống tình cảm

Độ tuổi học sinh THPT là lứa tuổi mang tớnh chất tập thể nhất Điều quan trọng đối với các em là được sinh hoạt với các bạn cùng lứa tuổi, là thấy mình cần cho nhóm, có uy tín, có vị trí nhất định trong nhóm

ở lứa tuổi này quan hệ với bạn bè chiếm vị trí lớn hơn hẳn so với quan

hệ đối với người lớn tuổi hoặc ít tuổi hơn Điều này do lòng khao khát muốn

có vị trí bình đẳng trong cuộc sống chi phối Cùng với sự trưởng thành với nhiều mặt, quan hệ dựa dẫm, phụ thuộc vào cha mẹ dần dần cũng được thay thế bằng quan hệ bình đẳng, tự lập Trong hoàn cảnh giao tiếp tự do, rỗi rãi, trong tiêu khiển, trong việc phát triển nhu cầu sở thích thanh niên hướng vào bạn bè nhiều hơn là hướng vào cha mẹ Nhưng khi bàn đến những giá trị sâu sắc hơn như việc định hướng, thế giới quan, những giá trị đạo đức thì ảnh hưởng của cha mẹ lại mạnh mẽ hơn rõ rệt

Về đời sống tình cảm học sinh THPT rất phong phú và nhiều vẻ Đặc

điểm này thể hiện rất rõ trong tình bạn của các em, vì đây là lứa tuổi mà những hình thức đối xử có lựa chọn đối với mọi người trở nên sâu sắc và mặn nồng ở lứa tuổi này nhu cầu về tình bạn tâm tình cá nhân được tăng lên rõ rệt Tuy tình bạn sâu sắc đã được bắt đầu từ lứa tuổi học sinh THCS, nhưng sang tuổi này tình bạn của các em trở nên sâu sắc hơn nhiều Các em có yêu cầu cao hơn đối với tình bạn (yêu cầu sự chân thật, lòng vị tha, tin tưởng, tôn trọng, giúp đỡ lẫn nhau…) Trong quan hệ với bạn bè các em cũng nhạy cảm

15

hơn: Không chỉ có khả năng xúc cảm chân tình, mà còn phải có khả năng đáp ứng lại xúc cảm của người khác (đồng cảm) Tình cảm của học sinh THPT thường hay rất bền vững Tình bạn ở tuổi này có thể vượt được mọi thử thách

và kéo dài suốt cuộc đời Sự khác biệt giữa cá nhân trong tình bạn rất rõ Quan niệm học sinh lứa tuổi này về tình bạn và mức độ thân thiết trong tình bạn cũng rất phong phú (vì phẩm chất tốt của bạn, vì tính tình, vì có cùng hứng thú

và sở thích…)

Một điểm khác biệt rõ rệt giữa lứa tuổi học sinh THPT với lứa tuổi học sinh THCS đó chính là phạm vi quan hệ bạn bè được mở rộng Bên cạnh các nhóm bạn cùng giới còn có khá nhiều nhóm bạn khác giới Do vậy nhu cầu về tình bạn với bạn khác giới được tăng cường Và ở một số em đã xuất hiện những sự lôi cuốn đầu tiên khá mạnh mẽ, xuất hiện nhu cầu chân chính về tình yêu và tình cảm sâu sắc Đó là một trạng thái mới mẻ, nhưng rất tự nhiên trong đời sống tình cảm của thanh niên mới lớn

Học sinh nam nữ phát triển theo hai hướng vận động sinh lý khác nhau càng rõ về tầm vóc sức chịu đựng và biến đổi tâm lý Nhịp độ tăng trưởng về chiều cao và trọng lượng đã chậm lại so với thời kỳ thiếu niên Các em gái đạt

16

được sự tăng trưởng của mình trung bình vào khoảng tuổi 16 và 17 (13 tháng), các em trai khoảng từ 17 đến 18 tuổi (10 tháng) Trọng lượng của các em trai đã đuổi kịp các em gái và tiếp tục vượt lên Sức mạnh cơ bắp tăng rất nhanh Lực cơ của các em trai 16 tuổi vượt lên gấp 2 lần so với lực cơ của

em lúc 12 tuổi

Hệ thần kinh: Đặc điểm chức năng sinh lý và hệ cơ của hệ cơ quan của

lứa tuổi này được thể hiện qua các hệ thần kinh Sự phát triển của hệ thần kinh

có những thay đổi quan trọng do cấu trúc bên trong của não phức tạp và các chức năng của não phát triển Cấu trúc của bán cầu đại não có những đặc điểm như trong cấu trúc tế bào của người lớn Các biểu hiện cơ bản của hoạt động thần kinh cao cấp đang được hình thành và phát triển Hệ thống thần kinh tiếp tục phát triển để đi đến hoàn thiện Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên, liên kết các phần khác nhau của vỏ não lại Điều đó tạo tiền đề cần thiết cho

sự phức tạp hóa hoạt động phân tích tổng hợp… Của vỏ bán cầu đại não trong quá trình học tập, tuy nhiên tổng khối lượng của nó không tăng mấy chủ yếu

là cấu tạo bên trong não phức tạp hơn, do đó khả năng tư duy nhất là khả năng phân tích tổng hợp, trừu tượng hóa rất thuận lợi cho việc hình thành phản xạ

có điều kiện Lứa tuổi này có sự phát triển cao về ngôn ngữ, tư duy và các kỹ xảo vận động, có ý nghĩa quan trọng

Hệ vận động: ở lứa tuổi này, xương bắt đầu gảm tốc độ phát triển về

chiều dài, chủ yếu là phát triển về độ dày Sụn ở hai đầu xương còn dài nhưng chuyển thành xương ít Mỗi năm nữ cao khoảng 0,5 đến 1cm, nam từ 1 đến 3cm Các xương nhỏ như xương bàn tay đã cốt hóa do hàm lượng chất hữu cơ trong xương giảm và hàm lượng phốt pho và can xi… tăng Cột sống đã ổn

định hình dáng, nhưng vẫn chưa được củng cố nên vẫn dễ cong veo

Xương chậu nữ to và yếu hơn nam, nếu bị chấn động mạnh dễ ảnh hưởng tới các cơ quan trong khung chậu: Dạ con và buồng trứng Vì vậy, trong Giáo dục thể chất cần có sự phân biệt khối lượng và nhất là vận động giữa nam và nữ

17

Hệ cơ: Các tổ chức cơ phát triển, phát triển muộn hơn xương Cơ bắp

lứa tuổi này cơ co vẫn còn tương đối yếu, các bắp cơ phát triển tương đối

nhanh (cơ đùi, cơ cánh tay) các cơ co phát triển nhanh hơn các cơ duỗi Các tổ

chức mỡ dưới da của phụ nữ phát triển mạnh

Hệ tuần hoàn: Hệ tuần hoàn của học sinh THPT đã được phát triển và

hoàn thiện, nhịp tim nam khoảng 70 - 80 lần/ phút, nhịp tim nữ khoảng 75 -

85 lần/ phút và cung cấp lượng máu gần tương ứng với lứa tuổi trưởng thành

Lượng máu tỷ lệ với trọng lượng cơ thể Khối lượng máu, hồng cầu, tiểu cầu

và bạch cầu… đã tăng

Hệ hô hấp: Vòng ngực nam trung bình từ 67,3 cm đến 72,2 cm, nữ từ

64,5 đến 74,8 cm Diện tích tiếp xúc không khí của phổi tương đương lứa tuổi trưởng thành (xấp xỉ 100 - 120 m2) ở lứa tuổi này có sự thay đổi rõ rệt của độ dài của chu kỳ hô hấp Tần số hô hấp gần giống với người lớn: Từ 10 - 20 lần/ phút Dung tích sống và thông khí phổi tối đa tăng, khả năng hấp thụ ôxi lớn

hơn, phổi phát triển mạnh nhưng không đều, lồng ngực còn nhỏ và hẹp nên

các em thường thở nhanh và sâu

Trao đổi chất và năng lượng: Do nhu cầu phát triển và hình thành cơ thể

ở lứa tuổi này đang phát triển và cần nhiều đạm, đường mỡ muối khoáng, và chất cần thiết khác… Quá trình chuyển hóa thường xảy ra rất nhanh

Nhìn chung, đa số các em đã vượt qua các thời kỳ phát dục Đây là lứa tuổi các em có cơ thể phát triển cân đối, khỏe và đẹp Phần lớn các em có thể

18

CHƯƠNG 2: NHIỆM VỤ - PHƯƠNG PHáP Và Tổ CHứC

NGHIấN CỨU

2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đớch, đề tài giải quyết 2 nhiệm vụ sau:

Nhiệm vụ 1: Thực trạng sử dụng cỏc dạng thức khai cuộc trong tập luyện và thi đấu của đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yờn Dũng 2- Bắc Giang.

Để giải quyết nhiệm vụ 1, đề tài tiến hành theo hai bước sau:

Bước 1: Thu thập tài liệu liên quan đến những vấn đề nghiên cứu của

đề tài, tổng hợp, xác định cơ sở lựa chọn các test ứng dụng về mặt sinh lý

Bước 2: Khảo sát, phỏng vấn các HLV, giáo viên của các trường về thực tiễn công tác huấn luyện khai cuộc cho đội tuyển cờ vua nữ

Nhiệm vụ 2: Nghiờn cứu ứng dụng một số dạng thức khai cuộc cơ bản cho đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yờn Dũng 2 - Bắc Giang.

Lựa chọn các dạng khai cuộc cơ bản, các test xác định mức độ phù hợp của test sẽ ứng dụng trong thực tiễn để huấn luyên khai cuộc cho đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

2.2 Phương pháp nghiên cứu.

2.2.1 Phương phỏp phõn tớch và tổng hợp tài liệu

Là phương phỏp thu thập thụng tin bằng cỏch tỡm đọc và phõn tớch tổng hợp tài liệu tham khảo về cỏc vấn đề cú liờn quan đến đề tài như: Cỏc đề tài khoa học, khúa luận, sỏch, bỏo chuyờn ngành, Nghị quyết của Đảng và Nhà nước,… để xỏc định cơ sở lý luận của đề tài nghiờn cứu Việc sử dụng phương pháp này trong quá trình nghiên cứu là phục vụ chủ yếu cho việc giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.2.2 Phương phỏp phỏng vấn

Đõy là phương phỏp được sử dụng để thu thập thụng tin qua việc phỏng vấn cỏc giỏo viờn, huấn luận viờn và cỏc em học sinh nhằm điều tra thực trạng sử

19

dụng các dạng khai cuộc, kỹ năng khai cuộc của đội tuyển cờ vua nữ Đồng thời lựa chọn các test đánh giá kỹ năng khai cuộc, các dạng khai cuộc cơ bản cho việc huấn luyện của đội tuyển trong tập luyện và thi đấu Kết quả của việc sử dụng phương pháp này được tôi trình bày ở phần kết quả nghiên cứu của đề tài

2.2.3 Phương phỏp kiểm tra sư phạm

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài tiến hành tổ chức kiểm tra sư phạm Mục đích của quá trình này nhằm kiểm nghiệm trong thực tiễn độ tin cậy, tính thông báo của hệ thống các test đánh giá kỹ năng khai cuộc của đôi tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

2.2.4 Phương phỏp quan sỏt sư phạm

Là phương phỏp nhận thức đối tượng nghiờn cứu trong quỏ trỡnh giỏo dục, giỏo dưỡng mà khụng ảnh hưởng tới quỏ trỡnh đú

Thụng qua cỏc tiết học chớnh khúa và cỏc hoạt động ngoại khúa tụi đỏnh giỏ được khả năng tiếp thu lượng vận động, khả năng phối hợp kĩ - chiến thuật, qua đú cú thể xỏc định được khối lượng cho phự hợp với điều kiện và đối tượng

Đề tài đó sử dụng phương phỏp này trong việc quan sỏt cỏc buổi tập luyện và thi đấu của đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yờn Dũng 2, để đỏnh giỏ sự tiếp thu lượng vận động và khả năng phối hợp kĩ - chiến thuật Qua đú xỏc định sự phự hợp của cỏc dạng thức khai cuộc Việc quan sỏt này được tiến hành liờn tục từ khi bắt đầu đến khi kết thỳc, nhờ đú nõng cao được độ tin cậy của đề tài

2.2.5 Phương phỏp thực nghiệm sư phạm

Để ứng dụng cỏc dạng khai cuộc cơ bản nhằm nõng cao hiệu quả vỏn đấu của đối tượng nghiờn cứu Đề tài tiến hành nghiờn cứu 20 em học sinh trường THPT Yờn Dũng 2 - Bắc Giang, chia làm hai nhúm: Nhúm thực nghiệm và nhúm đối chứng

20

Nhúm thực nghiệm: Gồm 10 em học sinh tập luyện theo bài mà chỳng tụi đưa ra

Nhúm đối chứng: Gồm 10 em học sinh tập luyện theo bài cũ

Chương trỡnh được thực nghiệm trong 6 tuần, nhúm đối chứng sử dụng cỏc dạng khai cuộc được HLV đang sử dụng, cũn nhúm thực nghiệm sử dụng cỏc dạng khai cuộc do đề tài lựa chọn Với thời gian 3 buổi mỗi tuần và mỗi buổi tập 50 – 55’

2.2.6 Phương phỏp toỏn học thống kờ

Là phương phỏp được tụi sử dụng trong quỏ trỡnh xử lý cỏc số liệu đó thu thập được của quỏ trỡnh nghiờn cứu Sử dụng cỏc cụng thức sau: x , 2, t, r

2.3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng chủ thể là một số dạng thức khai cuộc cơ bản cho đội tuyển

cờ vua nữ trường THPT Yờn Dũng 2 - Bắc Giang

- Đối tượng khỏch thể là 20 học sinh nữ đội tuyển cờ vua trường THPT Yờn Dũng 2 - Bắc Giang

21

2.3.2 Thêi gian nghiªn cøu

Thời gian Giai

đầu Kết thúc

Sản phẩm thu được

1 - Đọc và phân tích tài liệu

- Lựa chọn tên đề tài

- Xây dựng và bảo vệ đề

cương

11/2010 12/2010

- Đề cương nghiên cứu khoa học

2

- Thu thập tài liệu có liên

quan, viết tổng quan của đề

tài

- Hoàn thành tổng quan của

đề tài

- Thực trạng sử dụng các

d¹ng thøc khai cuộc trong tập

luyện và thi đấu của đội tuyển

cờ vua nữ Trường THPT Yên

Dũng 2 - Bắc Giang

- Nghiên cứu ứng dụng một

số dạng thức khai cuộc cơ

bản cho đội tuyển cờ vua nữ

cờ vua nữ

- Thực trạng sử dụng các dạng thức khai cuôc trong tập luyện và thi đấu của đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

- Các số liệu thu được

3- Hoàn thiÖn đề tài 03/2011 05/2011 - Hoàn thiện và

bảo vệ đề tài

2.3.3 Địa điểm nghiên cứu

- Trường ĐHSP Hà Nội 2 - Xuân Hòa - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

- Trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

Đề tài đã tiến hành khảo sát thực trạng việc sử dụng khai cuộc trong

quá trình huấn luyện khai cuộc cho đội tuyển cờ vua nữ ở trường Yên Dũng 2 trong những năm gần đây được trình bày ở bảng 3.1

Bảng 3.1: Thực trạng sử dụng khai cuộc trong huấn luyện đội tuyển cờ

vua nữ trường THPT Yên Dũng 2

Nội dung khai cuộc 2007 2008 2009 2010 2011

23

Từ kết quả ở bảng 3.1 cho thấy:

1 Số lượng khai cuộc là rất lớn như khai cuộc tượng, khai cuộc tốt, phòng thủ Pháp, khai cuộc Anh, Gam bit vua, khai cuộc 4 mã, đang được sử

dụng vào quá trình huấn luyện cho đội tuyển cờ vua nữ trẻ

2 Thực trạng sử dụng các dạng khai cuộc cơ bản trong quá trình giảng dạy cho đội tuyển cờ vua nữ đã cho thấy, số lượng các đơn vị thường xuyên sử dụng các thế trận điển hình là rất ít

Mặt khác, khi tìm hiểu các đơn vị trực tiếp thường xuyên sử dụng các dạng khai cuộc nhận thấy các giáo viên, HLV sử dụng các hình thức này chưa

đa dạng, chưa mang tính hệ thống và chưa thực sự vừa sức đối với đội tuyển

Để tiếp nhận tốt các loại khai cuộc các em trong đội tuyển phải nắm

vững các phương pháp huấn luyện khai cuộc sau:

- Kết hợp khả năng phân tích của máy tính với sự đúc rút kinh nghiệm bằng những thế trận điển hình đưa ra những phương án, hệ thống khai cuộc

phù hợp cho đội tuyển

- Phối hợp kỹ chiến thuật - chiến lược cần nắm trong từng ván đấu

- Thường xuyên rèn luyện không ngừng các dạng đòn phối hợp và các dạng cờ tàn thực tế

3.1.2 Thực trạng kỹ năng khai cuộc của đội tuyển cờ vua nữ trường THPT Yên Dũng 2 - Bắc Giang

Để tìm hiểu thực trạng kỹ năng khai cuộc và số lượng sai lầm trong khai cuộc thường mắc phải của đội tuyển cờ vua nữ trong những năm gần đây, đề tài đã tiến hành phân tích biên bản thi đấu của đội tuyển nữ cờ vua tại các giải

cờ vua toàn quốc các năm 2008 - 2009

Nội dung phân tích tập trung vào việc vận dụng khai cuộc và những sai lầm trong khai cuộc hoặc sau khai cuộc của các đội tuyển Số lượng ván đấu

được phân tích và kết quả cụ thể như trình bày bảng 3.2

Số lượng sai lầm

 ván

đấu

Số lượng sai lầm