tổ chức dạy học ngoại khóa môn Địa lý thông qua chuyến đi thực tế

MUÏC LUÏC PHAÀN 1 : MÔÛ ÑAÀU 1. Lyù do choïn ñeà taøi 2 2. Muïc ñích nghieân cöùu 2 3. Phöông phaùp nghieân cöùu 2 4. Giôùi haïn cuûa ñeà taøi 3 5. Lịch sử nghiên cứu đề tài 3 PHAÀN 2 : NOÄI DUNG NGHIEÂN CÖÙU Chöông 1 : CÔ SÔÛ LÍ LUAÄN 1.1. Quan điểm đổi mới giáo dục 4 1.2. Quaù trình naém tri thöùc cuûa hoïc sinh 5 1.3. Vai troø cuûa hoaït ñoäng ngoaïi khoùa qua hình thöùc du khaûo trong daïy hoïc 6 1.4. Vai troø cuûa hoaït ñoäng daïy hoïc gaén lieàn vôùi thöïc teá Ñòa lyù ñòa phöông 8 Chöông 2 : KEÁT QUAÛ NGHIEÂN CÖÙU 2.1. Thöïc traïng daïy vaø hoïc Ñòa Lí hieän nay ôû tröôøng THPT và việc thực hiện ngoại khóa, du khảo 10 2.2. Giới thiệu chương trình ngoại khóa đã tiến hành 15 2.3. Kết quả của chuyến ngoại khóa du khảo 28 PHAÀN 3 : KEÁT LUAÄN – ĐỀ XUẤT – KIẾN NGHỊ Đề xuất – khuyến nghị 38 Định hướng thực hiện trong các năm sau 40 Taøi lieäu tham khaûo 46 Phụ lục 47 PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1. Lyù do choïn ñeà taøi Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một yêu cầu tất yếu, có tính đột phá và đóng vai trò quan trọng quyết định chất lượng cả quá trình dạy học. Đây cũng là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong việc thực hiện đổi mới chương trình, sách giáo khoa ở bậc phổ thông. Các nhà khoa học giáo dục cho rằng, khi đổi mới PPDH, giáo viên phải biết vận dụng các phương pháp phù hợp với năng lực, hứng thú, nhu cầu của học sinh. Hứng thú là yếu tố có ý nghĩa to lớn không chỉ trong quá trình dạy học mà cả đối với sự phát triển toàn diện, hình thành nhân cách của học sinh. Hứng thú sẽ dẫn tới tự giác. Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập sáng tạo trong học tập. Nếu học sinh được độc lập quan sát, so sánh, phân tích, khái quát hóa các sự kiện, hiện tượng thì các em sẽ hiểu sâu sắc bài học và hứng thú học tập. Một trong những cách tạo ra hứng thú học tập rất hiệu quả cho học sinh đó là cho các em học tập trực tiếp ngoài thực tế, thông qua các chuyến du khảo, hoạt động ngoại khóa. Làm sao để có thể tiến hành những chuyến đi như thế một cách hiệu quả, tiết kiệm mà lại thật sự thiết thực, bổ ích? Xuất phát từ thực tế đòi hỏi, cùng với nhu cầu học tập liên môn trong xu hướng tích hợp, đổi mới giáo dục, trường THPT chuyên Lương Thế Vinh đã tổ chức Chương trình giáo dục trực quan về sinh thái văn hóa địa lý lịch sử Đồng Nai cho các Đoàn viên và học sinh trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, trong đó có sự tham gia của tổ bộ môn Địa Lý, vào tháng 72014 vừa qua. Trong phạm vi đề tài nhỏ này xin trình bày lại cách thức tổ chức, hiệu quả của chuyến ngoại khóa du khảo cũng như những kinh nghiệm chúng tôi đúc rút được thông qua chuyến đi trên. 2. Muïc ñích nghieân cöùu Tìm hieåu cô sôû lyù luaän cuûa ñeà taøi, laøm roõ mục đích, ý nghĩa, yêu cầu cuûa việc đổi mới hình thức tổ chức trong daïy hoïc Ñòa Lí. Phân tích thực trạng giảng dạy chương trình Địa Lý trong nhà trường PT hiện nay về các hoạt động học tập ngoại khóa, nguyên nhân của thực trạng trên. Giôùi thieäu chương trình học tập ngoại khóa mà tổ Địa lý đã tiến hành ngoại khóa cùng với các môn khác trong quá trình liên môn dạy học. Kết quả của chuyến đi. Rút kinh nghiệm. Đề xuất một số giải pháp. 3. Phöông phaùp nghieân cöùu :  Phöông phaùp tham khaûo, nghieân cöùu taøi lieäu  Phöông phaùp söu taàm, löu tröõ, xöû lyù thoâng tin  Phöông phaùp phaân tích, so saùnh, toång hôïp  Phương pháp khảo sát, thực nghiệm 4. Giôùi haïn cuûa ñeà taøi :  Phaïm vi nghieân cöùu : Ñeà taøi giôùi haïn vieäc nghieân cöùu, tìm hiểu và mở rộng kiến thức về việc tổ chức dạy học ngoại khóa môn Địa lý thông qua chuyến đi thực tế do trường THPT chuyên Lương Thế Vinh tổ chức tháng 72014.  Ñoái töôïng nghieân cöùu : Học sinh lớp 11,12 tham gia chuyến du khảo ngoại khóa. Chương trình du khảo do trường THPT chuyên Lương Thế Vinh tổ chức.

MỤC LỤC PHẦN 1 : MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Phương pháp nghiên cứu 2

4 Giới hạn của đề tài 3

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài 3

PHẦN 2 : NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Quan điểm đổi mới giáo dục 4

1.2 Quá trình nắm tri thức của học sinh .5

1.3 Vai trò của hoạt động ngoại khóa qua hình thức du khảo trong dạy học 6 1.4 Vai trò của hoạt động dạy học gắn liền với thực tế Địa lý địa phương 8

Chương 2 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 2.1 Thực trạng dạy và học Địa Lí hiện nay ở trường THPT và việc thực hiện ngoại khĩa, du khảo 10

2.2 Giới thiệu chương trình ngoại khĩa đã tiến hành 15

2.3 Kết quả của chuyến ngoại khĩa - du khảo 28

PHẦN 3 : KẾT LUẬN – ĐỀ XUẤT – KIẾN NGHỊ Đề xuất – khuyến nghị 38

Định hướng thực hiện trong các năm sau 40

Tài liệu tham khảo 46

Phụ lục 47

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một yêu cầu tất yếu, cĩ tính đột phá vàđĩng vai trị quan trọng quyết định chất lượng cả quá trình dạy học Đây cũng là nhiệm

vụ trọng tâm, xuyên suốt trong việc thực hiện đổi mới chương trình, sách giáo khoa ởbậc phổ thơng

Các nhà khoa học giáo dục cho rằng, khi đổi mới PPDH, giáo viên phải biết vậndụng các phương pháp phù hợp với năng lực, hứng thú, nhu cầu của học sinh Hứngthú là yếu tố cĩ ý nghĩa to lớn khơng chỉ trong quá trình dạy học mà cả đối với sự pháttriển tồn diện, hình thành nhân cách của học sinh Hứng thú sẽ dẫn tới tự giác Hứngthú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập sáng tạo trong họctập Nếu học sinh được độc lập quan sát, so sánh, phân tích, khái quát hĩa các sự kiện,hiện tượng thì các em sẽ hiểu sâu sắc bài học và hứng thú học tập

Một trong những cách tạo ra hứng thú học tập rất hiệu quả cho học sinh đĩ làcho các em học tập trực tiếp ngồi thực tế, thơng qua các chuyến du khảo, hoạt độngngoại khĩa Làm sao để cĩ thể tiến hành những chuyến đi như thế một cách hiệu quả,tiết kiệm mà lại thật sự thiết thực, bổ ích?

Xuất phát từ thực tế địi hỏi, cùng với nhu cầu học tập liên mơn trong xu hướngtích hợp, đổi mới giáo dục, trường THPT chuyên Lương Thế Vinh đã tổ chức Chươngtrình giáo dục trực quan về sinh thái- văn hĩa- địa lý- lịch sử Đồng Nai cho các Đồnviên và học sinh trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, trong đĩ cĩ sự tham gia của tổ

bộ mơn Địa Lý, vào tháng 7/2014 vừa qua

Trong phạm vi đề tài nhỏ này xin trình bày lại cách thức tổ chức, hiệu quả củachuyến ngoại khĩa - du khảo cũng như những kinh nghiệm chúng tơi đúc rút đượcthơng qua chuyến đi trên

2 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của đề tài, làm rõ mục đích, ý nghĩa, yêu cầu của việcđổi mới hình thức tổ chức trong dạy học Địa Lí

- Phân tích thực trạng giảng dạy chương trình Địa Lý trong nhà trường PT hiệnnay về các hoạt động học tập ngoại khĩa, nguyên nhân của thực trạng trên

- Giới thiệu chương trình học tập ngoại khĩa mà tổ Địa lý đã tiến hành ngoạikhĩa cùng với các mơn khác trong quá trình liên mơn dạy học Kết quả của chuyến đi

- Rút kinh nghiệm Đề xuất một số giải pháp

3 Phương pháp nghiên cứu :

 Phương pháp tham khảo, nghiên cứu tài liệu

 Phương pháp sưu tầm, lưu trữ, xử lý thông tin

 Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp

 Phương pháp khảo sát, thực nghiệm

4 Giới hạn của đề tài :

 Phạm vi nghiên cứu :

- Đề tài giới hạn việc nghiên cứu, tìm hiểu và mở rộng kiến thức về việc tổ chứcdạy học ngoại khĩa mơn Địa lý thơng qua chuyến đi thực tế do trường THPT chuyênLương Thế Vinh tổ chức tháng 7/2014

 Đối tượng nghiên cứu :

- Học sinh lớp 11,12 tham gia chuyến du khảo - ngoại khĩa

- Chương trình du khảo do trường THPT chuyên Lương Thế Vinh tổ chức

5 L

ịch sử nghiên cứu vấn đề:

Nhìn chung trên thế giới, dạy học theo dự án xuất hiện từ khá sớm Từ thế kỉXIX, trên thế giới, dạy học dự án đã được vận dụng dưới nhiều hình thức khác nhau.Tại Việt Nam, năm 2004, dạy học dự án được triển khai bồi dưỡng cho giáo viên vàtiến hành thí điểm bằng hình thức đưa cơng nghệ thơng tin vào dạy học thơng quachương trình “Dạy học hướng tới tương lai” do Cơng ty Intel Việt Nam phối hợp với

Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam tiến hành

Ở cấp trung học phổ thơng, việc nghiên cứu quan điểm tích hợp trong quá trìnhdạy học cũng như thực hiện dạy học theo dự án – hoạt động ngoại khĩa chưa đượcthực hiện một cách hệ thống, đầy đủ Tuy nhiên trong những năm gần đây, do yêu cầucủa xã hội, nhiều nội dung mới đã được tích hợp vào mơn học, xu hướng tích hợpthường là lồng ghép trong các nội dung của các mơn học cĩ liên quan với nhau nhưVăn- Sử- Địa, Tốn - Tin v.v… và thường được tiến hành trong các tiết dạy trên lớp.Cịn các giờ học ngoại khĩa hay kế hoạch dạy học theo dự án thì trên thực tế chưa xuấthiện nhiều, số lượng các dự án dạy học cịn rất ít, dự án tích hợp liên mơn cịn ít hơn.Trên phạm vi địa bàn tỉnh Đồng Nai, thực hiện xu hướng Dạy học theo dự án tiến hànhdưới hình thức ngoại khĩa này là điều hồn tồn mới mẻ Theo thống kê của Sở Giáodục và Đào tạo, Sở Khoa học và cơng nghệ thì đây là dự án đầu tiên Trong phạm vitrường THPT chuyên Lương Thế Vinh, đây cũng là dự án tiên phong tiến hành, và cĩthể nĩi, thực hiện khá thành cơng

Tuy nhiên, chất lượng giáo dục ở nước ta hiện chưa bắt kịp được yêu cầu của thờiđại mới Tình hình thế giới và Việt Nam hiện nay đặt ra yêu cầu phải đổi mới giáo dụcmột cách toàn diện theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thôngqua việc sử dụng các phương tiện, phương pháp hiện đại phù hợp với từng bộ môn,trong đó có môn Địa Lí

Nhìn một cách hệ thống việc đổi mới PPDH, các nhà khoa học GD cho rằng, cầnnhấn mạnh đến việc dạy và học tích cực Nếu đặt vấn đề lấy người học làm trung tâm

trong quá trình GD thì điểm xuất phát phải là từ hoạt động học để xác định hoạt động

dạy Như vậy thì yêu cầu học tích cực được đặt ra trước khi xác định dạy học tích cực

theo nghĩa dạy để HS học tích cực

Học tích cực có các đặc trưng chính:

Học độc lập: là sự vận động não của HS, sự vận động của tư duy để hoàn thành

nhiệm vụ nhận thức Học độc lập được tăng cường qua việc tạo ra cơ hội kinh nghiệmkích thích động cơ học của HS, kích thích sự tò mò, phát triển sự tự tin và tự lập củaHS

Học tương tác: là cách thức tiếp nhận thông tin thông qua tương tác, thực hành.

Tương tác ở đây được hiểu là qua các giác quan đối với các đối tượng không chỉ là conngười mà còn là các vật thể Học tập tương tác đối lập với học tập thụ động Lối họcnày chỉ thông qua quan sát, chỉ nghe thông tin

Học hợp tác: là kiểu học tương tác, song chú trọng sự phối hợp với những người

khác Đây là hình thức làm việc theo nhóm Các thành viên có quan hệ phụ thuộc lẫnnhau, cùng giúp nhau giải quyết các khó khăn nảy sinh trong học tập Hoạt động họctập này giúp HS vừa đạt được thành tích học tập vừa phát triển mối quan hệ xã hội Trong những thập kỷ qua, nền giáo dục Việt Nam có những bước phát triển lớn,đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận, góp phần quan trọng vào nâng cao dân trí, đào tạonhân lực cho công cuộc xây dựng, bảo vệ và đổi mới đất nước Nhưng đồng thời vẫncòn ẩn chứa nhiều yếu kém, bất cập

Nước ta đang trong quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; sự phát triểnnhanh chóng của khoa học và công nghệ, khoa học giáo dục và sự cạnh tranh quyết liệt

tranh giữa các quốc gia hiện nay là cạnh tranh về nguồn nhân lực và về khoa học vàcơng nghệ Xu thế chung của thế giới khi bước vào thế kỉ XXI là cần tiến hành đổi mớimạnh mẽ và cải cách giáo dục.

Trước thực tế trên, Nghị quyết Đại hội Đảng tồn quốc lần thứ XI đã xác định

"Đổi mới căn bản, tồn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hố, hiện đại hố, xã hội

hố, dân chủ hố và hội nhập quốc tế" và "Phát triển nhanh nguờn nhân lực, nhất là nguờn nhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và tồn diện nền giáo dục quốc dân".

Quan điểm chỉ đạo đổi mới căn bản, tồn diện giáo dục phổ thơng là chuyển mạnhquá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển tồn diện năng lực vàphẩm chất người học Học đi đơi với hành; lí luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhàtrường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội

Cùng với việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa, địi hỏi phải cĩ sự đổimới phương pháp dạy và phương pháp học Trong quá trình dạy học, giáo viên phảilựa chọn các hình thức tổ chức phù hợp để hướng học sinh đến sự tích cực chiếm lĩnh,lĩnh hội tri thức để làm chủ những kiến thức cần cĩ, từ đĩ đào tạo thế hệ trẻ cĩ thĩiquen học tập suốt đời nhằm giúp các em thích ứng với thời đại khoa học kĩ thuật pháttriển như vũ bão hiện nay

Thực tế những năm qua cho thấy, trong giáo dục phổ thơng ở nước ta, sự gắn bĩgiữa “học” và “hành”, giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa bài học và sự liên hệ với đờisống – xã hội chưa thật sự được quan tâm đúng mức Phần lớn học sinh cịn bỡ ngỡtrước các tình huống, sự kiện thực tế, đặc biệt là những vấn đề mơi trường của địaphương, hoặc khơng quan tâm đến những giá trị di sản thiên nhiên, lịch sử, văn hĩa màđịa phương mình cĩ… Học sinh càng ít cơ hội được hình thành và rèn luyện kỹ năngphân tích, giải quyết những vấn đề thực tế, kể cả kỹ năng sống Trong khi đĩ, chúng tahồn tồn cĩ thể tạo cơ hội để học sinh cĩ được những kinh nghiệm đĩ thơng qua dạyhọc bộ mơn bằng các hình thức dạy học ngồi giờ lên lớp, các hoạt động ngoại khĩa…Hơn nữa, nhiệm vụ của giáo dục vì sự phát triển bền vững là tạo nên các thế hệ trẻ cĩđầy đủ kiến thức, kỹ năng và hành vi phục vụ sự nghiệp phát triển bền vững của đấtnước và của địa phương Việc dạy và học dựa trên thực tiễn địa phương chính là cáchtiếp cận hiệu quả để đạt mục tiêu thực hiện nhiệm vụ trên

1.2 Quá trình nắm tri thức của học sinh

Nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc của con người Banđầu, nhận thức còn đơn giản, cùng với sự phát triển của xã hội, nhận thức của conngười ngày càng phát triển đa dạng, phong phú và sâu sắc, thể hiện tính khoa họcvà khách quan hơn

Theo Lênin, nhận thức của con người trải qua hai giai đoạn Giai đoạn thứnhất là nhận thức cảm tính thông qua hệ thống các giác quan, vì vậy mang tính chủquan Giai đoạn thứ hai là nhận thức lý tính Trong giai đoạn này bằng sức mạnhcủa tư duy trừu tượng con người sẽ rút ra được những khái niệm, quy luật

Quan điểm trên đã khẳng định rằng thực tiễn là điểm xuất phát và là cơ sở củaquá trình nhận thức Thực tiễn càng sinh động thì tính chính xác trong nhận thức

càng cao Trong dạy học K.D.Usinxky cũng nói “Việc dạy học không dựa trên

những biểu tượng trừu tượng mà dựa trên những hình ảnh cụ thể do học sinh trực tiếp tri giác được : những hình ảnh này hoặc do học sinh tri giác ngay khi học dưới sự hướng dẫn của giáo viên hoặc do các em độc lập quan sát trước đó Giáo viên

sẽ tìm ở các em những hình ảnh có sẵn mà dạy Tiến trình dạy học này đi từ cụ thể đến trừu tượng, từ biểu tượng đến tư tưởng…” (Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt, Giáo dục học tập 1, NXBGD,TP HCM, tr 154 )

Học thuyết phản xạ của I.P.Pavlốp cũng đề cập trực tiếp đến vấn đề này.Phản xạ của con người là phản xạ có điều kiện Đồng thời ông đã chứng minh đượcquá trình nhận thức luôn luôn có hai tín hiệu

- Hệ thống tín hiệu thứ nhất : là tín hiệu truyền đi còn ở dạng cảm tính do trigiác thông qua hệ thống giác quan

- Hệ thống tín hiệu thứ hai : qua quá trình tư duy mà khái quát hóa các thôngtin nhận được từ tín hiệu thứ nhất Hệ thống tín hiệu này được truyền đi dưới dạnglý tính là các khái niệm, quy luật … mang tính chủ quan

Hệ thống tín hiệu thứ hai (biểu hiện cho khối lượng, chất lượng, độ bền của trithức) liên quan chặt chẽ với hệ thống tín hiệu thứ nhất vì hệ thống tín hiệu thứ nhấtsẽ quyết định chất lượng, khối lượng kiến thức

Trong học tập Địa Lí, để cho hệ thống tín hiệu thứ nhất thêm phong phú, đadạng thì phương pháp sử dụng thông tin hỗ trợ và các tài liệu trực quan để sinhđộng hóa kiến thúc là rất cần thiết Chính điều này góp phần quan trọng làm chohệ thống tín hiệu tăng thêm độ chính xác, trung thực và đáng tin cậy hơn

Từ những cơ sở khoa học trên không ai có thể phủ nhận vai trò đặc biệt quantrọng của hoạt động ngoại khĩa cũng như việc tìm hiểu và tiếp xúc với thực tế trongdạy học Nói rộng hơn đó là tầm quan trọng của phương pháp dạy trực quan trongdạy học nói chung và dạy học Địa Lí nói riêng Sử dụng tư liệu trực quan là kíchthích các giác quan cùng hoạt động, cùng phản ứng và thu nhận tín hiệu, thông tin,tri thức Điều này giúp cho quá trình tư duy thêm nhanh nhạy, hiệu quả và trungthực, rất có lợi cho việc học tập Thêm vào đó khơi gợi được ở các em lòng say mê,hứng thú học tập và do dó đạt được kết quả cao hơn

1.3 Vai trò của hoạt động ngoại khóa qua hình thức du khảo trong dạy học Địa Lí

Địa Lí là mơn học khơng thể thiếu trong chương trình nhà trường phổ thơng.Mơn học này khơng những cung cấp những tri thức về Địa lí mà cịn cĩ tác dụng to lớn

về mặt giáo dục lịng yêu quê hương Tổ quốc cho thế hệ trẻ, bồi dưỡng thế giới quankhoa học, quan điểm lịch sử, tư duy kinh tế, tư duy sinh thái và những quan điểm đúngđắn trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên Thêm vào đĩ là cung cấp những trithức Địa lí về địa phương, đất nước, về các nước trong khu vực, mở rộng quan hệ giaolưu quốc tế trong xu thế tồn cầu hĩa hiện nay Từ đĩ phát huy tinh thần làm chủ sángtạo trong khai thác tự nhiên, văn hĩa, xã hội, kinh tế để mưu cầu hạnh phúc bền vữngsau này cho bản thân và cho xã hội

Luật Giáo dục năm 2005 đã quy định nguyên lý giáo dục là: "Hoạt động giáo

dục phải được thực hiện theo nguyên lý học đi đơi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội" Xuất phát từ yêu cầu trên, chương trình Địa lí hiện nay ở

cấp Trung học phổ thơng đã cĩ bổ sung phần Địa lí địa phương nhằm bắt kịp xu hướng

Phần Địa lí địa phương này nằm trong chương trình lớp 9 và lớp 12 Đây là một

bộ phận quan trọng của Địa lí đất nước, là một nguồn thiết yếu làm phong phú tri thứccủa học sinh về Tổ quốc, giáo dục cho các em tình yêu thiên nhiên đất nước, trước hết

là với chính nơi mình sinh ra và sống, hình thành những khái niệm đầu tiên về tráchnhiệm và nghĩa vụ với quê hương, hình thành mối liên hệ giữa lịch sử-địa lý địaphương và lịch sử-địa lý dân tộc Mục tiêu là giúp cho học sinh có được các kiến thức

về địa phương qua việc học tập trên lớp, khảo sát, nghiên cứu ngoài thực địa, tạo điềukiện cho học sinh hiểu rõ những khó khăn và thuận lợi thực tế của tự nhiên, dân cư,kinh tế xã hội ở địa phương Qua đó giúp học sinh có ý thức tham gia cải tạo, xây dựngđịa phương, đồng thời bồi dưỡng tình cảm tốt đẹp đối với quê hương đất nước Ngoài

ra còn rèn luyện kĩ năng nghiên cứu, khảo sát, điều tra, quan sát, phân tích, vẽ, thiếtlập các số liệu, biểu đồ, bản đồ…, bước đầu tập cho học sinh làm quen với tính chất vàcông việc của công tác nghiên cứu khoa học Từ đó giúp các em bồi dưỡng thế giớiquan khoa học, phát triển năng lực trí tuệ và những kỹ năng thực tiễn Mặt khác, kiếnthức Địa lý có sự liên hệ, chứng minh bằng thực tiễn nơi các em đang sinh sống và họctập sẽ trở nên hấp dẫn và có tính thuyết phục với học sinh hơn

Xác định phương châm: “Học đi đôi với hành” là một trong những phương

châm đào tạo của nhiều cơ sở đào tạo các cấp, đặc biệt các trường THPT chuyên vớimục tiêu đào tạo nhân tài chủ lực cho tỉnh nhà thì các chương trình thực tập, thực tếcàng có ý nghĩa quan trọng Trong quá trình đổi mới chương trình và phương pháp dạyhọc, hoạt động thực tế càng được chú ý hơn vì nó gắn chặt với việc thực hiện kĩ năngnghề nghiệp của học sinh sau này sau khi ra trường Có thể thấy rõ hoạt động thực tế

có rất nhiều ý nghĩa với việc học tập và rèn luyện của các em

Có nhiều biện pháp để làm giàu kiến thức Địa lí cho học sinh Trong đó, hìnhthức nghiên cứu học tập trực tiếp ngoài thực địa là một trong những hình thức mang lạihiệu quả cao hơn cả, đặc biệt khi giảng dạy Địa lí địa phương

Thực vậy, những chuyến tham quan thực tế này sẽ giúp cho học sinh có dịpkhảo sát, vận dụng những bài học vào thực tiễn cuộc sống và qua đó, các em được rènluyện ý thức kiểm soát bản thân, tinh thần đồng đội cũng như tác phong kỷ luật khitham gia hành trình Đây cũng là dịp rèn luyện kỹ năng sống cho các em trong điềukiện cho phép

Với nhiều bậc phụ huynh, những chuyến tham quan của trường, lớp hàng năm

là cơ hội để con em mình vui chơi, thư giãn và khám phá, tìm hiểu những địa điểm,danh lam thắng cảnh mới Tuy nhiên, chuyến dã ngoại được lên kế hoạch cẩn thận, kếthợp các kiến thức và yêu cầu liên quan tới chương trình học đóng vai trò quan trọng và

ý nghĩa hơn nhiều Nó sẽ giúp từng cá nhân có những trải nghiệm thực tế thú vị, pháthuy khả năng cũng như phát triển trong môi trường thực tế có nhiều thử thách, đề caokhả năng quan sát, tìm tòi, suy ngẫm và tính kiên trì Đó cũng là môi trường hiệu quảthúc đẩy học sinh đối xử trung thực, tôn trọng lẫn nhau, cùng nhau học hỏi và chia

sẻ, giúp các em làm quen với hiện thực đa dạng bên ngoài, khơi gợi niềm đam mê, tínhsáng tạo, lòng yêu thiên nhiên để hoàn thiện mình trở thành những công dân toàncầu Trong một vài ngày xa nhà và xa người thân, các em sẽ có những bước tiến mớitrong việc phát triển tính tự lập và cảm thấy tự tin hơn Các em có cơ hội phát triển các

kỹ năng về việc hợp tác, làm việc theo nhóm, kỹ năng lãnh đạo, phân tích và giao tiếphiệu quả trong thực tế

Xuất phát từ thực tế trên, cùng với nhu cầu học tập liên môn trong xu hướngtích hợp, đổi mới giáo dục, trường THPT chuyên Lương Thế Vinh đã tổ chức Chươngtrình giáo dục trực quan về sinh thái-văn hóa- địa lý- lịch sử Đồng Nai cho các Đoàn

viên và học sinh trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, trong đĩ cĩ sự tham gia của tổ

bộ mơn Địa Lý

1.4 Vai trò của hoạt động dạy học gắn liền với thực tế Địa lý địa phương

Dạy và học dựa trên giải quyết vấn đề thơng qua thực tế là việc sử dụng các bốicảnh, tư liệu… của thực tế địa phương để tạo nên các tình huống cĩ vấn đề trong cácbài giảng trên lớp hoặc là nơi tổ chức các hoạt động thực hành, ngoại khố cho họcsinh

Hoạt động ngoại khố (hoạt động ngồi giờ lên lớp) cĩ ưu thế ở sự linh hoạtnhất định về nội dung, thời gian cũng như khơng gian, trong tài liệu này chúng tơi vậndụng cách tiếp cận thực tế địa phương để đưa ra giải pháp như một gợi ý về cách tổchức để các hoạt động này trở nên hiệu quả hơn

Dạy và học dựa trên giải quyết vấn đề từ thực tế địa phương thực chất là mộtquá trình nhằm củng cố và phát triển ở học sinh sự hiểu biết và quan tâm trước hết tớinhững vấn đề mơi trường xung quanh mình, bao gồm: kiến thức, thái độ, hành vi, kỹnăng và ý thức trách nhiệm để học sinh cĩ thể tự mình và cùng tập thể đưa ra các giảipháp nhằm giải quyết vấn đề mơi trường xung quanh mình trước mắt cũng như lâu dài(Bộ Giáo dục và Đào tạo/Chương trình phát triển Liên hợp quốc 1998)

Mục tiêu của dạy và học dựa trên thực tế địa phương là mà mỗi hoạt động cầnđạt tới là: Giúp cho mỗi cá nhân và cộng đồng hiểu biết và cảm nhận về mơi trườngxung quanh mình cùng các vấn đề của nĩ (nhận thức); tiếp thu những khái niệm cơ bản

về mơi trường xung quanh mình và cách bảo vệ mơi trường xung quanh mình (kiếnthức); cĩ được những tình cảm, mối quan tâm trong việc cải thiện và bảo vệ mơitrường xung quanh mình (thái độ, hành vi); học được những kỹ năng giải quyết cũngnhư thuyết phục các thành viên khác cùng tham gia (kỹ năng); cĩ tinh thần trách nhiệmtrước những vấn đề mơi trường xung quanh mình và cĩ những hành động thích hợpgiải quyết vấn đề (tham gia tích cực)

Hiệu quả của dạy và học dựa trên giải quyết vấn đề từ trên thực tế địa phươngmang lại cho các thế hệ thanh thiếu niên tình cảm và trách nhiệm đối với địa phươngmình, bắt đầu bằng việc xác định các vấn đề mơi trường xung quanh và tìm ra các giảipháp, đĩng gĩp cho những quyết định về mơi trường xung quanh mình ở các phạm vi

và mức độ khác nhau dựa trên nền tảng là kiến thức các mơn học

Thơng thường, mỗi con người sẽ thấy mình cĩ trách nhiệm đối với các vấn đềmơi trường xung quanh khi họ hiểu rằng họ cĩ thể, dù ít hay nhiều, tác động đến quátrình đưa ra các quyết định giải quyết các vấn đề mơi trường xung quanh Dạy và họcdựa trên giải quyết vấn đề từ thực tế địa phương tạo điều kiện cho học sinh thấy đượccác em cĩ thể làm được điều đĩ và thực sự các em sẽ làm được Một chương trình Dạy

và học dựa trên giải quyết vấn đề từ thực tế địa phương được xem là thành cơng khinội dung và phương pháp hoạt động đạt được những mục đích cụ thể, từ nhận thức tới

kỹ năng, và cam kết thực hiện thơng qua việc nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi cánhân, tập thể cũng như chính phủ trong việc giải quyết những vấn đề mơi trường xungquanh hiện nay Nếu phát triển bền vững là sự phát triển khơng làm ảnh hưởng tới cácthế hệ mai sau do sự suy giảm chất lượng mơi trường xung quanh của thế hệ ngày naytạo ra (UNEP, 1987) thì giáo dục vì sự phát triển bền vững là giáo dục nhằm thúc đẩyphát triển bền vững và cải thiện khả năng của con người đáp ứng với những vấn đềmơi trường xung quanh Dạy và học dựa trên giải quyết vấn đề từ thực tế địa phươngđược xem là nhân tố quan trọng trong giáo dục vì sự phát triển bền vững

Điều này tưởng như đơn giản nhưng rất phức tạp do nó đòi hỏi những tư duymới, sáng kiến mới và cách làm mới trong giảng dạy và học tập Mục đích của chuyến

đi du khảo, tham quan học tập thực tế là trang bị cho các em học sinh (và cả giáo viên)những kiến thức và kỹ năng cơ bản của cách tiếp cận “Dạy và học dựa trên vấn đề”trong các hoạt động ngoài giờ lên lớp, thông qua các hoạt động dã ngoại, trải nghiệmthực tế ở địa phương như tham quan vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, các disản… Thông qua các hoạt động này, học sinh có cơ hội để củng cố các bài học trênlớp, học thêm các bài học thực tế, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đềcủa thực tế địa phương, thông qua đó rèn luyện được các kỹ năng phân tích, tổnghợp… và hình thành hành vi và lối sống hữu ích cho sự nghiệp phát triển bền vững củađất nước

CHƯƠNG 2

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2 1 Thực trạng dạy và học Địa Lí ở trường THPT hiện nay và việc thực hiện ngoại khĩa, du khảo

Nhìn chung, chương trình sách giáo khoa hiện nay còn nặng về cung cấp lýthuyết, nhẹ về thực hành, tổ chức các hoạt động thực tiễn liên quan đến bài học.Điều này làm cho các bài học trở nên nặng nề, chưa tạo được khả năng kích thích

tư duy, phát huy hứng thú học tập nơi các em Chính ở điểm này chúng ta cần bổsung các yếu tố nhằm khai thác những nội dung gắn bó với hiểu biết vốn có củahọc sinh, những nội dung gắn với cuộc sống thực tế của các em, những nội dunggiúp học sinh phát triển năng lực tự học, năng lực vận dụng hiểu biết vào việc pháthiện, giải quyết những vấn đề học tập, cuộc sống

Thực tế cho thấy rằng, có nhiều thầy cô bộ môn rất yêu nghề, có tâm huyết,trình độ chuyên môn vững, luôn tìm cách cải thiện phương pháp nhằm giúp choviệc dạy và học đạt hiệu quả cao hơn Tuy nhiên, đa số các thầy cô dạy Địa Lí hiệnnay thường chỉ dừng lại ở kiểu truyền đạt kiến thức có sẵn, học sinh nghe giảng, trảlời câu hỏi rồi ghi chép bài trên bảng, về nhà học bài tiết sau kiểm tra Chu trình cứlặp lại như thế có thể gây nhàm chán và mệt mỏi Trong tiết học, học sinh chỉ ngồithụ động hoặc đứng lên trả lời một số câu hỏi phát vấn Thậm chí ở một số tiếtgiảng, câu hỏi phát vấn của giáo viên cũng chưa chú trọng đến khả năng phát triểnnăng lực nhận thức cho học sinh - đó là những câu hỏi mà đáp án nằm sẵn ngaytrong sách giáo khoa, học sinh chỉ cần tìm và đọc Học sinh chỉ sử dụng sách để trảlời những kiến thức mà em “cần”, cần để làm bài thi, cần để trả lời câu mà thầy côhỏi, chứ các em chưa có cơ hội để có được những kiến thức mà mình thật sự

“muốn”, chưa cĩ cơ hội tiếp cận tư liệu để chủ động, sáng tạo lĩnh hội kiến thức,chưa sử dụng thêm các tư liệu trực quan ngoài sách giáo khoa

Đặc biệt là đối với chương trình Địa Lý, có nhiều kiến thức khó hoặc bị xemlà khô khan, khó nhớ, khó nắm bắt Trong khi đây lại là những kiến thức rất thực tếvà cần thiết để học sinh hiểu được những quy luật trong tự nhiên cũng như các kiếnthức về kinh tế xã hội, tạo niềm say mê hứng khởi đối với môn Địa Lý Chính vìthế nên việc sinh động hóa những kiến thức này để nó trở nên gần gũi với thực tế,được các em quan tâm, đó là điều quan trọng Nếu các em được tiếp xúc trực tiếpvới thực tế thì càng tốt hơn nữa Qua đó vai trò của hoạt động ngoại khóa – du khảotìm hiểu thực tế là hết sức cần thiết

Do đĩ, yêu cầu của Bộ GD - ĐT đặt ra là phải kết hợp giảng dạy lí thuyết vớicác hoạt động thực tiễn như tham quan, dã ngoại, thực hành… Tuy nhiên trên thực tế,

qua tìm hiểu ở các trường THPT trên cả nước cũng như khảo sát học sinh ở một sốtrường THPT trong tỉnh như trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, THPT NgôQuyền, Trấn Biên, Bùi Thị Xuân… cho thấy đa số các em không hiểu nhiều về Địa lýđịa phương, chưa được tham gia các hoạt động nghiên cứu thực tế

Hiện nay hầu như các trường chỉ mới tiến hành dạy lí thuyết, các hoạt độngthực hành chưa triển khai được do thiếu thời gian, khó khăn về kinh phí Về phía HS,

do sự quá tải của chương trình và tâm lý thực dụng chỉ tập trung học các môn, các nộidung liên quan đến thi cử nên rất ít quan tâm đến nội dung giáo dục địa phương Hậuquả là rất nhiều HS đã học xong chương trình THPT nhưng kiến thức về địa phươngrất hạn chế Nguyên nhân chính là do việc giảng dạy chưa được đầu tư đúng mức,chưa có sự sáng tạo để mang lại sự hứng thú cho học sinh Ngoài các tiết dạy Địa lýđịa phương theo quy định, giáo viên chưa thường xuyên đưa kiến thức Địa lý địaphương vào bài giảng, hoặc nếu có cũng chỉ dừng lại ở mức dùng kiến thức Địa lí địaphương minh họa cho những kiến thức trong bài dạy Vì vậy học sinh chỉ nắm được sơ

bộ các vấn đề cơ bản như ở địa phương mình có khoáng sản gì, có ngành công nghiệp

gì, có cây trồng, vật nuôi gì… mà không có cơ hội để tìm hiểu sâu hơn một cách có hệthống hoặc trực tiếp trải nghiệm những điều đã được học Do đó, kiến thức của họcsinh thường nghèo nàn, không sâu, mau quên, việc cung cấp và bổ sung kiến thức chohọc sinh còn nhiều hạn chế và chưa thực sự hữu dụng cho nghề nghiệp cũng như cuộcsống sau này

Tại trường THPT chuyên Lương Thế Vinh, chúng tôi đã tiến hành các cuộc khảosát (thông qua hình thức phát phiếu điều tra thăm dò, phỏng vấn) đối với giáo viên,phụ huynh và học sinh trước khi tổ chức các hoạt động du khảo - ngoại khóa Và kếtquả khảo sát thu được đã cung cấp tín hiệu đáng mừng về thái độ và sự quan tâm củamọi người dành cho hoạt động du khảo trong dạy và học

Đa số giáo viên, phụ huynh và học sinh đều đánh giá cao vai trò của hoạt độngdạy học ngoại khóa (câu 1 PKS GV, câu 6 PKS PHHS, câu 14 PHKS HS)

HS tuy vẫn còn một bộ phận nhỏ chưa quan tâm và nhìn nhận tích cực về sự cầnthiết của hoạt động này nhưng nhìn chung, đại bộ phận vẫn thừa nhận Theo đó, khi tổchức các hoạt động ngoại khóa, đa số các em sẽ hưởng ứng

Với vai trò là người trực tiếp tham gia giảng dạy trong và ngoài giờ lên lớp, 100%giáo viên (GV) nhận thấy sự cần thiết của hoạt động ngoại khóa trong dạy và học Phụhuynh học sinh (PHHS), với sự quan tâm dành cho việc học của con em mình, cũng có

sự nhìn nhận tích cực với hoạt động ngoại khóa trong việc học tập và rèn luyện củahọc sinh Riêng đối với học sinh (HS), tuy còn bỡ ngỡ với hình thức học này, nhưng đa

số cũng tán thành việc học tập bằng hình thức ngoại khóa

Theo biểu đồ thống kê tỉ lệ phần trăm câu trả lời của GV, PHHS và HS ta có thểthấy được GV là đối tượng có nhận định tích cực nhất về sự cần thiết của hoạt độngngoại khóa so với hai đối tượng khảo sát còn lại Có thể lí giải điều này là do GV đượctrang bị kiến thức và thông tin đầy đủ về hoạt động ngoại khóa, và cũng là đối tượngchủ động tổ chức và định hướng các hoạt động ngoại khóa còn lại Đây là thuận lợi rấtlớn trong việc thực hiện hoạt động ngoại khóa trong dạy và học

Bên cạnh đó, các GV được khảo sát cũng đánh rất giá cao hình thức dạy học kếthợp học trên lớp với hoạt động ngoại khóa tại chỗ và du khảo (Câu 2 PKHS GV)

GV nhìn nhận hoạt động ngoại khóa mang lại nhiều lợi ích cho HS như mở rộnggiao lưu, mở rộng tri thức, trải nghiệm thực tế, vui chơi để giải tỏa áp lực học tập, tíchlũy và rèn luyện kĩ năng mềm Đa số GV (93.7%) nhận định lợi ích to lớn đó

Đa số GV cũng đồng ý đưa hoạt động du khảo vào chương trình bắt buộc, nhưngcũng còn khá nhiều GV e dè trước việc này Thái độ dè dặt này thể hiện sự thận trọngcủa GV với một hình thức học tập vẫn còn khá mới mẻ chứ không phải không nhậnthấy được những ưu điểm của hoạt động du khảo (Câu 13, PKS GV)

Về phía PHHS, vẫn có sự đồng thuận từ đa số, sẽ là lực lượng hỗ trợ tích cực chohoạt động này Nguyên nhân là do với điều kiện công nghệ thông tin hiện nay, PHHSthường xuyên theo dõi những chủ trương đổi mới phương pháp dạy và học Chính vìthế, họ nhanh chóng nắm bắt được xu thế dạy học tiến bộ và có thái độ hưởng ứng.(Câu 4 PHKS PHHS)

PHHS đa số đánh giá cao sự cần thiết của các hoạt động ngoại khóa do nhàtrường tổ chức như các Câu lạc bộ học thuật hoặc sở thích, các cuộc thi đố vui và thitìm hiểu, du khảo, thăm và tặng quà các trung tâm nhân đạo.v.v (Câu 7 PKS PHHS).Căn cứ vào kết quả thu được, ta nhận thấy tuy đều được đánh giá cao, tỉ lệ chênh lệchkhông nhiều nhưng xét tình hình thực tế thì hoạt động du khảo có được sự đánh giácao như thế thì là điều đáng chú ý Vì, hoạt động câu lạc bộ, các cuộc thi và việc thămcác trung tâm nhân đạo là những hoạt động quen thuộc, đã chứng minh được hiệu quảtích cực của mình với PHHS Hai hoạt động đầu cung cấp kiến thức và kĩ năng, hoạtđộng sau giúp nâng cao nhận thức So với các hoạt động ấy, hoạt động du khảo là mộthoạt động khá mới mẻ, không chỉ cung cấp kiến thức kĩ năng mà còn giúp nâng caonhận thức khi phối hợp kiến thức liên môn và liên ngành, đưa HS đến tận nơi, cho HS

cơ hội khám phá và tìm hiểu

Kết quả khảo sát ở câu 3 PKS PHHS cũng phản ánh được hình thức dạy học đượcPHHS đánh giá cao và mong con em mình được học chính là học trên lớp và học quacác hoạt động ngoại khóa tại chỗ và du khảo (56.9%) Có thể nhận thấy, tuy tỉ lệ chưathật sự áp đảo nhưng với một hình thức học hoàn toàn mới mẻ và đòi hỏi nhiều đầu tưnhư du khảo thì đây đã là một tín hiệu đáng mừng - đặc biệt khi so với tỉ lệ 21.4%PHHS vẫn quan niệm hình thức học tập chỉ nên gói gọn trên lớp và lớp học thêm.Tương tự như PHHS, các em HS không đánh giá cao hình thức học tập quenthuộc chỉ gói gọn trên lớp và các lớp học thêm Phần lớn các em muốn được học tậpvới hình thức đa dạng, không chỉ trên lớp, các hoạt động ngoại khóa tại chỗ mà cònphải kết hợp du khảo (Câu 1, PKS HS)

Kết quả tương tự như GV, PHHS có tỉ lệ đồng thuận cao với hoạt động du khảo(câu 8 PKS PHHS) và sẵn sàng tham gia cùng con em mình (Câu 11 PHS PHHS) Đây

là một tín hiệu tích cực cho việc phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong việc giáodục HS

Thái độ tích cực đó của PHHS bắt nguồn từ việc đánh giá cao mức độ cần thiết về

kĩ năng sống và đạo đức nhân cách mà HS được rèn giũa trong nhà trường, bên cạnhkiến thức cần thiết Các tỉ lệ đánh giá rất cao, lần lượt là 77.1%, 74% và 8.3% đã chothấy PHHS rất coi trọng việc phát triển toàn diện của con em mình.Chính cái nhìn toàndiện và tiến bộ đó đã giúp PPHHS đồng ý tham gia hưởng ứng các hoạt động ngoạikhóa do nhà trường tổ chức (Câu 1 PKS PHHS)

Chính vì đánh giá cao hiệu quả của hoạt động ngoại khóa, đặc biệt là hoạt động

du khảo, nên các em HS cũng có thái độ hưởng ứng tích cực dành cho hoạt độngngoại khóa (câu 7 PKS HS) Đa số các em đều có nguyện vọng tham gia nếu có cơ hội

Tóm lại, theo các kết quả khảo sát thu được, đa số mọi người đều có nhìn nhận vàthái độ hưởng ứng tích cực cho hoạt động ngoại khóa nói chung và hoạt động du khảonói riêng Đây chính là những điều kiện thuận lợi bước đầu cho việc tổ chức các hoạtđộng du khảo cho HS và minh chứng bằng hoạt động thực tế của trường THPT chuyênLương Thế Vinh đã tiến hành vào tháng 7/2014 vừa qua

2.2 Giới thiệu chương trình ngoại khóa

Chương trình học tập ngoại khóa nhằm giúp học sinh có dịp làm quen, gắn kếtvới tập thể lớp thông qua các hoạt động vừa học vừa chơi mang tính tập thể; giúp họcsinh tiếp cận với thực tế cuộc sống, hướng cho các em những nội dung kiến thức cầnquan tâm, khơi dậy những kỹ năng quan sát, tìm hiểu, đánh giá các điều kiện tự nhiên,kinh tế - xã hội của từng địa phương trong tổng thể vùng kinh tế

Nội dung chương trình được thiết kế phù hợp với đặc điểm điều kiện tự nhiên,tình hình kinh tế xã hội của địa phương Chương trình ngoại khóa không đặt nặng kiếnthức chuyên ngành mà chủ yếu giúp học sinh thắt chặt tình bè bạn trong lớp, tinh thầnsinh hoạt và làm việc tập thể; giới thiệu, hướng dẫn cách quan sát, đánh giá, nhìn nhậnvấn đề qua các câu hỏi đặt ra trong quá trình tham quan học hỏi và giao lưu Thôngqua đó phát huy khả năng so sánh, đối chiếu, tư duy liên vùng, giải thích các qui luật,hiện tượng, tìm hiểu và phân biệt sự dị biệt về các hoạt động kinh tế xã hội giữa cácvùng lãnh thổ địa lý khác nhau

Với yêu cầu đặc trưng cho chuyến đi, nội dung nghiên cứu lần này tập trung vàocác đặc điểm kinh tế xã hội nổi bật của địa phương như hồ Trị An, vùng quy hoạchrừng chiến khu D, khả năng bảo vệ rừng, quy trình tiến hành hoạt động du lịch sinhthái tại Khu bảo tồn Thiên nhiên - Văn hoá - Lịch sử Đồng Nai, khám phá thiên nhiên

ở đảo Ó - Đồng Trường, vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Chơ Ro, các mô hình

tổ chức quản lý và sản xuất tiêu biểu, đặc trưng cho khu vực…

Chương trình tiến hành yêu cầu học sinh phải có sự đầu tư, chuẩn bị trước chochuyến đi Trước khi đi Ban tổ chức tiến hành phát các câu hỏi hướng dẫn cách thức vànội dung tiến hành tìm hiểu cho học sinh Các em phải nghiên cứu ban đầu ở nhà, dựatrên những tài liệu tham khảo có sẵn Điều này giúp các em có kiến thức nền và nhữngdấu ấn ban đầu về địa điểm và những nội dung cần tiếp tục bổ sung kiến thức khi tiếnhành thực tế Đồng thời trong yêu cầu có nêu rõ không chỉ tìm hiểu mà cần có sảnphẩm cụ thể của cả nhóm và bài thu hoạch cá nhân nên các em cần làm việc theo nhóm

để định hướng trước vấn đề trọng tâm mà nhóm lựa chọn để làm thu hoạch cuối cùng.Học sinh cần phải chủ động, sáng tạo hoạt động, có tinh thần học hỏi, ham thích tìmhiểu Mỗi cá nhân cũng sẽ tự chọn 1 hướng nghiên cứu trong chủ đề lớn của chươngtrình đưa ra Các chủ đề nghiên cứu đưa ra có gắn chặt với các kiến thức, kỹ năng đãđược học và phù hợp với chuyên ngành, chẳng hạn như: nghiên cứu sinh thái, nghiêncứu về cách thức bảo tồn hồ Trị An, tìm hiểu về Khu bảo tồn Thiên nhiên - Văn hoá -Lịch sử Đồng Nai, khám phá thiên nhiên ở đảo Ó- Đồng Trường, điều kiện phát triểnvườn ươm cây lâm nghiệp, tìm hiểu về điều kiện sinh sống và canh tác, cách thức làm

du lịch gắn với dân tộc Chơ Ro v.v…

Chương trình ngoại khóa không phải là môn học bắt buộc, nên sẽ không ảnhhưởng đến điểm số trên lớp Tuy nhiên, vẫn khuyến khích học sinh có báo cáo và chođiểm sau khi kết thúc chuyến đi Thông qua đó, học sinh sẽ trình bày thu hoạch, phátbiểu cảm nghĩ của mình về chương trình Học sinh sẽ trình bày kết quả chủ đề nghiêncứu trước hội đồng giám khảo đồng thời viết bài thu hoạch phản hồi sau khi kết thúcchuyến đi

Tuy chuyến đi thực tế diễn ra trong thời gian ngắn (2 ngày 1 đêm), nhưng kếtquả đem lại rất có ý nghĩa Đây được xem là một trong những nội dung học tập khôngthể thiếu trong sự nghiệp trồng người nói riêng và nền giáo dục Việt Nam nói chung

Để tiến hành chương trình, do thực tế tích hợp liên môn nên chúng tôi đã tiếnhành xây dựng giáo án - kế hoạch bài dạy theo dự án, cụ thể như sau:

K HO CH BÀI D Y (theo d án)Ế HOẠCH BÀI DẠY (theo dự án) ẠCH BÀI DẠY (theo dự án) ẠCH BÀI DẠY (theo dự án) ự án)

Biên soạn Nhóm giáo viên

Trường THPT chuyên Lương Thế Vinh

Thành phố Biên Hòa - Đồng Nai

Tổng quan về bài dạy

Tiêu đề dự án: TÍCH HỢP LIÊN MÔN, LIÊN NGÀNH ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TOÀN DIỆN CHO HỌC SINH

Chương trình giáo dục trực quan về sinh thái – văn hóa – lịch sử cho học sinh của trường THPT chuyên Lương Thế Vinh

Tóm tắt bài dạy

Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học trong đó học sinh tham gia vào việc tìm hiểu

những vấn đề hấp dẫn và cuối cùng phải tạo ra được những sản phẩm thực tế Dự án TÍCH HỢP LIÊN MÔN, LIÊN NGÀNH ĐỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TOÀN DIỆN CHO

HỌC SINH đặt học sinh vào những vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, ra quyết

định, điều tra viên, người viết báo cáo

- Học sinh tham gia vào quá trình điền dã 2 ngày 1 đêm

- Học sinh chủ động tìm kiếm đề tài, tích cực thu thập tài liệu để hoàn thành đề tài của nhóm(sản phẩm)

Lĩnh vực bài dạy

Tích hợp liên môn, liên ngành: Văn hóa, lịch sử, địa lý, sinh học - sinh thái, văn chương

Cấp / lớp

Lớp 11-12 – Trung học phổ thông chuyên

Thời gian dự kiến

- Sinh hoạt ngoại khóa về văn hóa – lịch sử Đồng Nai: 2 buổi

- Điền dã: 2 ngày 1 đêm

- Hoàn thiện sản phẩm: 2 tuần

Chuẩn kiến thức cơ bản

Chuẩn nội dung và quy chuẩn

Học sinh trình bày đầy đủ, mạch lạc, hấp dẫn về đối tượng thuyết minh

- Viết hoàn chỉnh một bài văn thuyết minh/ thiết kế bài trình chiếu điện tử, một videoclip

Mục tiêu đối với học sinh / kết quả học tập

- Lập được kế hoạch nghiên cứu (chọn đề tài phù hợp, sưu tầm tài liệu tranh ảnh bài hát, triển khai bố cục thuyết minh, thực hiện dự án làm sản phẩm, trình bày sản phẩm)

- Biết viết một bài thuyết minh về đề tài đã chọn

- Sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin để trình bày sản phẩm (bài viết, bài trình chiếu điện tử, videoclip)

Tất cả có 30 học sinh tham gia, được lựa chọn từ những thành viên ưu tú của khối 11,

12, các lớp chuyên và không chuyên, các em được chia làm 5 nhóm Mỗi nhóm có nhómtrưởng, nhóm phó và do 2 giáo viên phụ trách (giáo viên thuộc các tổ Sinh, Văn, Sử, Địa, cán

bộ Đoàn) Tất cả các giáo viên và học sinh đều làm việc theo lịch trình chi tiết và kế hoạch

MỤC TIÊU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC, KĨ NĂNG

hs sẽ phải trải nghiệm của

chuyến đi: nơi ăn, ở, tham

quan học tập…

- Gv ghi chép thành kinh

nghiệm để hướng dẫn học

- Địa điểm:

văn miếuTrấn Biên, di tích lịch

sử Chiến khu D, vườn

sinh Quốc gia

Nam Cát Tiên…

HOẠT ĐỘNG 2:

TRANG BỊ KIẾN THỨC

– KĨ NĂNG CƠ BẢN

CHO HỌC SINH

- Thời gian thực hiện:

Trước ngày tiến hành điền

dã 7 - 10 ngày

- Hình thức: Giáo viên,

các chuyên gia tham gia

vào dự án cung cấp kiến

Bước 1: Giáo viên cung

cấp tư liệu về văn hóa –

hiện sau điền dã

Bước 2: Chuyên gia

cung cấp hệ thống kiến

thức và trang bị kĩ năng

hoàn chỉnh cho chuyến

thực nghiệm ngoại khóa

- Tổ chức buổi nói chuyện

theo chuyên đề

+ Chuyên đề 1: Giá trị

văn hóa của văn miếu

Trấn Biên

(Tiến sĩ Huỳnh Văn Tới

và Giám đốc Trung Tâm

văn miêu Trấn Biên Trần

- Học sinh tiến hành tìm kiếm tư liệu từ các nguồn khác nhau

- Cùng trao đổi đểtìm những vấn đề chung quan tâm

- Đặt ra hệ thống câu hỏi để nhờ giáo viên và chuyên gia giải đáp

- Tham gia tích cực buổi nói chuyện theo chuyên đề+ lắng nghe+ ghi chép+ ghi âm làm tài liệu

+ đặt câu hỏi và nghe giải thích

- Tư liệu tham khảo về lịch sử văn hóa sinh thái Đồng Nai, cụ thể là về văn miếuTrấn Biên, chiến khu D, đảo Đồng Trường, Vườn quốc gia Nam Cát Tiên…

- năng lực tự học(kĩ năng đọc và nghiên cứu tài liệu)

- kĩ năng hệ thốnghóa tri thức

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ (Kĩ năng đặt câu hỏi)

năng cần thiết của học

sinh về Địa lý, sinh thái

+ Hình thức trắc nghiệm

+ Hình thức vấn đáp

nhanh

- Kiểm tra sự đồng thuận

của phụ huynh học sinh

với kế hoạch điền dã

+ máy ghi âm+ máy quay phim+ máy vi tính(chuẩn bị theo nhóm)

- Thực hiện kế hoạch kiểm tra nhanh

- Nộp giấy xin phép có chữ kí của phụ huynh

- Cung cấp số điện thoại và cáchthức liên lạc với phụ huynh (khi cần thiết)

- Gặp gỡ, trao đổi với các thành viêntrong nhóm

- Theo sự phân công của giáo viên trực tiếp phụ trách để chuẩn bị trang bị cho buổi điền dã

- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông

- Năng lực tự nhận thức

- năng lực hợp tác(kĩ năng trao đổi, thảo luận, kĩ nănghợp tác…)

HOẠT ĐỘNG 3: ĐIỀN

DÃ

3.1 Hồ Trị An – đảo

kiến thức khi người thuyết

minh giới thiệu về vị trí

địa lý, lịch sử - giá trị văn

hóa, kinh tế của hồ Trị

hệ thống sinh thái và giá

trị kinh tế trong tương lai

nếu được khai thác hợp lí)

+ Tổ chức thi nấu ăn dã

- Chuẩn bị máy ghi âm, sổ tay ghi chép và máy quayphim

- quan sát và đặt câu hỏi

- ghi chép và đặt câu hỏi

- Chủ động trong hoạt động ngoại khóa: kiếm củi, nhóm bếp, nướng thức ăn, trang trí…

Tư liệu thuyết minh từ khu Bảo tồn

Người hướng dẫn khu Bảo tồn

Chuẩn bị Một số thực phẩm như:

khoai lang, khoai mì,bắp trái…

- Năng lực tự quản lí (kĩ năng đối diện môi trường sông nước…)

- Kĩ năng quan sátchủ động, ghi chép tích cực

- Năng lực làm chủ tình huống (kĩnăng tìm kiếm, hành động trong tình huống thử thách…)

3.2 Vườn ươm khu Bảo

Tồn

- Hướng dẫn HS tham

quan khu vườn ươm cây

lâm nghiệp của Khu Bảo

- Đặt câu hỏi tìm hiểu về các loại cây trồng

Liên hệ khu bảo tồn và câu lạc

bộ Xanh

Chuẩn bị kiến thức

về sinh thái và đa - năng lực tự học

về một số vấn đề:

+ Thực trạng của Rừng

Đồng Nai

+ Giá trị của rừng trong

thời hiện đại

+ Hệ sinh thái của rừng

trong mối quan hệ với sức

khỏe của con người

+ Các loại cây trồng tiềm

lực của Đồng Nai

minh về môi trường và đa dạngsinh học

học năng lắng nghe

chọn lọc, suy ngẫm tình huống

có vấn đề)

3.3 Nhà dài đồng bào

dân tộc Chơ-ro

- Hướng dẫn học sinh

tham quan và học tập văn

hóa của dân tộc Chơ-ro

+ Giá trị văn hóa –lịch sử

của cấu trúc Nhà dài

+ Một số lễ hội của đồng

bào xã Phú Lý (Cúng thần

rừng, Cúng thần lúa, lễ

hội đâm trâu…)

+ trang phục và sinh hoạt

đời thường của đồng bào

Chơ-ro (tham quan nhà ở

và giao tiếp trực tiếp)

đồng bào dân tộc vẫn lưu

giữ văn hóa mà vẫn phát

triển kinh tế?

+ Con đường nào hòa

nhâp cuộc sống cho các

đồng bào dân tộc ở Đồng

Nai?

…

- Tham quan nhà dài

- Ghi chép và lưu giữ hình ảnh

- Quan sát và ghi nhận, phỏng vấn…

- Suy ngẫm và lựachọn giải pháp giải quyết những vấn đề thực tiễn (họp nhóm, thảo luận, định hướng

đề tài sản phẩm)

- Liên hệ ban quản

lí nhà dài

- Chuẩn

bị vật dụng hình ảnh thuyết minh

- năng lực tự học

có hướng dẫn (kĩ năng lắng nghe chọn lọc, suy ngẫm tình huống

có vấn đề)

3.4 Học tập chuyên đề:

Bảo tồn và phát huy giá

trị văn hóa của đồng bào

dân tộc Chơ-ro

- Tổ chức buổi học tập

chuyên đề của tiến sĩ

Huỳnh Văn Tới

- đặt câu hỏi phỏng vấn

- Đưa ra các giải pháp và hỏi ý kiếnchuyên gia

- Chuẩn

bị màn chiếu, máy chiếu, loa, ghế…

năng lực tự học

có hướng dẫn (kĩ năng lắng nghe chọn lọc, suy ngẫm tình huống

có vấn đề)

3.5 Sinh hoạt văn nghệ

- Tổ chức cuộc thi tìm

hiểu về giá trị văn hóa lịch

sử - địa lý của Đồng Nai

về văn hóa lích

sử Đồng Nai

- Một số văn bản lời bài hát (pho

to sẵn)

- Lợn rừng nướng

- Tham quan và nghe

thuyết minh về Nhà trưng

bày, khu nhà di tích, bếp

Hoàng cầm và hệ thống

địa đạo

- Thành kính dânghương

- Quan sát, lắng nghe, ghi chép, quay phim

- Trải nghiệm hệ thống địa đạo

Chuẩn bị hương, hoa

Liên hệ ban quản

lí khu di tích

- năng lực sử dung công nghệ thông tin và truyền thông

tiễn và gắn với văn hóa-

lịch sử hoặc kinh tế của

địa phương; đề tài phải

+ Mời chuyên gia về văn

hóa - địa lý - lịch sử - sinh

- Thống nhất trong nhóm quy trình làm sản phẩm

- Phân công công việc cụ thể

- Ghi nhận ý kiến đóng góp của GV hướng dẫn

- Nộp sản phẩm

cá nhân và tập thể đúng thời hạn

- Tham gia bao cáo lần một

- Ghi nhận và chỉnh sửa sản phẩm (nếu cần)

- HS phân công người báo cáo chính thức

- Nhóm làm việc lắng nghe và trả lời câu hỏi của ban giám khảo

Chuẩn bị một số hình ảnh

và nội dung, công nghệ hỗ trợ cho hs

Chuẩn bị

cơ sở vật chất cho buổi báo cáo thử

Chuẩn bị

cơ sở và hình thứccho báo cáo chínhthức+ cơ sở vật chất+ Khách mời

- năng lực giải quyết vấn đề

- năng lực sáng tạo

- năng lực hợp tác

- năng lực giao tiếp

- năng lực giải quyết vấn đề

- năng lực sáng tạo

- năng lực hợp tác

- năng lực giao

- Rút kinh nghiệm + MC

+ Tiêp tân+ Nội dung buổi báo cáo+ Hoa vàphần thưởng

- Em hãy tìm hiểu điều kiện tự nhiên (khí hậu, địa hình, sông ngòi, cảnh quan…) xungquanh khu vực hồ Trị An Vấn đề ô nhiễm môi trường ở đây diễn ra như thế nào?

- Em hãy tìm hiểu đặc điểm sinh thái của Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa – Lịch

sử Đồng Nai

- Nêu hiểu biết của em về đặc điểm tự nhiên khu vực đảo Ó – Đồng Trường

- Qua tìm hiểu về vườn ươm khu bảo tồn, em thấy các cây trồng nào đang là chủ lựccủa tỉnh Đồng Nai?

- Em có nhận xét gì về tình hình khai thác lâm nghiệp của tỉnh

- Người Châu Ro hiện nay làm thế nào để phát triển kinh tế, hình thức canh tác chínhcủa họ là gì, họ làm du lịch như thế nào, hướng phát triển trong tương lai?

An – nơi điều tiết nước quan trọng cho con sông Đồng Nai và ngắm nhà máy thủy điệnTrị An là nơi tạo ra điện cung cấp cho tỉnh nhà – điều mà các em đã được học trong

tìm hiểu về nguồn nước nơi đây, tìm hiểu về các loại cây trồng nông nghiệp, tham giacác trò chơi dân dã, tham quan vườn ươm cây lâm nghiệp, nơi tạo nên những chồixanh sinh thái cho cả nước Sau đó, điểm đến tiếp theo là rừng nguyên sinh, được tậnmắt chứng kiến những thân cây to lớn, hệ sinh thái phong phú đa dạng mà trước đó các

em chỉ có thể quan sát qua sách vở hay báo, tivi… Ghi chép, quay phim, chụp hình lạilàm tư liệu, bàn bạc về đề tài thu hoạch… là những công việc mà các em song songtiến hành Đồng thời các em đã tự chuẩn bị các câu hỏi để phỏng vấn các nhân vật cóliên quan như các đồng chí kiểm lâm trên hồ Trị An, trong rừng, và phân tích các dữliệu đã thu thập được và so sánh, đối chiếu với nhau Có tranh luận, có bất đồng, cóthuyết phục, có lắng nghe… Có thể nói là các em làm việc hết sức hiệu quả và tíchcực Những trải nghiệm thực tế thú vị với bạn bè bên cạnh sự hỗ trợ và hướng dẫn củathầy cô đã thật sự mang lại những kinh nghiệm quý báu cho các em

Đồng thời các nhóm cũng đã chuẩn bị trước nhiều đề tài để lựa chọn thêm trongquá trình đi, để tiến hành làm bài thu hoạch cuối cùng Các đề tài khá phong phú dotiến hành liên môn, trong môn Địa lý các em chọn các đề tài như: “Hồ Trị An - tiềmnăng du lịch”, “Giải bài toán dung hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn bản sắc vănhóa của người Châu Ro”…

Đây là các môđun tiến hành Dạy học theo dự án ngoài thực tế dành riêng chomôn Địa lý trong chuyến đi này của tổ bộ môn, tham khảo theo chương trình của Intel:

MÔ ĐUN 1

TÌM HIỂU TÌNH TRẠNG Ô NHIỄM NGUỒN NƯỚC HỒ TRỊ AN

1 Mục tiêu: Sau buổi ngoại khoá, học sinh có khả năng:

a Kiến thức

- Mô tả được thực trạng ô nhiễm môi trường nước hồ Trị An và ảnh hưởng của ônhiễm môi trường nước tới sự phát triển kinh tế – xã hội và đời sống của nhân dân địaphương

- Xác định được nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường nước

- Đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường nước và sử dụng hợp lý tài nguyên

địa phương

b Kỹ năng

- Kỹ năng quan sát, điều tra, thu thập số liệu

- Phân tích bản đồ, biểu đồ, số liệu thu thập được

- Kỹ năng viết và trình bày báo cáo