Nghệ thuật tập thơ chú bò tìm bạn của phạm hổ

Đến với tập Chú bò tìm bạn của nhà thơ Phạm Hổ tập thơ đ-ợc tặng th-ởng giải A cuộc vận động sáng tác cho Thiếu Nhi do TW Đoàn tổ chức 1957-1958 với góc độ nghiên cứu về ph-ơng diện ngh

Tr-ờng đại học s- phạm hà nội 2

Khoa giáo dục tiểu học

- - -    - - -

Nguyễn thuý hằng

Nghệ thuật tập thơ

chú bò tìm bạn của phạm hổ

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học:

ThS GVC Nguyễn Ngọc Thi

Hà nội - 2009

Nói về thơ Phạm Hổ, Vũ Duy Thông nhận xét: “Một cách tự nhiên, thơ Phạm Hổ thiên về lứa bạn đọc nhỏ tuổi, từ 5 đến 8 tuổi”[10; 51] Đây là lứa tuổi có đặc thù riêng về tâm lý tiếp nhận thơ ca Trên cơ sở hiểu biết về đối t-ợng, Phạm Hổ đã không ngừng tìm tòi những nội dung, những hình thức biểu đạt phù hợp, khiến cho mỗi bài thơ là một niềm vui dành tặng cho các

em Thơ văn của ông giàu trí t-ởng t-ợng, vui t-ơi, ngộ nghĩnh, dễ đọc, dễ nhớ hợp với tâm lý trẻ thơ Ông dựng lại những trò chơi nh- chồng nụ, chồng hoa, dung dăng dung dẻ, nu na nu nống cung cấp cho tuổi thơ nhiều chuyện rất thật mà lạ vô cùng của thiên nhiên, đời sống có tác dụng giáo dục thẩm

mỹ, bồi d-ỡng việc hình thành nhân cách của các em ngay từ lứa tuổi mẫu giáo; từ yêu th-ơng cây cỏ, loài vật đến quan hệ giữa ng-ời với ng-ời Nhiều tác phẩm của ông viết cho thiếu nhi đ-ợc dịch in ở Nga, Pháp, Trung Quốc,

Đức, Hungari Ông là tác giả của những tập thơ: Những ngày x-a thân ái (1957), Ra khơi (1960), Đi xa (1970), Chú bò tìm bạn (1970), Những ô cửa

những ngả đ-ờng (1976)

Khác với nhiều ng-ời, Phạm Hổ chọn con đ-ờng đi vào thế giới tâm hồn

trẻ thơ:“Đối với tôi, được viết cho các em là cả một hạnh phúc”, “Nếu được

sống thêm lần nữa, tôi vẫn chọn nghề cũ: Làm thơ, viết văn cho các em đọc, còn vẽ tranh cho các em xem nữa Tôi th-ờng lấy lòng yêu mến các em, lấy

những công việc mình làm cho các em làm th-ớc đo lòng mình đối với dân đối với n-ớc Bây giờ đã trên bảy m-ơi, tôi vẫn thấy cái th-ớc đo ấy có độ chuẩn,

có thể tin cậy”[3] Và tinh thần đó ta đ-ợc gặp trong Những bài thơ nho nhỏ

một bài thơ có tính chất tâm tình về chuyện lập ngôn:

Suốt đời tôi chỉ mơ

Đ-ợc viết cho các em

Những bài thơ nho nhỏ

Thật đơn sơ là hạnh phúc của tôi

Đ-ợc viết cho các em Những bài thơ nho nhỏ

Làm thơ cho lứa tuổi nhi đồng có những đòi hỏi riêng về nguyên tắc

sáng tạo Không phải ngẫu nhiên mà Phạm Hổ lại mơ -ớc viết nên Những bài

thơ nho nhỏ, quy mô đó là phù hợp với tầm đón nhận của các em Nh-ng đây

là lứa tuổi -a thích sự đa dạng, mới lạ nên thơ phải “nh- những hòn bi xanh

đỏ”, “như những quả quýt quả cam” vừa gần gũi mà vừa hấp dẫn Mỗi bài thơ cho các em phải là “những ô cửa xinh xinh” mở ra những ô trời xanh để các em “đón hương lúa thơm và tiếng hót chim trời” Sứ mệnh thơ cho lứa tuổi nhi đồng, theo Phạm Hổ là mang lại cho các em một niềm vui thật sự

Thống kê các bài thơ dành cho trẻ mẫu giáo trong Tuyển tập thơ, truyện,

bài hát, câu đố, ca dao của cả ba lứa tuổi Mẫu giáo bé, nhỡ, lớn, ta thấy có 10

bài thơ của Phạm Hổ; Đó là: Xe chữa cháy, Rong và Cá, Thỏ con và mặt trăng,

Đàn gà con, Bắp cải xanh, Cô dạy, Gà nở, Mẹ đố bé, Đàn kiến nó đi, Chú cảnh sát giao thông Trong đó bài Thỏ con và mặt trăng, Bắp cải xanh đ-ợc

xuất hiện 2 lần Điều này càng khẳng định vai trò to lớn của thơ Phạm Hổ

trong việc bồi đắp tâm hồn những mầm non của đất n-ớc

Đến với tập Chú bò tìm bạn của nhà thơ Phạm Hổ (tập thơ đ-ợc tặng

th-ởng giải A cuộc vận động sáng tác cho Thiếu Nhi do TW Đoàn tổ chức 1957-1958) với góc độ nghiên cứu về ph-ơng diện nghệ thuật, tác giả khóa luận mong muốn sẽ tiếp cận với nhà thơ đã “đắc đạo” trở thành con trẻ, làm thơ với cách cảm cách nghĩ của trẻ, nhằm làm sáng rõ và góp phần nâng cao những giá trị nghệ thuật ấy

1.2 Lý do s- phạm

Thơ ca và trẻ thơ có mối quan hệ mật thiết bởi chất thơ hồn nhiên chân thật, trong sáng cả hai bên đều có Khó có thể hình dung đ-ợc sự phát triển của trẻ lại vắng bóng những bài thơ hay cũng nh- những ng-ời làm thơ lại

thiếu đi sự hồn nhiên, sự chân thực trong sáng của tâm hồn

Trẻ nhỏ th-ờng đến với thơ ca một cách tự nhiên nh- đến với chính mình vậy Sớm cho trẻ tiếp xúc với thơ ca ngay từ khi còn nằm trong lòng mẹ

là điều nên làm, bởi thơ ca là nguồn dinh d-ỡng tâm hồn trẻ thơ về nhiều mặt nh- phát triển ngôn ngữ, giáo dục đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ, t- duy góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức mà trẻ đang tích lũy, kiếm tìm

Là một giáo viên mầm non t-ơng lai, tôi mong muốn sẽ truyền tình yêu thơ Phạm Hổ cho “lứa tuổi bình minh cuộc đời” để từ đó các em cảm nhận

đ-ợc cái hay cái đẹp của các bài thơ, có những “b-ớc yêu th-ơng” trong hành trình “chinh phục thế giới” Đó cũng chính là lý do tôi quyết định chọn đề tài:

Nghệ thuật tập thơ Chú bò tìm bạn của Phạm Hổ

2 Lịch sử vấn đề

Phạm Hổ sinh ra ở An Nhơn, Bình Định Mảnh đất quê h-ơng “con gái

cầm roi đi quyền” này là nơi Phạm Hổ đã đi qua tuổi thơ của mình Ông may

mắn đ-ợc sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn học Anh trai là một nhà thơ nên ngay từ nhỏ Phạm Hổ đã có điều kiện đọc sách cổ tích, đồng dao Lớn lên đ-ợc nhà thơ Trần Mai Ninh dìu dắt và dạy bảo b-ớc vào làng văn Hăng say học hỏi và sáng tác văn học Nhà thơ còn chú ý học thêm họa, nhạc Trong cuộc đời sáng tác của mình Phạm Hổ còn có nhiều cơ hội gần gũi với trẻ nhỏ: năm 1957 tr-ớc khi về làm báo ông đã đ-ợc cử đi trại Kim Đồng

và sống với các em mồ côi, l-u lạc toàn miền Bắc sau chiến tranh hai năm để sáng tác Sau những năm giải phóng nhà thơ tham gia nhiều chuyến đi thực tế

từ Bình Định đến Cà Mau thăm khoảng 10 tr-ờng Tiểu học và Trại nuôi các cháu con em Liệt sĩ và trẻ bụi đời Khi trở thành Chủ tịch Hội đồng Văn học Thiếu nhi, ông là nhà thơ th-ờng xuyên tổ chức các buổi giao l-u trò chuyện

với trẻ em Hẳn vì lẽ đó mà trong từng câu thơ, từng tác phẩm Phạm Hổ viết, người đọc đều nhận ra một trái tim tràn đầy yêu thương, “một con người đã hiến dâng trọn vẹn cái phần tinh túy nhất của đời mình, của tâm hồn mình cho trẻ” [7]

Với 81 tuổi đời, hơn 60 năm chuyên tâm viết cho thiếu nhi, Phạm Hổ đã

để lại một di sản quý giá cho thiếu nhi và cả ng-ời lớn bao gồm: 25 tập thơ, 35 tập truyện, 10 kịch bản sân khấu, hoạt hình (thiếu nhi) và khoảng 10 tập thơ, 3 tập truyện ngắn, tiểu thuyết khác Phạm Hổ đã nhận đ-ợc nhiều giải th-ởng

văn học: Chú bò tìm bạn (tập thơ) nhận giải th-ởng giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi do TW Đoàn tổ chức năm 1957 – 1958; Chú vịt bông

(tập thơ) nhận giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi do TW Đoàn tổ

chức năm 1967-1968; Những ng-ời bạn im lặng nhận giải th-ởng chính thức

về thơ, Hội đồng Văn học Thiếu nhi Hội Nhà văn tặng (1985); Nàng tiên nhỏ

thành ốc (kịch) giải th-ởng về kịch cho thiếu nhi do TW Đoàn và Hội Nghệ sĩ

sân khấu tặng (1986) Với những thành công lớn lao, hơn sáu m-ơi năm qua Phạm Hổ đã có một tiếng nói riêng vào v-ờn thơ thiếu nhi Đánh giá sự nghiệp sáng tác của nhà thơ Phạm Hổ đối với văn học thiếu nhi Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định Phạm Hổ là nhà thơ tâm huyết với trẻ, đến với trẻ bằng lòng yêu th-ơng trân trọng

Có rất nhiều công trình nghiên cứu, các bài viết của nhiều tác giả khác nhau nhận định về thơ Phạm Hổ nói chung và một số tập thơ của ông nh-:

Những ng-ời bạn im lặng, Những ng-ời bạn nhỏ Với tập thơ Chú bò tìm bạn cũng có nhiều đánh giá, nhận xét khác nhau tuy nhiên còn tản mạn

Trong bài Một cái nhìn kì thú yêu th-ơng (đọc tập Chú bò tìm bạn của

Phạm Hổ) Nguyễn Xuân Nam viết: “Với mùi thơm của hoa trái, với tiếng “ậm

ò” của chú bò tìm bạn, trong tiếng gà “chiếp chiếp” tập thơ đưa các em về thế giới chính thức của mình Và cũng đ-a những ng-ời lớn về những màu sắc, cảm xúc t-ơi mát từ lâu bị quên đi, nh-ng mỗi lần nhớ lại trong lòng không khỏi chút bâng khuâng nhớ tiếc” [2]

Nhà thơ Vũ Duy Thông thì khẳng định: “Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các

em, ấn t-ợng đầu tiên anh để lại là: đây là con ng-ời yêu trẻ đến mức đắm

đuối, không bao giờ no chán, một ng-ời luôn luôn khao khát tìm đến trẻ để hiểu và yêu quý chúng hơn nữa, một ng-ời muốn - không phải là đóng vai một thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái mà là một ng-ời bạn chân thành của trẻ”[10]

Theo nhận xét của nhà thơ Định Hải: “Thơ Phạm Hổ nặng về khai thác

những khía cạnh tình cảm của nhi đồng Thơ anh giàu nhạc điệu, gần gũi với

đồng dao Bạn đọc th-ờng nhắc những bài thơ hay của anh nh- Xe cứu hỏa, Bắp cải xanh, Chú bò tìm bạn” [1]

Nh- vậy những lời nhận xét, đánh giá mới chỉ dừng lại ở mức độ cảm

nhận thể hiện tình cảm với tập thơ Chú bò tìm bạn, hoặc tìm hiểu nội dung

của một vài bài thơ cụ thể chứ ch-a có một bài viết nào đi khai thác góc độ nghệ thuật của cả tập thơ

Theo tôi, Chú bò tìm bạn là tập thơ có nhiều nét tiêu biểu đặc tr-ng cho

nghệ thuật thơ Phạm Hổ Và điều này đã gợi cho tôi suy nghĩ và lựa chọn đề

tài Nghệ thuật tập thơ Chú bò tìm bạn của Phạm Hổ làm khoá luận tốt

nghiệp của mình

3 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu Nghệ thuật tập thơ Chú bò tìm bạn của Phạm Hổ

- Thiết kế giáo án giảng dạy một bài thơ của Phạm Hổ trong bộ môn Làm quen với tác phẩm văn học trong Tr-ờng Mẫu giáo

- Thiết kế hoạt động kết hợp với một số môn học trong Tr-ờng Mẫu giáo

4 Đối t-ợng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối t-ợng nghiên cứu

- Nghệ thuật các bài thơ trong tập Chú bò tìm bạn

- Những bài thơ của Phạm Hổ trong Tuyển tập thơ ca, truyện, câu đố,

bài hát cho trẻ Mẫu giáo bé, nhỡ, lớn - Viện chiến l-ợc và phát triển ch-ơng

trình giáo dục mầm non (2006, 2007) - Nxb Giáo dục

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Tập thơ Chú bò tìm bạn - Nxb Kim Đồng (1969)

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Biện pháp nghệ thuật và sự thể hiện hình thức nghệ thuật của Phạm Hổ

trong tập thơ Chú bò tìm bạn

- Một số hình thức tổ chức và ph-ơng pháp giảng dạy thơ Phạm Hổ trong tr-ờng Mẫu Giáo

6 Giả thiết khoa học

Nếu phát hiện ra đ-ợc những đặc điểm nghệ thuật trong tập Chú bò tìm

bạn sẽ nâng cao năng lực cảm thụ, kỹ năng miêu tả của ng-ời giáo viên Mầm

non, nâng cao chất l-ợng việc giảng dạy thơ Phạm Hổ trong Tr-ờng Mầm non

NộI DUNG CHíNH

Ch-ơng 1: NGHệ THUậT TậP THƠ CHú Bò TìM BạN

CủA NHà THƠ Phạm Hổ 1.1 Đề tài

Đề tài là phạm vi cuộc sống đ-ợc phản ánh vào tác phẩm, là ph-ơng diện khách quan của nội dung tác phẩm Đề tài quyết định không nhỏ vào việc quyết định lựa chọn các thủ pháp nghệ thuật cho tác phẩm Đề tài của thơ viết cho thiếu nhi những năm vừa qua có tính t-ơng đối rộng rãi và nhiều màu sắc Các tác giả văn học thiếu nhi khai thác khá nhiều đề tài khác nhau để mang lại những bài thơ có nội dung phong phú

Nhìn bao quát, có thể thấy ở tập Chú bò tìm bạn của nhà thơ Phạm Hổ

nổi lên ba mảng đề tài lớn: thiên nhiên - loài vật, tình bạn và cuộc sống sinh hoạt của thiếu nhi thời kháng chiến

1.1.1 Thiên nhiên - Loài vật

Tại Hội thảo “Sáng tác thơ cho thiếu nhi” nhân kỷ niệm lần thứ 25 ngày thành lập Nxb Kim Đồng (1957-1982), Phạm Hổ đã có bài tham luận nêu lên nhiều vấn đề có ý nghĩa đối với ng-ời sáng tác Ông cho rằng, trong thơ cho nhi đồng, nhất thiết phải có hình t-ợng thiên nhiên Theo ông, thiên nhiên là

hiện thân của cái đẹp:“Bằng chính cái đẹp, thiên nhiên dạy cho ta yêu cái

đẹp Bằng chính sự phong phú thiên nhiên gợi cho ta nên có cuộc sống phong phú về vật chất và tinh thần”[6] Song hành cùng thiên nhiên là loài vật:

Những con thú vô cùng đáng yêu không chỉ là ng-ời bạn tâm tình của trẻ thơ

mà qua đó - những hoạt động của chúng d-ới cái nhìn trẻ thơ là những cách c-

xử, giao tiếp, bài học đạo đức nhẹ nhàng mà “thấm đẫm trang giấy” của tác giả dành cho các em Hẳn vì thế mà ở mảng đề tài thiên nhiên – loài vật chiếm

41/64 bài thơ trong tập Chú bò tìm bạn ( xem Phụ lục )

Thiên nhiên rực rỡ sắc màu là một nội dung quan trọng trong thơ Phạm

Hổ Ông đã chuyển tất cả những điều kì diệu phong phú của thiên nhiên, vui

t-ơi thích thú của trẻ thơ giao hòa với trời đất vạn vật xung quanh với những

bài Lúa và Gió, Bắp cải xanh, Tre, Thị, Khế, Na, ổi, Dứa, Đu đủ, Mía, Rình

xem mặt trời, Em yêu tổ quốc Việt Nam, Trăng sáng Trong Chú bò tìm bạn,

thiên nhiên mở ra tr-ớc mắt các em t-ơi đẹp, êm dịu, muôn màu nghìn vẻ:

Tổ quốc em đẹp lắm

Cong cong hình l-ỡi liềm

Trên: núi cao trùng điệp

D-ới: biển sóng mông mênh

Những cánh đồng bình yên

Nằm phơi mình ở giữa

Những con sông xanh, hồng Uốn quanh trăm dải lụa

Tổ quốc em giàu lắm

Đồng ruộng: vựa thóc thơm Biển bạc đặc cá tôm

Rừng vàng: đầy quặng, gỗ

(Em yêu tổ quốc Việt Nam)

Hay thiên nhiên là một khu v-ờn đầy h-ơng sắc của hoa bí trong bài Bí

bò mặt đất:

Hoa cái hoa đực Vàng rực nở cù B-ớm ong, ong b-ớm Kéo về thật đông Thiên nhiên còn đ-a các em vào những câu chuyện cổ tích thật thú vị: Lá xanh quả xanh

Lặng im trên cành

Lá xanh quả vàng

Chim chuyền rung rinh

Bà kể: “Thị này, Ngày x-a cô Tấm, Chui vào đây chốn,

Đợi ngày gặp vua ”

(Thị)

Qua những bài thơ về thiên nhiên, Phạm Hổ còn muốn cung cấp cho các

em những kiến thức ban đầu về thế giới sự vật, hiện t-ợng Tùy từng tr-ờng

hợp cụ thể mà ông giới thiệu cho các em tên gọi hay đặc điểm hình thức, ích

dụng của sự vật

- Chị ơi, vì sao Hoa hồng lại khóc -Không phải đâu em

Đấy là hạt ngọc Ng-ời gọi là s-ơng Sao đêm gởi xuống Tặng cô hoa hồng

( B-ớm em hỏi chị )

à, thì ra hạt n-ớc mắt trên má khi bé khóc trông cũng long lanh nh- giọt n-ớc trên cánh hoa hồng sớm mai Giống nhau vậy thôi nh-ng đó không phải là do cô hoa hồng khóc mà là s-ơng - Một món quà của sao đêm tặng cô hoa hồng đấy! Phạm Hổ đã tìm thấy sự cao quý trong cái tầm th-ờng nhất luôn lấy cái quen để thổi vào đó hơi thở của sự sáng tạo làm nên cái mới lạ, cái đáng yêu rồi đem tặng cho trẻ làm quà Đồng thời qua thơ ông muốn dạy bảo các em những điều tốt đẹp nhất Nh-ng dạy trẻ mà cứ khuôn phép giáo

điều “đao to búa lớn” thì cứ như “nước đổ đầu vịt” mà thôi ở đây Phạm Hổ

không làm thế( nói nh- Xuân Quỳnh “Điều đầu tiên ta thấy ở ông là sự cảm

thông với các em chứ không áp đặt”), ông muốn giáo dục các em nên đã nhìn

bằng con mắt của các em mà đánh giá mọi việc Chuyện khuyên trẻ chăm học qua lời Phạm Hổ nói thành ra chuyện của hai bạn Ngỗng và Vịt:

Ngỗng không chịu học Khoe biết chữ rồi Vịt đ-a sách ng-ợc Ngỗng cứ t-ởng xuôi

Cứ giả đọc nhẩm Làm Vịt phì c-ời Vịt khuyên một hồi Ngỗng ơi ! Học ! Học

( Ngỗng và Vịt )

Bạn Ngỗng ch-a biết chữ lại không chịu học cứ khoe khoang, đã thế lại còn có tật giấu dốt thật đáng chê Còn bạn Vịt thông minh đã nghĩ ra cách thử bạn, biết khuyên bạn gắng học tập thật đáng yêu Từ việc biết chê, biết yêu

như thế trẻ sẽ tự nhận thức phải học theo ai Đó là cách “dạy học” của riêng Phạm Hổ

Thế giới trái đất đã trở nên quá quen thuộc với ng-ời lớn, nh-ng với trẻ thơ nó vô cùng mới lạ, thú vị và hấp dẫn Nhắm mắt vào mở mắt ra lại gặp một điều mới khiến các em phải thốt lên ngạc nhiên:

Cái chân bé xíu

( M-ời quả trứng )

“Mười quả trứng tròn- Mười chú gà con” đó là điều bình th-ờng quen thuộc trong cuộc sống và thiết nghĩ chẳng có thể làm thơ về điều này Nh-ng Phạm Hổ lại “ngơ ngác” trước sự biến đổi đó Và hình nh- không nói lên lời nh-ng ta cũng đủ nhận ra cảm xúc của tác giả cho đó là sự biến đổi kì diệu

Từ lòng trắng lòng đỏ thành mỏ thành chân Từ m-ời quả trứng tròn ra đủ m-ời chứ không phải chín, tám hay bảy chú gà con cho thấy cả một sự biến

đổi trọn vẹn, mạnh mẽ của cuộc sống Kể về chuyện m-ời quả trứng tác giả muốn dạy cho trẻ bài học về thế giới Thế giới có hình thành phát triển đ-ợc chính nhờ sự biến đổi kì diệu của sự vật Đây là bài học đầu tiên về thế giới tự nhiên cho bé thơ tr-ớc khi các em đến tr-ờng

Qua ngòi bút miêu tả tinh tế, cách sử dụng các biện pháp tu từ linh hoạt Phạm Hổ đã thổi cái hồn của mình vào cây cỏ từ thị, na, khế, ổi đến mặt trăng, mặt trời, tổ quốc Rồi những con vật ngộ nghĩnh đáng yêu nh- bò, ngỗng, gà, vịt, sáo, trâu đem đến cho các em tình yêu dạt dào với thiên nhiên t-ơi đẹp

1.1.2 Tình bạn

Tình bạn là nội dung chủ đạo xuyên suốt trong thơ Phạm Hổ viết cho

thiếu nhi Trong tập Chú bò tìm bạn có tới 30/64 bài thơ nói về tình bạn; và

Phạm Hổ cũng thừa nhận: “Tôi đặc biệt chú ý đến tình bạn trong đời sống con

ng-ời Trong hơn 10 tập thơ viết cho các em, đã có 6 tập” Những điều này đã

chứng tỏ Phạm Hổ là nhà thơ của tình bạn Nhu cầu giao tiếp của trẻ với thế giới là rất lớn Mặt khác tâm lý tính cách của các em là rất sợ một mình Trẻ

em rất khát khao tình bạn Kỷ niệm của Xuân Quỳnh sẽ giúp ta hiểu thêm

điều này: “Có lần tôi cãi nhau với một đứa bạn, hai đứa bỏ nhau, không chơi

với nhau nữa Tôi rất buồn… Về nói lại chuyện đó với bà tôi, muốn tìm ở bà một lời cảm thông hoặc một cách giải quyết Thế mà bà tôi lại nói: “Nó không chơi với cháu thì thôi, cần gì, cháu ở nhà chơi với bà” Thế là tôi hoàn toàn cô độc Bà tôi đâu hiểu tôi cần chơi với bạn ấy bao nhiêu”[12;14] Tâm sự

của Xuân Quỳnh phản ánh một khát vọng chung của trẻ em Chỉ với bạn, các em mới thực sự có đ-ợc nét đồng điệu trong hoạt động vui chơi, học tập Hứng thú hoạt động nhờ thế mới đ-ợc phát huy tối đa, niềm vui mới đ-ợc trọn vẹn

Trong tập Chú bò tìm bạn của Phạm Hổ thì ng-ời bạn đầu tiên là một chú

bò rất ngộ nghĩnh - Một chú bò đi lang thang trong chiều với tiếng “ậm ò ” đã trở thành hình ảnh đáng yêu trong nỗi thiết tha gọi bạn(1952) Gợi nguồn cảm hứng cho nhà thơ là hình ảnh những chú bò chiều chiều ra sông uống n-ớc Đâu

đó trong không gian chiều muộn vang vọng tiếng “ậm ò ” Tứ thơ chợt đến, bài thơ hiện ra sau những thăng hoa của cảm xúc:

Mặt trời rúc bụi tre

Buổi chiều về nghe mát

Bò ra sông uống n-ớc

Thấy bóng mình, ngỡ ai

Bò chào: - Kìa anh bạn

Lại gặp anh ở đây!

N-ớc đang nằm nhìn mây Nghe bò c-ời nhoẻn miệng Bóng bò chợt tan biến

Bò t-ởng bạn đi đâu

Cứ ngoái tr-ớc nhìn sau

“ậm ò” tìm gọi mãi

(Chú bò tìm bạn)

Trong cảm quan dân gian, chú bò là biểu t-ợng của tính lơ ngơ (lơ ngơ

nh- bò đội nón) Và ở thơ Phạm Hổ, chú bò vẫn có cái lơ ngơ thật đáng yêu

đó! Đáng yêu ở hành vi biết chào hỏi Đáng yêu ở hành vi thiết tha gọi bạn

Bài thơ Chú bò tìm bạn đ-ợc xem là tiêu biểu cho phong cách thơ Phạm

Hổ Sau bài thơ này, cảm hứng tình bạn nh- một dòng chảy tuôn trào mang những hạt phù sa màu mỡ vào cánh đồng thơ Phạm Hổ Kết quả, cánh đồng thơ ấy cứ lấp lánh lên những sắc màu đáng yêu của tình bạn Đúng với Phạm

Hổ, thế giới đ-ợc cấu trúc theo quan hệ tình bạn Con chó, con mèo nào có ghét nhau Chúng chơi với nhau thật thân thiết Rồi tình bạn giữa Ngỗng và Vịt để giúp Ngỗng học bài Qua con mắt nhà thơ cây thị, lựu, na, chuối, ổi, b-ởi, roi, dứa, nhãn, vải, d-a hấu không còn là các loại cây quả vô tri nữa

mà nh- đ-ợc khoác lên mình sự màu nhiệm của phép màu cổ tích Mỗi loại cây đều đ-ợc thổi vào đó một linh hồn, thức dậy trò chuyện cùng nhau, thủ thỉ trở nên thân thiết với trẻ thơ Này đây một quả thị với niềm -ớc mong:

Ng-ời qua nhìn lên Thị thơm nhìn xuống Thị muốn theo về Chơi cùng trẻ xóm

(Khế)

Rồi củ cà rốt, bắp cải xanh những loài rau củ vốn rất bình th-ờng giản

dị rất ít khi có mặt trong thơ, cũng đ-ợc Phạm Hổ nhắc tới và qua đôi mắt của nhà thơ hiện lên thật ngọt ngào và hấp dẫn

Và ng-ời bạn không thể quên là Xe chữa cháy:

Mình đỏ nh- lửa Bụng chứa n-ớc đầy

Nhà nào bốc lửa Tôi dập liền tay

Tôi chạy nh- bay Hét vang đ-ờng phố

Ai gọi chữa cháy

“Có ngay! Có ngay”

(Xe chữa cháy)

Phạm Hổ đã để cho ng-ời bạn này xuất hiện thật ấn t-ợng Xe chữa cháy miêu tả về mình: mình đỏ rực, bụng chứa đầy n-ớc, chạy nhanh nh- bay

và nhất là tiếng hét thì thật to khiến ai đi trên đ-ờng cũng phải sợ Và nếu dừng lại ở đó hẳn không một ai dám làm bạn với xe chữa cháy Nh-ng đến khổ thơ thứ hai khi biết nhiệm vụ của xe chữa cháy và nhất là tinh thần nhiệt tình với công việc của cậu “Ai gọi chữa cháy - Có ngay! Có ngay!” thì ai cũng

đều quý mến ng-ời bạn ồn ào này Quả là tình bạn thật cần cho cuộc sống của con ng-ời Hãy sống với nhau bằng tình th-ơng và lòng nhân ái sẽ có nhiều bạn tốt và nhiều niềm vui

1.1.3 Cuộc sống sinh hoạt của thiếu nhi thời kháng chiến

Điều hấp dẫn tr-ớc hết trong những vần thơ về thiếu niên, nhi đồng

có lẽ là những vần thơ miêu tả cuộc sống sinh hoạt của các em Xem trẻ con chơi vốn đã vui lắm Ngay ngắm chúng nó một lúc thôi thế nào mình cũng tìm ra nhiều nét thật ngộ nghĩnh [8] Cái vui, cái ngộ nghĩnh đó đ-ợc

đ-a vào một cách sinh động trong trang thơ Phạm Hổ, đ-ợc biểu hiện vớ i con số thống kê là 29/64 bài thơ của tập thơ viết về đề tài này Đây là những bài thơ tác giả viết về trẻ em trong t-ơng quan với những vấn đề lớn lao của dân tộc của thời đại Đó là cách mạng và hai cuộc kháng chiến; là sự thấm nhuần lời dạy của Bác Hồ:

Xoan ơi nhớ không?

Tết nào Bác dạy,

Ta cùng bạn bè, Trồng xoan một dãy

(Bài thơ cây xoan)

Là tình yêu quê h-ơng đất n-ớc với Rừng tự do, Em yêu tổ quốc Việt

Nam, Đôi dép thần kỳ với gia đình, bạn bè, anh bộ đội

Chân nhỏ bay trên cát,

Bờ bụi chẳng thèm nhìn, Lòng đang lo thắng giặc,

Ma quái cũng xem khinh!

(Những dấu chân nho nhỏ)

Là ý chí v-ợt khó khăn nguy hiểm trong chiến tranh Miêu tả những phẩm chất phi th-ờng của trẻ thơ Việt Nam trong những hoàn cảnh khác th-ờng của lịch sử Ngòi bút của Phạm Hổ không thiên về phía khoa tr-ơng cũng không gợi lên sự bi thảm, Ông dừng lại ở khát vọng trẻ thơ, ở khát vọng hòa bình, khát vọng đ-ợc vui chơi

Trực tiếp viết về trẻ thơ trong sinh hoạt đời th-ờng đó là sở tr-ờng và

đóng góp quan trọng của Phạm Hổ Vẫn chỉ là những trò chơi quen thuộc của trẻ em mọi thời, thả diều, chơi con quay, chơi thuyền giấy, cắm trại

Mũ đỏ, áo xanh Vừa quay, vừa hát

(Con quay)

Và từ những trò chơi quen thuộc đó Phạm Hổ đã mang đến những liên t-ởng độc đáo, những biểu hiện rung cảm rất khác nhau trong ý nghĩa và cảm

xúc của trẻ thơ ở nội dung này, ý thơ của ông th-ờng bình dị, gần gũi nh- hàng ngàn năm rồi, vẫn là những trò chơi trẻ con ấy, không đổi và mãi mãi là trò chơi đầy hứng thú của tuổi thơ.Trò chơi con trẻ, từ bao đời nay là không vụ lợi Chơi để chơi, thật vô t- và nhân ái và cũng đầy chất thơ

1.2 Thể thơ

Các bài thơ trong tập Chú bò tìm bạn đ-ợc viết theo nhiều thể thơ khác

nhau Các câu thơ có chung đặc điểm là ngắn gọn, dễ ngắt nhịp, có từ 2 chữ

đến 5 chữ Trong tập thơ có 39/64 bài thơ viết ở thể thơ 4 chữ, 16/64 bài thơ viết ở thể thơ 5 chữ, viết ở thể 2 chữ có 3/64 bài thơ, 3/64 bài viết ở thể 3 chữ

và viết ở thể tự do có 3/64 bài thơ ( xem Phụ lục)

Tập thơ đ-ợc chia làm ba phần:

Phần 1: từ bài thứ nhất Chú bò tìm bạn đến bài thứ 34 Gà con và quả

trứng viết về các con vật thân quen gần gũi nh- Bò, Bê, Chó, Mèo, Thỏ, Gấu,

B-ớm, Gà và hàng loạt loài rau, củ quả rất đáng mến nh- củ cà rốt, Tre, Lúa, Thị, Khế, Na, ổi, Đa số các bài thơ viết về thiên nhiên - loài vật viết theo thể thơ 4 chữ, 5 chữ, số ít 3 chữ

Phần 2: từ bài 35 Rình xem mặt trời đến bài 53 Rừng tự do chủ yếu viết

theo thể 4 chữ - viết về các trò chơi của các em

Phần 3: từ bài 54 Tàu dài đến bài 64 Đôi dép thần kỳ đ-ợc viết theo thể

4 chữ, 5 chữ và thể thơ tự do Kể về các hoạt động tham gia kháng chiến của thiếu nhi

Thể thơ 4 chữ đ-ợc tác giả sử dụng nhiều nhất trong tập Chú bò tìm bạn

bởi vì thể thơ này gần gũi với lối hát đồng dao của trẻ, với những bài vè mang tính tự sự Đây cũng là thể thơ truyền thống của dân tộc đ-ợc các nhà thơ viết cho thiếu nhi sử dụng nh- Huy Cận, Định Hải, Võ Quảng đều có những bài thơ hay đ-ợc làm theo thể 4 chữ Còn ở Phạm Hổ, thì ông lại có cách thể hiện

rất riêng, thú vị và hấp dẫn Trong bài Xe chữa cháy, thể thơ 4 chữ đ-ợc kết

hợp với tiết tấu dồn dập, nhanh chóng, khẩn tr-ơng của chiếc xe chữa cháy khi làm nhiệm vụ:

Mình đỏ nh- lửa Nhà nào bốc lửa Tôi dập liền tay

Ai gọi chữa cháy

“Có ngay! Có ngay!”

(Xe chữa cháy)

Với trò chơi bé đi cày, lấy chuối xanh cắm bốn cái que làm trâu cũng viết theo thể thơ 4 chữ thật thú vị Bài thơ đ-ợc kể ra theo lối tự sự từ việc bắt

đầu cuộc chơi tới khi mệt em liền ngủ luôn

Bóng mát ngõ tr-a Thả trâu ăn cỏ,

Bé nằm ngủ quên Tóc hiu hiu gió

(Bé đi cày)

Cùng viết về đom đóm theo thể thơ 4 chữ, song các nhà thơ Võ Quảng, Quang Huy và nhà thơ Liên Xô I-ri-na đều có cách khai thác riêng, không giống nhau, tuy cũng có điểm chung là hết sức nâng niu, yêu mến cái chấm sáng bé nhỏ khiêm tốn ấy Võ Quảng thì nhìn đom đóm d-ới góc cạnh chuyên cần Qua lời thơ nhẹ nhàng ông nh- thủ thỉ với các em:

Mặt trời gác núi Bóng tối lan dần Anh đóm chuyên cần Lên đèn đi gác

ở Phạm Hổ và I-ri-na thì các bài thơ lại nh- những hoạt cảnh nhỏ với hai nhân vật: nhà thơ và đom đóm I-ri-na viết:

- Tại sao mà bạn Nhấp nháy ngày đêm Mình ơi rõ ngốc Nhỡ mình bị lạc

-Tôi ra đầu cầu Lập lòe soi lối Cho cóc tối tối

Đi học bình dân

( Đom Đóm)

ở đây anh đom đóm thật khiêm tốn nh-ờng nào!

Cũng bốn chữ mỗi hàng Lời thơ trong bài Tre nh- mềm ra với lá tre

Tre cho bóng giỡn Trên l-ng bò vàng Bây giờ tre mệt Bóng nằm ngủ ngoan

Thể thơ 5 chữ đ-ợc hiện lên trong cái nhìn kì thú của Phạm Hổ, để phát hiện vẻ đẹp của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, để các em thấy cái mùi, cái vị, cái h-ơng của cuộc đời Phạm Hổ nói với các em về những vấn đề chính trị xã

hội với những bài Xấp giấy ngày x-a, Dấu chân nho nhỏ, Đôi dép thần kỳ Xấp

giấy ngày x-a là bài hay nhất trong loạt này:

Con đi tìm cách mạng Thấy gần mẹ nhiều hơn, Nghe ấm bàn tay mẹ Trên những lá truyền đơn

(Xấp giấy ngày x-a)

Bài thơ thể hiện cái bâng khuâng th-ơng mẹ khổ nghèo gian nan khi đất n-ớc trong cơn hoạn nạn Mà lớn lên ta mới hiểu hết, thấm thía nh- những câu

ca dao x-a về tình mẫu tử Và đây cũng là tình cảm của cách mạng đối với mỗi một con ng-ời

Thế giới rau củ, quả còn ít nhà thơ nhắc đến, nh-ng với Phạm Hổ mỗi loại rau củ đều có những nét riêng, hấp dẫn, ngọt ngào Củ cà rốt trong cách miêu tả của Phạm Hổ nh- một cậu bé chân sáo trong bài thơ 2 chữ [8]:

Lá xanh

Củ đỏ Lớn nhỏ Bên nhau

Đất đội Ngập đầu

Nhảy lên

Đẹp thật Tên em

Cà rốt

Củ đỏ Lá xanh

(Củ cà rốt) Thể thơ hai chữ còn xuất hiện trong bài D-a đỏ:

An Tiêm Không còn D-a thơm Còn đỏ

An Tiêm Không còn Mãi đỏ Lòng son

Nhìn quả d-a đỏ nhớ tấm lòng An Tiêm Chính những điều ấy dần dà

tạo cho các em những mối liên hệ về tinh thần với dân tộc Và ở bài Tàu dài

với 2 từ mỗi dòng lại gợi hình ảnh đoàn tàu nhiều toa đang chuyển động một cách nhịp nhàng đều đặn:

Bé đếm Còn đếm

Đầu tàu

Đã xa

Đuôi dài Rồng rắn Toa còn Níu toa

( Tàu dài)

Cây bắp cải với 3 chữ mỗi dòng nh- cuốn bó với nhau:

Bắp cải xanh Xanh mát mắt

Lá cải sắp Sắp vòng tròn

Thể thơ ba chữ còn xuất hiện ở bài Na, ổi Trong bài Na các em có thể

đọc khi chơi trò chơi “Chơi chắt, chơi chuyền”:

Na non xanh Múi loắt choắt

Na mở mắt Múi mở to Trẻ vừa đọc từng câu thơ vừa tung quả bòng bắt từng que chắt Cứ mỗi câu thơ lại bắt một que, cứ liên tiếp lặp đi lặp lại nh- một điệp khúc vậy Trẻ rất nhạy cảm với âm thanh nên rất thích kiểu trùng điệp có vần có nhịp này

Những câu thơ trong Chú bò tìm bạn có cách sắp xếp, cách viết rất

đẹp Nó không giống nh- văn xuôi mà lại từng câu, từng khóm, hai câu, bốn câu; Mỗi câu có 5 chữ, 4 chữ, 3 chữ, 2 chữ; Hai bên là giấy trắng thênh thang, thoải mái

Trẻ em vốn hiếu động và luôn luôn thích sự thay đổi, sự khác đi Các em thích cái kính vạn hoa là do nh- vậy đó Chơi ú tim, trốn bắt với các em, ai nấp mãi một chỗ, xuất hiện mãi một chỗ, các em cũng sẽ hết thấy thú vị Nh-ng nếu thay đổi luôn, khi thì sau cánh màn, khi thì sau cánh cửa, khi thì d-ới gầm bàn, các em sẽ thích thú đến c-ời ngặt nghẽo hay hét t-ớng cả lên Vì vậy thơ viết cho các em, rất nhiều ng-ời, nhiều nhà thơ lớn trên thế giới

khuyên là nên viết theo thể tự do Trong các bài: Em bé và đàn bò, Chữ ở đâu ra,

Bác lái xe của Phạm Hổ cũng đ-ợc thể hiện cách viết tự do khá hấp dẫn

Lên xe, thấy xe lớn hơn đ-ờng Làm sao chạy đ-ợc nhỉ?

Em nhìn bác lái Bác ngồi đằng tr-ớc Góc bên trái!

Xe to nh- cái nhà, chật ních ng-ời Trẻ con khá đông

Ng-ời ngồi, ng-ời đứng

(Bác lái xe)

Bác lái xe, ngồi đúng bên trái, phụ trách cả đoàn ng-ời tiến thẳng lên

con đ-ờng dài còn là một biểu t-ợng thú vị

Nh- vậy 64 bài thơ là 64 cách thể hiện khác nhau trong năm thể thơ thật phong phú hấp dẫn với các câu thơ t-ơi mát và rất trẻ Phạm Hổ rất tâm đắc câu nói của K.Tru-cốp-xki đòi hỏi mỗi ng-ời sáng tác cho các em nắm chắc

hai nguyên tắc lớn: “Một là học tập vốn có, hai là học tập các em Nói cách

khác, tìm hiểu đời sống tâm hồn các em” [9] Và ông đã làm đ-ợc điều đó,

ông đã thổi cái hồn của cuộc sống vào trong thơ, tạo nên một thế giới mới lạ kích thích trí t-ởng t-ợng của các em

1.3 Nhạc điệu

Trẻ em vốn có cái khả năng kỳ diệu là luôn diệu - kỳ - hóa Thế giới xung quanh: cái diệu kỳ - trẻ sẵn sàng bắt gặp cái diệu kỳ thơ, cái diệu kỳ

động, biến hóa chứ không phải cái diệu kỳ tĩnh, không sinh nở Hẳn thế mà

Ga-ma-ra đã khẳng định rằng:“Người ta nói là chỉ trẻ em và nhà thơ mới hiểu

và biết làm thơ, mới hiểu và biết sự thật cuộc sống”[11]

Vậy cái diệu kỳ trong thơ là gì mà chỉ có trẻ em và nhà thơ mới hiểu và biết? Đó chính là nhạc điệu trong thơ Bởi nó là thứ tác động trực tiếp đến giác quan trẻ nhỏ nên Phạm Hổ rất quan tâm đến nhịp điệu Qua nhạc điệu các em

có thể nghe thấy nhiều tiếng động, tiếng kêu, hình dung đ-ợc nhiều động tác miêu tả trong bài thơ tạo ra một không khí vui t-ơi, rộn rã

Nhạc điệu của thơ liên quan chặt chẽ tới việc sắp xếp, tổ chức câu thơ, vần và nhịp Nó góp phần làm cho bài thơ đông hơn, vui hơn Mà vui thì chúng ta đã bàn nhiều và đã nhất trí với nhau từ lâu rồi: đó là một nét chiến l-ợc trong thơ cho các em, nhất là ở lứa tuổi bé [5] Một cách tự nhiên, thơ Phạm Hổ thiên về lứa bạn đọc từ 5 đến 8 tuổi Đọc thơ ông trẻ dễ hiểu, tất

nhiên là theo cách hiểu của chúng và dễ nhớ Bởi lẽ câu thơ ngắn, nhiều nhịp nghỉ, nhiều vần lại nhiều điệp từ tạo nên cấu trúc trùng điệp cho t- duy của trẻ không mệt mỏi Với bài Bắp cải xanh viết theo thể 3 chữ, câu thơ kết cấu móc xích có cách gieo vần khá thú vị:

Bắp cải xanh Xanh mát mắt Lá cải sắp Sắp vòng tròn Tác giả đã bố trí từ cuối của câu thứ nhất lặp lại và vần với từ đầu của câu thứ hai, từ cuối của câu ba lặp lại vần với từ đầu của câu bốn Cách gieo vần này gợi cho ng-ời đọc cảm giác khép kín và hình tròn tròn của bắp cải với các lớp lá xen kẽ nhau, đan chặt nhau

Chùm thơ Gà con và quả trứng thuộc trong số ít những bài thơ hay viết

cho các em Nó ghi lại đ-ợc trong dáng dấp, trong âm thanh cảnh gà mẹ chắt chiu góp nhặt từ những cái vặt vãnh, vô nghĩa lý rồi làm nên “Một quả trứng

hồng, ổ rơm sáng rực” rất giá trị (Gà đẻ) Nỗi bồi hồi lo toan của mái gà khi

ấp có khác gì bà mẹ chờ đứa con chào đời Và đây là hình ảnh gà mẹ vất vả lo lắng cho đàn gà con:

Coi chừng bọn nó Quạ hâu cáo diều

Mẹ lại nghếch đầu Nhìn cao trời biếc Còn niềm hạnh phúc thì thật giản dị:

B-ớm bay rập rờn Quanh đôi chân mẹ Một rừng chân con Cũng phải trải qua bao nhiêu cần cù khó nhọc, lo lắng tính toán mới có

đ-ợc Cái ngạc nhiên của đàn gà con khi nhìn lại quả trứng và câu trả lời của

gà mẹ, mang một tinh thần khoa học và triết học nữa Các em sẽ “ngẫm” ra

trong cuộc đời này hạnh phúc nào mà chẳng phải trải qua lo lắng tính toán cần

cù khó nhọc mới gây dựng đ-ợc Cho dù hạnh phúc đó là hạnh phúc của một con gà Bài thơ là một bài ca hay với những nốt nhạc trầm bổng, cao trào và kết thúc thật có “hậu”, đằm thắm biết bao

Đọc những bài thơ theo thể 2 chữ, 3 chữ nh- bài Na, ổi, Tàu dài, D-a

đỏ, Củ cà rốt khiến ta liên t-ởng tới nhịp điệu của bài hát chơi chuyền, đánh

chắt; PhạmHổ đã chú ý trong trò chơi chuyền của các em có một yếu tố rất gợi cảm, trong khi chơi Đó là âm nhạc Đó là nhịp điệu Tiếng các que thẻ kêu lên khe khẽ khi đ-ợc trải ra, khi reo lên ranh rách, vui vẻ; khi đ-ợc các em múa, chuyền, nghe sao mà vui mà hay Nó gợi một cái gì thật náo nức thật sôi nổi Võ Quảng th-ờng rất hay dùng những từ t-ợng thanh để tạo để nói, để tả nên không khí, giúp các em đọc lên là hình dung ra ngay và ghi nhớ lâu:

“Roạc! Roạc!” để nói chuyện quét nhà “Ro ro! Huýt huýt” cảnh làm việc trong một nhà máy Riêng phạm hổ có đôi lần thể nghiệm ông thấy các em đã

chấp nhận một cách vui vẻ Ví dụ nh- trong bài Tàu dài, khi Phạm Hổ cố tìm

cách tạo cho đ-ợc tiếng con tàu đang lăn bánh thì các em đọc thấy vui hơn:

Kìa đạn Kìa gạo Ghé mắt Nhìn ra

Có thể nói từ ngữ đ-ợc sử dụng trong thơ Phạm Hổ nh- những nốt nhạc

du d-ơng không chỉ có ý nghĩa đẹp trong giai điệu mà còn cả trong cách thể hiện Bởi thế mà ngôn ngữ trong thơ của các em không thể là ngôn ngữ chung

chung mà phải là thứ ngôn ngữ cụ thể chính xác, dễ hiểu, sinh động, đầy hình

ảnh, nhạc điệu Để làm đ-ợc điều đó thì ng-ời viết phải rèn luyện trong quá trình quan tâm đến đời sống các em, thông thuộc t- t-ởng, tình cảm của các

em Mỗi bài thơ viết cho các em không chỉ là một bài học mở rộng dần con mắt nhìn đời, mà còn phải là một điều thú vị hình thành thị hiếu thẩm mỹ tốt

Ao -ớc của chúng ta là mỗi cuốn sách in ra cho các em không phải chỉ chứa

đựng nhiều điều bổ ích mà còn là một đồ chơi đẹp đẽ, vừa trông đã muốn đọc,

đọc rồi thì ngắm nghía Và tất cả đã đ-ợc thể hiện trên những trang thơ của

Chú bò tìm bạn

1.4 Nghệ thuật xây dựng tình huống đối thoại, nghệ thuật mô phỏng âm thanh, màu sắc và nghệ thuật sử dụng yếu tố bất ngờ

1.4.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống đối thoại

ở ph-ơng diện nghệ thuật ngoài việc chú ý tạo nhịp điệu thơ độc đáo Phạm Hổ còn tạo những mẩu chuyện đối thoại trong thơ Sự đối thoại không chỉ dừng lại ở hỏi đáp thông th-ờng nh- trong văn xuôi tự sự mà bằng khéo léo tài tình của con tim yêu trẻ, tác giả đã dựng lên một không gian trò chuyện trong thơ với ba hình thức phổ biến, đó là hình thức hỏi - đáp, hình thức định nghĩa và trích dẫn

Hình thức hỏi - đáp xuất hiện 9 lần trong tập Chú bò tìm bạn đ-ợc xây

dựng trên cơ sở đối thoại của các sự vật: Bê đòi bú, Đom đóm, B-ớm em hỏi

chị, Ngủ rồi, Lúa và gió, Gà con và quả trứng, Rình xem mặt trời, Chú vịt Bông, Bé ốm Trong cuộc sống, trẻ em vẫn th-ờng hay hỏi ng-ời lớn về nhiều

điều Hay hỏi là một nét tính cách đặc tr-ng, hệ quả tất yếu của một nhu cầu ham hiểu biết của trẻ Ng-ời lớn trong trách nhiệm của mình cần phải giúp trẻ giải quyết những thắc mắc Trả lời cho trẻ là cả một nghệ thuật giao tiếp không phải ai, lúc nào cũng làm đ-ợc tốt Trong những bài thơ hỏi đáp của mình, Phạm Hổ khi thì sử dụng nhân vật loài vật, khi thì sử dụng nhân vật con ng-ời Song dù sử dụng loại nhân vật nào thì ông cũng đều nêu ra đ-ợc vấn đề

mà trẻ em quan tâm, đáp án phù hợp với đối t-ợng Giọng thơ tâm tình, nhẹ nhàng, có sức thuyết phục lớn Một ví dụ:

Cua con hỏi mẹ D-ới ánh trăng đêm:

- Cô lúa đang hát Sao bỗng lặng im?

Đôi mắt lim dim

Mẹ cua liền đáp:

Chú gió đi xa Lúa buồn không hát

(Lúa và gió)

Bài thơ trên gồm lời hỏi của cua con và lời đáp của cua mẹ Cua mẹ đã giải thích với cua con rằng, vì chú gió đi xa nên cô lúa buồn, cô thôi không hát nữa Lời giải thích này dễ đ-ợc trẻ chấp nhận: chuyện “cô lúa không hát” thấm đ-ợm tình cảm con ng-ời Còn đoạn đối thoại giữa gà mẹ và đàn gà con

trong bài Ngủ rồi thì thể hiện rõ vẻ hồn nhiên, ngây thơ con trẻ ý thơ đ-a ra

thật ngộ nghĩnh qua đó cho thấy nét đáng yêu của đàn gà con rất giống với các

-Nhanh cho con bú tí

Đói đói rồi mẹ ơi -Gì mà nhặng lên thế Mới nhả vú đấy thôi -Nhả vú là đói rồi

Mẹ ơi con bú tí!

(Bê đòi bú)

Bên cạnh những cuộc trò chuyện thân mật trong mái ấm gia đình của những con vật đáng yêu, Phạm Hổ còn kể ra hàng loạt cuộc thoại của các em nhỏ trong gia đình của mình với ông, bà, cha, mẹ, anh, chị, em và cả những sự vật rất đỗi bình th-ờng

Từ ánh sáng lập lòe trong đêm tối mà các em thấy không phải sao trăng, tác giả đã đ-a ra một câu hỏi rất phù hợp với tâm lý các em đang tò mò tr-ớc

sự vật

-Anh đom đóm ơi!

Đèn anh xanh ngắt Gió thổi không tắt, Anh xách đi đâu?

-Tôi ra đầu cầu,

Lập lòe soi tối Cho cóc tối tối

Đi học bình dân, Rồi tôi đến tr-ờng Làm đèn bạn học

bài Chú Vịt bông tác giả đã viết lên cuộc đối thoại giữa mẹ và em bé trong

một lần vào hầm tránh bom Dù biết là có nguy hiểm rất lớn ở phía tr-ớc, nh-ng em vẫn không sợ mà em th-ơng, em lo cho Vịt bông bé nhỏ tội nghiệp:

-Chúng nó sắp đến rồi Con chạy đi đâu vậy?

-Con quên mất vịt bông

Nó còn trong nhà ấy

Mẹ cho con vào lấy Vịt nó khỏi bị bom!

(Chú vịt bông)

Cấu trúc hỏi - đáp đ-ợc Phạm Hổ dẫn vào trang thơ Chú bò tìm bạn thật

khéo léo và tinh tế, dù là các em đ-ợc hỏi hay bị hỏi (đ-ợc trả lời) vẫn đậm cái chất ngây thơ, hồn nhiên, trong sáng và yêu đời Tuy nhiên, cấu trúc hỏi - đáp không phải là sáng tạo nghệ thuật riêng của tác giả mà nó đ-ợc sử dụng nhiều trong thơ cho thiếu nhi Đóng góp của Phạm Hổ là ở chỗ sử dụng thành công,

tạo ra những bài thơ hay nh-: Ngủ rồi, B-ớm em hỏi chị Sáng tạo riêng của Phạm Hổ chính là ở hình thức thơ định nghĩa và trích dẫn Bài Vải là một bài

thơ theo hình thức định nghĩa:

Đây giống vải quê ta:

Tròn xinh nh- trứng gà,

Vỏ mỏng lót lụa trắng Mát tay ng-ời bóc ra

Hay sự diễn giải ý nghĩa của hột muỗm:

Muỗm ta béo tròn Nhất ngon hai má

Xanh cứ chua lè Chín rồi; ngọt lạ!

Ăn nhanh lên nhá

Hột làm mõ chơi:

Cốc! Cốc! Cốc! Cốc!

Ra đồng trâu ơi!

Rồi tới định nghĩa về khu rừng tự do:

Khu rừng mang tên mới:

“Rừng vẽ cờ Bác Hồ”

Bịt tai bè lũ Diệm:

Gọi tắt: “Rừng tự do”

Dấu hai chấm (:) tương đương với từ “là”; tạo ra sự đồng nhất giữa hai

đối t-ợng Kiểu thơ định nghĩa giới hạn ở chức năng cung cấp khái niệm về

đối t-ợng

Kiểu thơ trích dẫn đ-ợc xây dựng trên cơ sở mô phỏng lối nói Thuộc

loại thơ này nh- các bài: Ngựa con, Thỏ con và Mặt trăng, Chơi ú tìm, Gấu

đen, Củ cà rốt, Gà nở, Rình xem mặt trời Đó là các câu thơ:

Ngựa cha đi móng sắt, Bật lửa đá d-ới chân;

- Sao mình bé choắt

Lại cụt cả chân?

Chụp chẳng nên thân Này đây trả cậu!

(Gấu đen)

Hẳn với ai đã đọc những bài thơ này khó có thể quên đ-ợc những câu nói, những suy nghĩ đáng yêu của con trẻ Và chỉ có trẻ con mới có kiểu lý luận này:

Không mình nấp giỏi thật Lỗi chỉ tại cái đuôi

(Chơi ú tim)

Quả là sự hồn nhiên dí dỏm đ-ợc kết hợp một cách hài hòa khiến cho bài thơ thêm phần đáng yêu

1.4.2 Nghệ thuật mô phỏng âm thanh

Với trẻ nhỏ, các em đón nhận cuộc sống bằng tất cả các giác quan và

đặc biệt là qua hai giác quan: thị giác và thính giác Nắm đ-ợc đặc điểm này khi làm thơ cho trẻ, Phạm Hổ th-ờng chú ý đến biện pháp nghệ thuật mô tả và mô phỏng âm thanh Nghệ thuật mô phỏng âm thanh là một trong những nét riêng làm nên nhịp điệu thơ độc đáo trong thơ viết cho thiếu nhi của tác giả Nếu với thơ Võ Quảng ta thấy sự mô phỏng âm thanh chỉ đơn thuần là của con vật đ-ợc miêu tả: gà mái hoa, ngỗng, vịt; Thì trong thơ Phạm Hổ không chỉ có những điều đó mà còn có thể diễn tả đ-ợc cảm xúc của các con vật Nhà thơ bằng đôi tai trẻ thơ đã nhận ra tiếng kêu của chúng chính là tiếng nói biểu

hiện cảm xúc thân thương Tiêu biểu là tiếng “cục tác cục tác” của cô gà mái

là một thông báo vui trứng còn nhiều, đẻ hoài “không hết, không hết” (Gà đẻ)

Bên cạnh đó thì sự tạo nghĩa mới cho những âm thanh tự nhiên cũng là

một đặc sắc trong thơ Phạm Hổ Điều này đ-ợc thể hiện ở bài Xe chữa cháy

nhà thơ nhại tiếng xe “tí te! tí te” thành “có ngay có ngay”

Hay ở bài Ngỗng và Vịt, nhà thơ bắt chước tiếng kêu “quạc! quạc!” của

loài vịt rất tài tình ở cuối bài:

Vịt khuyên một hồi Ngỗng ơi! Học! Học!

Trẻ em luôn -a cái mới lạ, hấp dẫn, ham thích cái ngộ nghĩnh chứ không -a cái đơn điệu nhàm chán Với nghệ thuật mô phỏng âm thanh độc

đáo của mình, Phạm Hổ đã biết cách đi sâu vào thế giới cảm xúc của trẻ em

mà không gõ thẳng vào cửa ngõ của t- duy và lý trí Các em đ-ợc vui thú, c-ời đùa, trò chuyện, cảm nhận những âm thanh dễ nghe, gần gũi, thân th-ơng từ đó giúp các em có sự phát triển ngôn ngữ rất tốt trong hành trang của mình từ “học tập để có được ngôn ngữ” thì mới có “ ngôn ngữ để học tập”

đ-ợc lớn lên trong tiếng nói, tình yêu dân tộc

1.4.3 Nghệ thuật sử dụng màu sắc

Đối với trẻ thơ, đặc biệt là trẻ mẫu giáo thì yếu tố màu sắc trong thơ phong phú sẽ khiến các em nhanh chóng tiếp cận với bài thơ hơn rất nhiều Trẻ mầm non 1 đến 3 tuổi chịu ảnh h-ởng rất lớn về màu sắc bởi sự nhận thức của nó là bằng cảm giác chỉ nhìn thấy đặc điểm màu sắc bên ngoài chứ ch-a thấy hết đ-ợc bản chất bên trong của các sự vật Chẳng hạn nh- quả d-a hấu khi ch-a bổ ra trẻ cho là d-a màu xanh, nh-ng sau khi đ-ợc bổ nó lại khẳng

định quả d-a hấu màu đỏ Trẻ 4 đến 6 tuổi sự phân biệt màu sắc có sự chính xác và rõ nét hơn bởi t- duy trực quan của trẻ đang chuyển dần sang t- duy trừu t-ợng, logic Nh-ng nhìn chung chúng rất thích màu sắc, nhất là những