Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

Những biến đổi xã hội này dẫn đến những thay đổi về giá trị , định hướng giá trị nói chung

Mở đầu

1 Lý Do chọn đề tμi

1.1 Những biến đổi xã hội nhờ công cuộc đổi mới đất nước và quá trình hội nhập thế giới đã và

đang tác động mạnh mẽ đến từng cá nhân, từng cộng đồng và diễn ra trong toàn bộ đời sống xã

hội Những biến đổi xã hội này dẫn đến những thay đổi về giá trị, định hướng giá trị nói chung,

định hướng giá trị nhân cách nói riêng

1.2 Thế hệ trẻ là nguồn nhân lực đầy tiềm năng cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Những giá trị làm người, những giá trị nhân cách mà thế hệ trẻ hướng đến sẽ phần nào phác thảo

mô hình con người của xã hội tương lai Mô hình này có đáp ứng được với yếu cầu của sự

nghiệp CNH-HĐH đất nước trong bối cảnh mới hay không là mối quan tâm không chỉ của công

tác giáo dục mà của toàn xã hội

1.3 Tuổi học sinh THPT là giai đoạn chuyển tiếp giữa trẻ em và người lớn, được đặc trưng bởi

“ngưỡng” bước vào giai đoạn trưởng thành về thể chất, xúc cảm và phát triển năng lực xã hội

Đây cũng là giai đoạn cuối cùng của quá trình xã hội hoá ban đầu mà một trong những đặc điểm

quan trọng là sự hình thành và dần dần ổn định của thế giới quan, hệ giỏ trị, thang giỏ trị và định

hướng giá trị Giúp các em có được sự phát triển nhân cách toàn diện phải bắt đầu từ việc hỡnh

thành định hướng giá trị nhân cách phự hợp

1.4 Việc tìm hiểu định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong hoạt động học

tập, trong quan hệ với bản thân, trong quan hệ với người khác, và tìm hiểu những yếu tố tác động

đến định hướng giá trị nhân cách của các em cú thể tham vấn, giúp các em củng cố và phát triển

định hướng giá trị nhân cách phù hợp với hệ giá trị chung của xã hội là cấp bỏch và cần thiết trong

giai đoạn hiện nay

Xuất phát từ tính cấp thiết về lí luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài:

“Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT”

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Phát hiện thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT và các yếu tố tác

động đến định huớng giá trị nhân cách này

2.2 Đề xuất một số kiến nghị góp phần vào việc giáo dục định hướng giá trị nhân cách cho học

sinh THPT ở nước ta hiện nay

3 Giả thuyết khoa học

3.1 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT được thể hiện trong hoạt động học tập,

trong quan hệ với bản thân, trong quan hệ với người khác, nhưng rõ nét nhất là ở hoạt động học

tập Các mặt biểu hiện của định hướng giá trị nhân cách ở học sinh THPT có mối tương quan

chặt chẽ với nhau

3.2 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố (giáo

dục gia đình, quan điểm sống, hoạt động tập thể - hoạt động xã hội và nhóm bạn bè ), trong

đó yếu tố giáo dục gia đình có ảnh hưởng mạnh nhất

3.3 Không có sự khác biệt trong biểu hiện định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

theo giới tính và khối lớp nhưng có sự khác biệt nhất định khi so sánh theo địa dư

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Xây dựng cơ sở lý luận về định hướng giá trị nhân cách như: các khái niệm, biểu hiện của

định hướng giá trị nhân cách và các yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của

học sinh THPT

4.2 Khảo sát thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT biểu hiện trong hoạt

động học tập, trong quan hệ với bản thân, trong quan hệ với người khác, những yếu tố ảnh

hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT hiện nay

-2

4

2

4.3 Đề xuất một số kiến nghị với gia đình, nhà trường, đoàn thể và xã hội về giáo dục định

hướng giá trị nhân cách cho học sinh THPT

5 Đối tượng vμ khách thể nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

5.2 Khách thể nghiên cứu

Tổng số khách thể khảo sát: 729 người, gồm:

a Học sinh trung học phổ thông: 709 học sinh THPT, trong đó:

- Khảo sát thử để phát hiện các đinh hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT: 200 học

sinh

- Khảo sát chính thức: 509 học sinh, trong 509 học sinh có 503 học sinh điều tra định lượng

và 6 học sinh trong phỏng vấn sâu trường hợp Trong đó, có 237 nam học sinh THPT, 266 nữ

học sinh THPT; có 181 học sinh khối 10; có 152 học sinh khối 11, có 170 học sinh khối 12; có

245 học sinh THPT Hà Nội , có 258 học sinh THPT Tuyên Quang

b Giáo viên, phụ huynh, cán bộ đoàn: 20 người (5 giáo viên chủ nhiệm lớp; 5 giáo viên bộ

môn; 5 phụ huynh học sinh; 5 cán bộ Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

6 Giới hạn nghiên cứu của đề tμi

6.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Định hướng giá trị nhân cách là vấn đề rất phức tạp Do vậy, trong phần nghiên cứu thực

trạng luận án chỉ tập trung nghiên cứu những khía cạnh sau:

1) Phát hiện thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

2) Tìm hiểu định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT qua ba chiều cạnh trong

hoạt động học tập, trong quan hệ với bản thân và trong quan hệ với người khác Tìm hiểu

mối quan hệ giữa ba mặt biểu hiện này

3) Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

như: giáo dục gia đình; hoạt động tập thể, hoạt động xã hội; quan điểm sống; nhóm bạn bè;

nhận thức về mục tiêu cuộc sống

6.2 Giới hạn về không gian nghiên cứu

Đề tài được tiến hành tại địa bàn thành phố Hà Nội và tỉnh Tuyên Quang Hà Nội là thành phố

lớn, trung tâm kinh tế, chính trị và văn hoá của cả nước Tuyên Quang là tỉnh miền núi còn rất

khó khăn trong phát triển kinh tế xã hội Luận án sẽ xem xét liệu môi trường sống có ảnh

hưởng đến mức nào đến việc hình thành định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài được thực hiện dựa trên một số cơ sở phương pháp luận cơ bản sau:

1) Nguyên tắc tiếp cận hoạt động -giá trị-nhân cách;

2) Nguyên tắc tiếp cận hệ thống

7.2 Những phương pháp nghiên cứu cụ thể

(sẽ được trình bày chi tiết ở chương 2)

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và văn bản

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình

- Phương pháp thống kê toán học

8 Những đóng góp mới của luận án

8.1 Đóng góp về mặt lý luận

ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu về định huớng giá trị của sinh viên, song

nghiên cứu về định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thì còn rất ít công trình Đây có

thể xem như một trong những nghiên cứu đầu tiên.Từ góc độ lý luận, kết quả nghiên cứu này

có thể bổ sung, hoàn chỉnh thêm khái niệm định hướng giá trị, định hướng giá trị nhân cách,

định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT vào những vấn đề lý luận về tâm lý học nhân

cách Luận án là tài liệu mới góp phần làm phong phú thêm tri thức Tâm lý học xã hội ở nước

ta hiện nay

8.2 Đóng góp về mặt thực tiễn

Luận án đã chỉ ra ba khía cạnh cơ bản trong định hướng giá trị nhân cách của học sinh

THPT đó là: hoạt động học tập; quan hệ với bản thân; quan hệ với người khác Từ ba khía

cạnh này, đề tài đã phác thảo được mô hình người với những giá trị nhân cách mà học sinh

THPT đang hướng đến trong giai đoạn hiện nay

Trong hoạt động học tập, định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT được thể hiện

rõ nét thông qua động cơ, thái độ và hành động học tập Từ kết quả nghiên cứu này, chúng

tôi nhận thấy mô hình con người mà các em học sinh THPT hướng đến trong hoạt động

học tập mang nhiều tính thực dụng: học tập vì nhu cầu thực tế, thực dụng của bản thân, học

vừa đủ theo nhiệm vụ, thụ động trong học tập, sự say mê đào sâu suy nghĩ, sáng tạo trong

học tập còn hạn chế

Trong quan hệ với bản thân, định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện ở

hai khía cạnh cơ bản: cái Tôi lý tưởng và cái Tôi hiện thực Mô hình cái Tôi hiện thực của

học sinh THPT chủ yếu gắn với mô hình cái Tôi xã hội (một người tốt, sống lượng

thiện…), mô hình cái Tôi lý tưởng tương đối đồng nhất với mô hình cái Tôi thể hiện trong

hoạt động học tập của học sinh THPT

Trong quan hệ với người khác, định hướng giá trị nhân cách mà học sinh THPT hướng

đến đó là: mong muốn được khẳng định cái Tôi độc lâp, mong muốn được khẳng định vị

thế của mình trong quan hệ gia đình, bạn bè Như vậy, mô hình cái Tôi mà học sinh THPT

hướng đến trong quan hệ với người khác chính là, mong muốn xây dựng hình ảnh bản thân

trong mắt người khác hơn là nó phải ứng xử với người khác như thế nào

Mô hình này không có sự khác biệt giữa các lứa tuổi; giữa nam và nữ, song có sự khác

biệt giữa các vùng có đặc trưng văn hoá- giáo dục khác nhau

Các yếu tố giáo dục gia đình, nhóm bạn bè, nhận thức, hoạt động của cá nhân, quan điểm

sống là các yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT Trong

đó, yếu tố giáo dục gia đình có ảnh hưởng mạnh nhất

-2

8

4

Những kết quả trên của luận án có ý nghĩa thiết thực đối với việc quản lý và giáo dục học

sinh THPT của gia đình, nhà trường ở nước ta hiện nay Bởi vì, chúng ta chỉ giáo dục và

quản lý tốt học sinh khi ta hiểu được những suy nghĩ, mong muốn và khát vọng của các

em

9 Cấu trúc của luận án

Luận án gồm 185 trang, bao gồm phần mở đầu, 3 chương, kết luận, kiến nghị

Chương 1 Cơ sở lý luận về định hướng giá trị nhân cách

của học sinh THPT

1.1 Tổng quan Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài

Những nghiên cứu về định hướng giá trị Có nhiều nghiên cứu và nhiều hướng nghiên cứu

khác nhau Tuy nhiên, có thể nêu ra 5 hướng nghiên cứu cơ bản: Nghiên cứu về quá trình xuất

hiện, phát triển của định hướng giá trị qua các giai đoạn lứa tuổi; Nghiên cứu thực nghiệm về giá

trị; Nghiên cứu những đặc trưng của hệ thống định hướng giá trị hoặc một loại định hướng giá trị

cụ thể ở một cộng đồng, một xã hội, một lớp người xác định; Nghiên cứu giao thoa văn hoá về

định hướng giá trị; Nghiên cứu vấn đề giáo dục giá trị Với cách tiếp cận nêu trên nghiên cứu đã

làm sáng tỏ nhiều vấn đề về định hướng giá trị, tạo ra các hướng nghiên cứu cơ bản trong việc

nghiên cứu định hướng giá trị

Những nghiên cứu về định hướng giá trị nhân cách Có nhiều nghiên cứu và nhiều cách

tiếp cận lý luận khác nhau Tuy nhiên, có thể nêu ra 5 cách tiếp cận cơ bản: Cách tiếp cận Phân

tâm học cổ điển (S Freud); Cách tiếp cận của tâm lí học nhân văn và thứ bậc các nhu cầu của A

Maslow; Cách tiếp cận tâm lí học phân tích của C.Jung; Cách tiếp cận theo lý thuyết lo lắng của

Karen Horney; Cách tiếp cận theo lí thuyết nét nhân cách của G Allport

1.1.2 Những nghiên cứu ở trong nước

Những nghiên cứu về định hướng giá trị Những nghiên cứu về định hướng giá trị khá

phong phú Tuy nhiên, tổng kết lại có hai hướng nghiên cứu chính sau: Nghiên cứu về giá trị và

giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam; Nghiên cứu về các giá trị của thanh, thiếu niên

Những nghiên cứu về định hướng giá trị nhân cách ở nước ta những nghiên cứu về vấn

đề này còn khiêm tốn Có thể nêu ra một số hướng nghiên cứu về vấn đề này như: sự hình thành

và phát triển của hệ thống động cơ (học tập, lao động, chọn nghề, giao tiếp, động cơ thành

đạt…); khả năng tự đánh giá, sự định hướng giá trị chung và định hướng giá trị trong các hoạt

động khác nhau Theo hướng này có nghiên cứu của các tác giả: Nguyễn Quang Uẩn, Phạm

Minh Hạc, Phạm Thị Đức, Thái Duy Tuyên, Trần Trọng Thuỷ Đặc biệt, chúng ta vẫn chưa có

những nghiên cứu về định hướng giá trị nhân cách của học sinh lứa tuổi THPT Định hướng giá

trị nhân cách của lứa tuổi này có ảnh hưởng lớn đến sự lựa chọn nghề nghiệp tương lai và sự

nghiệp của cuộc đời sau này của các em Do vậy, việc nghiên cứu định hướng giá trị của học sinh

THPT ở nước ta hiện nay là cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn cao

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Khái niệm giá trị

Giá trị là cái có ý nghĩa đối với xã hội, tập thể và cá nhân, phản ánh mối quan hệ chủ thể -

khách thể, được đánh giá xuất phát từ điều kiện lịch sử, xã hội thực tế phụ thuộc vào trình độ phát

triển nhân cách Khi đã được nhận thức, đánh giá, lựa chọn, giá trị trở nên động lực thúc đẩy con

người theo một xu hướng nhất định

1.2.2 Khái niệm định hướng giá trị

a, Khái niệm định hướng: Định hướng là khuynh hướng của chủ thể trong hoạt động sống của

mình

tức là hệ giá trị của một con người khi là một chủ thể của hoạt động

c, Khái niệm định hướng giá trị: Định hướng giá trị là khuynh hướng của chủ thể (cá nhân hay

một nhóm xã hội) đối với một hệ giá trị – những giá trị trở thành động cơ cho hoạt động của chủ

thể

1.2.3 Khái niệm định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

a, Khái niệm định hướng giá trị nhân cách: Định hướng giá trị nhân cách là khuynh hướng của

một con người (chủ thể hoạt động) đối với một hệ giá trị - các giá trị trở thành động cơ và đóng

vai trò trung tâm chi phối hoạt động của chủ thể

b, Khái niệm định hướng giá trị nhân cách của học sinh THP: Định hướng giá trị nhân cách

của học sinh THPT là khuynh hướng của các em học sinh lứa tuổi THPT đối với một hệ giá trị -

các giá trị trở thành động cơ và đóng vai trò trung tâm trong hoạt động học tập, trong quan hệ

đối với bản thân và trong quan hệ với những người khác

1.3 Những biểu hiện cơ bản của định hướng giá trị nhân cách ở học

sinh THPT

Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT biểu hiện qua ba khía cạnh cơ bản: hoạt

động học tập, quan hệ với bản thân và quan hệ với người khác

1.3.1 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong hoạt động học tập

Trong hoạt động học tập, định hướng giá trị nhân cách của các em thể hiện qua các khía cạnh

như: động cơ học tập; thái độ học tập; hành động học tập

1.3.2 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong quan hệ với bản

thân

Trong quan hệ với bản thân định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT được thể hiện ở

2 khía cạnh cơ bản sau:

(1) Cái Tôi lý tưởng (cái Tôi lý tưởng - năng lực; cái Tôi lý tưởng - phẩm chất đạo đức; Hình

ảnh bản thân trong tương lai gần của học sinh THPT)

(2) Cái Tôi hiện thực (chuẩn đánh giá cái tôi hiện thực, mô hình cái Tôi hiện thực của học sinh

THPT)

1.3.3 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong quan hệ với người

khác

Trong quan hệ với người khác, định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT được thể hiện

ở 2 khía cạnh cơ bản sau: (1) Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong

quan hệ gia đình; (2) Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong quan hệ với

bạn cùng tuổi

1.3.4 Mối quan hệ giữa ba mặt biểu hiện cơ bản của định hướng giá trị nhân cách của học

sinh THPT Có quan hệ tương hỗ chặt chẽ với nhau, làm tiền đề cho nhau, bổ sung cho nhau

trong việc xây dựng hình ảnh cái Tôi, trong việc phát triển và hoàn thiện nhân cách của học sinh

THPT Trong đó, định hướng giá trị nhân cách trong hoạt động học tập đóng vai trò trung tâm

1.4 Những yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân

cách của học sinh THPT

Trong nghiên cứu này chúng tôi đề cập đến một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến định hướng

giá trị nhân cách của học sinh THPT như sau:

- Các yếu tố tâm lý cá nhân: được hiểu là những đặc trưng tâm lý nằm bên trong họ được thể

hiện trong: nhận thức; hoạt động tập thể, hoạt động xã hội; quan điểm sống của cá nhân

-2

12

6

- Các yếu tố tâm lý x∙ hội và các yếu tố khách quan khác: được hiểu là những gì nằm ngoài

cá nhân không phụ thuộc vào cá nhân đó Yếu tố tâm lý xã hội tác động đến định hướng giá trị

nhân cách của học sinh THPT phải kể đến: tác động của giáo dục gia đình; tác động của nhóm

bạn bè v.v Yếu tố khách quan khác đó là: sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

chương 2 Tiến trình vμ phương pháp nghiên cứu 2.1 nghiên cứu lý luận

2.1.1 Mục đích nghiên cứu lý luận

Tổng quan những nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước; hệ thống hoá một số vấn

đề lý luận cơ bản liên quan đến giá trị, định hướng giá trị, định hướng giá trị nhân cách; Từ

khung lý luận xác lập quan điểm chủ đạo trong nghiên cứu thực tiễn định hướng giá trị nhân cách

của học sinh THPT

2.1.2 Nội dung nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu những công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về giá trị, định

hướng giá trị, định hướng giá trị nhân cách Chỉ ra những vấn đề còn tồn tại hoặc chưa được đề

cập đến để tiếp tục tiến hành nghiên cứu; Xác định các khái niệm công cụ và các khái niệm liên

quan làm cơ sở cho nghiên cứu thực tiễn

2.1.3 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp nghiên cứu chính là phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu (phân tích, tổng

hợp, hệ thống hoá và khái quát hoá) những vấn đề phương pháp luận có liên quan đến giá trị,

định hướng giá trị, định hướng giá trị nhân cách của các tác giả trong và ngoài nước đã được

đăng tải

2.2 nghiên cứu thực tiễn

2.2.1 Mục đích của nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu thực tiễn nhằm chỉ ra thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh

THPT và những yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của các em

2.2.2 Nội dung của nghiên cứu thực tiễn

Đề tài tiến hành nghiên cứu định lượng bằng bảng hỏi đối với học sinh THPT tại Hà Nội và

Tuyên Quang Tiến hành nghiên cứu định tính ở các đối tượng như học sinh, phụ huynh học sinh,

giáo viên

2.2.3 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

2.2.3.1 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Từ tháng 12 năm 2005 đến tháng 10 năm 2008 chúng tôi tổ chức nghiên cứu bằng bảng hỏi

Phương pháp này được tiến hành như sau:

a Giai đoạn thiết kế các bảng hỏi

Từ khung lý thuyết của đề tài: khái niệm công cụ, từ ba khía cạnh biểu hiện của định hướng

giá trị nhân cách của học sinh THPT (hoạt động học tập, quan hệ với bản thân và quan hệ với

những người khác) chúng tôi đã thao tác hoá khái niệm, thiết kế các câu hỏi của bảng hỏi

b Giai đoạn khảo sát thử

- Mục đích của khảo sát thử: xác định thời gian cho việc trả lời một bảng hỏi; Tính toán độ tin

cậy, độ giá trị của trắc nghiệm và bảng hỏi; Tiến hành chỉnh sửa những item chưa đạt yêu cầu

- Phương pháp khảo sát thử: sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá nhân đã được hình

thành ở giai đoạn thiết kế bảng hỏi Sử dụng phương pháp thống kê toán học để tính toán độ tin

cậy và độ giá trị của thang đo

- Khách thể của giai đoạn điều tra thử: khách thể khảo sát thử bao gồm 200 học sinh THPT của

3 khối 10, 11, 12 tại địa bàn Hà Nội và Tuyên Quang

- Xử lý số liệu điều tra của điều tra thử: sau khi kết thúc điều tra chúng tôi đã sử dụng phương

pháp thống kê SPSS để xử lý số liệu phiên bản 13.0 Hai kỹ thuật thống kê được sử dụng trong

giai đoạn này là: phân tích độ tin cậy bằng phương pháp tính hệ số Alpha theo Cronbach và phân

tích yếu tố để xác định độ giá trị của bảng hỏi

c Giai đoạn điều tra chính thức:

- Mục đích: tìm hiểu thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT; Các yếu tố ảnh

hưởng đến định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

- Phương pháp: phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá nhân

- Khách thể nghiên cứu: khách thể được khảo sát trong điều tra chính thức bao gồm: 509 học

sinh của 2 trường THPT tại Hà Nội và Tuyên Quang

Địa bàn Hà Nội: Điều tra 6 lớp của 3 khối: hai lớp 10; hai lớp 11; hai lớp 12 trường THPT

Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hà Nội

Địa bàn Tuyên Quang: Điều tra 6 lớp của 3 khối: hai lớp 10; hai lớp 11; hai lớp 12 trường THPT

Sông Lô- Tuyên Quang

- Nguyên tắc điều tra: khách thể hoàn thành bảng hỏi một cách độc lập, không trao đổi, bàn bạc

với những người xung quanh Có thể hỏi điều tra viên những mệnh đề mà họ không hiểu Không

khí thân mật được thiết lập giữa người điều tra và người trả lời

2.2.3.2 Phương pháp phỏng vấn sâu

a Mục đích của phỏng vấn sâu: thu thập, bổ sung và làm rõ hơn những thông tin đã thu được

từ khảo sát trên diện rộng; lý giải nguyên nhân của các vấn đề đã được điều tra ở phương pháp

định lượng

nhau, chỉ khác nhau về cách hỏi Phiếu dành cho học sinh THPT, phụ huynh học sinh, giáo viên

và cán bộ quản lý của nhà trường THPT

c Cách thức tiến hành phỏng vấn sâu:

Đề tài đã tiến hành phỏng vấn sâu 15 học sinh THPT, 10 phụ huynh học sinh, 10 giáo viên

và cán bộ quản lý Ngoài ra, với các học sinh, chúng tôi lấy thêm thông tin từ phía giáo viên

chủ nhiệm và phụ huynh học sinh

- Nguyên tắc phỏng vấn sâu:

+ Đối với người được phỏng vấn: tự do trả lời các câu hỏi theo ý kiến riêng của mình bởi vì

các câu hỏi đưa ra là hệ thống các câu hỏi mở

+ Đối với người phỏng vấn: phải thiết lập mối quan hệ thân thiện với khách thể và tạo được

niềm tin đối với họ Cách đặt câu hỏi phải rõ ràng, ngắn gọn, tránh những câu hỏi mang tính

hỏi cung v.v

- Nội dung phỏng vấn sâu: gồm các vấn đề cơ bản sau: một số thông tin về cá nhân của người

được hỏi; biểu hiện của định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT trong hoạt động học

tập; trong quan hệ với bản thân; trong quan hệ với người khác Các yếu tố ảnh hưởng đến định

hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

2.2.4 Phương pháp phân tích trường hợp điển hình

a Mục đích của phương pháp phân tích trường hợp điển hình: nghiên cứu sâu hơn về những

nội dung cơ bản của đề tài như: các biểu hiện của định hướng giá trị nhân cách trong (hoạt

động học tập, quan hệ với bản thân, quan hệ với người khác); các yếu tố ảnh hưởng đến định

hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

b Phương pháp: phỏng vấn trực tiếp với từng cá nhân

* Khách thể được phỏng vấn: gồm 6 học sinh THPT, phỏng vấn các em trực tiếp là chủ yếu

Ngoài ra còn lấy thêm thông tin bổ xung và kiểm chứng ở giáo viên chủ nhiệm lớp, các bạn

cùng lớp và phụ huynh học sinh Để có những nguồn thông tin đa dạng chúng tôi chọn các đối

-2

16

8

tượng có những đặc điểm tương đối khác nhau về lứa tuổi, lực học, đạo đức, hoàn cảnh gia

đình, về môi trường sinh hoạt

Việc phân tích tâm lý được tiến hành với từng trường hợp, nhằm khảo sát những biểu hiện

của định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong hoạt động học tập, quan hệ

với bản thân, quan hệ với người khác và những yếu tố ảnh hưởng đến định hướng giá trị nhân

cách của các em

* Nguyên tắc phỏng vấn: với những câu hỏi mở khách thể được trả lời khá tự do Người

phỏng vấn cần phải thiết lập mối quan hệ tích cực với người được phỏng vấn bằng những biểu

hiện lịch sự, tôn trọng Sau đó phỏng vấn lại giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh học sinh và các

bạn cùng lớp về những chi tiết cần thiết

* Nội dung phỏng vấn: gồm 3 phần chính, thông tin về gia đình, bản thân; các biểu

hiện cụ thể của định hướng giá trị nhân cách thể hiện trong hoạt động học tập, trong

quan hệ với bản thân, trong quan hệ với người khác; các yếu tố ảnh hưởng đến định

hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

2.2.5 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Sau khi kết thúc điều tra chính thức, đề tài xử lý số liệu theo chương trình phần mềm SPSS,

phiên bản 13.0 Hai kỹ thuật thống kê được sử dụng trong giai đoạn này là: phân tích độ tin cậy

bằng phương pháp tính hệ số Alpha theo Cronbach và phân tích độ giá trị của bảng hỏi Tính

các giá trị phần trăm, tính điểm trung bình cộng; tính độ lệch chuẩn; phân tích tương quan nhị

biến; phân tích hồi qui tuyến tính

chương 3 Kết quả nghiên cứu về định hướng giá trị nhân cách của học sinh

THPT

3.1 Thực trạng định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

3.1.1 Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong hoạt động học tập

Việc nghiên cứu định hướng giá trị nhân cách thể hiện trong hoạt động học tập của học sinh

THPT được chúng tôi tìm hiểu trên 3 khía cạnh cơ bản: (1) động cơ học tập; (2) thái độ học tập;

(3) hành động học tập

a) Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện qua động cơ học tập

Bảng 3.1: Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT

thể hiện qua động cơ học tập

Động cơ học tập Tỷ lệ (%)

N= 503

Thứ bậc Nhóm động cơ học tập gắn lion với nhu cầu thực tế của bản thân

2 Để có các kỹ năng cần thiết phục vụ cho học tập và cuộc sống của bản thân 66.6

3 Để sau này sẽ có nghề nghiệp tốt phù hợp

4 Để cuộc sống tương lai tốt đẹp 74.8

6 Để có cuộc sống vật chất đầy đủ 56.4

1

Nhóm động cơ học tập gắn liền với nhu cầu xã hội

7 Khẳng định được cái Tôi trong quan hệ

8 Khẳng định được cái Tôi trong quan hệ gia

đình (với ông bà, bố mẹ, anh chị em) 9.3

9 Khẳng định được cái Tôi trong quan hệ với

11 Để có khả năng cống hiến nhiều hơn cho

Động cơ học tập của đa số học sinh THPT hiện nay tập trung chủ yếu ở nhóm động cơ học

tập thứ nhất “nhóm động cơ học tập gắn liền với nhu cầu thực tế của bản thân” Nhóm động cơ

xã hội ít được học sinh THPT hướng đến trong hoạt động học tập của mình Cả 5 động cơ thuộc

nhóm đều có tỷ lệ % đạt mức dưới trung bình Kết luận: xu hướng chung cho thấy học sinh

THPT hiện nay học tập vì những động cơ thực tế, phục vụ nhu cầu thiết thực của bản thân hơn là

học tập vì mục đích xã hội Xuất phát từ động cơ học tập này học sinh THPT sẽ định hướng tới

mô hình người thực dụng.

Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện qua thái độ học tập được chúng tôi

tìm hiểu thông qua các khía cạnh sau: ý thức học tập, nội dung học tập, môn học yêu thích

- ý thức học tập của học sinh THPT:

Biểu đồ 3.1: ý thức học tập của học sinh THPT

Số học sinh được nghiên cứu cho rằng các em luôn tự học không cần ai nhắc nhở chiếm

tỷ lệ % cao nhất trong số những phương án trả lời mà chúng tôi đưa ra Tuy nhiên, tỷ lệ số học

sinh THPT được khảo sát có ý thức học tập này chưa đạt mức trung bình Như vậy, số học sinh

THPT được khảo sát có ý thức học tập chưa tốt, lười học, học vì áp lực của điểm số, hay chỉ học

khi bố mẹ nhắc nhở, thầy cô yêu cầu, chưa biết tự lập ra kế hoạch học tập cho bản thân, học theo

hứng thú riêng của mình có tỷ lệ khá cao Kết luận: nhìn chung ý thức học tập của đa số học

sinh THPT được khảo sát còn mang tính chất thụ động, chưa tự giác, học theo nhiệm vụ, học khi

được yêu cầu, học đối phó với điểm số

- Nội dung học tập trong mối tương quan với chương trình học của học sinh THPT

Không có nội dung học nào có tỷ lệ lựa chọn trên 50% Như vậy, có thể kết luận: phần lớn

học sinh THPT được khảo sát chưa đáp ứng được những yêu cầu chung của chương trình học

tập Các em chỉ học những gì phải thi, chỉ học để đối phó với điểm số, với việc thi cử

- Môn học yêu thích của học sinh THPT hiện nay

Các môn học được học sinh THPT hiện nay yêu thích hơn các môn học khác đó là các môn

khoa học tự nhiên như: toán, lý, hoá…, tiếp đến là các môn khoa học xã hội như: văn, sử, địa…;

các môn khoa học công nghệ hay kỹ thuật (tin học, kỹ thuật …) không được học sinh yêu thích

Kết luận: việc lựa chọn môn học yêu thích cũng phản ánh rõ tính thực tế, thực dụng trong hoạt

43.9

11.7 22.7

nhắc nhở

Bố mẹ nhắc nhở thường xuyên

Bị áp lực điểm số nên học vừa

đủ Lúc nào thích thì học không

hí h hì h i

-2

20

10

động học tập của học sinh THPT được khảo sát Các em chỉ thích học những môn học chính

trong chương trình, học những môn phải thi đại học

c Định hướng giá trị nhân cách của học sinh THPT thể hiện trong hành động học tập

Kết quả điều tra định hướng giá trị nhân cách thể hiện trong hành động học tập của học sinh THPT

được chúng tôi tổng kết qua 3 vấn đề đó là: (1) phương pháp học tập; (2) hành động học tập; (3) tự

đánh giá biện pháp học tập; (4) tự đánh giá kết quả học tập

- Phương pháp học tập của học sinh THPT hiện nay

Phương pháp học tập của nhiều học sinh THPT hiện nay chủ yếu là học ý trọng tâm cơ bản

theo sự hiểu bài của mình, vận dụng lý thuyết vào làm bài tập và thực hành Những phương pháp

học tập tích cực như: tìm thêm tài liệu tham khảo cho các môn học; hệ thống hoá kiến thức, lập

đề cương bài giảng ít được học sinh THPT mà chúng tôi khảo sát sử dụng Như vậy, phương

pháp học tập thụ động là phương pháp học được đa số học sinh THPT khảo sát thường xuyên sử

dụng Những phương pháp học tập thể hiện tính tích cực, thể hiện sự tìm tòi, động não một cách

- Hành động học tập của học sinh THPT

Bảng 3.4: Hành động học tập của học sinh THPT

Khôn

g bao giờ

Đôi khi

Thườ

ng xuyên Các hành động trong học tập

Điểm trung bình

Độ lệch chuẩn

1 Luôn tìm tòi các biện pháp

để học tập có hiệu quả 3,14 630 10.7

54

7 34.6

2 Chuẩn bị tốt bài tập ở nhà

4 52.5

3 Cố gắng học tập tốt ở trên

32

6 60.4

4 Luôn tự sưu tầm và làm thêm các bài tập trong sách nâng cao

và sách tham khảo

7 19.1

5 Trao đổi và thảo luận với thầy cô và bạn bè những thắc mắc gặp phải trong học tập

5 35.8

6 Hoàn thiện nhiệm vụ giáo viên giao để đạt yêu cầu các môn học

6 51.3

Ghi chú: Không bao giờ: 1 điểm; Đôi khi: 2 điểm; Thường xuyên: 3 điểm

Hành động học tập được học sinh THPT hiện nay thường xuyên sử dụng là: cố gắng học tập

tốt ở trên lớp, chuẩn bị tốt bài tập ở nhà, hoàn thành nhiệm vụ giáo viên giao để đạt yêu cầu môn

học Cả ba hành động học tập này đều có điểm trung bình trên 50% trở lên Hành động học tập

thể hiện tính tự giác, tích cực trong học tập (luôn tự sưu tầm và làm thêm các bài tập trong sách

nâng cao và sách tham khảo…) hầu như không phải là hành động học tập mà các em thường

xuyên sử dụng Như vậy, hành động học tập của học sinh THPT hiện nay còn mang nặng tính

tuân thủ theo nội dung học tập ở trên lớp, theo hướng dẫn của giáo viên, của bố mẹ

- Tự đánh giá về ý thức học tập hiện tại của học sinh THPT

Số học sinh được hỏi cho rằng mình là người chăm chỉ, nghiêm túc trong học tập chỉ đạt 54%

- đây là một tỷ lệ khiêm tốn Số học sinh chỉ học khi bố mẹ và thầy cô yêu cầu, nhắc nhở chiếm