Đặc điểm tâm lí của người chưa hành niên có hành vi phạm tội

Tình trạng người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam ngày càng gia tăng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIEN KHOA HOC XÃ HỘI VIỆT NAM

VIEN TÂM LÝ HỌC

ĐẶNG THANH NGA

ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

CÓ HÀNH VI PHAM TỘI

Chuyên ngành: TÂM LÝ HỌC CHUYÊN NGÀNH

Mã số: 62.31.80.05

TOM TAT LUAN AN TIEN SY TAM LY HỌC

Công trình được hoàn thành tại: Viện Tâm lý học — Viện khoa học

Xã hội Việt Nam

Người hướng dân khoa học:

1.PGS TS Vũ Dũng

2 GS.TS Nguyễn Ngọc Phú Phản biện I: PGS.TS Ngõ Công Hoàn

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Trương Ngôn

Học viện An ninh nhân dân

Phản biện 3: PGS.TS Lê Đức Phúc

Viện Chiến lược và chưong trình giáo dục

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp nhà nước họp tạ1:

Vào hồi 14 giờ ngày 17 tháng12 năm 2007

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia Hà Nội Thư viện Viện Tâm lý học

10

- PANHMỤC CÁC CÔNG TRINH DA CONG BO CUA TAC GIA

Đặng Thanh Nga (2003), “Ảnh hưởng của gia đình đến hành

vi phạm tội trộm cắp của người chưa thành niên”, Kỷ yếu hội thao khoa học “Nhân kỷ niệm 50 năm thành lập Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Tâm lý học ứng dụng: Vấn đề và thành tựu ”, tháng 11/2003, Hà Nội

Đặng Thanh Nga (2004), “Một số đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội”, Tạp chí Tâm lý học, số 4/2004 Dang Thanh Nga (Đồng chủ biên) (2004), Tâm lý học pháp

lý, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

Đặng Thanh Nga (2005), “Ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình không thuận lợi đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên”, Tạp chí Luật học, số đặc san các vấn đề pháp luật về bình

đẳng giới, tháng 2/2005

Đặng Thanh Nga (Chủ biên), (2006), Giáo trình tam lý học ti pháp, NXB Công an nhân dân, Hà Nội

Đặng Thanh Nga (2006), “Từ khái niệm hành vị đến khái niệm hành vi phạm tội”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 6/2006

Đặng Thanh Nga (2006), “Quan hệ bạn bè của người chưa thành niên phạm tội”, Tạp chí Tâm lý học, số 8/2006

Đặng Thanh Nga (2006), “Thực trạng về mức độ nhận thức pháp luật của người chưa thành niên phạm tội”, Kỷ yếu hội thảo khoa học “Tâm lý học, giáo dục học trong thời kỳ đổi

mới: Thành tựu và triển vọng”, Đại hội đại biểu toàn quốc

lần thứ IV hội khoa học Tâm lý — Giáo đục Việt Nam, tháng 12/2006, Hà Nội

Dang Thanh Nga (2007), “Thực trạng thái độ đối với học tập của người chưa thành miên có hành vi phạm tội”, Tạp chí Tâm

lý học, số 4/2007

Đặng Thanh Nga (2007), “Tìm hiểu nhu cầu độc lập của người chưa thành niên phạm tội”, Tạp chí Khoa học Giáo

dục, số 24/2007

1

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Tình trạng người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam cũng như ở các

quốc gia khác hiện nay có xu hướng ngày càng gia tăng Thực tế này đã trở

thành mối quan tâm, lo ngại của chúng ta nói riêng và của nhiều quốc gia

khác trong khu vực cũng như trên thế giới nói chung

Hành vi phạm tội của người chưa thành niên có tác hại to lớn Bởi vì,

một mặt, nó gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mặt khác, hành vi đó còn

hủy hoại nhân cách của chính các em

Cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về

đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội trên bình

diện tâm lý học Mặt khác, việc đấu tranh phòng ngừa tình hình phạm tội ở

nước ta hiện nay chủ yếu dựa vào các biện pháp xử lý hành chính, biện pháp

hình sự, biện pháp y học mà chưa chú ý đến những biện pháp tâm lý

Với những lý do trên đây, việc nghiên cứu đề tài “Đặc điểm tâm lý của

người chưa thành niên có hành vi phạm tội” là một yêu cầu cấp bách và cần

thiết, không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thiết thực

trong việc phòng ngừa và ngăn chặn hành vi phạm tội của người chưa thành

niên trong gia1 đoạn hiện nay

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Lam 16 đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội,

chỉ ra thực trạng của vấn đề Trên cơ sở đó, đề xuất một số kiến nghị nhằm

góp phần vào việc phòng ngừa và ngăn chặn hành vi phạm tội của người chưa

thành niên đạt hiệu quả tốt hơn

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Một số đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội và

tác động của các yếu tố tâm lý này đến hành vi phạm tội của các em

3.2 Khách thể nghiên cứu: Tổng số khách thể điều tra là 266 người gồm:

3.2.1 Khách thể chính: Người chưa thành niên phạm tội đang chấp hành

hình phạt tại trại giam Hoàng Tiến và trại giam Ngọc Lý do Cục V26 - Bộ

Công an quản lý, gồm: 70 em (điều tra thử); 125 em (điều tra chính thức); 5

em (phỏng vấn sâu); 5 em (thực nghiệm tác động)

3.2.2 Khách thể phụ: 61 các cán bộ tư pháp (các điều tra viên, các kiểm sát

viên, các thẩm phán, các cán bộ quản giáo trong các trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý)

4 GIÁ THUYẾT NGHIÊN CỨU

4.1.Ở người chưa thành niên phạm tội có một số đặc điểm tâm lý cá nhân và

xã hội tạo điều kiện thuận lợi cho việc dẫn tới các hành vi phạm tội như (sự mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc; Nhu cầu độc lập quá mức kèm theo tính tự chủ kém; Nhu cầu khám phá cái mới nhưng thiếu căn cứ khoa học; Thái độ tiêu cực đối với học tập; Nhận thức pháp luật ở mức độ thấp; Bầu không khí tâm lý trong gia đình thường nặng nề; Sự chi phối khá mạnh của quan hệ nhóm bạn bè theo chiều hướng tiêu cực )

4.2 Hoạt động tham vấn có thể góp phần giúp người chưa thành niên phạm tội đang chấp hành hình phạt tại trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý bước đầu nhận thức được lỗi lầm của mình, giảm bớt mặc cảm, tự ti, qua đó có

sự chuyển biến nhất định mang tính tích cực về tư tưởng, yên tâm cải tạo lao động, học tập tốt hơn

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

5.1 Hệ thống hoá một số vấn đề lý luận cơ bản về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội (các khái niệm, một số đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội)

5.2 Khảo sát thực trạng các đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội, tác động của các yếu tố tâm lý này đến hành vi phạm tội của các em

5.3 Bước đầu tiến hành thực nghiệm tác động (qua tham vấn tâm lý) và trên

cơ sở kết quả này đề xuất một số biện pháp tác động tâm lý góp phần giúp người chưa thành niên phạm tội đang chấp hành hình phạt tại các trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý cải tạo tốt hơn

6 GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU

6.1 Giới hạn về nội dung: Đặc điểm tâm lý của con người là một vấn đề rất rộng lớn Do đó, chúng tôi chỉ nghiên cứu, tìm hiểu một số đặc điểm tâm

lý có thể trở thành nguyên nhân của hành vi phạm tội của người chưa thành niên

6.2 Giới hạn về khách thể: Người chưa thành niên phạm tội là đối tượng rất khó tiếp cận Chính vì lẽ đó, chúng tôi chỉ chủ yếu điều tra, khảo sát những người chưa thành niên đã có hành vi phạm tội đang chấp hành hình

phạt tại các trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý Bên cạnh đó,

chúng tôi nghiên cứu hồ sơ của một số người chưa thành niên có hành vi

phạm tội đã chấp hành xong hình phạt

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Những nguyên tắc phương pháp luận

- Nguyên tắc phát triển: Điều này có nghĩa là những đặc điểm tâm lý của

người chưa thành niên luôn được xem là những đặc điểm có tính động: có

nảy sinh, phát triển, thay đổi

- Nguyên tắc hoạt động và giao tiếp: Muốn tìm hiểu rõ các đặc điểm tam

lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội phải nghiên cứu thông qua

các hoạt động thực tiễn của họ trong hoạt động học tập, sinh hoạt, và trong

quan hệ với những người khác

- Nguyên tắc tiếp cận hệ thống: Nghiên cứu các đặc điểm tâm lý luôn

được đặt trong mối quan hệ với môi trường xã hội, với các nhóm xã hội

Tuy vậy, trong từng thời điểm, từng hoàn cảnh khác nhau, có yếu tố ảnh

hưởng trực tiếp, có yếu tố ảnh hưởng gián tiếp, có yếu tố ảnh hưởng chính,

có yếu tố ảnh hưởng phụ Việc xác định đúng vai trò của từng yếu tố trong

những hoàn cảnh cụ thể là điều cần thiết

7.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phương pháp nghiên cứu văn bản,

tài liệu; Phương pháp trắc nghiệm; Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá

nhân; Phương pháp quan sát; Phương pháp phỏng vấn; Phương pháp

chuyên gia; Phương pháp phân tích một số trường hợp điển hình; Phương

pháp tác động thực nghiệm; Phương pháp tham vấn cá nhân; Phương

pháp thống kê toán học

8 DONG GOP MOI CUA LUẬN ÁN

- Luận án đã hệ thống hoá một số vấn đề ly luận có liên quan đến nội

dung nghiên cứu: Khái niệm đặc điểm tâm lý, hành vi, hành vi phạm tội,

người chưa thành niên, người chưa thành niên có hành vi phạm tội Một số

đặc điểm tâm lý cá nhân và xã hội của người chưa thành niên, và khi nào thì

các đặc điểm tâm lý này trở thành tác nhân của hành vi phạm tội

- Kết quả nghiên cứu thực tiễn chỉ ra thực trạng một số đặc điểm tâm lý

nổi trội của người chưa thành niên có hành vi phạm tội và sự tương quan

giữa chúng Kết quả nghiên cứu thực tiễn cũng chỉ ra sự tác động của một

số yếu tố tâm lý đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên

- Kết quả thực nghiệm (qua hoạt động tham vấn) đã chứng minh rằng những biện pháp tác động tâm lý bước đầu giúp các em đang chấp hành hình phạt tại các trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý phần nào nhận thức được lỗi lầm của mình, giảm bớt mặc cảm, tự ti, qua đó giúp các em có một số chuyển biến mang tính tích cực về tư tưởng, yên tâm cải tạo lao động, học tập

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, danh mục các công trình đã công bố, và phụ lục, luận án gồm 3 chương

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA NGƯỜI CHUA THANH NIEN CO HANH VI PHAM TOI

1.1.1 Một số hướng tiếp cận về sự phát triển tâm lý của người chưa

thành niên

Trong tâm lý học, có nhiều hướng tiếp cận về sự phát triển tâm lý của

người chưa thành niên Tùy theo quan điểm của mình mà mỗi hướng tiếp cận có cách nhìn nhận khác nhau về sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên Đó là các hướng: Phân tâm học, nhận thức, hành vi, nhận thức

xã hội, văn hóa - lịch sử, môi trường sinh thái

1.1.2 Những nghiên cứu về đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa thành niên có hành vi phạm tội

Các nhà tâm lý học ở trong và ngoài nước đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau về đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa thành niên có hành vi phạm tội Nhưng nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều có cách nhìn nhận thống nhất về các đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa thành niên có hành vi phạm tội Cụ thể là các nét đặc trưng như tính hiếu động, tính tò mò, tính độc lập cao, tính hay bắt chước, khả năng tự kiểm chế kém, hứng thú, nhu cầu nhận thức học tập phát triển ở mức độ thấp, kết quả học tập kém, nhận thức pháp luật hạn chế (John W Santrock, David P Farrinhgton, A.I

Đôngôva, Phạm Thị Đức, Nguyễn Xuân Thuỷ, Trần Trọng Thuỷ, Nguyễn

Duy Xi)

1.1.3 Những nghiên cứu về đặc điểm tâm lý xã hội tác động đến hành

vi phạm tội của người chưa thành niên Các công trình của các nhà tâm lý học đã khẳng định rằng, một trong những nguyên nhân dẫn người chưa thành niên thực hiện hành vi phạm tội

là do bầu không khí tâm lý gia đình luôn căng thẳng, phương pháp giáo dục

không đúng của cha mẹ đối với con cái và sự không quản lý chặt chẽ con

cai cua cha me (D.V Baioriunas, David P Farrington, Joan Mccord, Margot

Prior, Rutter Giller, Sarnecki, V.M.K6romosik6, Pham Xuan Chién, Chu

Văn Đức, Lê Như Hoa, Nguyễn Thị Khoa, Nguyễn Hồi Loan, Nguyễn Thị

Hồng Nga, Nguyễn Duy Xi)

Một số nghiên cứu về ảnh hưởng của nhóm bạn bè đến hành vi phạm tội

của người chưa thành niên cho rằng, có sự ảnh hưởng của nhóm bạn bè đến

sự biến đổi các đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên theo hướng tiêu

cực (Donald Creesey, Edwin Sutherland, Margot Prior, A.I Đôngôva, A.I

Đônxôyv, L.P Nhicôlaleva, G.M.Pôpôva, Phạm Thị Đức, Phạm Minh Hạc,

Nguyễn Hải Khoát, Nguyễn Hồi Loan, Nguyễn Thị Hoa, Mã Ngọc Thể,

Mạc Văn Trang)

Tóm lại, các nghiên cứu ở trong và ngoài nước mới chỉ đề cập được một

số khía cạnh về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm

tội Hầu hết các nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở phạm vi khảo sát thực

tiễn Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu vấn đề này từ phương diện tâm lý học

thực sự là điều cần thiết, có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1.2.1 Khái niệm hành vi, hành vi phạm tội

1.2.1.1 Khát niệm hành vỉ: Là cách xử sự của con người trong một hoàn

cảnh cụ thể được biểu hiện ra bên ngoài bằng lời nói, cử chỉ nhất định

1.2.1.2 Khái niệm hành vi phạm tội: Là hành vì nguy hiểm cho xã hội, trái

pháp luật hình sự, có ý thức, có ý chí và được thể hiện ra bên ngoài bang

hình thức hành động hoặc không hành động

1.2.2 Khái niệm người chưa thành niên và người chưa thành niên

có hành vi phạm tội (người chưa thành niên phạm tội)

1.2.2.1 Khái niệm người chưa thành niên: Là những người có độ tuổi từ 12

đến dưới 18 tuổi

1.2.2.2 Khái niệm người chưa thành miên có hành vì phạm lội (người

chưa thành niên phạm tội): Chỉ bao gồm những người từ đủ 14 tuổi trở lên

nhưng chưa đủ 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được qui

định trong luật hình sự là tội phạm

1.2.3 Khái niệm đặc điểm tâm lý: Là những nét tâm lý nổi bật của một

đối tượng nào đó, giúp ta không những phân biệt được đối tượng này với đối tượng khác, mà còn qui họ về một nhóm

1.3 ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CÁ NHÂN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

Đặc điểm tâm lý cá nhân bao gồm: Trạng thái xúc cảm, nhu cầu độc lập, thái độ đối với học tập, nhận thức pháp luật, nhu cầu khám phá cái mới

1.4 CÁC ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VỊ CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

Các đặc điểm tâm lý xã hội tác động đến hành vi của người chưa thành niên rất đa dạng và phức tạp, tuy nhiên chúng tôi chỉ tập trung phân tích

những đặc điểm tâm lý xã hội thể hiện qua hai nhóm: Gia đình và bạn bè

Những khía cạnh tâm lý của nhóm gia đình tác động đến hành vi của người chưa thành niên là: Bầu không khí tâm lý trong gia đình, sự quản lý con cái của cha mẹ, sự hiểu biết về con cái, phương pháp giáo dục của cha mẹ đối với con cái Những khía cạnh tâm lý của nhóm bạn bè tác động đến hành vị của người chưa thành niên là: Nhu cầu giao tiếp với bạn bè, ảnh hưởng của nhóm bạn bè tiêu cực đến hành vi của người chưa thành niên

Tiểu kết chương 1

Qua nghiên cứu những vấn đề chung về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có thể rút ra những điểm chính sau đây:

Sơ lược lịch sử nghiên cứu về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên cho thấy, các công trình nghiên cứu khoa học ở trong và ngoài nước có nhiều cách tiếp cận khác nhau Một số công trình tiếp cận đến sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên, một số công trình khác có cách tiếp cận đến đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa thành niên có hành vi phạm tội, còn một số công trình lại có cách tiếp cận về đặc điểm tâm lý xã hội tác động đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên Cho đến nay, ở nước

ta còn ít các công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội từ phương diện tâm lý học

Hệ thống hoá và phân tích các công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước cho thấy người chưa thành niên có một số đặc điểm tâm lý cơ bản sau:

- Các đặc điểm tâm lý cá nhân:

Sự phát triển nhanh về cơ thể đã dẫn tới sự mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc Các em phát triển về nhu cầu độc lập Điều này thể hiện các em muốn tự

hành động, tự quyết định nhiều vấn đề theo ý riêng, cách thức riêng của

mình mà không muốn phụ thuộc vào cha mẹ Các em có ý thức và mong

muốn được tôn trọng như người lớn

Thái độ đối với học tập của các em thể hiện ở hai xu hướng : Thứ nhất,

các em có thái độ học tập tích cực khi môn học hứng thú, khi phương pháp

giảng dạy của giáo viên làm cho các em thích thú Thứ hai, khi học tập

không hứng thú các em có thể sao nhãng việc học tập, học tập chỉ mang tính

đối phó, do đó đã dẫn đến kết quả học tập giảm sút

Nhận thức về pháp luật cũng là một trong những đặc điểm tâm lý có ảnh

hưởng quan trọng tới hành vi của các em Do nhận thức xã hội, kinh nghiệm

và vốn sống còn hạn chế, nên nhận thức pháp luật của các em cũng còn hạn

chế Khi nhận thức pháp luật hạn chế, các em có thể thực hiện các hành vi

lệch chuẩn, thậm chí ở mức độ phạm tội nhưng vẫn không ý thức được hậu

quả của hành vị đó

Tò mò, thích khám phá cái mới là một đặc điểm tâm lý cơ bản của lứa

tuổi chưa thành niên Đây có thể là một trong những yếu tố dẫn tới hành vi

lệch chuẩn ở một số em

Những đặc điểm tâm lý cá nhân trên là sự phát triển tất yếu trong quá

trình phát triển nhân cách của trẻ Khi các em biết tự chủ bản thân, biết khắc

phục, vượt qua được những ảnh hưởng tiêu cực của các đặc điểm tâm lý trên

thì các em sẽ học tập và phát triển bình thường Trái lại, những đặc điểm

tâm lý trên cũng có thể trở thành các nguyên nhân dẫn tới các hành vi lệch

chuẩn, trong đó có các hành vi phạm tội

- Các đặc điểm tâm lý xã hội tác động đến hành vi của người chưa thành niên:

Các đặc điểm tâm lý xã hội tác động đến hành vi của người chưa thành

niên rất đa dạng và phức tạp, trong luận án này chúng tôi chỉ tập trung phân

tích những đặc điểm tâm lý xã hội thể hiện qua hai nhóm: Gia đình và bạn bè

Những khía cạnh tâm lý của nhóm gia đình tác động đến hành vi của

người chưa thành niên là: Bầu không khí tâm lí trong gia đình, sự quản lý

của cha mẹ đối với con cái, sự hiểu biết về con cái, phương pháp giáo dục của

cha mẹ đối với con cái

Những khía cạnh tâm lý của nhóm bạn bè tác động tới hành vi của người

chưa thành niên là: Nhu cầu giao tiếp với bạn bè, ảnh hưởng của các quan

hệ không chính thức, nhất là nhóm bạn không chính thức tiêu cực

Các yếu tố tâm lý xã hội này có vai trò quan trọng đối với hoạt động học

tập, phát triển nhân cách của các em Những yếu tố này cũng có thể trở

thành nguyên nhân của các hành vi phạm tội của các em lứa tuổi chưa thành niên

Từ những phân tích ở trên cho phép chúng tôi định hình phương pháp, nội dung nghiên cứu thực trạng và thực nghiệm tác động

Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN: Bao gồm việc phân tích, tổng hợp và đánh

giá những công trình của các tác giả trong và ngoài nước về đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên có hành vi phạm tội Từ đó chỉ ra những vấn đề còn tồn tại trong các công trình này để tiếp tục nghiên cứu Sau đó, xác định các khái niệm công cụ và các khái niệm liên quan Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu và phương pháp chuyên gia đã được sử dụng ở đây

2.2 NGHIÊN CỨU THỤC TIỀN: Gồm 5 giai đoạn

2.2.1 Giai đoạn thiết kế bảng hỏi

*- Mục đích nghiên cứu: Hình thành nội dung sơ bộ cho các bảng hỏi

* Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp chuyên gia và phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu

* Khách thể nghiên cứu: 50 người gồm các điều tra viên, kiểm sát viên,

thẩm phán, quản giáo, các chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học và luật học

2.2.2 Giai đoạn điều tra thử

* Mục đích nghiên cứu: Xác định độ tin cậy và độ giá trị của các bảng hỏi

để tiến hành chỉnh sửa những câu hỏi không đạt yêu cầu

* Phương pháp nghiên cứu: Để điều tra thử, chúng tôi sử dụng bảng hỏi cá nhân sơ bộ, trắc nghiệm hoàn thiện câu đã hình thành ở giai đoạn trước và phương pháp thống kê toán học

* Khách thể nghiên cứu: 70 người chưa thành niên phạm tội đang chấp hành hình phạt tại các trại giam do Cục V26 - Bộ Công an quản lý

2.2.3 Giai đoạn điều tra chính thức

2.2.3.1 Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài hiệu, hô sơ của người chưa thành niên có hành vì phạm tội: Bao gồm các giai đoạn như phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hoá và khái quát hoá những lý thuyết, những

nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước về các vấn đề có liên quan đến

hành vi phạm tội Chúng tôi tiến hành nghiên cứu 400 hồ sơ vụ án hình sự do

người chưa thành niên thực hiện từ năm 2000 - 2005 và số liệu thống kê

của Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao từ năm 2000 - 2005

2.2.3.2 Phương pháp điều tra bằng trắc nghiệm và bảng hỏi cá nhân

* Mluc đích nghiên cứu: Khảo sát thực trạng về người chưa thành niên có

hành vi phạm tội ở các khía cạnh như các đặc điểm tâm lý của họ, các

nguyên nhân dẫn người chưa thành niên tới con đường phạm tội

* Phương pháp nghiên cứu: Trắc nghiệm H.J.Eysenck, trắc nghiệm hoàn

thiện câu và phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá nhân

* Khách thể nghiên cứu: 125 người chưa thành niên có hành vi phạm tội

đang chấp hành hình phạt tù tại trại giam Hoàng Tiến và trại giam Ngọc Lý

do Cục V26 - Bộ Công an quản lý

2.2.3.3 Phương pháp phỏng vấn sâu

* Mục đích nghiên cứu: Bổ sung, kiểm tra và làm rõ những thông tin đã thu

thập được thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, qua đó thấy được

những nét sắc thái của từng cá nhân người chưa thành niên có hành vi phạm tội

* Khách thể phỏng vấn sâu: 5 người chưa thành niên có hành vi phạm tội đang

chấp hành hình phạt tại trại giam Ngọc Lý do Cục V26 - Bộ Công an quản lý

2.2.3.4 Phương pháp quan sát

* Mục đích nghiên cứu: Hỗ trợ cho phương pháp phỏng vấn sâu để đánh giá

thái độ trung thực của khách thể khi được phỏng vấn và khi tham vấn cá

nhân cũng như khi tiến hành thực nghiệm tác động

* Khách thể nghiên cứu: 5 người chưa thành niên có hành vi phạm tội (các

khách thể được phỏng vấn) và 5 người chưa thành niên có hành vi phạm tội

(các khách thể được thực nghiệm tác động) đang chấp hành hình phạt trong

trại giam Ngọc Lý do Cục V26 - Bộ Công an quản lý

2.2.3.5 Phương pháp chuyên gia

* Mục đích nghiên cứu: Tham khảo ý kiến của các chuyên gia về các giải pháp trong

việc phòng ngừa và đấu tranh chống hành vi phạm tội ở người chưa thành niên

* Khách thể nghiên cứu: 11 cán bộ quản giáo tại trại giam Ngọc Lý do Cục

V26 - Bộ Công an quản lý

2.2.4.Giai đoạn xử lý kết quả

* Muc đích nghiên cứu: Xử lý các số liệu thu được ở phần điều tra chính

thức để phục vụ việc phân tích kết quả làm cơ sở cho việc viết báo cáo

* Phương pháp: Phương pháp định lượng và định tính

10

2.2.5 Giai đoạn thực nghiệm tác động 2.2.5.1 Mục đích: Thử nghiệm một số biện pháp tâm lý tác động đến nhân cách người chưa thành niên có hành vi phạm tội, giúp các em nhận thức được lỗi lầm của mình, bước đầu giảm bớt mặc cảm, tự ti sẽ làm cho các em

có sự chuyển biến tích cực về tư tưởng, yên tâm cải tạo, lao động, học tập để

trở thành người công dân tốt cho xã hội 2.2.5.2 Phương pháp: Phương pháp phỏng vấn lâm sàng, phương pháp quan sát và phương pháp tham vấn cá nhân

2.2.5.3 Khách thể: 5 người chưa thành niên có hành vi phạm tội đang chấp hành hình phạt tại trại giam Ngọc Lý do Cục V26 - Bộ Công an quan ly

2.2.5.4 Địa điểm và thời gian tiến hành thực nghiệm tác động: Quá trình thực nghiệm tác động được tiến hành tại trại giam Ngọc Lý do Cục V26 -

Bộ Công an quản lý từ tháng 04/2006 đến tháng 12/2006

2.2.5.5 Tổ chức tiến hành thực nghiệm: gồm 4 bước: Thu thập thông tin; Xác định vấn đề của người chưa thành niên có hành vi phạm tội; Thực hiện các biện pháp tác động tâm lý; Đánh giá và kết thúc

Tiểu kết chương 2

Nghiên cứu thực tiễn được thực hiện theo một qui trình có tổ chức chặt chẽ và có sự kết hợp của nhiều phương pháp: Phương pháp nghiên cứu văn

bản, tài liệu; Phương pháp trắc nghiệm H.J.Eysenck; Phương pháp trắc

nghiệm hoàn thiện câu; Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cá nhân; Phương pháp phỏng vấn sâu; Phương pháp phỏng vấn lâm sàng; Phương pháp quan sát; Phương pháp chuyên gia; Phương pháp phân tích một số trường hợp điển hình; Phương pháp tác động thực nghiệm; Phương pháp tham vấn cá nhân

Các số liệu được xử lý theo phương pháp định lượng và phương pháp định tính cho phép có những kết quả và kết luận đủ độ tin cậy và có giá trị

về mặt khoa học Các kết quả điều tra tổng thể được kiểm chứng qua một số trường hợp cụ thể trong phỏng vấn sâu và một số trường hợp cụ thể thực nghiệm tác động Đây là cơ sở để có thể nhận được những kết quả nghiên cứu

một cách khách quan và mang tính khoa học

11 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 THỤC TRANG TỘI PHAM DO NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

THỰC HIỆN Ở NƯỚC TA TỪ NĂM 2000 ĐẾN NĂM 2005

3.1.1 Tỷ lệ số người chưa thành niên phạm tội từ năm 2000 đến năm 2005

Theo số liệu thống kê của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao thì trong 6

năm (từ năm 2000 đến năm 2005), số người chưa thành niên phạm tội bị

phát hiện trên phạm vi toàn quốc là 28.476 người Tính trung bình, mỗi năm

trên cả nước có khoảng 4.746 người chưa thành niên phạm tội bị phát hiện

Đây là con số khá cao so với những năm 90 của thế kỷ trước Qua đây có

thể thấy diễn biến tình hình tội phạm của người chưa thành niên trong 6 năm

gần đây vẫn có xu hướng gia tăng, đó là một vấn đề đáng lo ngại

3.1.2 Các loại hành vi phạm tội do người chưa thành niên thực hiện từ

năm 2000 đến năm 2005

Qua kết quả nghiên cứu và phân tích 28.476 người chưa thành niên phạm

tội bị phát hiện từ năm 2000 đến năm 2005 cho thấy các hành vi phạm tội

của người chưa thành niên khá đa dạng, phức tạp Họ phạm hầu hết các tội

được qui định trong phần các tội phạm cụ thể của Bộ luật hình sự 1999,

thậm chí phạm cả những tội mà trước đây ít hoặc không xảy ra ở lứa tuổi

này Trong các loại hành vi phạm tội do người chưa thành niên thực hiện, thì

hành vi trộm cắp tài sản và cướp tài sản chiếm tỷ lệ cao nhất

3.1.3 Địa bàn thực hiện hành vỉ phạm tội của người chưa thành niên

Hành vi phạm tội của người chưa thành niên xảy ra chủ yếu ở các tính va

thành phố lớn

3.1.4 Đặc điểm nhân khẩu — x4 hoi của người chưa thành niên có hành

vi phạm tội

Qua kết quả nghiên cứu và phân tích 28.476 người chưa thành niên phạm

tội từ năm 2000 đến năm 2005 cho thấy, người chưa thành niên phạm tội

trong thời gian qua đa số là nam giới và chiếm 96,8%, nữ giới chiếm 3,2%,

Phần lớn những người chưa thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 16 đến dưới

18 tuổi, chiếm 86,76%; Số người chưa thành niên phạm tội từ đủ 14 tuổi

đến dưới I6 tuổi chiếm 13,24% Số người chưa thành niên phạm tội bỏ học

chiếm tỷ lệ khá cao (48,36%) và có 5,53% số người chưa thành niên phạm

tội đi lang thang Số người chưa thành niên phạm tội lần đầu chiếm 66,43%,

tái phạm là 33,57%

12

3.2 THUC TRANG DAC DIEM TAM LY CA NHAN CUA NGUOI

CHUA THANH NIEN CO HANH VI PHAM TOI

3.2.1 Thực trạng về trạng thái cảm xúc của người chưa thành niên có hành vi phạm toi

Điểm trung bình của yếu tố Hướng nội — Hướng ngoại bằng 13,04; Yếu

tố Ổn định — Không ổn định bằng 17,57 Kiểu khí chất nóng chiếm vị trí

cao nhất trong mẫu nghiên cứu 72 em (72%), kiểu khí chất ưu tư chiếm vị trí thứ hai 21 em (21%), kiểu khí chất bình thản và khí chất hăng hái chiếm

tỷ lệ rất thấp (4%) và (3%)

3.2.2 Thực trạng nhu câu độc lập của người chưa thành niên có hành vi phạm tội

Điểm trung bình của tiểu thang đo nhu cầu độc lập ở người chưa thành

niên có hành vi phạm tội bằng 2,94, cao hơn mức trung bình Các mệnh đề

trong tiểu thang đo có điểm trung bình dao động từ 2,67 đến 3,43 Trong đó điểm cao nhất là điểm của yếu tố muốn mọi người đối xử với mình bình

đẳng như đối xử với người lớn (điểm trung bình bằng 3,43); Tiếp theo là các yếu tố: Cảm thấy rất khó chịu khi mà cha mẹ can thiệp quá sâu vào việc riêng của mình, thích làm một việc mà người khác không làm được để thử sức mình (điểm trung bình lần lượt là 3,09 và 3,04); Cuối cùng là các yếu tố như: Các em cảm thấy mình đã lớn rồi không còn trẻ con nữa, có thể tự mình giải quyết mọi việc mà không cần đến cha mẹ, trong tranh luận với mọi người, luôn bảo vệ ý kiến của mình và thích phưu lưu, muốn hành động

để chứng tỏ mình đã lớn (điểm trung bình tương ứng là 2,93; 2,84; 2,76; 2,74; và 2,67)

3.2.3 Thực trạng thái độ đối với học tập của nguời chưa thành niên

có hành vi phạm tội Điểm trung bình của thái độ đối với học tập của người chưa thành niên

có hành vi phạm tội ở mẫu chọn là 2,53 Có đến 70% số người được hỏi nói rằng, khi còn đi học rất không thích đi học, 60% không có hứng thú học tập 69% người chưa thành niên có hành vi phạm tội trong mẫu khăng định thường không tự giác học tập 67% nhận thấy khi đi học thường không hiểu bài Trong thời điểm này nhiệm vụ học tập dần dần trở thành một gánh nặng đối với các em Có đến 45% số em sợ học vì học kém và 33% đi học chủ

13

yếu để làm vui lòng cha mẹ 70% số em cho rằng, khi đi học các em hay

trốn hoc di choi trong gid hoc

3.2.4 Thực trạng nhận thức về pháp luật của người chưa thành niên có

hành vi phạm tội

Mức độ nhận thức pháp luật của người chưa thành niên phạm tội có điểm

trung bình cao hơn mức trung bình (điểm trung bình bằng 2.69) Phần lớn

các em được hỏi cho rằng pháp luật chỉ là những qui định có tính cấm đoán

(78%) và chỉ là những qui định mang tính hình thức (66%) Do hiểu không

đúng hay hiểu một cách mơ hồ về pháp luật nên có đến 70% số em cảm

nhận rằng làm theo pháp luật có thể mâu thuẫn với lương tâm và bao giờ

cũng mang lại sự thiệt thòi cho mình (60%) Thậm chí có 54% số em được

hỏi khăng định rằng sống và làm việc theo pháp luật có nghĩa là đã bị hạn

chế tự do, hạn chế những sở thích cá nhân 77% số em nhận thấy rằng mình

chấp hành pháp luật trước hết là do sợ hãi sự lên án của xã hội và sự trừng

trị của pháp luật chứ không phải chấp hành một cách tự giác

3.2.5 Thực trạng về nhu câu khám phá cái mới luật của người chưa

thành niên có hành vi phạm tội

Điểm trung bình của nhu cầu khám phá cái mới bằng 2,89, cao hơn điểm

trung bình Phần lớn các em luôn thích tìm hiểu những điều mới lạ (78%)

69% số các em được hỏi thích chơi điện tử trên Internet Các em thường

thích những trò chơi gây cảm giác mạnh (63%), thích xem phim bạo lực

(57%) và thậm chí thích thử nghiệm những việc gây cảm giác khoái cảm (48%)

3.2.6 Mối tương quan giữa các đặc điểm tâm lý cá nhân của người chưa

thành niên có hành vi phạm tội

Sơ đồ 3.1: Mối tương quan giữa các đặc điểm tâm lý cá nhân của người

chưa thành miên có hành vị phạm toi

Ghi chú: r* khi p <0,05; r** khi p < 0,01

14

Mối quan hệ của các yếu tố này đặt trọng tâm ở yếu tố nhu cầu khám

phá cái mới Điều này có thể hiểu được khi người chưa thành niên phạm tội

thích khẳng định mình, muốn hành động chứng tỏ mình là người lớn, thì các

em khá tò mò hiếu động, thích thử nghiệm và hay bắt chước cái mới lạ như đua xe, xem phim chưởng, phim sex, “chát”, chơi điện tử Do bị lôi cuốn vào những hoạt động tiêu cực này, nên các em đã xao nhãng dần việc học tập, kết quả học tập giảm sút và nhận thức pháp luật thì bị lệch lạc

3.3 THỰC TRANG CÁC ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ XÃ HỘI TÁC ĐỘNG DEN HANH VI PHAM TỘI CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN

3.3.1 Thực trạng những khía cạnh tâm lý của nhóm gia đình tác động

đến hành vi phạm tội của người chưa thành niên 3.3.1.1 Một số đặc điểm của cha mẹ: Phần lớn cha mẹ của người chưa

thành miên có hành vi phạm tội có trình độ học vấn tập trung chủ yếu ở cấp tiểu học và trung học cơ sở (63% cha và 59% mẹ), cha mẹ có trình độ học vấn trung học phổ thông chiếm tỷ lệ không nhỏ (22% cha, 27% mẹ) Trong khi đó, cha mẹ có trình độ học vấn trung cấp, cao đẳng, đại học chiếm tý lệ rất nhỏ (7% và 8% tương đương với cha, mẹ có trình độ trung cấp, cao đẳng

và đại học) Đặc biệt, có 8% cha và 6% mẹ không biết chữ Nghề nghiệp của cha mẹ của người chưa thành niên có hành vi phạm tội chủ yếu tập trung ở nghề nông nghiệp (33% cha và 36% mẹ), buôn bán (24% cha, 26% mẹ), công nhân (15% cha, 13% mẹ), hành nghề tự do và không có công việc

ổn định (17% cha, 10% mẹ) Các bậc cha mẹ của người chưa thành niên có hành vi phạm tội làm việc tại các cơ quan Nhà nước cũng như về hưu và nội trợ chiếm tỷ lệ không cao (8% và 3% cha, 5% va 10% mẹ) Có 27% số các em có cha mẹ ly hôn, ly thân; 33% số các em có cha mẹ không sống cùng nhau (di

xa, bỏ nhà, đi tù, mất) và có 40% số các em có cha mẹ đang sống cùng nhau Trong gia đình có người nghiện rượu (39% cha), nghiện ma tuý (3% cha, 1% mẹ), có tiền án, tiền sự (10% và 6% với cha, 6% và 5% với mẹ), đang đi tù (6% cha và 8% mẹ)

3.3.1.2 Bầu không khí tâm lý trong gia đình: Điểm trung bình của tiểu

thang đo về bầu không khí tâm lý trong gia đình của người chưa thành niên

có hành vi phạm tội bằng 2,69, cao hơn mức trung bình Có 66% số các em cho rằng, cha mẹ họ rất ít chuyện trò, tâm sự với nhau, 59% số các em cảm nhận cha mẹ không yêu thương, tôn trọng lẫn nhau và không quan tâm tới

15

nhau (59%) 67% số các em được hỏi cho rằng, cha mẹ không thông cảm

với nhau Do cha mẹ ít thông cảm, chia sẻ với nhau nên có lẽ vì thế mà giữa

họ hay xảy ra xung đột (61% số các em được hỏi công nhận điều này) và

59% số các em được hỏi thường xuyên phải chứng kiến cuộc cãi cọ của cha

mẹ trong các bữa cơm hàng ngày, thậm chí đi đến đánh nhau (66%) Bầu

không khí tâm lý trong gia đình không có được sự hoà thuận, vui vẻ, nồng

ấm, thân thiện mà luôn trong tình trạng nặng nề, buồn chan (59%)

3.3.1.3 Sự quản lý con cái của cha mẹ: Yếu tố quản lý con cái của cha mẹ

của người chưa thành niên có hành vi phạm tội có điểm trung bình bằng

2,58, cao hơn mức trung bình Sự quan tâm của cha mẹ đến sức khỏe, sự an

toàn của con cái được các em đánh giá cao nhất (73% số các em được hỏi

thừa nhận điều này) Trong khi đó, sự quan tâm đến việc học tập, sinh hoạt,

đến quan hệ bạn bè, đến giáo dục đạo đức, lối sống được đánh giá thấp Cụ

thể: 70% số các em được hỏi cho rằng cha mẹ không quan tâm đến việc học

tập, 71% số các em khẳng định rằng cha mẹ không biết em thường chơi với ai,

bạn bè của em là người như thế nào, 68% cho rằng cha mẹ không quan tâm đến

việc giáo dục đạo đức, lối sống của con cái 79% số các em được hỏi cho biết

rằng, cha mẹ quá bận rộn với công việc nên ít có thời gian trò chuyện với các

em, 60% số các em thừa nhận cha mẹ không quan tâm đến con cái và 48% số

các em khẳng định rằng cha mẹ mình coi việc kiếm tiên là quan trọng nhất

65% các em đã thừa nhận rằng, vì quá bận rộn với công việc nên cha mẹ ít khi

hỏi con cái về các sự kiện xảy ra trong một ngày đối với các em 62% số các em

thừa nhận khi đi ra khỏi nhà không phải xm phép cha me

3.3.1.4 Sự hiểu biết về con cái của cha mẹ: SỐ liệu điều tra cho thấy, điểm

trung bình của tiểu thang đo hiểu biết về con cái của cha mẹ bằng 3,11, cao

hơn rất nhiều so với mức điểm trung bình Điều này có nghĩa là cha mẹ của

người chưa thành niên phạm tội có mức độ hiểu biết về con cái rất thấp Có

đến 84% số các em được hỏi khăng định rằng cha mẹ ít khi biết đến chuyện

riêng của con mình Cũng một tỷ lệ tương tự như vậy (84%) người chưa

thành niên có hành vi phạm tội cho rằng cha mẹ đều không hề biết được

những lúc họ buồn Phần lớn các bậc cha mẹ chưa hiểu được mong muốn,

nguyện vọng của con, họ vẫn quan niệm rằng, các em còn trẻ con (79% )

79% số các em có cảm nhận rất khó tâm sự chuyện riêng của mình với cha

mẹ Từ đó, cha mẹ không hiểu được con cái muốn điều gì (75%) và không

biết sở thích của cua con cai (80%)

16

3.3.1.5 Phương pháp giáo đục con cái của cha mẹ: Kết quả cho thấy, ca hai yếu tố (sự nuông chiều con và sự nghiêm khắc đối với con cái của cha

mẹ) đều có điểm trung bình thấp hơn mức trung bình (điểm trung bình lần

lượt là 2,28; 2,05)), là hai yếu tố duy nhất có điểm dưới mức trung bình, tức

là nghiêng về mặt tích cực

- Sự nHông chiêu con cái của cha mẹ: Một số cha mẹ người chưa thành niên có hành vi phạm tội luôn đáp ứng mọi yêu cầu của con cái (có 40% số các em được hỏi thừa nhận điều này), 42% số các em được hỏi cho rằng cha

mẹ thường cho tiền để mua sắm theo sở thích của con cái và 47% khẳng định rằng cha mẹ không can thiệp vào cách ăn mặc của con cái Thậm chí,

có 29% số các em khẳng định em muốn gì cha mẹ đều cho Nhiều bậc cha

mẹ (53%) không yêu cầu con cái làm bất cứ việc gì giúp cha mẹ; 41% số các em được hỏi có cảm nhận rằng trong gia đình, mình được đặt vào vị trí trung tâm để mọi người phải chăm sóc

- Su nghiêm khắc đối với con cái của cha mẹ: 42% số các em được hỏi cho rằng cha mẹ cấm làm điều gì đó, nhưng không bao giờ cha mẹ giải thích cho con cái biết lý do 41% số các em trong mẫu điều tra của chúng tôi cho rằng, cha mẹ luôn buộc con cái phải tuyệt đối phục tùng ý kiến của mình; 37% số các em thừa nhận rằng cha mẹ không cho phép con cái được tranh luận với cha mẹ và 32% số cha mẹ cho rằng con cái thì không có quyền đòi hỏi ở cha mẹ bất cứ điều gì Đặc biệt, có 28% số các em được hỏi cảm

nhận khi con cái có lỗi là cha mẹ mắng chửi, đánh đập dù lỗi đó rất nhỏ,

22% số cha mẹ thường rất dễ nổi cáu với con và thậm chí có 19% số cha mẹ

khi có sự buồn bực, lo lắng gì đó là chửi mắng, đánh con cái

3.3.2 Thực trạng những khía cạnh tâm lý của nhóm bạn bè tác đến hành vỉ phạm tội của người chưa thành niên

3.3.2.1 Nhu cầu giao tiếp với bạn bè: Phần lớn các em có một vài người

bạn thân (51%) và rất nhiều bạn thân (30%) Số các em có một người bạn thân chiếm tỷ lệ thấp (15%) và chỉ có 4 em (4%) không có người bạn thân nào Qua số liệu trên có thể khăng định rằng, nhu cầu giao tiếp với bạn bè của người chưa thành niên có hành vi phạm tội là rất cao

3.3.2.2 Sự gắn bó với bạn bè: Điểm trung bình của hai yếu tố đánh giá về vai trò của bạn bè (so sánh với gia đình) và sự cảm nhận của các em về bạn