Tình hình phát triển của nghệ thuật hát then ở hai xã vĩnh yên và nghĩa đô, huyện bảo yên, tỉnh lào cai

Phạm vi nghiên cứu Về nội dung: Khóa luận chỉ đi sâu vào nghi lễ Then cùa người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai nhằm góp phần cung cấp tư liệu và làm rõ n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THỊ LUÂN

TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN

CỦA NGHỆ THUẬT HÁT THEN

Ở HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ, HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử văn hóa

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN THỊ BÍCH

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Khóa luận của mình, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Khoa Lịch sử, các Giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình truyền đạt những kiến thức quý báu cho tôi trong suốt quá trình học tập và tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành Khóa luận này

Với lòng biết ơn chân thành, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Thạc sĩ

Nguyễn Thị Bích đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình

nghiên cứu và hoàn thành Khóa luận

Xin chân thành cảm ơn các vị già làng cùng đồng bào Tày tại hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai đã cung cấp cho tôi những tư liệu quý báu trong quá trình đi thực tế tại địa phương để hoàn thành Khóa luận

Trong quá trình viết, do còn thiếu điều kiện và kiến thức còn hạn chế, bản Khóa luận sẽ không tránh khỏi những sai sót và khiếm khuyết Vì vậy,

em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn để Khóa luận hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05 thán 5 năm 2014

Sinh viên

Nguyễn Thị Luân

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài khóa luận này được hoàn thành do sự cố gắng nỗ

lực tìm hiểu, nghiên cứu của bản thân, cùng với sự giúp đỡ tận tình của Thạc

sỹ Nguyễn Thị Bích

Đề tài khóa luận này không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả

khác Nếu trùng tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 05 tháng 5 năm 2014

Tác giả

Nguyễn Thị Luân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của đề tài 5

6 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT HÁT THEN 6

1.1 KHÁI NIỆM VÀ NGUỒN GỐC CỦA HÁT THEN 6

1.1.1 Khái niệm 6

1.1.2 Nguồn gốc của hát Then 6

1.2 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN DIỄN RA HOẠT ĐỘNG THEN 8

1.2.1 Thời gian 8

1.2.2 Không gian diễn ra hoạt động Then 8

1.3 MỤC ĐÍCH CỦA HOẠT ĐỘNG THEN 10

1.3.1 Then cầu mong, giải hạn 10

1.3.2 Then chữa bệnh 11

1.3.3 Then tống tiễn 11

1.3.4 Then trung lễ, đại lễ cấp sắc 11

1.3.5 Then văn nghệ 17

1.4 NHẠC CỤ SỬ DỤNG TRONG HÁT THEN 18

1.4.1 Đàn tính 18

1.4.2 Chùm xóc nhạc 20

1.4.3 Chuông 22

1.5 NGÔN NGỮ VÀ TRANG PHỤC SỬ DỤNG TRONG HÁT THEN 22

1.5.1 Ngôn ngữ sử dụng trong hát Then 22

1.5.2 Trang phục trong hát Then 26

1.6 NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA THEN TÀY 26

1.6.1 Giá trị vật chất 26

1.6.2 Giá trị tinh thần 27

CHƯƠNG 2 TÌNH HÌNH PHÁT TRIỀN NGHỆ THUẬT HÁT THEN 32 CỦA NGƯỜI TÀY Ở HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ - HUYỆN BẢO YÊN - TỈNH LÀO CAI 32

2.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGƯỜI TÀY Ở HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ - HUYỆN BẢO YÊN - TỈNH LÀO CAI 32

2.1.1 Tên gọi, dân số và nguồn gốc lịch sử 32

2.1.2 Đặc điểm kinh tế - văn hóa - xã hội 33

2.2 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT HÁT THEN TRONG HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ, HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI 35

2.2.1 Các nghệ nhân tham gia vào hoạt động Then 35

2.2.2 Hát Then được đưa vào trường học 37

2.2.3 Sự ra đời của câu lạc bộ hát Then 41

2.2.4 Hội diễn văn nghệ về Then 43

2.3 ĐẶC ĐIỂM CỦA NGHỆ THUẬT HÁT THEN Ở HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ, HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI 44

2.3.1 Tính quần chúng 44

2.3.2 Phản ánh chân thực cuộc sống của người dân miền núi 45

2.3.3 Thể hiện mong ước của người dân trong cộng đồng 48

2.3.4 Yếu tố tôn giáo tronng Then 49

2.4 HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY NGHỆ THUẬT HÁT THEN TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI TÀY Ở HAI XÃ VĨNH YÊN VÀ NGHĨA ĐÔ, HUYỆN BẢO YÊN, TỈNH LÀO CAI 52

2.4.1 Chủ trương của nhà nước 53

2.4.2 Chính sách của địa phương 55

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59 PHỤ LỤC

Vĩnh Yên và Nghĩa Đô là hai xã của huyện Bảo Yên có nhiều dân tộc anh em sinh sống, trong đó người Tày chiếm hơn 90%, là tộc người có quá trình cộng cư lâu đời ở đây Đến nay họ vẫn bảo lưu được những nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa Việt Nam Việc nghiên cứu các yếu tố văn hóa của dân tộc là việc làm cần thiết, phù hợp với tinh thần của Nghị quyết Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 9 khóa IX

của Đảng ta: “Phải nghiên cứu để bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa

truyền thống của các dân tộc ít người ở Việt Nam” Đây cũng chính là những

cơ sở đầu tiên giúp ta có thể thực hiện mục tiêu mà Đại hội VIII của Đảng

năm 1996 đề ra “Khai thác và phát triển mọi sắc thái và giá trị văn hóa, nghệ

thuật của các dân tộc trên đất nước ta, tạo ra sự thống nhất trong tính đa dạng và phong phú của nền văn hóa Việt Nam” [9, 13]

Có thể nói việc tìm hiểu đề tài “Tình hình phát triển của nghệ thuật hát

Then ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên tỉnh Lào Cai” có ý

nghĩa to lớn về mặt lý luận khoa học cũng như ý nghĩa thực tiễn

Về mặt lý luận, đề tài sẽ góp phần làm rõ sự phát triển của hát Then ở

hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai và ảnh hưởng của nó tới đời sống tinh thần của cộng đồng người Tày tại hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Về mặt thực tiễn, hát Then là thể loại dân ca có từ lâu đời và giữ một

phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người Tày Do đó việc nghiên cứu văn hóa người Tày nói chung và nghiên cứu Then Tày nói riêng, sẽ góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người Tày Qua đó có thể tìm

ra những biện pháp nhằm duy trì, bảo tồn và phát huy loại hình dân ca này trong cuộc sống hiện đại

Là một người con của dân tộc Tày, tôi nhận thức rõ điều đó Bằng niềm

tự hào và trân trọng những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình, tôi đã chọn

“Tình hình phát triển của nghệ thuật hát Then ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa

Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai” là đề tài khóa luận tốt nghiệp

Từ năm 1945 đến năm 1970 là thời gian Then được sưu tầm để khai thác chủ yếu ở góc độ nghệ thuật đàn hát và múa Tiêu biểu là việc giới thiệu và

xuất bản các trích đoạn Then Khảm hải (vượt biển), một bản của Hoàng Hạc (trong “Truyện thơ Tày Nùng”, Nhà xuất bản văn học ấn hành) và một bản của Nông Minh Châu “Khảm hải” thực ra chỉ là một đoạn trong hành trình

Then lên Mường Trời, thường được tiến hành trong các đại lễ của Then

Sau năm 1970, việc sưu tầm và nghiên cứu Then được đẩy mạnh Tác giả

Dương Kim Bội cho ra mắt cuốn “Lời hát Then”, Nxb Việt Bắc, 1975, đây là

cuốn sách đầu tiên giới thiệu với độc giả về nội dung chính của hát then dưới

dạng nguyên bản tiếng Tày Ngoài ra còn có bài viết “Quá trình chuyển hóa

của Then và yếu tố hiện thực trong Then” đăng trên Tạp chí văn học, số 3,

1977 của tác giả Nông Quốc Thắng, bài viết tập trung phân tích vị trí của

Then trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Tày

Từ năm 1980 đến năm 1990, việc sưu tầm, nghiên cứu Then có phần bị chững lại Từ năm 1990 trở về đây, việc sưu tầm và nghiên cứu Then có phần khởi sắc với những thành tựu trong việc sưu tầm và giới thiệu các văn bản Then Nhiều công trình Then đượcgiới thiệu dưới hai dạng: dạng in ấn xuất bản và dạng bản thảo gửi dự xét thưởng Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam hàng năm

Các văn bản Then được xuất bản như: “Khảm hải - vượt biển”, Nxb Văn hóa dân tộc, 1994, của tác giả Vi Hồng, “Then bách điểu” của nhóm tác giả Hoàng Tuấn Cư, Vi Quốc Đình, Nông Văn Tư, Hoàng Hạc, “Bộ Then tứ bách” Lục Văn Pảo, “Then và những khúc hát”, Nxb Văn hóa dân tộc, 2000 và “Lễ hội

Dàng Then”, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2011 của tác giả Triều Ân

Gần đây nhất, GS.Ts Ngô Đức Thịnh với bài “Then - một hình thức

shaman của người Tày ở Việt Nam”, đăng trên Tạp chí văn hóa dân gian,đây

là một bài tổng luận vừa cô đọng vừa mang tính khái về vấn đề liên quan đến Then Ở đây các vấn đề cơ bản được trình bày một cách có hệ thống như:

Then trong hệ thống tín ngưỡng của người Tày; Nguồn gốc và bản chất của Then; Tín ngưỡng Then - sự sản sinh và tích hợp các giá trị văn hóa

Tuy nhiên, những tài liệu kể trên chưa có tài liệu nào nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật hát Then ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai Vì vậy, trên cơ sở những tài liệu trên, nhất là dựa theo những tài liệu của Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Bảo Yên, cũng như thu thập được

trong thực tế tôi đã nghiên cứu và tổng hợp để hoàn thành khóa luận này

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích

Khóa luận nghiên cứu về nghi lễ Then của người Tày nhằm tìm hiểu giá trị của những tập tục, tín ngưỡng dân gian của một bộ phận đóng vai trò

quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của dân tộc đó là tầng lớp Then Từ đó làm căn cứ để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của nó trong cộng cuộc xây dựng và phát triển đất nước hiện nay

3.2 Nhiệm vụ

Khảo sát một số nghi lễ Then cụ thể để góp phần cung cấp một tư liệu thực tế cho việc nghiên cứu thực tế cho việc nghiên cứu Then nói chung và nghi lễ Then ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai nói riêng

Tìm hiểu các yếu tố văn hóa tín ngưỡng và đánh giá một cách khách quan vị trí của Then trong đời sống tâm linh của người Tày ở hai xã Vĩnh Yên

và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Rút ra những giá trị cũng như hạn chế của Then để từ đó đưa ra những

đề xuất cho việc bảo tồn và phát huy trong đời sống hiện nay

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Khóa luận chỉ đi sâu vào nghi lễ Then cùa người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai nhằm góp phần cung cấp tư liệu và làm rõ những đặc điểm của loại hình nghệ thuật này trong đời sống của cộng đồng

Về không gian: Tìm hiểu nghi lễ Then của người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai

Thời gian: Những biểu hiện của Then Tày ở hai xã trên từ năm 2000 đến 2013 với những giá trị tuyền thống và giao thoa văn hóa

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Nguồn tư liệu chủ yếu được sử dụng trong đề tài này là các sách báo,

luận văn và tạp chí Đặc biệt, người viết còn sử dụng tài liệu thu thập được từ phòng Văn hóa và Thông tin huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai và các nghệ nhân qua công tác điền dã

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận này, tôi đã vận dụng phương pháp nghiên cứu sau:

Sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic, trong đó phương pháp lịch sử là chủ yếu

Sử dụng phương pháp khảo sát điền dã dân tộc học tại địa bàn nghiên cứu để thu thập thông tin, số liệu

Sử dụng phương pháp giám định tư liệu, xử lý các tài liệu điền dã đã thu thập được trên cơ sở tiếp cận địa lý lịch sử để đảm bảo tính chính xác

Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu để trình bày kết quả nghiên cứu của khóa luận

5 Đóng góp của đề tài

Đây là công trình nghiên cứu một cách hệ thống về nghệ thuật hát Then của một bộ phận tầng lớp đóng vai trò quan trọng trong đời sống và tín ngưỡng tôn giáo của người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai mà ít khi và khó tiếp cận, từ đó thấy được nét đặc sắc trong văn hoá của dân tộc Tày ở Vĩnh Yên và Nghĩa Đô nói riêng và đồng bào Tày

ở Bảo Yên nói chung

Thông qua đề tài này, tôi đã sưu tầm một số bài hát Then cổ, phỏng vấn một số nghệ nhân tâm đắc với hát Then, góp một phần công sức nhỏ bé trong công tác tìm hiểu, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống của người Tày ở Lào Cai

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, khóa luận được chia thành 2 chương như sau:

Chương 1: Khái quát về nghệ thuật hát Then

Chương 2: Tình hình phát triển nghệ thuật hát Then của người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô - Huyện Bảo Yên - Tỉnh Lào Cai

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT HÁT THEN

1.1 KHÁI NIỆM VÀ NGUỒN GỐC CỦA HÁT THEN

1.1.1 Khái niệm

Then là loại hình nghệ thuật có từ lâu đời của dân tộc Tày, cũng như các loại hình dân ca khác nó mang tính chất quần chúng Do vậy có rất nhiều quan niệm khác nhau về Then, nhưng hầu hết các quan niệm đều đi đến một khái niệm chung gần thống nhất như sau:

Một là, Then là tên gọi một hình thức nghi lễ có sử dụng nhạc cụ (đàn

tính, chùm nhạc xóc bằng đồng) và những khúc hát thờ cúng Then còn là tên gọi chỉ các hình thức dân ca của người Tày gọi là hát Then thường diễn ra trong các dịp lễ trọng đại của làng xã (hội lồng tồng - lễ xuống đồng, lễ hội Nàng Hai - lễ hội Nàng Trăng…) hay trong gia đình (lễ cầu bình an, giải hạn, làm nhà mới, đám cưới, cầu hoa…) [5, 21 - 22]

Hai là, Then là “tiên” (tiếng Tày gọi là sliên) Tiên là do biến âm của chữ Thiên tức là trời Như vậy, người làm Then thuộc “dòng dõi” thần tiên là người của nhà trời Họ là người giữu mối liên hệ giữa trần gian với Ngọc Hoàng và Long Vương Nhiều tài liệu nói họ là người biết nghi lễ cúng bái, khi làm Then họ đại diện cho người trần gian gặp người của mường trời cầu xin thần linh cho trần gian được mọi sự tốt lành, tai qua nạn khỏi, sinh con đẻ cái đầy nhà [5, 22]

1.1.2 Nguồn gốc của hát Then

Nghi lễ Then xuất hiện từ lâu đời trong đời sống văn hóa tinh thần của người Tày Người ta khó có thể xác định một cách chính xác về nguồn gốc

của Then Tuy nhiên, “Trong Hội nghị sơ kết công tác sưu tầm , nghiên cứu

về Then tháng 12 -1975 được tổ chức tại Sở Văn hóa Thông tin khu Tự trị Việt Bắc, phần lớn các nhà nghiên cứu, sưu tầm có mặt trong Hội nghị đều thống nhất với ý kiến của hai ông Bế Văn Phủng (1567 -1637) và ông Nông Quỳnh Văn (1565 - 1640) cho rằng Then có từ thời Lê, Mạc (cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII) Ý kiến này dựa vào truyền thuyết dân gian và một bản văn bản vần chép tay chữ Nôm sưu tầm được ở Đức Long - Hòa An - Cao Bằng

tên là Phá tề tể ôn có nói tới nguồn gốc của Then Nhà nghiên cứu văn hóa

dân gian Hoàng Triều Ân trong cuốn Then Tày những khúc hát, sau khi phân tích một số bài Then cổ của người Tày và chứng minh rằng người Tày có

truyền thuyết Cẩu chủa cheng vùa (Chín chúa tranh vua) đã đi đến kết luận:

Cây đàn tính và lời hát Then lúc đầu là của dân gian, về sau được chuyển vào cung đình với sự tham gia của giới tri thức mà trở nên hoàn thiện và bài bản hơn Khi triều đình nhà Mạc tan rã, Then theo các nghệ nhân trở về với

dân gian và tồn tại cho đến ngày nay” [2; tr 26, 27]

Theo lời kể của nghệ nhân dân gian Hoàng Thị Cứ - xã Vĩnh Yên, huyện

Bảo yên: “Nghi lễ làm Then và hát Then có từ thời cha ông cách bà 9 đời rồi

Nghi lễ làm then là loại hình sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang đậm chất tâm linh và huyền bí, thể hiện các loại hình diễn xướng dân gian từ nghệ thuật đến ngôn từ, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn dân gian, nghệ thuật âm nhạc,… nên gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần của người Tày tỉnh Lào Cai nói riêng và của dân tộc Tày ở Việt Nam nói chung” [Tư liệu điền dã]

Hiện nay nghi lễ Then của người Tày ở Lào Cai vẫn được duy trì và tồn tại, song có một số nghi lễ then đặc biệt như Lễ Pang Luông (Then cấp sắc) của người Tày Lào Cai đã bị mất đi, chỉ còn các Nghi lễ Then nhỏ như: Then giải hạn, then gọi vía, then cầu an,….tồn tại ở các huyện như Văn bàn, Bảo Yên, Bảo Thắng, Sa Pa, thành phố Lào Cai Sở dĩ Then Tày tồn tại đến ngày nay bởi sự tin tưởng của người Tày về sức mạnh của các thầy Then và sự linh

thiêng của thần linh, đồng thời Then và nghi lễ Then còn phản ánh được nhiều bản chất đặc trưng trong văn hóa Tày

1.2 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN DIỄN RA HOẠT ĐỘNG THEN 1.2.1 Thời gian

Tùy vào mục đích của mỗi cuộc Then mà thời gian diễn ra có sự khác nhau

Then cầu mong, Then giải hạn thì diễn ra sau ngày 15 tháng giêng cho

đến hết tháng tư âm lịch, với quan niệm đầu năm giải hạn và cầu mong cho cả

năm được yên ổn Ngược lại, Then tống tiễn lại thường được tổ chức vào cuối

năm, đó như một sự dọn dẹp nhà cửa, xua đuổi hết vận xui, tà ma đi để đón những điều tốt lành vào năm mới

Còn các loại Then chữa bệnh, Then văn nghệ có thể diễn ra vào thời gian bất kì trong năm Đối với Then chữa bệnh cứ khi nào gia đình có người

ốm, chữa mãi mà không khỏi thì gia chủ sẽ mời thầy về làm Then chỉ cần

tránh những ngày tuyệt họ, ngày khắc với gia chủ là được Then văn nghệ

thường diễn ra vào các dịp đầu xuân năm mới, ngày hội của làng bản, trong các buổi giao lưu, hội diễn…

Trước đây, người Tày thường tổ chức các nghi lễ Then vào buổi tối, vì họ quan niệm ban ngày của con người là ban đêm của ma và ngược lại ban đêm của con người là ban ngày của ma Tổ chức Then vào buổi tối để thầy Then

có thể dễ dàng gặp và nói chuyện với ma hơn ban ngày Nhưng ngày nay do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại họ không còn quá tin vào chuyện ma quỷ nên họ thường tổ chức vào ban ngày vừa để việc chuẩn bị đồ lễ, vật cúng diễn

ra dễ dàng hơn

1.2.2 Không gian diễn ra hoạt động Then

Không gian biểu diễn nghi lễ Then chủ yếu trong không gian nhỏ hẹp (trong nhà và trước bàn thờ là chủ yếu) Đây là không gian chính để trình bày

các bài hát Then, các trò diễn và các trò chơi dân gian Ngoài ra thanh niên nam nữ và thầy Then, thầy Tào cùng tham gia ném còn, đánh én ở ngoài đồng Nghi lễ Then mô tả lại cuộc hành trình của thầy Then xuất hồn đi đến các nơi lên Thiên đình, xuống Thủy cung, lên núi Khau khắc, xuống cõi âm…trong không gian này hầu hết người xem không thể hiểu được những hành động của thầy Then, mà chỉ có nàng Hương và những người hành nghề Then mới có thể hiểu và biết được con đường đi của các thầy

Ngoài ra, nghi lễ Then còn được tổ chức trên sàn và dưới gầm sàn nhà của người Tày hay ở một khu ruộng bằng phẳng nằm giữa làng Phần nghi lễ Then chủ yếu thực hiện trên nhà là chính, gia chủ phải trang trí từ của tịch trong nhà cho đến cửa hoa và chỗ ngồi của thầy Then Phần hội như đánh yến (én), tung còn được thực hiện ở bãi đất bằng, phần này được thực hiện sau khi nghi lễ kết thúc Đây chính là không gian sinh hoạt văn hóa đặc sắc trong nghi

lễ Then của người Tày, bởi lẽ trong nghi lễ Then Tày tổ chức có quy mô, có bài bản và có sự đan xen giữa nhiều loại hình nghệ thuật với các trò chơi dân gian truyền thống Đặc biệt, môi trường diễn xướng của hát Then có sự kết hợp hài hòa giữa các trò chơi, trò diễn (múa dậm thuông, múa rước công chúa, múa xòe) các trò chơi như: trò chọi trâu bằng thân cây chuối, đuổi rùa cày nương, trẻ em chơi các trò gõ ống nứa,…

Không gian của nghi lễ Then là một không gian chứa đựng nhiều giá trị văn hóa truyền thống khác nhau, là môi trường giữ gìn, bảo tồn và phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc Nó như một thước phim diễn tả lại toàn bộ quá trình hình thành và phát triển của người Tày, quá trình thích nghi, thích ứng với môi trường thiên nhiên khắc nghiệt để duy trì sự sống Bên cạnh đó các hoạt động diễn ra trong nghi lễ Then cũng cho thấy đời sống tinh thần hết sức phong phú của đồng bào Tày ở Lào Cai

Có thể nói nghi lễ Then Tày là không gian sinh hoạt văn hóa, không gian thực hành các nghi lễ truyền thống diễn ra một cách bài bản, khoa học với các nghi lễ khác nhau thể hiện nhu cầu tâm linh của người dân

1.3 MỤC ĐÍCH CỦA HOẠT ĐỘNG THEN

1.3.1 Then cầu mong, giải hạn

Người Tày thường tổ chức lễ này vào tháng giêng cho đến hết tháng tư

âm lịch hàng năm Người ta đón ông, bà Then về nhà để làm lễ cầu bình an, cầu cho làm ăn suôn sẻ, cầu lộc con cái, xua đuổi vận xui hay năm đó trùng tuổi với một thành viên trong gia đình thì thầy Then sẽ cầu cho thành viên đó được tai qua nạn khỏi…

Lễ cầu an

Lễ cầu an còn là ngày để xóm làng hội tụ, vui xuân Đây là loại Then vui, hát về tình ca, sử ca Thường thì người ta mời các ông bà Then có giọng hát hay, biết nhiều làn điệu đàn giỏ về làm lễ trong ngày này để mọi người cùng thưởng thức

Lễ cầu tự

Người Tày ví con cái là bông hoa Do vậy, những đôi vợ chồng mới cưới hay không có con đều mời Then về làm lễ cầu tự hay còn gọi là cầu va…Họ hy vọng Then sẽ hát xin với Hoa Vương Thánh Mẫu - Nữ thần trông coi về tình yêu, hạnh phúc, con cái của thiên hạ Người Tày cho rằng bà là bà

mụ của những đứa trẻ, do vậy bà có thể ban phát hoa vàng, hoa bạc cho ai là tùy Mặt khác, bà có thể ban phát sức khỏe cho bọn trẻ…

Lễ cầu mùa

Đây là lễ mang tính chất cộng đồng, làng bản Thường được tổ chức

vào ngày đầu xuân tại nơi thờ thổ công, miếu thần hoặc trên thửa ruộng của làng Người ta mời ông Then, bà Then có nơi mời thầy Mo, thầy Tào về làm

lễ với mục đích cầu mùa Lễ này ngoài những đoạn hát mang tính nghi lễ, ông

bà Then còn hát về những đoạn năm tháng, lịch, kinh nghiệm làm ăn của từng tháng trong năm Ngày này còn là ngày tụ hội làng bản vui xuân, chúc mừng

năm mới vui vẻ sau một năm làm việc mệt nhọc

1.3.2 Then chữa bệnh

Trước đây, dân tộc Tày cũng như các dân tộc thiểu số khác đều cho rằng người ốm, chết do nhiều nguyên nhân Nhiều người ốm do không hiểu nguyên nhân sinh bệnh nên họ cho rằng do ma quỷ làm hại Có thể do hồn bị xúc phạm bỏ đi hay do quá sợ hãi cũng hốt hoảng bỏ đi Khi đó muốn biết người ốm bị làm sao, người ta phải nhờ đến thầy Then giải quyết Thầy Then

có khả năng thương lượng với thần linh, dùng sức mạnh trấn áp quỷ thần, có khả năng sai khiến âm binh đi tìm hồn về nhập vào xác Then chữa bệnh bằng sức truyền cảm âm nhạc, thơ ca, phần nào làm trọn chức năng an ủi, dỗ dành nỗi đau của người bệnh, làm cho người bệnh cảm thấy tâm hồn thanh thản hơn sau buổi làm Then Đây là phương pháp chữa bệnh bằng tinh thần của người Tày từ xa xưa, đến nay vẫn còn tồn tại

1.3.3 Then tống tiễn

Những gia đình có người chết hay đứa trẻ xấu số, sau khi chôn cất

xong, chọn được ngày lành, người Tày thường đón Then về làm lễ tiễn hồn người chết đi ra khỏi nhà để không quấy rối những người đang sống Hay có người ăn xin, người bị tai nạn chết ở cổng nhà…người Tày quan niệm đó là những linh hồn xấu, là ma đói nếu không tống tiễn đi sẽ vào nhà quấy rối, sẽ khiến gia đình gặp nhiều tai họa

1.3.4 Then trung lễ, đại lễ cấp sắc

Những người làm Then thường 3 - 5 năm phải làm lễ cấp sắc (tiếng tày

gọi là Pang) gọi là đại lễ Nhưng cũng có Then vì hoàn cảnh kinh tế khó khăn, không có khả năng làm lễ đúng kỳ hạn thì phải làm trung lễ để khất Người

Tày gọi trung lễ là “khất pang”, chỉ mời một người làm Then đến giúp và chỉ

cần chút hương, hoa quả thiết đãi binh mã và tổ sư đồng thời xin khất với Ngọc Hoàng đến kỳ sau sẽ làm đại lễ

Đại lễ của nhà Then là lễ đem lễ vật gồm hương, hoa, trà rượu vàng bạc, châu báu, gạo thịt, bánh trái, tiến dâng lên Ngọc Hoàng, Thượng Đế để thỉnh cầu nhà vua ban cấp cho Then Mỗi lần làm lễ cấp sắc là mỗi lần Then lên chức, Then nào lo làm cấp sắc nhiều lần thì chức tước càng được lên cao, tăng thêm uy tín với quần chúng, có quyền hạn oai phong giải quyết nhiều việc cứu nhân độ thế.

Trong Then có chức tước quyền hạn được phân chia theo từng cấp độ khác nhau và rõ ràng Cấp sắc là một lễ quan trọng, chức tước của Then được đánh dấu bằng tua trên mũ của các ông bà Then Số tua cao nhất có thể lên tới

15 Khi không làm Then nữa, một số nơi vẫn tổ chức lễ này nhưng với mục đích tạ ơn

Việc chuẩn bị cho nghi lễ Pang Luông khá cầu kĩ lưỡng và cầu kỳ: người được làm lễ cấp sắc phải tu sửa nhà cửa, tân trang lại nhà cho đẹp và sạch sẽ, sáng sủa, lựa lại một số bức vách, lắp lại nơi thờ tổ tiên, làm tịch để thờ tổ thủ nhà Then Chuẩn bị các bát nhang trong thờ tịch, các bàn treo trong tịch như vòm các hang động để khi thực thờ trang trí vào trông vừa linh thiêng vừa huyền ảo

Lễ vật chuẩn bị bao gồm: Lễ vật thể hiện cho hoạt động săn bắt các loại động vật hoang dã ở sông, núi, rừng, sông suối như hươu nai, lợn rừng, chuột, sóc, dúi, chim, gà rừng, cá suối,…với ý nghĩa là nghề cúng bái có từ thời nguyên thủy, lúc người ta chưa biết chăn nuôi, thuần hóa được các loài súc vật để trả lễ cho ma quỷ, thần thánh phải săn bắt các loại thú hoang Nếu không có vật thật thì lấy củ nâu, củ chuối làm giả như thật để khi cúng thầy xướng tên có con vật như thật là được

Lễ vật thể hiện cho hái lượm là các loại rau, lá rừng ăn được như: lá mạ non, rau bấc, rau dớn, ngọn lau, chuối rừng… hái về cho vào ống nứa non lam chín Lễ vật thể hiện cho chăn nuôi là trâu bò, lợn, dê, gà, vịt, ngan, ngỗng, cá chép, cá diếc…Các lễ vật này vừa là món đồ lễ chủ đạo, vừa dùng vào bữa ăn của ngày đại Pang Các lễ vật thể hiện cấy trồng là cum lúa, rau cải, rau bí, đu

đủ, khoai sọ…các loại bánh như bánh dày, bánh khô, bánh chưng, các loại rượu, cơm xôi 7 màu…Ngoài ra còn có các lễ vật phụ khác như: trầu, cau,vôi, thuốc lào, nước chè, ống điếu…

Những nhân vật thực hiện lễ Pang Luông gồm có: Chủ nhân thầy Then,

là người trực tiếp hành nghề cúng bái, thầy các đám ma, tên theo gọi của nhà

Then là “Cướng Then, Cướng thầy, Cướng Một”, khi ma nhập vào họ tự

xưng là “ Thằng Cường” Nhiệm vụ của Thằng Cường là chủ động đề xuất tổ chức lễ Pang Luông

Nhân vật thứ hai đó là “Quan láng” là một người rất giỏi nghề cúng bái

và biết nhiều kiểu cúng, chuyên làm việc là cúng lễ Pang cho nhà thầy Then,

tổ thư thờ cái ống nhang lên vách, không lập “ táng tịch”

Nhân vật thứ ba là “Nàng Then” là vợ của thầy Then (nếu thầy Then là

nữ, người chồng gọi là chàng Then) Nàng Then lo tất cả các vật phẩm, điều hành người giúp việc, mời bảo, thầy, khách theo quy mô của lễ Pang, làm chủ tài khoản, quản lý lễ hội, mời các thành viên khác đến giúp lễ Pang.Thứ tư là

“Nàng Hương” là người ngoài nhà thầy Then ở trong họ hay ngoài họ đều được Nhiệm vụ của Nàng Hương là luôn bên cạnh thầy Then và Quan láng để thay nhau thắp hương, đèn, nến trong suốt lễ Pang Ngoài ra còn có các nhân

vật như Nàng Khiển, Nàng Thuông, Báo Chay, những người trong họ tộc

Diễn biến chính của nghi lễ Pang Luông, lễ này do Quan láng điều

hành, diễn ca bằng lời khắp Then, bằng thơ xen giữa lời Tày, có một số đoạn cần bằng lời tiếng Kinh Thứ tự các bước như sau:

Bước 1: Nhờ hương đi mời tổ thư, phấp thư, tướng quân binh để tiến hành lễ: Quan láng Khắp bài “Sự tích cây hương” nhờ hương đi mời tướng,

quan, quân binh trên phố núi thanh lâm, phố đầu các tuyến đường gọi là Thanh Lý, đến tại nhà diễn ra lễ hội hưởng cỗ và hành lễ dâng Pang Dưới đây

là bài hát “ Sự tích cây hương” hay còn gọi là hát Then “ Sôi hương” do nghệ nhân Ma Thanh Sợi, xã Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên và Nghệ nhân Hoàng Thị Cứ xã Vĩnh Yên, Bảo Yên hát và dịch:

Gốc hương ở đất Việt

Rễ hương ở đất Ngô Chuột tha tổ rơi hạt Chim tha tổ gieo giống Rơi núi đá cùng ve Gieo rừng sâu cùng ngoẵng

Ba ngày hạt nảy mầm Bốn ngày mọc lá non Đêm ngày đầm mưa nắng Cây cư mọc tự nhiên Năm tháng bị gió quật Cành lá vẫn xanh tươi

Ba mươi năm mới có nhựa giả Năm mươi tuổi mới có nhựa thơm

Hạ giới lấy dao sắc vào băm Thế gian lấy dao mỏng vào chặt Nước vỏ trám tứa ra

Nhựa tram thơm đặc quánh Que hương cây nứa khô

Vỏ hương sơn nhựa trám

Làm nên đôi hương đẹp động quan Làm nên đôi hương thơm động tướng Mọi người làm hương cho việc cúng Mọi lễ tìm khói hương đưa đường Cúng bái lấy khói hương mời quan

Bài Sôi Hương do nghệ nhân Hoàng Thị Cứ hát có lời và dịch như sau:

Hương này lấy đâu về?

Gốc hương ở đất Hác, đất Ngô ( Trung Quốc) Con chim nó cặp quả về rơi

Con chuột nó cạp giống quả về rơi ở rừng xanh Mọc lên người thế gian lấy làm cho người Then

Để nó đi cúng đến đâu cũng không có trục trặc Người thế gian lấy dao bóc vỏ

Phơi khô mới cho vào lỏong (cối) giã thành bột Lấy thanh cây nứa lăn vào thành cây hương Thắp cho ông (bà ) Then đi cúng [Tư liệu điền dã] Bước 2: Chuẩn bị cho hành lễ dâng Pang: Bao gồm lễ đón nước sạch,

tìm cây lá thanh thảo, tìm cây mía, lễ chạt mát (tắm rửa cho tất cả các thế lực thực hiện đám Pang) bằng nước ngâm lá thanh thảo, lễ cấm tà cho nhà dâng

Pang, dâng lễ

Bước 3: Điệu lễ dâng Pang lên các vị ở trên Mường Trời: Thư biện

biên nhận tất cả các lễ vật dâng Pang, các loại lễ vật dâng lên từng loại ma được hưởng để rồi đến khi đến nơi, phần nào giao cho vị nào, không pha tạp,

ôm đồm lẫn lộn gây phiền nhiễu cho đoàn dâng Pang Cuộc hành trình dâng lễ

đi theo đường lên trời như đường lên phố Thanh Lý, nhưng khi đến gần phố

Thanh Lý không rẽ vào đó mà rẽ theo đường lên Mường Thiên

Bước 4: Đoàn rước, dâng lễ đi qua ba tầng không gian: Chặng thứ

nhất là quãng đường đi qua các miền của mặt đất còn gọi là hạ giới thế gian Chặng thứ hai là bay lên không gian bao la, trên đó có những đường lối đi lại,

có cánh đồng, rừng núi, sông suối, cỏ cây như mặt đất nhưng không phải mặt phẳng mà xếp từng tầng lên cao dần cho tới tận Mường trời Chặng thứ ba, bắt đầu trao lễ vật cho các thần canh giữ vào Mường Trời Đoạn này là rắc rối nhất, phải vượt sông, vượt biển để đi vào Mường Thiên Chặng thứ tư, bắt đầu đến Mường Trời lúc này Quan láng mới hướng dẫn đoàn dâng lễ đến từng nơi phải nộp lễ theo thứ tự: Ngọc Hoàng Thượng Đế, các đức Vua ông, Vua cha, các đức Hảo hình, Hảo quang, thần dưới nước ở Mường Trời, thần Hổ lang ở Mường Thiên, đức ông Tạo Xả vui đùa nhảy thuông, nhảy múa với đức ông,

vị này vui nhộn nhất Khi đã giao hết các lễ vật, đoàn bắt đầu đi du xuân trên Mường Thiên Đến chỗ này nhiều trò diễn được tạo dựng, các khoang bày lễ vật được cất đi, các nàng Hương, nàng Khiển, Báo Chay nhảy thuông, múa thuông rầm rập hết các gian nhà Khi đã được các thần các tướng trợ sức, Thằng Cường bắt đầu trổ tài phép thuật, ảo thuật như lăn gai, nhảy qua vòng lửa, trèo thang dao sắc lên ngồi vào bàn chông ở trên gác cao bày mấy cái ghế cắm chông nhọn hoắt ở trên đấy Xong Thằng Cường mới cảm ơn tất cả các tướng, bước xuống sàn nhà cùng nhảy múa với bách tính muôn dân thể hiện

sự hòa nhập đi giữa lòng nhân dân Sau một thời gian diễn đủ các trò, xòe, múa trên Mường Thiên, Quan láng bắt đầu thu quân trở về quê hương bản quán khao tướng quan, quân dân Rồi mời các vị ấy quay trở về thành phố

Thanh Lâm, Thanh Lý

Bước 5: Lễ hội bước vào cuộc ăn uống để liên hoan, chúc tụng, thăm hỏi nhau Không khí tại bước này thật sự vui vẻ hòa nhập, cuộc vui

đến hết ngày khi các khách xong bữa, quan láng mới tiến hành lễ hạ nhập, nhập hết nhạc cụ, đạo cụ vào trong tịch hòm, đến lúc này mới xong lễ

Pang luông

1.3.5 Then văn nghệ

Loại Then này thường phục vụ cho sinh hoạt, hội hè, với mục đích giải

trí là chính Nếu như bốn loại Then trên những thầy Then phải là những người

có căn số hay nối nghiệp của gia đình thì Then văn nghệ lại không bị khống chế vì điều đó cho nên thu hút được đông đảo các tầng lớp tham gia Lời Then

là những lời ca ngợi Bác Hồ, quê hương, đất nước, tình yêu nam nữ Ví dụ

như bài hát Then “Bảo Yên điệu Then em hát” sau:

Ngân nga thiết tha tiếng đàn Vang xa mãi một bài ca Điệu Then quê mình, lời Then quê mình Mùa xuân em hát Bảo Yên

Bên nhau lắng trong tiếng đàn Yêu nhau hát một lời thương Điệu Then ân tình, ngàn năm chung tình Mùa xuân hương sắc Bảo Yên

Lời Then xưa em hát đấy Lời Then xưa em khôn lớn đấy

Có ngàn xanh Mã Yên Sơn

Có dòng sông mang yêu thương Với ruộng nương ngọt lành rừng núi Bảo Yên, bài ca hôm nay em hát

Có tiếng hát, hát rằng nơi đây

Có cuộc sống đổi thay từng ngày Theo tiếng đàn của cha

Trong bước xòe của mẹ Điệu đàn Then, nhịp xòe Then xao xuyến)

Em hát để yêu mãi (ơ) quê hương [Tư liệu điền dã]

1.4 NHẠC CỤ SỬ DỤNG TRONG HÁT THEN

Nhạc cụ trong Then chủ yếu là đàn tính và nhạc xóc, nhưng chuông cũng có lúc được sử dụng nhiều tuy nhiên rất ít Tuy chỉ có hai nhạc cụ chính nhưng các cuộc Then có thể đảm nhiệm được phần nhạc đệm cho hát, cho múa và cả những bài nhạc không lời, nhạc lưu không Một số đoạn mang nội dung cầu cúng, bẩm báo hay trình diện Then còn sử dụng chuông như một sự báo hiệu với tính chất nghiêm trang kính cẩn Qua khảo sát nhạc cụ trong Then ở địa phương, thấy phổ biến và chủ yếu những loại nhạc cụ sau

1.4.1 Đàn tính

Đàn tính trong Then người Tày gọi là “ăn tính” Là nhạc cụ quan trọng

nhất trong hát Then của người Tày, xuất xứ cây đàn tính của người Tày được

kể lại như sau:

Truyền thuyết kể lại rằng: Ở một đoạn suối nọ của bản người Tày có

hòn đá cuội to bằng ba nhà sàn của người Tày, trên lưng hòn đá có một vết sẹo to Trong bản có một thanh niên mồ côi không cha không mẹ làm lều ngủ trên lưng đá, hàng ngày đi mò cua, bắt ốc nuôi thân Rồi một ngày bất ngờ cơn gió đã đưa quả bầu khô trôi theo dòng nước về nằm trên hòn đá cuội nơi chàng thanh niên ở Thấy lạ, chàng trai đem về tra cán làm gáo múc nước hàng ngày.Trong một đêm thanh vắng, lúc côn trùng bay vo ve rồi đâm vào chiếc dây chài vắt dọc theo cây gáo múc nước hàng ngày, phát ra âm thanh

ấm áp và lôi cuốn Thấy vậy, chàng lấy ba dây chài kéo qua chiếc gáo rồi gẩy thì âm thanh càng ấm và trong hơn Từ đó cây đàn trở thành người bạn tâm tình của chàng trai cô đơn Thầm thương trộm nhớ một cô gái trong bản, hàng đêm chàng mang đàn đến gẩy cho người yêu nghe nhưng nàng không dậy khiến chàng rất buồn Không bỏ cuộc, chàng đến hỏi những người cao tuổi trong bản và được lời khuyên chỉ nên để lại hai dây đàn, chọn gỗ tốt làm thân đàn Từ đó tiếng đàn ấm và trở nên có hồn hơn, chàng mang đàn đến

nhà cô gái gẩy đã làm cô xao lòng, nghe xong liền xuống tâm sự với chàng thanh niên mồ côi rồi họ nên vợ nên chồng kể từ đó [Theo lời kể của nghệ

nhân Ma Thanh Sợi]

Tính Then giống tính tẩu của người Thái là nhạc cụ họ dây chi gẩy Là

nhạc cụ họ dây vì có nguồn rung là dây rung, phương pháp kích âm là dùng ngón trỏ phải tác động vào dây theo hai chiều nên thuộc chi gẩy Tính có nhiều

cỡ to nhỏ khác nhau tùy theo từng vùng Loại to có âm thanh to, khỏe, phù hợp với giọng trầm ấm, loại nhỏ có âm thanh cao, tươi sáng phù hợp với giọng nữ trẻ Loại cỡ trung bình có thể phù hợp với nhiều loại giọng khác nhau Tính Then

là nhạc cụ dân gian được làm từ các nguyên liệu sẵn có ở địa phương

Để làm được một cây đàn hoàn chỉnh, công đoạn đầu tiên là chọn vật

liệu Những vật liệu này sẵn có ở địa phương, bầu đàn còn gọi là “ bầu vang”

làm bằng nửa quả bầu khô, cắt bầu đàn vừa phải, cạo sạch bên trong rồi phơi khô trong vài ngày Đàn bầu khoét 4 lỗ để âm hưởng sao cho đều nhau, mặt đàn được khoét hai lỗ nhỏ để thoát âm hưởng làm bằng gỗ cây vông Cần đàn được làm bằng các loại gỗ dẻo, hoặc là cây dâu được đẽo công phu, đánh ráp cho bóng Chọn cần đànphải phẳng và nhẹ, chiều dài bằng chín nắm tay của người chơi Theo kinh nghiệm dân gian, số đo cỡ nào thì hợp với giọng hát của người có cỡ đo ấy Cần đàn trơn không có phím bấm, dây đàn bằng tơ xe với sáp ong Khâu quan trọng nhất trong việc chọn nguyên liệu đó là chọn bầu đàn Phải chọn được quả bầu không quá to, không quá nhỏ, phải già, hình dáng bên ngoài phải tròn, đẹp, vỏ dày, gõ vào phải kêu thật đanh như thế đàn mới có âm sắc chuẩn

Đàn tính (Nguồn: ảnh sưu tầm)

1.4.2 Chùm xóc nhạc

Chùm xóc nhạc (tiếng tày gọi là mắc lính) là nhạc cụ thuộc họ tự thân vang, phương pháp kích âm là gõ chùm xóc nhạc xuống một miếng vải vuông, được đặt trên sàn nhà, mặt đất hoặc cầm chùm nhạc rung, lắc, đạp vào vai người khi múa Tùy từng địa phương mà chùm xóc nhạc có kích cỡ khác nhau Chùm xóc nhạc to hay nhỏ sẽ ảnh hưởng tới âm sắc Chùm nhạc to thường có âm sắc vang, ấm còn chùm nhạc mảnh có âm sắc đanh và chói hơn Chùm có nhiều qua nhạc sẽ có âm lượng lớn hơn

Chùm xóc nhạc đơn giản thường làm bằng nhiều vòng tròn kim loại bằng đồng hay đồng pha bạc lồng vào nhau xâu thành từng chuỗi, xen vào đó ghép thêm những quả nhạc nhỏ rồi ghép nhiều chuỗi dài này vào với nhau bằng một vòng tròn nhỏ to hơn để cầm hay ngoắc vào ngón chân cái khi sử dụng Nghệ nhân Then sử dụng chùm nhạc theo nhiều cách khác nhau

Thứ nhất là ngoắc chùm nhạc vào ngón tay trỏ hay ngón thứ ba, bàn tay

ngửa, tỳ khuỷu tay lên đùi rồi gõ chùm nhạc xuống một mảnh vài vuông ở

trên mặt sàn Thứ hai là, nghệ nhân Then vừa hát vừa ngoắc chùm nhạc vào

ngón chân cái, ngồi theo tư thế xếp chân vòng tròn, dùng bàn chân đưa lên

đưa xuống gõ chùm nhạc xuống mặt sàn Thứ ba là nghệ nhân cầm chùm

nhạc vừa múa vừa lắc, rung, đập vào vai, tạo ra âm thanh với nhiều âm sắc khác nhau Chùm nhạc xóc có khả năng diễn tấu linh hoạt, làm chức năng đệm cùng với tính Then, đệm cho hát, đó là những đoạn mà Then và đoàn quân Then đi ngựa

Chùm xóc nhạc ( Nguồn: ảnh sưu tầm)

1.4.3 Chuông

Chuông là nhạc cụ thuộc họ thân tự vang Phương pháp kích âm là gõ,

khác với chuông của nhiều dân tộc khác và nghi lễ khác là chuông được lắc hoặc rung Chuông có nhiều kích cỡ khác nhau tùy từng vùng Chuông cấu tạo đơn giản thường được đúc bằng đồng, trong bụng rỗng khi gõ thì dùng một thanh đồng nhỏ để gõ vào

Chuông (Nguồn: ảnh sưu tầm)

1.5 NGÔN NGỮ VÀ TRANG PHỤC SỬ DỤNG TRONG HÁT THEN 1.5.1 Ngôn ngữ sử dụng trong hát Then

Then nói chung và đặc biệt là Then cấp sắc nói riêng là sự tập trung cao

độ nghệ thuật nguyên hợp của người Tày với sự tham gia của nhiều thành tố khác nhau, mà tiêu biểu là nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn cộng với môi trường diễn xướng mang đậm màu sắc tâm linh Có lẽ vì vậy mà các nghệ nhân Then Lào Cai đã hát một số điệu then lời cổ như sau:

Bài 1 Sự tích cây hương

Gốc hương ở đất Việt

Rễ hương ở đất Ngô Chuột tha tổ rơi hạt

Chim tha tổ gieo giống Rơi núi đá cùng ve Gieo rừng sâu cùng ngoẵng

Ba ngày hạt nảy mầm Bốn ngày mọc lá non Đêm ngày đầm mưa nắng Cây cư mọc tự nhiên Năm tháng bị gió quật Cành lá vẫn xanh tươi

Ba mươi năm mới có nhựa giả Năm mươi tuổi mới có nhựa thơm

Hạ giới lấy dao sắc vào băm Thế gian lấy dao mỏng vào chặt Nước vỏ trám tứa ra

Nhựa tram thơm đặc quánh Que hương cây nứa khô

Vỏ hương sơn nhựa trám Làm nên đôi hương đẹp động quan Làm nên đôi hương thơm động tướng Mọi người làm hương cho việc cúng Mọi lễ tìm khói hương đưa đường Cúng bái lấy khói hương mời quan

Bài 2 Khấn hồn hương

Đêm hôm khuya khoắt rạng tàn canh Lệnh truyền khắp hương nhang khấn Các tướng đang họp chợ đông vui

Có việc trên trên trời cần làm ngay

Thắp hương đem ra chỗ ngoài chợ Đêm hôm nay hương lọt đếm theo Thân hương mặc quần thân áo trắng Đầu hương đội mũ bạc khấn tiên Khấn hương lên nhà trời báo tướng Đón quan xuống nhận lễ nhà then Đón tướng xuống nhận Pang nhà thầy

Lễ này lễ của thầy dâng vua Pang này pang thằng cường dâng tướng

Ba năm có lễ lớn ơn vua Bốn năm có pang luông trả tướng Hương đi trước dẫn đường đến vua

Để then cả dâng lễ tâu vua Cho quan láng dâng pang đến tướng

Có hương mọi lối đi được an [Tư liệu điền dã]

Lời ca trong Then còn là những áng thơ ca hay mang đậm yếu tố trữ tình, vốn là đặc trưng cơ bản trong văn học nghệ thuật Tày Đặc biệt, có thể

kể đến khúc hát sang sông “Khảm thông” Đây là khúc hát thường chỉ xuất hiện trong các dịp đại lễ của Then, khi biểu diễn còn múa và kèm theo các động tác mô phỏng việc chèo thuyền

Một văn bản Then trọn vẹn phải bao gồm toàn bộ các thể loại văn học

đã cấu thành nên nội dung hành lễ của Then Phần văn xuôi tuy xuất hiện không nhiều nhưng lại góp phần quan trọng trong việc dẫn dắt và chuyển tải nội dung chương trình hành lễ với hai loại chính là văn thoại và tụng niệm (văn khấn) Sự tham gia của thành phần văn xuôi vào trong Then đã làm phong phú, sinh động thêm nội dung hành lễ Vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu văn bản của lời hát Then trong lễ cấp sắc cũng là một việc làm để góp phần

tìm hiểu những đặc điểm riêng của từng dòng Then, để từ đó góp phần vào nghiên cứu thơ ca Tày

Nghệ nhân Hoàng Thị Cứ hát và dịch Đoạn sang sông của thầy Then lời như sau:

Ai nào ăn trộm ruộng lớn ở bến sông

Ai nào ăn tiền công sang suối

Bỏ cuốc bỏ xẻng quay về sang sông Không đi quân hác (quân Bụt) gọi về rồi

Đi thì nước sông đỏ chói Không biết sang thoát không Đang sang sông lại sợ thuồng luồng kéo chân Gió phong ba lôi mình rơi xuống nước

Mình đang ở trên thuyền rơi xuống sông Vừa xây dựng gia đình chưa làm nhà cửa Lấy gạo cho vào trong túi không biết tốt hay xấu (Ông Thuông sang sông dặn vợ ở nhà)

Bảo các bà bá bà thím ở nhà trông nhau Cháu đi sang sông

Nước sông cuồn cuộn không biết thoát khỏi hay không

Bà bá bà thím ở nhà trước phải son Cháu đi sông đợt này không biết thế nào Lại bơi xuống thuyền nước

Bảo vợ trông đứa trẻ sơ sinh Nếu anh rơi xuống nước Bảo người ta lấy thuyền đi tìm Mang xác về phơi ở đống cát khô Lấy về làm củi xôi cơm

…

Nhìn chung các chương, đoạn trong Then cố định nhưng tùy từng nơi mà lời Then được thêm bớt dài ngắn khác nhau Do vậy, Then có nhiều dị bản Giọng hát ở mỗi vùng lại chịu hưởng của các làn điệu dân ca khác nhau nên

âm điệu, cung bậc cũng khác nhau

1.5.2 Trang phục trong hát Then

Trang phục của thầy Then Bụt là quần áo dài, nữ mặc váy đều là màu chàm đen, dùng một chiếc khăn màu vàng hay màu đỏ vắt chéo trước ngực từ phải sang trái Hiện nay do vải vóc được bày bán nhiều trên thị trường nên các thầy Then thường mua vải thổ cẩm của Trung Quốc về may mặc khi hành lễ trông thầy đẹp hơn Nếu là ông then Bụt thì đầu đội khăn đen hay đội mũ dạ đen Thầy Then tính thì dùng khăn vải đỏ

1.6 NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA THEN TÀY

Bản thân Then và nghi lễ Then đã bao hàm giá trị văn hóa của tộc người Tày, thể hiện tính đa dạng văn hóa ở từng đoạn Then: mỗi đoạn hát đều

có hoạt cảnh, có không gian, có rừng, con vật và có cả người Thầy Then chính là người hát diễn xướng bằng lời hát được đệm nhạc bởi tiếng đàn tính

ấm áp và tiếng chông nhạc như hòa quyện tạo thành một thứ âm thanh độc đáo, lời hát giống như một cau chuyện kể về một cuộc hành trình của con người lên rừng, lên suối, lên mường trời,…Bằng công việc của mình những Thầy Then đã góp phần quan trọng vào việc phổ biến và lưu truyền nghệ thuật biểu diễn Then từ đời này sang đời khác

1.6.1 Giá trị vật chất

Để tổ chức một nghi lễ Then cần có các lễ vật và vật dụng cần thiết

như trang phục của thầy Then, thầy Tào, người dân tham gia lễ hội Mỗi loại hình nghi lễ Then có những lễ vật khác nhau, tùy theo tính chất của lễ Then gồm gà, vịt, lợn, rượu, gạo…Các vật dụng phục vụ cho nghi lễ hát Then là : quả còn, đàn tính tẩu, chuông nhạc, kiếm của thầy Tào, trang phục của thầy

Then, khăn vàng, khăn đỏ, đồng xu âm dương…Nếu là lễ gọi hồn, vía cho người ốm thì thầy Then yêu cầu lấy một chiếc áo mặc của người ốm bày trong mâm lễ trước mặt để gọi hồn, vía về ở trên áo, khi đó người ốm mới khỏe mạnh bình thường Nếu là lễ giải hạn cho người ốm, dụng cụ hành lễ của thầy Then gồm có: bộ trang phục áo dài, đầu đội khăn, đeo dao ở hông, một túi chéo đeo bên trong để đựng quạt và 2 đồng xu âm dương Nếu là Then cấp sắc thì thầy Tào phải đem theo 2 con dao của thầy, đôi đồng xu âm dương, khăn đỏ…Gia đình chủ Then phải chuẩn bị một tấm khăn thổ cẩm thêu hoa

văn hình con rồng, con thuồng luồng để sử dụng trong quá trình hành lễ

1.6.2 Giá trị tinh thần

Việc tổ chức các nghi lễ Then của người Tày nhằm đáp ứng nhu cầu về mặt tinh thần Trước đây, người Tày cũng như nhiều dân tộc ở vùng cao khác, khi có bệnh, ốm đau…uống thuốc nam điều trị mãi mà không khỏi đã sáng tạo ra Then nghi lễ để cúng chữa bệnh, trấn an tinh thần cho người dân

Những lời khắp của thầy Then khi hát lên ăn nhập với tiếng đàn tính vừa mang tính động viên tinh thần cho người ốm vừa như dỗ dành các ma mà làm cho chính thầy Then cũng như các thành viên khác ngồi nghe hoặc xem đều cảm thấy như thật Ai cũng muốn mời thầy Then đến để tổ chức lễ giải hạn, cầu an, đón hồn, đón vía…Như vậy, chỉ có một thầy và tiếng đàn, lời hát của thầy đã làm lay động trái tim biết bao con người, nó làm hài lòng người

ốm Sau khi người ốm và những người xung quanh nghe xong từng đoạn, từng khúc của bài khắp Then tinh thần thấy phấn chấn, khỏe mạnh hẳn ra Đó chính là liệu pháp chữa bệnh tinh thần được cộng đồng người Tày ưa chuộng,

do đó họ thường xuyên tổ chức các nghi lễ Then

Vốn dĩ người Tày là cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, cư trú ở vùng thấp, vùng lòng chảo, họ rất ưa thích ca hát, điệu múa và các trò diễn, trò chơi dân gian…thông qua việc tổ chức các nghi lễ Then, trong đó các nghi lễ mang

tính chất cầu khấn, thỉnh cầu thần linh giúp đỡ các thầy Then hoàn thành tốt công việc hành lễ Đồng thời các trò chơi, trò diễn và các lời Then cổ đã mê hoặc lòng người

Do vậy, khi biết tin gia đình nào tổ chức làm Then (dù to hay nhỏ) thì người ta vẫn đến xem từ đầu đến cuối buổi lễ Chính các giá trị về mặt tinh thần đó đã đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng chính đáng trong cộng đồng người Tày

Then Tày còn mang tính giáo dục rèn, luyện ý chí quyết tâm, vượt khó khăn, “uy vũ bất năng khuất, phi quý bất năng di, bần tiện bất năng giao, tửu sắc không này”

Chẳng hạn: Đoạn hát lên núi Khau Khảnh, Khau Cái như sau:

Núi Khau Khảnh Khau Cái Ngựa họ (Then) thấy núi dốc sợ lắm Ngựa họ thấy núi và rừng khiếp sợ Ngựa thấy Khau Khảnh nhưng vẫn phóng nhanh Con lừa thấy Khau Cái núi dốc

Rừng già rậm nó leo lên Ngựa tớ có quạt, sương gió bay đi Con lừa có quạt vằn, quạt mây, quạt gió Con ngựa, lừa mới chèo lên mạnh

… Đoạn đến cửa trời: Thầy Then tiếp tục khắp Then Quân của ông Then qua cửa trời

Quân của ông Then đông như ông kiến đi nấp nấp Quân của ông Then qua cửa trời

Cả tai điếc hết, quân Then đi dồn dập Phần đi sau không đếm

Phần đi trước không biết bao nhiêu vạn quan binh Rơi xuống đến chợ Tam Quang

Đến hang chợ phố Chợi chí có nhiều thứ Tam Quang có nhiều của Chợ này bán dao con nhỏ, gọt vỏ cau Chợ này bán con dao nhỏ, cậy nắp vôi Cửa miệng sang chợ khác, chợ bán vải Đàn ông vào lò sắc quên cơm

Không muốn về ăn cơm nữa Đàn bà đi nhà bên ngoại quên cả con Xuống chợ bán nón để che mưa, che nắng

Cô này không phải long gà, lông lợn Ông Then đi lấy tiền chuộc vía con gái của nó Then anh lấy tiền bạc trắng, lạng hào

Then quan tự lấy tiền chuộc với em gái của nó Khất từ nay về trước thì không nói nữa

Từ nay về sau cho nó yên ổn

(Đi đến cửa cầu) Đường cái đông người họ đi về Đường cái rậm bên bắc bên phương Đường cái rậm rừng to

Đường cái rậm cỏ rừng núi đá Đường cái họ đi lại không được Chặt cây vào bắc cầu

Chặt cây dâu kê làm giàn

Kê xong con ngựa con rồng không vướng cạnh Trạng (voi) đi cũng không vướng lưng

…

Thông qua các đoạn, bài hát Then ta thấy sự đa dạng và sự sáng tạo văn hóa của người dân (chủ yếu là các thầy Then) Sự sáng tạo ấy được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, đó cũng là những sản phẩm văn hóa tinh thần đáp ứng nhu cầu văn nghệ và nhu cầu giải trí của người Tày

* Tiểu kết chương 1

Hát Then là loại hình nghệ thuật có từ ngàn xưa của người Tày Then là

trời, là tiên, là những khúc hát thờ cúng hay là tên gọi các hình thức dân ca

của người Tày Hát Then ra đời, phát triển và được cộng đồng người Tày lưu giữ, bảo tồn cho đến ngày nay Then chính là cầu nối giữa con người với thần linh, người Tày tìm đến Then với mục đích cầu mong, cầu tự, chữa bệnh, xua đuổi vận xui cho tai qua nạn khỏi, cho con cháu đầy nhà…hay đơn giản chỉ để giải trí, sinh hoạt văn hóa giữa các làng bản Hát Then không thể tách rời các nhạc cụ như đàn tính, chùm xóc nhạc, có thể nói các loại nhạc cụ này góp phần làm nên nét đặc trưng của hát Then Lời Then là những áng thơ hay, mang đậm yếu tố trữ tình Vậy nên khi kết hợp với tiếng đàn, tiếng nhạc tạo nên những âm thanh mượt mà giúp người ốm khỏi bệnh, người già phấn chấn

tinh thần, là liệu pháp chữa bệnh bằng tinh thần của người Tày từ xa xưa Có thể nói hát Then giữ một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người Tày nói chung và người Tày ở hai xã Vĩnh Yên và Nghĩa Đô, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai nói riêng