Tổng hợp câu hỏi và đáp án triết học cao học

Lênin đã đưa ra định nghĩa về giai cấp: “Người tagọi giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sảnxuất xã hội nhất định trong lịch sử,

Trang 1

Câu 1 Trình bày khái quát triết học Ấn Độ cổ đại; qua đó, chứng minh rằng nó là sản phẩm tinh thần củađời sống hiện thực xã hội đó (STT: 38)

Ấn Độ là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại Triết học Ấn Độ là sự phản ánh xã hội

Ấn Độ cổ đại – xã hội rất coi trọng và đề cao tôn giáo, một xã hội rất mê triết lý với những đặc điểm sau:

- Do chịu ảnh hưởng bởi tinhsadsfSA thần Vêđa mà Triết học Ấn độ Cổ Đại không thể phần chia rõràng thành chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, phép biện chứng và phép siêu hình, mà chủ yếu chiathành hệ thống chính thống và hệ thống không chính thống Trong các trường phái triết học cụ thể luôn có

sự đan xen giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, giữa phép biện chứng và phép siêu hình vớinhau, song xu hướng chung là biến đổi từ vô thần đến hữu thần, từ ít nhiều duy vật đến duy tâm hay nhịnguyên Các trường phái triết học thường kế tục mà không gạt bỏ trường phái triết học trước đó

- Do chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các tư tưởng tôn giáo mà triết học Ấn Độ cổ đại thường là một bộphận lý luận quan trọng tạo nên nộ dung giáo lý của các tôn giáo lớn Tuy nhiên, tôn giáo của Ấn Độ có

xu hướng hướng nội đi sâu tìm hiểu đời sống tâm linh, tinh thần để phát hiện ra sức mạnh của linh hồn cánhân con người Vì vậy, triết học Ấn Độ cổ - Trung đại mang nặng tính chất duy tâm chủ quan và thần bí

- Triết học Ấn Độ Cổ - Trung Đại đã đặt ra và giải quyết rất nhiều vấn đề Khi bàn đến vấn đề bản thểluận, các trường phái xoay quanh vấn đề “tính không”, đem đối lập “không” và “có”, quy cái “có” về cái

“không” thể hiện một trình độ tư duy trừu tượng cao Song, vấn đề quan tâm nhiều nhất lại là vấn đềthuộc về lĩnh vực nhân sinh (bản chất, ý nghĩa của đời sống, nguồn gốc nỗi khổ của con người) dưới góc

độ tôn giáo với xu hướng “hướng nội” nhằn tìm kiếm phương tiện, con đường, cách thức giải thoát chúngsinh ra khỏi điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội khắc nghiệt

- Triết học Ấn Độ vừa mang tính thống nhất, vừa mang tính đa dạng Thống nhất ở chỗ dù trực tiếphay gián tiếp nó đều bị chi phối bởi quan niệm đồng nhất thể của Upanishad; hầu hết các trường phái đềuhướng đến giải thoát; một số nguyên lý chung có ở nhiều trường phái Đa dạng ở chỗ triết học Ấn Độ chiathành nhiều khuynh hướng, nhiều nhánh nhỏ; trừ chủ nghĩa duy vật, mỗi trường phái là những con đườngkhác nhau để đi đến giải thoát; nhiều vấn đề khác nhau được đặt ra ở những trường phái khác nhau

Trong thời kỳ này toàn bộ hệ thống triết học Ấn Độ được chia thành 9 trường phái:

• Sáu trường phái “chính thống” là:

+Vedanta: xuất hiện vào thế kỷ II TCN đưa ra các kiến giải siêu hình và duy tâm về nguyên nhân hìnhthành thế giới (vũ trụ và vạn vật)

+ Samkhya: xuất hiện vào những năm 350-250 TCN Lý luận cơ bản của phái này là học thuyết duyvật về bản nguyên của thế giới

+ Yoga: xuất hiện vào thế kỷ thứ II TCN Tư tưởng triết học cốt lõi của phái này là sự thừa nhậnnguyên lý hợp nhất của vũ trụ nơi mỗi cá thể và thông qua các phương pháp yoga mà mỗi cá thể có thểtập luyện để khai thác được sức mạnh của vũ trụ tiềm ẩn trong mình để làm chủ mình, tiến tới làm chủmôi trường, và sau cùng, vươn tới sự giải thoát

+ Mimansa: xuất hiện vào thế kỷ thứ II TCN Mimansa đưa ra các ý kiến nhằm biện hộ, củng cố vàtuyên truyền cho các nghi thức được đề cập đến trong Vêđa nói chung, trong giáo lý đạo Bàlamôn-Hinđunói riêng

Trang 2

+ Vaisesika: xuất hiện vào thế kỷ II TCN Nội dung tư tưởng của phái này và phái Nyaya có nhiềuđiểm giống nhau Tư tưởng chủ đạo của phái này tập trung trong nguyên tử luận, logic học và nhận thứcluận.

+ Nyaya: xuất hiện vào thế kỷ III TCN Lý luận cơ bản của phái này bao gồm 3 bộ phận là nguyên tửluận, logic học và nhận thức luận

• Ba trường phái “không chính thống” là:

+ Lokayata: trường phái triết học vô thần, duy vật, chủ trương khoái lạc duy nhất ở Ấn Độ

+ Jaina: xuất hiện vào khoảng thế kỷ V TCN Tư tưởng triết học cơ bản của phái này là thuyết về sựtương đối, cố dung hòa quan niệm về thực thể bất biến với quan niệm vô thường

+ Buddha (Phật giáo): xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ V TCN Kinh điển của Phạt giáo chia thànhTam tạng (Kinh, Luật, Luận) Tam tạng lại được chia làm 2 loại là Đại thừa và Tiểu thừa Tư tưởng triếthọc cơ bản của Phật giáo nguyên thủy chủ yếu nói về thế giới quan và nhân sinh quan của Phật thích ca-triết lý về cái khổ và con đường diệt khổ

Những đặc điểm cơ bản trên của triết học Ấn Độ là do điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Ấn Độ

cổ đại quy định Do các điều kiện tự nhiên, về con người, về xã hội, về kinh tế, chính trị, văn hóa và tôngiáo, tâm linh, nền triết học Ấn Độ đã trải qua nhiều bước thăng trầm, tạo nên nét đặc sắc mang bản chấtrất Ấn Độ, rất phương Đông Triết học Ấn Độ ra đời và phát cũng như các nền triết học khác đều dựa trênnhững cơ sở nhất định, nó là sản phẩm tinh thần của đời sống hiện thực xã hội:

- Sự phát triển của triết học Ấn Độ là sự đấu tranh giữa các trường phái và suy cho cùng nó phản ánhnhu cầu của đời sống xã hội trong đó tôn giáo là trung tâm điểm Mặt khác, sự phát triển của triết học Ấn

Độ chủ yếu đi theo hướng tuần tự thay đổi về lượng, tức những nguyên lý nền tảng đã được đặt ra từ thời

cổ xưa, về sau chỉ phát triển, bổ sung, hoàn thiện

- Biện chứng trong triết học Ấn Độ mang tính chất ngây thơ, duy tâm; sự phát triển đi theo vòng tròn,tuần hoàn Điều này do công xã nông thôn biệt lập, khép kín ở Ấn Độ quy định Khác với triết học TrungQuốc, tư duy trong triết học Ấn Độ không trọng cái cụ thể, hữu hạn; họ muốn vượt cái này để đi đến cáituyệt đối Sự tồn tại dai dẳng của công xã nông thôn và chế độ quốc hữu hóa ruộng đất là hai đặc điểmlớn nhất, chi phối và ảnh hưởng tới toàn bộ các mặt lịch sử của Ấn Độ, nhất là ảnh hưởng đến sự phát củavăn hóa và triết học Trên cơ sở “phương thức sản xuất châu Á”, xã hội Ấn Độ được kết cấuvới ba nhóm

cơ bản: nhóm (thực chất là quan hệ gia đình, dòng họ), cộng đồng tự trị làng – xã và bang (tiểu quốc) vớichế độ đẳng cấp ngặt nghèo Xét trong điều kiện tồn tại xã hội như vậy thì triết học của Ấn Độ gắn chặtvới vấn đề tôn giáo và tâm linh cũng là yếu tố khách quan

- Quan hệ đẳng cấp ở Ấn Độ đã đã làm cho kết cấu xã hội - giai cấp thêm phức tạp Theo kinh điểnBàlamôn và Bộ luật Manu của Ấn Độ, trong xã hội có bốn đặc cấp lớn: Tăng lữ; các đạo sỹ (Brahman);quý tộc; vương công, tướng sĩ, võ sư (Ksatriya); tự do: thương nhân, điền chủ, thường dân (Vaisya); nô lệ

và tiện dân (Ksudra) Ngoài ra còn có hạng “cùng đinh” được coi là ngoài lề xã hội (Paria).Sự phân biệt

về đẳng cấp, chủng tộc, dòng dõi, tôn giáo, nghề nghiệp tạo ra những xung đột ngấm ngầm trong xã hộinhưng bị kiềm giữ bởi sức mạnh vật chất và tinh thần của nhà nước - tôn giáo

- Điều kiện địa lý của môi trường của Ấn Độ rất đa dạng, phức tạp như núi non hiểm trở, sa mạc khôcằn, thời tiết, khí hậu khắc nghiệt, hạn hán liên miên; thêm vào đó, chiến tranh liên tục xảy ra đã làm cho

Trang 3

dân cư và các bộ tộc ở Ấn Độ bị phân hóa hết sức phức tạp Đây là những yếu tố tác động, ảnh hưởng trựctiếp đến đời sống, tâm tư, tình cảm của người dân Ấn Độ; điều đó đã buộc họ phải tìm đến, cầu xin cáclực lượng siêu nhiên, bên ngoài là Thượng đế cứu giúp Các vấn đề tôn giáo, tâm linh nảy sinh, tồn tại vàphát triển trên mảnh đất hiện thực này.

- Triết học Ấn Độ không chỉ nảy sinh từ những cơ sở nêu trên mà còn gắn với các thành tựu của khoahọc, kỹ thuật và văn hóa của Ấn Độ Các biến động lớn các điều kiện về tự nhiên, về con người, về xãhội, về kinh tế, chính trị, văn hóa và tôn giáo, tâm linh làm xuất hiện các trường phái trong hai hệ thốngtriết học nêu trên

Câu 23: Anh / Chị hãy giải thích câu nói của V.I.Lênin: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng làhọc thuyết về sự thống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép chứng, nhưngđiều đó đòi hỏi phải có những sự giải thích và sự phát triển thêm” (STT: 14)

- Với tính cách là một học thuyết triết học, PBCDV được xây dựng dựa trên 2 nguyên lý cơ bản: NL

về mối liên hệ phổ biến và NL về sự phát triển

- NL về mối liên hệ phổ biến: Khi khái quát từ những biểu hiện cụ thể của MLH xảy ra trong các lĩnhvực khác nhau của thế giới, NL về mối liên hệ phổ biến có nội dung như sau:

+ Mọi sự vật, hiện tượng, quá trình trong thế giới đều tồn tại trong muôn vàn MLH ràngbuộc qua lại lẫn nhau

+ Trong muôn vàn MLH chi phối sự tồn tại của SV, HT, QT trong thế giới có MLH phổbiến MLH phổ biến tồn tại khách quan – phổ biến, nó chi phối một cách tổng quát sự VĐ và PT của mọi

SV, HT, QT trong thế giới

- NL về sự phát triển: Khi khái quát từ những biểu hiện cụ thể của sự phát triển xảy ra trong các lĩnhvực khác nhau của thế giới, NL về sự phát triển có nội dung như sau:

+ Mọi SV, HT trong thế giới đều không ngừng VĐ và PT

+ PT mang tính khách quan – phổ biến, là khuynh hướng vận động tổng hợp tiến lên từ thấpđến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện của một hệ thống vật chất do việcgiải quyết mâu thuẫn, thực hiện bước nhảy về chất gây ra và hướng theo xu thế phủ định của phủ định

* Quy luật: là những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất nhiên, chung, lặp lại giữa các sự vật, hiệntượng và chi phối sự vận động, phát triển của chúng PBCDV gồm 3 quy luật cơ bản sau:

1 – QL thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập:

- Mặt đối lập: SV là một tập hợp các yếu tố (thuộc tính) tương tác với nhau và với môi trường Kết quảcủa sự tương tác này là các yếu tố tạo nên bản thân SV có một sự biến đổi nhất định, trong đó có một vàiyếu tố biến đổi trái ngược nhau Những yếu tố trái ngược nhau (bên cạnh những yếu tố giống hay khácnhau) tạo nên cơ sở của các mặt đối lập trong SV MĐL tồn tại k.quan và phổ biến

Trang 4

- Thống nhất của các mặt đối lập là các MĐL kg tách rời nhau tức MĐL này lấy MĐL kia làm điềukiện, tiền đề cho sự tồn tại của mình; là các MĐL đồng nhất nhau tức trong chúng chứa những yếu tốgiống nhau cho phép chúng đồng tồn tại trong SV; là các MĐL tác động ngang nhau, tức sự thay đổitrong MĐL này tất yếu sẽ kéo theo sự thay đổi trong MĐL kia, và ngược lại.

- Đấu tranh của các MĐL: Dù tồn tại trong sự thống nhất, song các MĐL luôn đấu tranh vớinhau, tức chúng luôn tác động qua lại theo xu hướng bài trừ, phủ định hay loại bỏ lẫn nhau Hình thức vàmức độ đấu tranh của các MĐL rất đa dạng, trong đó thủ tiêu lẫn nhau là một hình thức đặc biệt của cácMĐL

- Mâu thuẫn BC, tức sự thống nhất và đấu tranh của các MĐL, tồn tại k.quan phổ biến và đadạng (MT bên trong – MT bên ngoài; MT cơ bản – MT kg cơ bản; MT chủ yếu – MT thứ yếu; MT trong

tự nhiên – MT trong xã hội – MT trong tư duy) Sự tác động lên bản thân sự vật là nguồn gốc, động lựccủa mọi sự vận động, phát triển xảy ra trong thế giới

- Chuyển hóa của các MĐL (giải quyết MTBC): sự thống nhất mang tính tương đối gắn liềnvới sự ổn định của SV; sự đấu tranh mang tính tuyệt đối gắn liền với sự VĐ, thay đổi của SV MTBC pháttriển tương ứng với quá trình thống nhất các MĐL chuyển từ mức độ trừu tượng sang cụ thể; còn sự đấutranh các MĐL chuyển từ mức bình lặng sang quyết liệt từ đó làm xuất hiện các khả năng chuyển hóa củacác MĐL Khi đk k.quan hội đủ, một trong khả năng đó biến thành hiện thực, các MĐL tự thực hiện quátrình chuyển hóa MTBC sẽ được giải quyết khi các MĐL tự phủ định chính mình để biến thành cái khác.Với hai phương thức chuyển hóa như sau: MĐL này chuyển hóa thành MĐL kia ở trình độ mới và cả haiMĐL cùng chuyển hóa thành một cái thứ 3 nào đó

- Nd quy luật: Các MTBC khác nhau tác động kg giống nhau đến quá trình vận động vàphát triển của sự vật Mỗi MTBC đều trải qua các giai đoạn từ sinh thành (sự xuất hiện của các MĐL)sanh hiện hữu (sự thống nhất và đấu tranh của các MĐL), rồi giải quyết (sự chuyển hóa của các MĐL).MTBC được giải quyết, cái cũ mất đi cái mới ra đời với những MTBC mới hay thay đổi vai trò tác độngcủa MTBC cũ MTBC là nguồn gốc của mọi sự vận động và phát triển Do đó, VĐ và PT trong thế giớivật chất là tự bản thân nó

-> Phép biện chứng đòi hỏi xem xét sự thống nhất của các mặt đối lập một cách cụ thể, xem xét nhữngmối quan hệ cụ thể Đây cũng là bản chất của sự đồng nhất mang tính biện chứng, sự đồng nhất có chứađựng các yếu tố khác biệt

-> Nhấn mạnh tính chất quan trọng của sự thống nhất của các mặt đối lập, V.I.Lênin đưa ramột định nghĩa nữa về phép biện chứng: “Có thể định nghĩa vắn tắt phép biện chứng là học thuyết về sựthống nhất của các mặt đối lập Như thế là nắm được hạt nhân của phép biện chứng, nhưng điều đó đòihỏi phải có những sự giải thích và một sự phát triển thêm” Phép biện chứng là sự phát triển của nó, cácmặt đối lập và mâu thuẫn - hạt nhân của phép biện chứng

2 – QL chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại: Mọi SVđều được đặc trưng bằng sự thống nhất giữa lượng và chất SV bắt đầu bằng sự thay đổi về lượng mộtcách liên tục hay tiệm tiến); nếu lượng chỉ thay đổi trong độ; chưa vượt quá điểm nút thì chất kg thay đổicăn bản; khi lượng thay đổi vượt qua độ, quá điểm nút thì chất sẽ thay đổi căn bản, bước nhảy nhất định

sẽ xảy ra Bước nhảy làm cho chất thay một cách gián đoạn hay đột biến; chất cũ mất đi chất mới ra đời

Trang 5

Chất mới gây ra sự thay đổi về lượng Sự thay đổi về lượng gây ra sự thay đổi về chất và sự thay đổi vềchất gây ra sự thay đổi về lượng là phương thức VĐ, PT của SV trong thế giới.

3 – QL phủ định của phủ định: Mọi SV đều liên hệ lẫn nhau và luôn vận động phát triển Phát triển làmột chuỗi các lần phủ định BC có gắn liền với việc giải quyết mâu thuẫn và thực hiện bước nhảy về chấtxảy ra bên trong SV PĐBC man tính k.quan – nội tại, kế thừa – tiến lên Qua một số lần PĐBC xuất hiện

PĐ của PĐ, xác lập cái cũ ở một trình độ cao hơn PĐ của PĐ vạch ra khuynh hướng phát triển xoắn ốctiến lên của mọi SV trong thế giới

* Ngoài những nguyên lý và QL, PBC còn có sáu cặp phạm trù: cái riêng và các chung, nguyên nhân

và kết quả, tất nhiên và ngẫu nhiên, nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng, khả năng và hiện thực Tóm lại, PBC DV là hệ thống các quan điểm của con người về thế giới, là hệ thống cácphương pháp nhận thức và cải tạo thế giới, là hệ thống các giá trị để con người đánh giá và điều chỉnh cáchành vi trong hoạt động của mình

37 Định nghĩa về giai cấp của Lênin và ý nghĩa phương pháp luận của định nghĩa (STT: 16)

C Mác đã từng xác nhận, tình trạng phân chia xã hội thành các giai cấp không phải do ông phát hiện

mà do nhiều nhà sử học tư sản như Chie, Ghidô, Minhê phát hiện ra Hai phát minh của C Mác: Chủnghĩa duy vật lịch sử và học thuyết về giá trị thặng dư là cơ sở lý luận khoa học, làm sáng tỏ bản chất củaquan hệ giai cấp

Năm 1919, trong tác phẩm sáng kiến vĩ đại, V.I Lênin đã đưa ra định nghĩa về giai cấp: “Người tagọi giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sảnxuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ nàyđược pháp luật quy định và thừa nhận), đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức laođộng xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít hoặc nhiều mà

họ được hưởng Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tậpđoàn khác, do chỗ các tập đoàn đó có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế xã hội nhất định”

Từ định nghĩa giai cấp của V.I Lênin có thể rút ra những đặc trưng cơ bản về quan hệ giai cấp:

- Giai cấp là những tập đoàn người có địa vị khác nhau trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định.Giai cấp không phải là phạm trù xã hội thông thường mà là phạm trù kinh tế- xã hội có tính lịch sử Giaicấp không phải là sản phẩm của sản xuất nói chung mà là sản phẩm của những hệ thống sản xuất xã hộinhất định trong lịch sử Mỗi hệ thống giai cấp tương ứng với một hệ thống sản xuất xã hội, về bản chất làthể thống nhất của các mặt đối lập Do đó không thể hiểu được đặc trưng của từng giai cấp cụ thể nếukhông đặt nó trong hệ thống, tức là trong mối quan hệ với giai cấp đối lập với nó Nói đến giai cấp là nói

Trang 6

đến sự khác nhau giữa các tập đoàn người về địa vị trong một hệ thống kinh tế- xã hội nhất định Trong

hệ thống kinh tế xã hội đó, tập đoàn người này là tập đoàn thống trị, tập đoàn người kia là tập đoàn bị trị

Đó là các giai cấp Đây là đặc trưng chung nhất

- Các giai cấp có quan hệ khác nhau về quan hệ đối với tư liệu sản xuất

Đây là sự khác nhau cơ bản nhất và cũng là đặc trưng cơ bản nhất Giai cấp chủ nô, địa chủ phong kiến,

tư bản là những tập đoàn giữ địa vị thống trị trong hệ thống kinh tế xã hội mà họ là đại biểu, do các tậpđoàn này chiếm hữu tư liệu sản xuất xã hội để chi phối lao động của các tập đoàn người khác, không có tưliệu hoặc có ít tư liệu sản xuất Những tập đoàn người bị mất tư liệu sản xuất: nô lệ, nông nô, vô sản buộcphải phụ thuộc vào các tập đoàn thống trị

- Các giai cấp khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội, tổ chức quản lý sản xuất

Tập đoàn người nào (giai cấp) chiếm hữu tư liệu sản xuất đương nhiên giữ vai trò lãnh đạo, chỉ huy hoạtđộng sản xuất và lưu thông trên quy mô toàn xã hội cũng như từng đơn vị kinh tế

- Các giai cấp khác nhau về phương thức và qui mô thu nhập của cải xã hội

Giai cấp nào chiếm hữu tư liệu sản xuất, tổ chức và lãnh đạo sản xuất, tập đoàn đó có đủ điều kiện để thựchiện mục đích là chiếm đoạt lao động thặng dư của các giai cấp lao động Trong xã hội nô lệ, giai cấp nô

lệ phải sống như súc vật Trong xã hội phong kiến giai cấp nông nô chỉ được hưởng 20% của cải do mìnhlàm ra 80% phải cống nộp cho địa chủ và nhà nước phong kiến Trong xã hội tư bản giai cấp công nhân

và tầng lớp trí thức làm thuê nhận được một phần sản phẩm lao động của mình dưới hình thức tiền lương

Đó là tiền bán sức lao động Ngày nay đã có nhà tư bản sở hữu tài sản với giá trị trên 50 tỷ USD, và sẽ

100 tỷ và nhiều trăm tỷ USD Nghĩa là sự bất bình đẳng trong xã hội tư bản tiếp tục gia tăng

Trong các chế độ xã hội có giai cấp đối kháng ngoài hai giai cấp cơ bản - đối kháng còn có những giaicấp, tầng lớp xã hội trung gian

Trong cơ cấu giai cấp- xã hội ở nước ta hiện nay, ngoài các giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp tríthức và các tầng lớp nhân dân lao động còn có tầng lớp tư sản; tầng lớp này có điều kiện phát triển trongnền kinh tế thị trường Vì kinh tế tư bản tư nhân là một bộ phận không thể thiếu trong nền kinh tế nhiềuthành phần, tầng lớp tư sản có vai trò tích cực vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.Đương nhiên có mâu thuẫn về lợi ích giữa những người lao động làm thuê với tầng lớp tư sản Trongđiều kiện của thời kỳ quá độ ở nước ta hiện nay, các loại mâu thuẫn trên được coi là mâu thuẫn trong nội

bộ nhân dân

Trang 7

Ý nghĩa phương pháp luận:

Lý luận về giai cấp của chủ nghĩa Mác-Lênin có ý nghĩa quan trọng về phương pháp luận Sự ra đời củagiai cấp làm cho sự phân hóa giàu – nghèo ngày càng trở nên rõ ràng, các giai cấp nhận thức rõ bản chấtcủa mình (giai cấp thống trị- giai cấp bị trị; quan hệ bóc lột- bị bóc lột; 2 giai cấp luôn đối lập nhau về lợiích), từ đó mâu thuẫn giai cấp ngày càng lớn, không thể có sự bình đẳng về địa vị và quyền lực cho cácgiai cấp Trong điều kiện xã hội có sự phân hóa giai cấp thì sự vận động của các mâu thuẫn trong phươngthức sản xuất biểu hiện ra là mâu thuẫn giữa các giai cấp trong đời sống chính trị xã hội Sự phân biệt giaicấp là tiền đề cho đấu tranh giai cấp trong xã hội Cuộc đấu tranh giữa các giai cấp cơ bản quyết định xuthế, tính chất của sự vận động xã hội

46 Tại sao trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam chúng ta tất yếu phải xây dựngnền tảng tinh thần của xã hội, những nội dung cơ bản của nền tảng tinh thần đó là gì?

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội: Vì nó được thấm nhuần trong mỗi con người và trong cả cộng đồng, được truyền lại, nối tiếp và phát huy qua các thế hệ, được vật chất hóa và khẳng định vững chắc trong cấu trúc chính trị - xã hội của dân tộc

Từ khi Đảng ta ra đời và trong suốt lịch sử lãnh đạo cách mạng nước ta, Đảng ta luôn coi văn hóa là một bộ phận quan trọng của sự nghiệp cách mạng Quan điểm này được đề cập trong Cương lĩnh,

đường lối, chiến lược của Đảng và đã được Nghị quyết Hội nghị TW 5 Khóa VIII khẳng định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đầy sự phát triển KT-XH

Khái niệm, bản chất của văn hóa :

Thuật ngữ “văn hóa” xuất hiện từ lâu đời trong ngôn ngữ nhân loại và cho đến nay văn hóa là

một trong những khái niệm phức tạp và khó xác định Song, có thể định nghĩa văn hóa như sau: văn hóa là hoạt động tinh thần nhằm phát huy những năng lực bẩm sinh và bản chất của con người

để sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần dựa trên các chuẩn mực : chân, thiện, mỹ nhằm duy trì sự tồn tài và phát triển của cá nhân và cộng đồng xã hội Văn hóa cũng là hoạt động nhằm tạo ra những giá trị những chuẩn mực xã hội, là môi trường thứ 2, cái nôi nuôi dưỡng sự hình thành nhân cách con người Theo định nghĩa của Tổng thư ký UNESCO thì văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo của các cá nhân và các cộng đồng trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các

truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc.

Trang 8

Hoạt động văn hóa là hoạt động sản xuất ra các giá trị vật chất và giá trị tinh thần nhằm giáodục con người khát vọng hướng tới cái chân, cái thiện, cái mỹ và khả năng sáng tạo ra chân, thiện,

mỹ trong đời sống Với ý nghĩa đó thì văn hóa có mặt trong tất cả các hoạt động của con người, dù

đó là hoạt động sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần, hay trong quan hệ giao tiếp, ứng xử xã hộitrong thái độ ứng xử với thiên nhiên

Văn hóa có 7 thuộc tính : một là văn hóa mang tính lịch sử, hai là văn hóa mang tính truyền thống do

những giá trị văn hóa được lưu giữ, phát triển và truyền bá qua các giai đoạn lịch sử từ thế hệ này sang

thế hệ khác, ba là văn hóa mang tính dân tộc thể hiện rõ ở bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa nói lên đặc điểm của một dân tộc, biểu hiện bản lĩnh, tâm hồn, cốt cách của 1 dân tộc, bốn là văn hóa mang tính giá trị (vật thể, phi vật thể, vật chất hoặc tinh thần), năm là văn hóa bao giờ mang tính nhân sinh, chỉ có con người mới sáng tạo văn hóa và hoàn thiện mình thông qua môi trường văn hóa, sáu là văn hóa mang tính phát sinh và bảy là trong xã hội có giai cấp, văn hóa bao giờ cũng mang tính giai cấp

- Văn hóa là động lực thúc đẩy phát triển: Văn hóa khơi dậy và phát huy mọi tiềm năng sáng tạo

của con người Trong thời đại ngày nay, việc phát huy tiềm năng sáng tạo của con người có tầm quantrọng đặt biệt, tiềm năng sáng tạo này nằm trong các yếu tố cấu thành văn hóa, nghĩa là trong sự hiểu biết,tâm hồn, đạo lý, lối sống, thị hiếu, trình độ thẫm mỹ của mỗi cá nhân và của cả cộng đồng Hàm lượng trítuệ, hàm lượng văn hóa trong các lĩnh vực của đời sống con người ngày càng cao thì khả năng phát triểnkinh tế - xã hội càng lớn Do vậy, đối với một nền kinh tế, muốn phát triển bền vững thì động lực khôngthể thiếu là phát triển văn hóa

Văn hóa là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử của dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộngđồng dân tộc Việt Nam vượt qua sóng gió và thác ghềnh để tồn tại và không ngừng phát triển Vì vậy,chúng ta chủ trương làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội để các giá trị vănhóa trở thành nến tảng tinh thần bền vững của xã hội, trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội

+ Nguồn lực nội sinh của sự phát triển của một dân tộc thấm sâu trong văn hóa Sự phát triển của mộtdân tộc phải vươn tới cái mới, tiếp nhận cái mới, tạo ra cái mới, nhưng lại không thể tách rời cội nguồn.Phát triển phải dựa trên cội nguồn, bằng cách phát huy cội nguồn Cội nguồn đó của mỗi quốc gia, dân tộc

Trang 9

+ Trong vấn đề bảo vệ môi trường vì sự phát triển bền vững, văn hóa giúp hạn chế lối sống chạy theoham muốn quá mức của đời sống “xã hội tiêu thụ”, dẫn đến chỗ cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễmmôi trường.

- Văn hóa là mục tiêu của sự phát triển: Văn hóa thể hiện trình dộ phát triển về ý thức, trí tuệ,

năng lực sán tạo của con người Với sự phát triển của văn hóa, bản chất nhân văn, nhân đạo của mỗi cánhân và cả cộng đồng được bồi dưỡng và phát huy, trở thành giá trị cao quý và chuẩn mực của toàn xãhội

+ Mục tiêu xây dựng một xã hội Việt Nam “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”chính là mục tiêu văn hóa

+ Thực tế cho thấy, mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển là vấn đề bức xúc của mỗi quốc gia Nhất làcác nước vốn trước đây là thuộc địa thì việc giải quyết vấn đề này lai có ý nghĩa hết sức quan trọng Tuynhiên, trong nhân thức và hành động, mục tiêu kinh tế thường lấn át mục tiêu văn hóa và được đặt ở vị trí

ưu tiên trong các kế hoạch, chương trình, chính sách phát triển

- Văn hóa có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng, phát huy nhân tố con người và xây dựng

xã hội mới.

Việc phát triển kinh tế - xã hội cần đến những nguồn lực khác nhau: tài nguyên thiên nhiện, vốn,… nhưngcác tài nguyên thiên nhiên này đều có hạn và có thể bị khai thác cạn kiệt Chỉ có tri thức con người mới lànguồn lực vô hạn, có khả năng tái sinh và tự sinh không bao giờ cãn kiệt các nguồn lực khác sẽ được sửdụng có hiệu quả khi nguồn lực co người có chất lượng cao

Câu 41: PHÂN TÍCH NHỮNG DẤU HIỆU NHẬN BIẾT CƠ BẢN CỦA NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

VỚI TƯ CÁCH LÀ GIÁ TRỊ PHỔ BIẾN (STT 54)

I/ Khái niệm nhà nước pháp quyền.

Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước đặc biệt mà ở đó có sự ngự trị cao nhấtcủa pháp luật, với nội dung thực hiện quyền lực của nhân dân

II/ Dấu hiệu nhận biết cơ bản của nhà nước pháp quyền.

1 Nhà nước pháp quyền là một hình thức tổ chức nhà nước mà ở đó có sự ngự trị tối cao của pháp luật.

Với hình thức tổ chức xã hội theo mô hình nhà nước pháp quyền thì pháp luật phải trở thành tiêuchuẩn và căn cứ căn bản nhất, cao nhất trong mọi hoạt động của bản thân nhà nước, các tổ chức xã hội vàmỗi công dân

Trang 10

Đây là dấu hiệu biểu nhất về phương diện pháp lý để xác định một nhà nước nào đó có phải là nhànước pháp quyền hay không và là nhà nước pháp quyền ở trình độ nào.

Tính pháp quyền của hình thức tổ chức nhà nước pháp quyền phải là cao nhất ngay cả đối với chủ thểquyền lực mặc dù chủ thể quyền lực đặt ra pháp luật

2 Nhà nước pháp quyền là hình thức tổ chức nhà nước mà ở đó quyền lực nhà nước thể hiện được lợi ích và ý chí của đại đa số nhân dân.

Dấu hiệu này cho thấy mỗi cá nhân trong xã hội được tổ chức theo hình thức nhà nước pháp quyềnđều có tư cách công dân và tư cách là cá nhân tự do Với tư cách công dân, mỗi cá nhân buộc phải cónghĩa vụ và quyền lợi theo quy định của luật pháp; với tư cách cá nhân tự do, mỗi cá nhân có quyền làmbất cứ điều gì mà pháp luật không cấm Pháp luật chỉ cấm những hành vi cá nhân và các tổ chức chính trị,

xã hội nào xâm hại tới lợi ích của các cá nhân và các tổ chức khác cũng như lợi ích của xã hội Như vậy,

nó mở rộng phạm vi hoạt động tự do sáng tạo của mỗi cá nhân, và mỗi tổ chức trong xã hội

3 Nhà nước pháp quyền là hình thức tổ chức nhà nước mà ở đó có sự đảm bảo thực tế mối quan

hệ hữu cơ về quyền và trách nhiệm giữa nhà nước và công dân.

Quyền của công dân thuộc về trách nhiệm của nhà nước và ngược lại, quyền của nhà nước thuộc vềtrách nhiệm của công dân Nhà nước phải chịu trách nhiệm trước mọi công dân về những vi phạm phápluật của mình, làm phương hại đến lợi ích của công dân, của các tổ chức trong xã hội Ngược lại, côngdân và các tổ chức trong xã hội phải thực hiện các nghĩa vụ và chịu trách nhiệm về những hành vi củamình theo quy định của pháp luật

44 Phân tích mối quan hệ giữa tâm lý xã hội và hệ tư tưởng, tại sao tâm lý xã hội và hệ tư tưởng

là hai giai đoạn thấp và cao của ý thức xã hội nhưng tâm lý xã hội lại không trực tiếp sinh ra hệ tư tưởng? (STT:16)

Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán của con người, của một bộ

phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của

họ và phản ánh đời sống đó.

Tâm lý xã hội có đặc điểm: phản ánh trực tiếp tồn tại xã hội, nhưng đó là trình độ phản ánh thấp, phản ánh tự phát tồn tại xã hội Tâm lý xã hội ghi lại những mặt bề ngoài của xã hội nên nó không vạch ra đầy đủ, rõ ràng, sâu sắc bản chất các mối quan hệ xã hội Những quan niệm của con người

Trang 11

ở trình độ tâm lý xã hội mang tính chất kinh nghiệm, yếu tố trí tuệ đan xen với yếu tố tình cảm chưa thể hiện về mặt lý luận Nó có vai trò quan trọng trong việc phát triển ý thức xã hội.

Hệ tư tưởng là trình độ cao của ý thức xã hội, hình thành khi con người nhận thức sâu sắc hơn về những điều kiện sinh hoạt vật chất của mình Hệ tư tưởng có khả năng đi sâu vào bản chất sự vật, vào các mối quan hệ xã hội.

Hệ tư tưởng là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo) là kết quả của sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội Hệ tư tưởng được hình thành một cách tự giác, nghĩa là nó được hình thành tự giác bởi các nhà khoa học và được truyền bá trong xã hội

Khi nghiên cứu về hệ tư tưởng cần có sự phân biệt hệ tư tưởng khoa học và hệ tư tưởng không khoa học Hệ tư tưởng khoa học phản ánh chính xác, khách quan các mối quan hệ vật chất của xã hội Còn hệ tư tưởng không khoa học tuy cũng phản ánh các mối quan hệ vật chất xã hội nhưng dưới một hình thức sai lầm, hư ảo, xuyên tạc khách quan.

Là một bộ phận của ý thức xã hội, hệ tư tưởng ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của khoa học Lịch sử các khoa học tự nhiên đã cho thấy tác động rất quan trọng của hệ tư tưởng, đặc biệt là vai trò của tư tưởng triết học trong quá trình khái quát tài liệu

Mối quan hệ giữa hệ tư tưởng và tâm lý xã hội.

Hệ tư tưởng và tâm lý xã hội tuy là hai trình độ, hai phương thức phản ánh khác nhau của ý thức

xã hội, nhưng chúng có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau Cả hai đều có nguồn gốc tự tồn tại

xã hội và phản ánh tồn tại xã hội Nhưng trong đó, tâm lý xã hội tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho sự hình thành, sự truyền bá, sự tiếp thu của con người đối với một hệ tư tưởng nhất định (tâm lý, tình cảm giai cấp là điều kiện thuận lợi cho các thành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp) Mối liên hệ giữa hệ tư tưởng (đặc biệt là tư tưởng khoa học, tiến bộ) với tâm lý

xã hội, với sự sinh động phong phú của đời sống thực tiễn sẽ giúp cho hệ tư tưởng bớt xơ cứng, giảm sai lầm.

Ngược lại, hệ tư tưởng, lý luận xã hội sẽ làm gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm lý xã hội Hệ tư tưởng khoa học sẽ thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theo hướng đúng đắn, lành mạnh Hệ tư tưởng phản khoa học sẽ kích thích những yếu tố tiêu cực của tâm lý xã hội phát triển.

Trang 12

Hệ tư tưởng không ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội, không là sự biểu hiện trực tiếp của tâm lý xã hội.

Bất kỳ tư tưởng nào khi phản ánh các mối quan hệ đương thời thì đồng thời cũng thừa kế các học thuyết xã hội, những tư tưởng và quan điểm đã tồn tại trước đó Thí dụ, tư tưởng tôn giáo ở thời

kỳ phong kiến thể hiện lợi ích của giai cấp phong kiến nhưng lại được bắt nguồn trực tiếp từ những tư tưởng duy tâm thời cổ đại và những tư tưởng đạo Cơ đốc thời kỳ đầu công nguyên Sự ra đời phát triển của tư tưởng triết học Mác, cũng không trực tiếp ra đời từ tâm lý xã hội của giai cấp công nhân lúc đó, mà là sự khái quát lý luận từ kinh nghiệm của cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội lúc đó, khái quát các tri thức của nhân loại, kế thừa trực tiếp từ các học thuyết triết học, kinh tế học chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học ở thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX…

Rõ ràng, hệ tư tưởng xã hội liên kết hữu cơ với tâm lý xã hội, nhưng nó không đơn giản là sự “cô đặc” tâm lý xã hội.

CÂU 48: Định nghĩa vể bản chất con người của C.Mác dùng để chỉ bản chất riêng từng cá nhân con người hay dùng để chỉ chung bản chất của cả giống loài người, tại sao?

Định nghĩa vể bản chất con người của C.Mác dùng để dùng để chỉ chung bản chất của cả giống loàingười

Quan điểm của Mác Lênin về bản chất con người:con người là một thực thể thống nhất giữa hai mặtsinh vật và xã hội Theo quan điểm duy vật, lịch sử tồn tại và phát triển của con người luôn chịu sự chiphối tác động bởi 3 loại qui luật sau: quy luật sinh học, quy luật tâm lý ý thức, quy luật xã hội

Trong “ Luận cương về Phơ-bách”, Mác đã khẳng định về bản chất con người: “Bản chất con ngườikhông phải là cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt , trong tính hiện thực của nó, bản chất conngười tổng hòa các mối quan hệ xã hội” Với định nghĩa này, Mác đã đưa ra phạm trù “con người thựctiễn” không phải là cái nhìn trừu tượng mà là cụ thể - cảm tính, được đặt vào trong hoạt động sản xuấtthực tiễn, xem xét trong mối quan hệ không tách rời với tự nhiên, xã hội Con người là một sinh vật, cũng

có nghĩa con người là một bộ phận của tự nhiên, gắn bó với quá trình hình thành và phát triển của tựnhiên Song đó là một thực thể tự nhiên luôn hoạt động và chứa đựng trong mình những khả năng to lớn

Trang 13

về sự phát triển Bản chất con người không phải là cái bất biến mà nó luôn được phát triển theo sự tiến bộcủa lịch sử Vì vậy, mỗi thời đại khác nhau sẽ có những mẫu người khác nhau.

Theo Mác thì con người là kết quả của lịch sử phát triển vật chất – giới tự nhiên Trong “Bản thảokinh tế - triết học” – 19844 C.Mác viết: “Con người là một sinh vật có “tính loài” giới tự nhiên là thân thể

vô cơ của con người… Vì con người là một bộ phận của giới tự nhiên” Con người muốn phát triển vàtham gia vào các hoạt động xã hội, trước hết phải tồn tại, phải được thỏa mãn các tiền đề về tự nhiên nhưmột cá thể sinh vật – xã hội

37.Định nghĩa về giai cấp của Lênin và ý nghĩa phương pháp luận của định nghĩa (STT:16 )

C Mác đã từng xác nhận, tình trạng phân chia xã hội thành các giai cấp không phải do ông phát hiện

mà do nhiều nhà sử học tư sản như Chie, Ghidô, Minhê phát hiện ra Hai phát minh của C Mác: Chủnghĩa duy vật lịch sử và học thuyết về giá trị thặng dư là cơ sở lý luận khoa học, làm sáng tỏ bản chất củaquan hệ giai cấp

Năm 1919, trong tác phẩm sáng kiến vĩ đại, V.I Lênin đã đưa ra định nghĩa về giai cấp: “Người tagọi giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau về địa vị của họ trong một hệ thống sảnxuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ nàyđược pháp luật quy định và thừa nhận), đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong tổ chức laođộng xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải xã hội ít hoặc nhiều mà

họ được hưởng Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tậpđoàn khác, do chỗ các tập đoàn đó có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế xã hội nhất định”

Từ định nghĩa giai cấp của V.I Lênin có thể rút ra những đặc trưng cơ bản về quan hệ giai cấp:

- Giai cấp là những tập đoàn người có địa vị khác nhau trong một hệ thống sản xuất xã hội nhấtđịnh

Giai cấp không phải là phạm trù xã hội thông thường mà là phạm trù kinh tế- xã hội có tính lịch sử Giaicấp không phải là sản phẩm của sản xuất nói chung màlà sản phẩm của những hệ thống sản xuất xã hộinhất định trong lịch sử Mỗi hệ thống giai cấp tương ứng với một hệ thống sản xuất xã hội, về bản chất làthể thống nhất của các mặt đối lập Do đó không thể hiểu được đặc trưng của từng giai cấp cụ thể nếukhông đặt nó trong hệ thống, tức là trong mối quan hệ với giai cấp đối lập với nó Nói đến giai cấp là nóiđến sự khác nhau giữa các tập đoàn người về địa vị trong một hệ thống kinh tế- xã hội nhất định Trong

Trang 14

hệ thống kinh tế xã hội đó, tập đoàn người này là tập đoàn thống trị, tập đoàn người kia là tập đoàn bị trị.