Khảo sát sự nghiệp phê bình văn học của Vương Trí Nhàn

Đề tài :Khảo sát sự nghiệp phê bình văn học của Vương Trí Nhàn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH

Lê Thị Thúy Hằng

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số : 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS NGUYỄN THỊ THANH XUÂN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2010

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin gửi lời tri ân chân thành nhất đến PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Xuân, người đã dành nhiều thời gian và tâm huyết, nhiệt tình hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này Qua quá trình làm việc với cô, tôi học được nhiều bài học về cách làm việc khoa học, cẩn thận, chính xác

Tiếp theo, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy cô giảng viên khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm TP.HCM, những người đã truyền đạt cho tôi kiến thức quý báu trong suốt quá trình học tập

Đồng thời tôi xin cám ơn phòng Khoa học công nghệ và Sau đại học trường Đại học Sư phạm TP.HCM đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khóa học

Đặc biệt tôi chân thành cảm ơn nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn, người đã sẵn lòng dành thời gian để trả lời những câu hỏi phỏng vấn của tôi

Tôi cũng xin cám ơn cơ quan công tác đã giúp đỡ tôi trong việc học tập

Lời cuối cùng tôi hết sức cám ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ tôi trong việc thực hiện luận văn

Trân trọng kính chào Tác giả luận văn

Lê Thị Thúy Hằng

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

1.1.Vai trò của phê bình trong đời sống văn học rất quan trọng Phê bình là “ý thức triết học”

(Biêlinski) của chính nền văn học Hoạt động phê bình thể hiện khả năng tự ý thức của đời sống văn học Đó là dấu hiệu trưởng thành của đời sống văn học và là điều kiện không thể thiếu của một nền

văn học hiện đại: “Phê bình trở thành người bạn đường thường xuyên của văn học và không thể

tưởng tượng được văn học mà lại thiếu phê bình” (Pospelov ) Trong đó nhà phê bình giữ một vị trí

to lớn Họ là một người đọc chuyên nghiệp có thể phát huy ảnh hưởng ngay cả trong quá trình sáng tác của nhà văn Khi giới thiệu, giải thích tác phẩm, chính nhà phê bình đã tiếp tục công việc của nhà văn, truyền bá tư tưởng cảm xúc của tác giả theo cách riêng Bằng cách đó, phê bình tác động lại sáng tác, gợi ý hay nêu vấn đề, kích thích sự tìm tòi của nghệ sĩ Qua phê bình văn học, nhà văn

có thể tự điều chỉnh mình trong lĩnh vực sáng tác

Phê bình văn học cũng có tiếng nói tác động đến sự phổ biến tác phẩm và thị hiếu của người đọc Nó giải thích, hướng dẫn để người đọc hiểu được cái hay, cái dở của tác phẩm, giúp họ hiểu đúng chiều sâu tư tưởng của tác phẩm Từ đó phê bình góp phần cải tạo hoặc nâng cao thị hiếu thẩm

mỹ của công chúng, đánh thức cảm xúc về cái đẹp và tinh thần sáng tạo nơi người đọc

1.2.Ở nước ta, cho dù nền văn học dân tộc vốn hình thành, phát triển từ sớm nhưng phê bình văn học với tư cách là một thể loại, một nghề chuyên môn thì lại ra đời khá muộn Mãi đấn những năm ba mươi, bốn mươi của thế kỉ XX, mới xuất hiện một số tác phẩm của một số nhà phê bình ,

nhà nghiên cứu chuyên nghiệp như “Phê bình và cảo luận” (1933) của Thiếu Sơn, “Thi nhân Việt

Nam” (1941) của Hoài Thanh- Hoài Chân, “Việt Nam văn học sử yếu” (1941) của Dương Quảng

Hàm, “Nhà văn hiện đại” (1942) của Vũ Ngọc Phan,… Từ năm 1945 đến nay, dù đội ngũ phê bình

đông đảo hơn nhưng lực lượng phê bình chuyên nghiệp rất ít ỏi, các nhà phê bình thực sự có uy tín được giới sáng tác và công chúng thừa nhận lại càng hiếm hoi Trong số đó, có thể nói Vương Trí Nhàn là nhà phê bình chuyên tâm với nghề Từ khi xuất hiện trên văn đàn đến nay, đã hơn 43 năm, Vương Trí Nhàn luôn dành nhiều tâm sức, thời gian, viết nhiều có hệ thống và để lại nhiều tác phẩm xuất sắc trong lĩnh vực phê bình, nghiên cứu văn học Ông đã tạo được một phong cách riêng, như

Nguyễn Huệ Chi nhận xét: “Trong số những cây bút phê bình lý luận Việt Nam hiện đại, Vương Trí

Nhàn là một người từ mấy chục năm nay đã tạo được một giọng điệu riêng khó lẫn Ông không phải

là người tiếp cận thật sâu một vấn đề gì đó và triển khai nó đến tận cùng, mà thường vấn đề gì cũng lướt qua một cách nhẹ nhàng, nhưng lại có những nhận xét khá thâm thúy”[7] Tìm hiểu, nghiên

cứu phê bình của Vương Trí Nhàn một cách toàn diện, nhất định chúng ta sẽ rút ra những bài học bổ ích, những kinh nghiệm quý báu cho sự phát triển của nền phê bình văn học hôm nay

1.3.Những trang viết của Vương Trí Nhàn gắn bó chặt chẽ với văn học Việt Nam từ trung đại đến hiện đại Ông đã đi sâu tìm hiểu những khuôn mặt lớn của văn học quá khứ đến những hiện tượng đáng chú ý của văn học đương thời Qua những trang phê bình của ông, bức tranh văn học Việt Nam ở các thời kì hiện lên thật sống động, chân thực Khảo sát sự nghiệp phê bình văn học của Vương Trí Nhàn, chúng ta sẽ có điều kiện hiểu sâu hơn, đầy đủ hơn toàn cảnh và động thái của văn học Việt Nam

1.4.Hơn nữa, lâu nay, sáng tác thường được ưu tiên nghiên cứu hơn phê bình Đã đến lúc cần

có một sự quan tâm thích đáng về lĩnh vực này Chọn đề tài “Khảo sát sự nghiệp phê bình văn học

của Vương Trí Nhàn”, chúng tôi muốn góp phần mang lại sự công bằng cho phê bình văn học Mặt

khác, giảng dạy và học tập văn chương trong nhà trường phổ thông tuy có những nét đặc thù, riêng biệt nhưng nhìn ở một phương diện nào đấy, nó cũng chính là một cách đưa văn học trở về với công chúng Những tập sách giới thiệu, phê bình văn học đầy sức hấp dẫn của Vương Trí Nhàn vừa là một kho kiến thức, tư liệu văn học đồ sộ, vừa là những bài học có ý nghĩa cho những ai muốn thực

sự đi vào con đường học tập, giảng dạy, nghiên cứu văn học

2.Lịch sử vấn đề

Những bài nghiên cứu đầu tiên của Vương Trí Nhàn được đăng báo Văn nghệ năm 1965

Nhưng đến đầu những năm chín mươi, nhà phê bình này mới được đánh giá cao Những bài viết về Vương Trí Nhàn chủ yếu đăng trên các báo, các trang web trên mạng

Năm 1993, tập chân dung và phiếm luận Những kiếp hoa dại (NXB Hội Nhà văn) ra đời, được đông đảo các nhà phê bình và bạn đọc đã đón nhận nó Trên báo Nhân dân chủ nhật ra ngày 8/5/1993, Nguyễn Văn Thành, trong bài “Từ người đến văn” đã cho rằng: “Những kiếp hoa dại

không đi vào phân tích những tác phẩm văn học cụ thể mà thường xuất phát từ hiểu biết con người nhà văn, kết hợp với ấn tượng khi tiếp xúc với tác phẩm của họ để “tưởng tượng”, suy nghiệm ra những liên hệ giữa tác giả và tác phẩm”[108] Bài viết đã phân tích một số nét đặc sắc về cách viết

chân dung của Vương Trí Nhàn và đưa ra những dẫn chứng cụ thể

Các tác giả khác cũng chỉ ra phong cách phê bình của Vương Trí Nhàn Ngô Thế Oanh nhận

xét: “Nhưng có lẽ đến “Những kiếp hoa dại Vương Trí Nhàn mới cho ta thấy hết phong cách viết

chân dung của anh Viết từ sở trường của một nhà phê bình văn học Nghĩa là luôn luôn nhìn văn học trong dòng chảy của những biến động Chỉ viết những gì đặt ra từ những yêu cầu, đòi hỏi của văn học đương đại”[92] Cách viết của Vương Trí Nhàn hết sức phong phú, hấp dẫn: “Khi mực thước trân trọng, khi suồng sã thân mật, anh kéo ta đi cùng với anh qua những tưởng tượng đôi khi thật phóng túng nhưng bao giờ cũng thú vị Ta có thể không đồng ý với anh, có thể trao đổi lại,

tranh luận nhưng bao giờ anh cũng giữ được cái duyên cho ngòi bút của mình”(Bài “Sự tận tâm

nghề nghiệp”, Báo Phụ nữ TP.HCM 30/7/1994) [92]

Gần với ý kiến của Ngô Thế Oanh, trên Tạp chí Văn học năm 1995, qua bài viết “Phác họa

Vương Trí Nhàn từ “Những kiếp hoa dại”, Chu Văn Sơn nhận định: “Có lẽ Vương Trí Nhàn hợp

với chất giọng có vẻ nghịch lý này: Lịch lãm mà suồng sã…Tỏ ra là một cung cách lịch lãm về kiến văn, sành sõi trong thưởng ngoạn, Vương Trí Nhàn đã đem đến cho Những kiếp hoa dại một vẻ trang trọng mà thân mật, tinh tế mà bình dị” [101, tr.52] Còn nhà phê bình Thiếu Mai trong tập

sách Hái giữa đôi bờ thì phát biểu: “Điều dễ nhận thấy trước hết, cũng là điều đáng quý qua những

trang phê bình của Vương Trí Nhàn là một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm trước cái đẹp của nghệ thuật văn chương cũng như cái đẹp và những nỗi đau trong cuộc đời Cây bút phê bình này khát khao "tự đào luyện thành một trí thức chân chính, điều ấy càng ngày càng hiện lên như một mơ ước" Anh chịu khó học hỏi, tích luỹ thường xuyên cho mình một thứ vốn liếng cơ bản về mọi mặt Mặt khác anh có ý thức thu nhặt, lượm lặt các câu chuyện dưới dạng chuyện phiếm, tiếu lâm trong cuộc sống, cũng như quanh cuộc trò chuyện, tâm sự lúc trà dư tửu hậu của các văn nhân thi sĩ [61, tr 146)

Hai bai viết của Chu Văn Sơn và Thiếu Mai đã phân tích từ giá trị của tác phẩm đến quan niệm, tư tưởng, phương pháp giọng điệu phê bình của Vương Trí Nhàn một cách cụ thể, chi tiết

Trong lời tựa Những kiếp hoa dại, khi tác phẩm này được tái bản năm 2001, Văn Tâm cũng

có những lời ngợi ca: “Trí tuệ và cả trái tim mẫn nhuệ của tác giả đặc biệt thể hiện ở chỗ: khi khái

quát hoặc phân tích những đối tượng nghiên cứu phê bình văn học, đã thường xuyên phát hiện được nhiều điều mới lạ, thậm chí rất mới mẻ- dẫu rằng mấy đối tượng ấy của khoa họa văn học đã bao lần hiện diện trước mắt những cây bút nghiên cứu phê bình văn học khác” [72, tr.5-6]

Cánh bướm và đoá hướng dương xuất bản năm 1999 và tái bản ngay năm năm sau với tên là Nghiệp văn đã được giới phê bình nồng nhiệt đón nhận

Trên báo Lao động ra ngày 31/7/1999, Lưu Khánh Thơ” viết:"Với Cánh bướm và đoá hướng

dương, Vương Trí Nhàn đã tạo được cho mình một phong cách và giọng điệu riêng, là điều ít được gắn cho một cây bút phê bình…Các chân dung văn học của Vương Trí Nhàn không phải là những

bộ mặt tinh thần đầy đủ, hoàn chỉnh của nhân vật đó, mà phần lớn chỉ là những nét phác họa, ấn tượng và đậm nét Viết về ai anh cũng cố gắng nắm bắt và chỉ ra cái "thần" của riêng người đó, ghi nhận cái độc đáo có một không hai mà chỉ riêng họ mới có” [111]

Còn Nguyễn Văn Thành trong bài “Cánh bướm và đoá hướng dương” (Phụ san Việt Nam

quân đội (25/6/1999) thì cho rằng: “Vương Trí Nhàn cảm nhận văn chương thường ưa thích vận dụng so sánh, liên tưởng nhà văn này tới nhà văn khác, từ chuyện văn chương tới chuyện làm ăn, sinh hoạt nhằm cụ thể hóa sự lý giải của mình”[109]

Với “Một người trong số… ít người…”(Báo Văn nghệ TP.HCM số 26 (bộ mới) ngày 22/7/1999), Nguyễn Đình Chính cũng chỉ ra nét độc đáo trong cách viết của Vương Trí Nhàn:"Ngày

xưa Vương Trí Nhàn là một cây bút viết phê bình tiểu luận văn học khá bài bản, kinh viện Nhưng bây giờ, khoảng 10 năm đổ về đây Vương Trí Nhàn được biết đến như một nhà báo viết bình luận văn học sắc sảo, hóm hỉnh không thiếu sự sòng phẳng, cay nghiệt, cồm cộm” và “Điều cuối cùng

mà tôi muốn nói khi đọc “Cánh bướm và đoá hướng dương” là cái công trạng “báo chí hóa” cách viết phê bình tiểu luận văn nghệ của ông Vương Trí Nhàn Cách viết này nó tốc độ, nó ngắn gọn, đầy ắp thông tin cụ thể, ít lý luận con cà con kê, ít định kiến và nhiều dân chủ tạo ra sự hấp dẫn và mối giao lưu với đông đảo người đọc”[13]

Nhà phê bình Xuân Sách thì chú ý cách thức làm việc của Vương Trí Nhàn: “Với lao động

cần mẫn, học hỏi thể nghiệm, với vẻ nhút nhát khiêm nhường, nhưng Vương Trí Nhàn luôn trăn trở tìm cho mình một cách viết, một cách nghĩ và trau dối bản lĩnh của người cầm bút Có lúc đúng, lúc sai nhưng Vương Trí Nhàn luôn kiên trì tin tưởng và theo đuổi con đường mong đạt tới sự thiêng liêng của nghệ thuật chân chính Vương Trí Nhàn đã tạo cho mình một khuôn mặt riêng đặc sắc”

[100]

Nhìn chung, qua hai tập sách trên, các nhà phê bình và độc giả đánh giá cao những đóng góp

của Vương Trí Nhàn Trịnh Bá Đĩnh trong bài “Ba kiểu nhà phê bình hiện đại” (trang web talawas.com) xếp Vương Trí Nhàn vào mẫu nhà bình giải văn học: “Trong số các nhà phê bình nửa

cuối thế kỉ theo tôi Vương Trí Nhàn và Nguyễn Đăng Mạnh cũng thuộc mẫu nhà bình giải văn học Vương Trí Nhàn khi viết lời tự thú đã nói: “Tôi thấy mình thuộc một dạng phê bình cổ hơn” (so với phê bình phân tâm, phê bình cấu trúc, phê bình kí hiệu học) tức là phê bình dựa hẳn vào cảm nghĩ

cá nhân và đặt phê bình vào khu vực của văn chương trước tiên, sau mới là của khoa học” Dựa hẳn vào cảm nghĩ cá nhân là dựa hẳn vào thị hiếu và trải nghiệm riêng, quan niệm này ăn khớp với thực tiễn phê bình nhà văn và tác phẩm của ngòi bút Vương Trí Nhàn Còn việc coi phê bình cũng thuộc khu vực của văn chương và là một thể loại tương đương với các thể loại văn học khác thì ta

đã từng thấy ở các nhà phê bình “vị nghệ thuật”[25] Nguyễn Huệ Chi thì cho rằng “Trong số những cây bút phê bình lý luận văn học hiện đại, Vương Trí Nhàn là một người từ mấy chục năm nay đã tạo được một giọng điệu riêng khó lẫn Ông không phải là người tiếp cận thật sâu một vấn

đề gì đó và triển khai nó đến tận cùng, mà thường vấn đề gì cũng lướt qua một cách nhẹ nhàng, nhưng lại có những nhận xét khá thâm thúy”(11/4/2006) [7]

Năm 2003, tác phẩm Cây bút đời người của Vương Trí Nhàn đạt giải B Hội Nhà văn Việt

Nam và đã gây ra nhiều ý kiến khác nhau

Phạm Khải có bài “Đời thường hóa, hay tầm thường hóa?” để trao đổi với Vương Trí Nhàn Phạm Khải cho rằng: “Viết về cái tốt để mọi người noi theo, thấy yêu cuộc đời hơn Viết về cái xấu

để mọi người cảnh giác, tránh xa Nhưng với trường hợp đối tượng phản ánh là các nhà văn nổi tiếng đã quá cố, câu hỏi đặt ra là: Viết về cái xấu của họ để làm gì? Để giúp độc giả nhận ra “chân tướng” của họ ư? Để độc giả bớt yêu tác phẩm của họ hơn? Vả chăng, những điều gọi là xấu ấy ai kiểm chứng? Chưa nói điều anh cho là xấu chắc gì đã xấu?” [45]

Một số bài viết gần đây của Vương Trí Nhàn được đăng trên mạng cũng gây nhiều phản ứng

khác nhau trong giới phê bình Như về bài “Một cách nghĩ khác về Nguyễn Khải” (trên các trang web nguoibanduong.net, viet-studies.info, talawas.org), Nguyễn Huệ Chi nhận xét: “Bài anh Vương

Trí Nhàn sắc sảo quá nhưng như một số bạn bè trao đổi với nhau, cũng khí cay nghiệt quá” [12]

Và mới đây nhất là bài viết “Tô Hoài nhìn từ một khoảng cách gần” (trên trang web

hoinhavanvietnam.vn) làm cho dư luận xôn xao Nhiều ý kiến đồng tình, nhưng ý kiến phản bác cũng không ít, tiêu biểu là hai ý kiến của Phạm Khải và Phan Thị Vàng Anh được đăng tải khá

nhiều trên các trang web Phạm Khải nhận định: “…với một người từng viết nhiều về Tô Hoài, và

viết với thái độ thành kính như Vương Trí Nhàn trước đây, có nên chăng tung ra với mật độ khá dày những lời (cả của mình lẫn của đồng nghiệp) có tính thóa mạ bậc đàn anh một cách thoải mái, vô

tư đến vậy?”(Bài “Ngạc nhiên và thất vọng”, phongdiep.net) Còn nhà văn Phan Thị Vàng Anh

trong bài “Nỗi hận của kẻ ở gần” (trang web phongdiep.net, vanchinh.net) thì nhận xét khá gay gắt: “Nghĩ mà buồn cười Ông Vương Trí Nhàn lấy tên bài là “ở một khoảng cách gần”, nhưng

những lời nói không hay về nhà văn Tô Hoài thì ông toàn nghe qua người này người nọ, tự ông hoàn toàn không có kiểm chứng, thậm chí bằng một phương thức đơn giản nhất là hỏi lại nhà văn xem có đúng thế không” Cả hai tác giả đều không đồng tình với cách viết của Vương Trí Nhàn

Tóm lại, từ tình hình nghiên cứu vấn đề như trên, có thể thấy rằng, những trang viết của Vương Trí Nhàn thường được văn giới quan tâm Tuy nhiên các bài viết trên chỉ đề cập một vài nét

về đóng góp của Vương Trí Nhàn chứ chưa phải là một chuyên luận nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện những đóng góp của ông qua các tác phẩm phê bình Vì vậy, luận văn này sẽ cố gắng tiếp cận đầy đủ tư liệu của Vương Trí Nhàn và phân tích, lý giải một cách hệ thống để đưa ra một cái nhìn tổng quan, toàn cảnh về sự nghiệp phê bình văn học của một nhà phê bình có thể nói là rất chuyên tâm với nghề

3.Mục tiêu nghiên cứu

Khảo sát toàn bộ sự nghiệp phê bình văn học của Vương Trí Nhàn, luận văn hướng đến các mục tiêu sau:

-Tìm hiểu quan niệm về văn học và phê bình văn học của Vương Trí Nhàn, coi đây là cơ sở nhận thức luận tạo nên phương pháp phê bình của ông

-Đánh giá thành tựu trong lĩnh vực phê bình, nghiên cứu văn học của Vương Trí Nhàn qua từng chặng đường Đồng thời điểm lại những tác phẩm, công trình tiêu biểu, những mảng đề tài nổi bật gắn với tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam từ trung đại đến hiện đại

-Tiến hành so sánh Vương Trí Nhàn với một số nhà phê bình văn học tiêu biểu cùng thời nhằm bước đầu phát hiện những nét nổi bật trong phong cách phê bình của Vương Trí Nhàn Từ đó khẳng định vị trí và đóng góp lớn lao của ông trong lĩnh vực phê bình nói riêng và đời sống văn học nói chung

4.Đối tượng nghiên cứu

4.1.Đối tượng nghiên cứu của luận văn là toàn bộ tác phẩm phê bình của Vương Trí Nhàn, gồm:

- Bước đầu đến với văn học (NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1986)

- Những kiếp hoa dại (NXB Văn nghệ, TP.HCM, 2001)

- Nghiệp văn (NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001)

- Buồn vui đời viết (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2000)

- Chuyện cũ văn chương (NXB Văn học, Hà Nội, 2001)

- Cây bút đời người (NXB Trẻ, TP.HCM, 2002) – giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội và Hội nhà

văn Việt Nam

- Ngoài trời lại có trời (NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2003)

- Nhà văn tiền chiến và quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, từ đầu thế kỷ cho tới 1945 (

NXB Đại học quốc gia, Hà Nội, 2005)

4.2 Ngoài ra luận văn còn khảo sát so sánh các công trình phê bình có liên quan đến Vương Trí Nhàn, cùng những sáng tác mà Vương Trí Nhàn đề cập trong trang viết của mình

4.3 Cuối cùng, việc tham khảo một số tài liệu lý luận về phê bình văn học sẽ giúp cho người viết có những căn cứ lý thuyết để tiến hành nghiên cứu đề tài

5.Phương pháp nghiên cứu: Xuất phát từ đối tượng nghiên cứu và tính chất của đề tài, trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi vận dụng đồng thời những phương pháp cơ bản sau đây:

5.1.Phương pháp tập hợp, thống kê, phân loại:

Sự nghiệp phê bình nghiên cứu văn học của Vương Trí Nhàn hết sức phong phú, đa dạng Phương pháp tập hợp, thống kê, phân loại sẽ giúp cho việc sưu tập, sắp xếp các tác phẩm phê bình nghiên cứu của Vương Trí Nhàn theo trật tự thời gian và phân loại theo từng thể tài, từng vấn đề cần giải quyết để tăng cường chính xác trong nghiên cứu

5.2.Phương pháp hệ thống:

Người viết sẽ tập hợp sắp xếp lại những ý kiến của Vương Trí Nhàn theo các quan niệm phù hợp với yêu cầu của luận văn

5.3.Phương pháp so sánh: gồm có hai cách so sánh nhau:

-Đồng đại: so sánh các quan niệm, nội dung trang viết, phương pháp và phong cách phê bình văn học của Vương Trí Nhàn với các nhà nghiên cứu khác cùng thời với ông

-Lịch đại: đối chiếu với những quan niệm, nội dung trang viết, phương pháp và phong cách phê bình văn học của các tác giả trước đó và sau này, từ đó thấy được những nét đặc sắc trong phê bình văn học của Vương Trí Nhàn

5.4.Phương pháp lịch sử:

Người viết sẽ đặt hệ thống quan niệm và những nét chính của phê bình văn học của Vương Trí Nhàn vào dòng chảy của văn học nước nhà và văn học các nước khác có ảnh hưởng đến văn học Việt Nam

Ngoài ra luận văn còn sử dụng các phương pháp như phân tích, liệt kê,… để hỗ trợ thêm cho công việc nghiên cứu

6.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa khoa học:

- Với đề tài này, trước hết, luận văn sẽ cung cấp cho người đọc những thông tin xác thực và hệ thống về Vương Trí Nhàn Thứ đến, là góp phần bổ sung vào việc nghiên cứu đời sống phê bình văn học Việt Nam và sau cùng là góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa phê bình và sáng tác

6.2 Ý nghĩa thực tiễn:

-Qua việc khảo sát về sự nghiệp phê bình văn học của Vương Trí Nhàn, chúng ta có thể thấy được những vấn đề có ý nghĩa đổi mới đối với phê bình văn học hiện nay Từ đó góp phần quan trọng vào việc học tập, giảng dạy văn học trong nhà trường phổ thông

7.Giới thiệu sơ lược cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu (2 trang), Kết luận (2 trang), Tài liệu tham khảo (127 đề mục), luận văn

gồm có các chương, mục chính như sau:

Chương 1: Vương Trí Nhàn, quá trình hoạt động và quan niệm văn học (23 trang)

1.1.Vương Trí Nhàn, quá trình hoạt động văn học

1.1.1.Đôi nét về tiểu sử

1.1.2.Hơn 40 năm làm phê bình văn học

1.1.3.Qua tiếp nhận của đồng nghiệp

1.2.Quan niệm về văn học và phê bình văn học

1.2.1.Quan niệm về văn học

1.2.2.Quan niệm về phê bình văn học

Chương 2: Vương Trí Nhàn với văn chương Việt Nam và thế giới

2.3.1.Phê bình văn học Nga- Xô viết

2.3.2 Phê bình văn học phương Tây

Chương 3: Vương Trí Nhàn, phương pháp và phong cách phê bình văn học (35 trang)

3.1.Một sự dung hợp nhiều phương pháp

3.1.1.Phác họa những chân dung văn học

3.1.2.Bình và giảng

3.1.3.Cái nhìn đa chiều

3.2.Phong cách phê bình nghệ thuật hay phong cách phê bình báo chí

3.2.1.Những trang văn giàu tính nghệ thuật

3.2.2.Những trang viết giàu chất thông tin

Chương 1 VƯƠNG TRÍ NHÀN, QUÁ TRÌNH HOẠT ĐỘNG

VÀ QUAN NIỆM VĂN HỌC

1.1.Vương Trí Nhàn- Quá trình hoạt động văn học

1.1.1 Đôi nét về tiểu sử

Vương Trí Nhàn sinh ngày 15 – 11 – 1942 tại Hà Nội Quê quán ông ở xã Đông Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh Nơi ông sinh ra và lớn lên là một vùng đất có nhiều truyền thống văn hóa và văn học

Vương Trí Nhàn học khoa văn Đại học Sư Phạm Hà Nội, hệ 3 năm, cùng thế hệ với Ma Văn Kháng, Lâm Quang Ngọc, Nghiêm Đa Văn, Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật… Sau khi tốt nghiệp ông vào quân đội thuộc Quân khu Tây Bắc, đóng ở Sơn La Trong quân đội, ông có nhiệm

vụ chính là dạy học và về sau làm báo Từ tháng 3 năm 1965, ông bắt đầu có bài viết đăng trên Văn

nghệ, Văn nghệ quân đội Từ năm 1985 trở đi, bài của ông còn xuất hiện trên các tạp chí Thể thao văn hóa, Tuổi trẻ chủ nhật, Kiến thức ngày nay và Tạp chí Văn học

Đầu năm 1968, Vương Trí Nhàn chuyển về công tác tại tạp chí Văn nghệ quân đội Tới đầu

năm 1979 nhà phê bình sang công tác ở Nhà xuất bản Hội nhà văn Việc này có ảnh hưởng quyết định đến những tác giả, những đề tài mà ông quan tâm cũng như ảnh hưởng tới cách viết của ông Năm 1977, ông được kết nạp vào Hội nhà văn Việt Nam

Bắt đầu học tiếng Nga từ đầu thập niên 1970, Vương Trí Nhàn có một số bài dịch về một số

tác phẩm văn học và biên soạn một tập sách mang tên Sổ tay truyện ngắn dựa vào tài liệu tiếng

Nga

Lúc đầu ông chỉ tập trung về mảng văn học đương đại Đến đầu thập niên 1980, ông quan tâm tới văn học sử, nhất là giai đoạn nửa đầu thế kỉ XX Tới đầu thập niên 1990, trước các hiện tượng văn học quen thuộc, ông lại muốn ngả sang cách tiếp cận văn hóa học Ông học thêm về lịch

sử, dân tộc học, xã hội học Hiện nay ông dành nhiều thời gian để nghiên cứu về các hiện tượng văn hóa

Tóm lại, hơn 30 năm, Vương Trí Nhàn đã có một quá trình liên tục tự học hỏi, làm mới phong cách của mình

1.1.2 Hơn 40 năm làm phê bình văn học

Về sự nghiệp phê bình văn học, lúc đầu ông chỉ tập trung về mảng văn học đương đại Trong

tập phê bình – tiểu luận Bước đầu đến với văn học (NXB Tác phẩm mới, Hội nhà văn Việt Nam,

1986), tác giả đã nêu cảm nhận của mình về một số nhà văn hiện đại như Chính Hữu, Phạm Tiến

Duật, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nam Cao Ở mỗi tác giả, ông chọn ra những câu thơ tiêu biểu, những truyện ngắn, bút kí để phân tích một số nét đặc sắc trong nội dung và nghệ thuật và đánh giá về những đóng góp của họ đối với văn học và cuộc sống hiện nay Đặc biệt, Vương Trí

Nhàn cũng viết về các bài phê bình Bước đầu đến với văn học cũng nêu lên một số suy nghĩ của

tác giả về nhà văn, bạn đọc, về các thể loại như tiểu thuyết, truyện ngắn

Thứ hai là tác phẩm Cánh bướm và đóa hướng dương, viết về chân dung các nhà văn dưới

nhiều lát cắt khác nhau, bằng những trải nghiệm của mình, theo cách riêng của mình Tập sách phác họa chân dung 39 nhà văn từ cổ điển tới hiện đại Với các nhà văn cổ điển hay các nhà văn đã qua đời từ lâu mà ông chưa có dịp tiếp xúc, Vương Trí Nhàn dành nhiều công sức khảo cứu và khái quát

phong cách của từng người: Tản Đà “tự nhiên, thành thực cùng một chút say sưa”, Ngô Tất Tố

“nhà nho thức thời, ngòi bút tình cảm”, Phan Khôi “hình ảnh còn lại”, Thạch Lam “về với cội

nguồn từ văn hóa”, Vũ Trọng Phụng “say mê và tâm huyết”, Hồ Dzếnh “người lữ hành đơn độc trong nữa thế kỉ văn học”, Hàn Mặc Tử “hồn thơ siêu thoát”…Nhưng có lẽ đều đặn và sinh động

hơn cả là những trang viết về những đời văn kéo dài suốt hai nửa thế kỉ: Nguyễn Tuân, Xuân Diệu,

Tô Hoài, Nguyên Hồng, Tế Hanh, Thanh Tịnh,… và gần với chúng ta hơn: Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu,… Không chỉ qua tác phẩm mà còn qua chính cuộc đời của họ, Vương Trí Nhàn đã khắc họa rõ nét những chân dung tác giả trong nền văn học nước nhà

Thứ ba là tập phiếm luận Buồn vui đời viết (NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2000), tập hợp

những bài viết các mục sổ tay văn nghệ, tạp ghi, phiếm luận,… của tác giả trên các tờ báo Với lối trò chuyện thân mật, từ kinh nghiệm của một người trong cuộc, Vương Trí Nhàn đã phác họa lại đời sống văn học với một ít ngóc ngách cụ thể của nó Qua tập sách, tác giả đã đưa ra những ý kiến của

mình về phê bình văn học như bài “Phê bình trong cơ chế tự thỏa mãn”, “Làng văn có gì vui”,

“Trả giá ắt là đau đớn”, … về nhà văn như các bài “Bao giờ có mặt hàng riêng”, “Nhớ lại một cuộc phiêu lưu có hậu”, …, về tác phẩm văn học và bạn đọc như bài “Ai biết hỏi ai”, “Còn phải tính tới bạn đọc nữa chứ”,… Ở các bài viết khác ông phản ánh tình hình văn học hiện tại với một

số khía cạnh như: số phận của tác phẩm, những chuyện riêng của giới văn nghệ sĩ, những mặt trái trong nghề cầm bút, những yêu cầu của thời đại đối với văn học

Thứ tư là tập chân dung và phiếm luận Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, Hà Nội,

2001) Với cách viết ngắn gọn, sinh động, Vương Trí Nhàn đã đề cập nhiều vấn đề của văn học Việt Nam từ cận đại tới ngày nay và một số tác giả của văn học nước ngoài Những tác giả của văn học trung đại cuối thế kỉ XIX như Nguyễn Gia Thiều, Tú Xương, Hồ Xuân Hương đã được ông trình bày một cách rõ ràng, đặc biệt ông tưởng tượng ra cuộc phỏng vấn của mình với Tú Xương và Hồ Xuân Hương Với văn học hiện đại, Vương Trí Nhàn cũng đi sâu tìm hiểu một số tên tuổi được xem như tiêu biểu của mỗi giai đoạn văn học: Thạch Lam, Hàn Mặc Tử, Nam Cao, Xuân Diệu, Nguyễn

Tuân, Vũ Bằng, Xuân Quỳnh, Nguyễn Huy Thiệp,… Với những trải nghiệm trong cuộc sống và năng lực của bản thân, Vương Trí Nhàn đã khái quát được phong cách của mỗi tài năng trong nền văn học Ông cũng đã phân tích những con đường sáng tạo riêng của những tác giả và có những

phát hiện phong phú Những phần sau của Những kiếp hoa dại Vương Trí Nhàn nêu lên một số vấn

đề trong đời sống văn học và những suy nghĩ, trăn trở của ông về văn học cũng như công tác phê bình

Thứ năm là tập chân dung văn học Cây bút đời người (NXB Trẻ, TP.HCM, 2002) Đây là

tập sách đạt giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội và Hội nhà văn Việt Nam năm 2003 Trong suốt cuộc đời làm nghề, tác giả có điều kiện sống gần gũi với các nhà văn nhà thơ, ở cùng cơ quan, hàng ngày trò chuyện với họ, cùng họ bàn bạc về công việc văn chương cũng như việc đời Bên cạnh các tác phẩm, mỗi nhà văn nhà thơ có một cuộc sống riêng với những nét tính cách độc đáo khác nhau Trong khi một số nhà phê bình có xu thế lý tưởng hóa những người viết văn, xem họ là những cây bút tâm huyết thì Vương Trí Nhàn cho rằng những người viết văn cũng bình thường như bao người khác, họ có cả những chỗ tầm thường lẫn chỗ cao quý, trừ một số tài năng sáng chói Mỗi con người đều có một số phận riêng, một tính cách riêng Ngoài những tài năng sáng chói nổi bật trên nền văn học nước nhà, tác giả còn tìm hiểu cuộc đời của những nhà văn không mấy nổi tiếng, phát hiện ra những nét riêng, cách phấn đấu riêng và bi kịch riêng của đời họ Trong tập sách này, ông tìm hiểu

về cuộc đời Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ với những bi kịch trong cuộc sống, từ đó giúp người đọc có cái nhìn cảm thông, đồng cảm với những nỗi niềm trong tác phẩm của hai nhà thơ Bên cạnh

đó, Cây bút, đời người còn đề cập đến hình ảnh của một số tác giả khác như Nghiêm Đa Văn,

Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Thanh Tịnh,… đặc biệt trong đó tác giả còn tìm hiểu những nhà phê bình Nhị Ca, Xuân Diệu Chân dung các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình hiện lên thật đầy đặn và sinh động Có những người Vương Trí Nhàn đã từng trình bày qua các tác phẩm trước, ở đây vẫn được tiếp tục trình bày một cách cụ thể, đầy đủ và đồng thời ông còn đưa ra những cách giải thích mới về họ Quả thật qua những trang sách về văn học đương đại này, độc giả có thể có thêm nhiều bài học bổ ích trong việc tìm hiểu về tác giả và tác phẩm

Tập tiểu luận, phê bình cuối cùng về mảng văn học trong nước là Nhà văn tiền chiến và quá

trình hiện đại hóa văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX cho tới năm 1945 (NXB Đại học quốc gia,

Hà Nội, 2005) Việc tìm hiểu và đánh giá văn học Việt Nam giai đoạn này có thể tiến hành theo nhiều hướng Trong tập sách, tác giả đã xem xét văn học lúc này như hình ảnh của một sự chuyển biến mạnh mẽ mang ý nghĩa đặc biệt Nền văn học bấy giờ phát triển theo xu hướng hội nhập với văn học thế giới và đây là một giai đoạn đẹp đẽ, đáng ghi nhớ trong đời sống tinh thần của dân tộc Phần đầu tập sách là những bài trình bày các vấn đề mang tính chất lý luận như giới thuyết về khái niệm hiện đại, sự phát triển của các thể văn xuôi như phóng sự, tùy bút Sau đó Vương Trí Nhàn đi

vào các tác giả cụ thể như Hoàng Ngọc Phách, Nhất Linh, Khái Hưng, Ngô Tất Tố, Vũ Bằng, Thạch Lam, Nam Cao,… Một số cây bút đã trở thành đối tượng miêu tả và đánh giá của nhiều công trình

nghiên cứu Ở đây Vương Trí Nhàn “tìm cách chỉ ra cách làm văn học của họ, cách tồn tại của họ

trong văn học cũng như ý nghĩa xã hội mà người ta rút ra từ sự tồn tại này” [74, tr 8] Đối với một

số trường hợp, ông còn “đi vào cách viết của họ, những đóng góp của họ về mặt hình thức thể loại,

nó cũng là phương diện cho thấy tinh thần hiện đại đã thấp sâu vào trong mỗi nhà văn và chuyển thành những giá trị nghệ thuật mới mẻ” [74, tr 9]

Mảng văn học nước ngoài cũng là một nội dung nghiên cứu trong các tập sách của Vương

Trí Nhàn Tập tiểu luận, phê bình Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, Hà Nội, 2003) tập hợp

chân dung của một số tác giả Nga như Dostoievski, Tchékhov, Meyerhold, tác giả Pháp như Ehrenbourg, tác giả Mỹ như Hemingway, J Baldwin, tác giả Anh như Maugham,… Những bài viết gợi ra nhiều vấn đề về con người và văn học Ẩn đằng sau nhiều bài viết về văn học nước ngoài vẫn

là những thao thức về đời sống văn học Việt Nam từ những năm 1980 đến nay, như sự cấp thiết phải thoát khỏi việc sa lầy vào chủ nghĩa quan liêu, làm sao để văn học trở thành chính mình, thành một tiếng nói trung thực, có ích,…

Nhìn chung, những tác phẩm phê bình văn học của Vương Trí Nhàn đã phản ánh một cách chân thực, sinh động quá trình phát triển của nền văn học và sự đa dạng của nó

1.1.3 Qua tiếp nhận của đồng nghiệp

Về ý thức học hỏi của Vương Trí Nhàn, nhiều nhà phê bình đã đề cập đến Nhà phê bình

Thiếu Mai phát biểu qua tập sách Hái giữa đôi bờ “Cây bút phê bình này khát khao "tự đào luyện

thành một trí thức chân chính, điều ấy càng ngày càng hiện lên như một mơ ước" Anh chịu khó học hỏi, tích luỹ thường xuyên cho mình một thứ vốn liếng cơ bản về mọi mặt Mặt khác anh có ý thức thu nhặt, lượm lặt các câu chuyện dưới dạng chuyện phiếm, tiếu lâm trong cuộc sống, cũng như quanh cuộc trò chuyện, tâm sự lúc trà dư tửu hậu của các văn nhân thi sĩ [61, tr146] Trong bài viết

“Đọc Cánh bướm và đoá hướng dương” (trên trang web vuongdangbi.blogspot.com) nhà phê bình Xuân Sách nêu lên cách thức làm việc của Vương Trí Nhàn: “Với lao động cần mẫn, học hỏi thể

nghiệm, với vẻ nhút nhát khiêm nhường, nhưng Vương Trí Nhàn luôn trăn trở tìm cho mình một cách viết, một cách nghĩ và trau dồi bản lĩnh của người cầm bút Có lúc đúng, lúc sai nhưng Vương Trí Nhàn luôn kiên trì tin tưởng và theo đuổi con đường mong đạt tới sự thiêng liêng của nghệ thuật chân chính Vương Trí Nhàn đã tạo cho mình một khuôn mặt riêng đặc sắc” [100] Vương Trí Nhàn

là một người luôn có tinh thần học hỏi, ông tích lũy kiến thức về cuộc sống theo nhiều cách khác nhau Với chỗ đứng của một người trong giới, ông càng có điều kiện thu nhận những câu chuyện liên quan tới các nhà văn Mặt khác, ông luôn trăn trở tìm ra một cách viết riêng, thể hiện bản lĩnh,

cá tính của mình Ở đây ý kiến của các nhà phê bình về Vương Trí Nhàn cho thấy quan niệm về phê bình của ông đã được thực hiện một cách đúng đắn

Cách thức phê bình của Vương Trí Nhàn cũng được nhiều nhà phê bình khác quan tâm tìm hiểu Nguyên Trường trên trang web Báo eVan ngày 21/12/2006 thì nhận thấy: “Những trang viết

của Vương Trí Nhàn không bao giờ tẻ nhạt Ông viết về chân dung các nhà văn dưới nhiều lát cắt khác nhau, bằng những trải nghiệm của mình, theo cách riêng của mình” [123] Và trên báo Lao động ra ngày 31/7/1999, Lưu Khánh Thơ trong bài “Cánh bướm và đoá hướng dương”đưa ra ý

kiến:" Các chân dung văn học của Vương Trí Nhàn không phải là những bộ mặt tinh thần đầy đủ,

hoàn chỉnh của nhân vật đó, mà phần lớn chỉ là những nét phác hoạ, ấn tượng và đậm nét Viết về

ai anh cũng cố gắng nắm bắt và chỉ ra cái "thần" của riêng người đó, ghi nhận cái độc đáo có một không hai mà chỉ riêng họ mới có” [111] Như vậy do tựa hẳn vào cảm nghĩ cá nhân nên Vương Trí

Nhàn có cách tiếp cận vấn đề riêng Đặc biệt, những trang viết về chân dung nhà văn của ông khá sâu sắc và độc đáo Nhiều nhà phê bình đã đồng tình về cách thức phê bình này của Vương Trí Nhàn và đánh giá ông rất cao

Cuối cùng, về phong cách và giọng điệu phê phê bình của Vương Trí Nhàn, Ngô Thế Oanh

nhận xét: “Khi mực thước trân trọng, khi suồng sã thân mật, anh kéo ta đi cùng với anh qua những

tưởng tượng đôi khi thật phóng túng nhưng bao giờ cũng thú vị Ta có thể không đồng ý với anh, có thể trao đổi lại, tranh luận nhưng bao giờ anh cũng giữ được cái duyên cho ngòi bút của mình”(Bài “Sự tận tâm nghề nghiệp”, Báo Phụ nữ TP.HCM 30/7/1994) [92] Hay một ý kiến khác

của Vũ Mạnh Tần đã khái quát được cách viết của Vương Trí Nhàn: “…là cách viết đa âm, nhiều

giọng điệu khác nhau Nhiều bài viết mang phong cách báo chí, ngắn gọn, chính luận, có tính thời sự”(Bài “Có một cách nhìn trong giọng bình văn”, Báo Hà Nội mới, thứ bảy 25-12-1993) [106]

Giọng điệu của Vương Trí Nhàn là giọng điệu của một người trong cuộc, kiến thức uyên bác, nắm chắc những điều mình viết Xuất phát từ chỗ đứng của một người trong giới, ông có cách nói thân mật, tinh tế về những người bạn văn của mình Điều này tạo nên một giọng điệu riêng khó lẫn trong giới phê bình hiện nay Ngoài ra giọng điệu lịch lãm, suồng sã cũng thể hiện phong cách phê bình báo chí Đây là một cách viết mới trong văn phê bình thời bấy giờ Cách viết này tạo không khí tranh luận dân chủ giữa nhà phê bình- nhà văn- bạn đọc, giúp cho văn phê bình lối cuốn hấp dẫn, tránh dài dòng tẻ nhạt Về biện pháp nghệ thuật, Vương Trí Nhàn thường sử dụng biện pháp so

sánh: : “Vương Trí Nhàn cảm nhận văn chương thường ưa thích vận dụng so sánh, liên tưởng nhà

văn này tới nhà văn khác, từ chuyện văn chương tới chuyện làm ăn, sinh hoạt nhằm cụ thể hóa sự lý giải của mình”(Nguyễn Văn Thành, “Cánh bướm và đoá hướng dương”,Phụ san Việt Nam quân đội (25/6/1999), [109] Đây cũng là một biện pháp nghệ thuật được nhiều nhà phê bình vận dụng

Nhìn chung, các nhà văn, nhà phê bình đã đánh giá cao Vương Trí Nhàn và tác phẩm phê bình của ông Các ý kiến bổ sung cho nhau, khá thống nhất Những đóng góp của Vương Trí Nhàn về phương pháp và phong cách phê bình đã được nhiều người thừa nhận

Tuy nhiên cách viết chân dung của Vương Trí Nhàn cũng gây ra một số ý kiến tranh cãi trong

giới phê bình, sáng tác Như gần đây, các bài viết “Một cách nghĩ khác về Nguyễn Khải” (trên các trang web nguoibanduong.net viet-studies.info, talawas.org), “Tô Hoài nhìn từ một khoảng cách

gần” (trên trang web hoinhavanvietnam.vn) đã gây ra nhiều ý kiến, có những người phản bác như

Nguyễn Huệ Chi, Phạm Khải, Phan Thị Vàng Anh (như phần Lịch sử vấn đề mà luận văn đã trình bày) Điểm chung của các ý kiến này là đều phê phán về việc Vương Trí Nhàn viết về mặt xấu của các nhà văn Như vậy những bài viết gần đây của Vương Trí Nhàn đã gây ra những mâu thuẫn, va chạm trong giới nhà văn, nhà phê bình Những sự kiện này cũng phản ánh đời sống văn học hiện nay- luôn vận động với nhiều biểu hiện phong phú, phức tạp Đồng thời do sự phát triển của công nghệ thông tin với các hình thức báo mạng, những sự kiện văn học được nhiều độc giả quan tâm và bàn luận

Tóm lại qua tiếp nhận của đồng nghiệp, hình ảnh nhà phê bình Vương Trí Nhàn hiện ra là một người ham học hỏi, tìm tòi, khao khát trở thành nhà phê bình chân chính Ông cũng được ngợi ca là nhà phê bình có phong cách riêng độc đáo Điều này hết sức đúng đắn và đã được chứng minh qua những trang văn phê bình của ông

1.2 Quan niệm về văn học và phê bình văn học

Quan niệm là sự hình dung trước của con người về một công việc nào đó, hoặc nói rộng hơn

là về một vấn đề, một đối tượng khách quan, một sự kiện nào đó Quan niệm vừa là sự nhận thức đồng thời cũng là một hoạt động nhận thức biểu hiện năng lực tư duy của chủ thể sáng tạo Quan niệm có thể được bổ sung điều chỉnh, thậm chí có khi phải thay đổi do hoàn cảnh cụ thể trong quá trình tiếp xúc với đối tượng, nhưng nó chính là cơ sở nhận thức luận có ý nghĩa quyết định thái độ ứng xử và phương pháp tiến hành công việc nhằm đạt tới mục đích

Trong các tập sách của mình, bên cạnh các bài phê bình – tiểu luận về các tác giả, Vương Trí Nhàn đã đưa ra một hệ thống những quan niệm về một số vấn đề lý luận văn học và phê bình văn học Ông ý thức sâu sắc vai trò của tư tưởng, quan niệm trong quá trình lao động văn chương Trong khi đi sâu vào chân dung của các tác giả, Vương Trí Nhàn cũng đề cập đến vấn đề này Ví dụ như,

nhận xét về tác phẩm của Nam Cao, Vương Trí Nhàn cho rằng: “Ẩn đằng sau cái việc làm kia, cố

nhiên tác giả đã phải bắt đầu với một quan niệm không phải là ai cũng dễ dàng chấp nhận được: quan niệm rằng nghề viết cũng là một công việc như mọi nghề nghiệp khác” [ 75, tr81] Hoặc khi

tìm hiểu về Xuân Diệu ông lại phát biểu ý kiến: “Hóa ra, lại cái phương châm cũ của Xuân Diệu:

Không sĩ diện Mạnh dạn hút lấy tinh hoa của người khác” [70, tr285]

1.2.1 Quan niệm về văn học

1.2.1.1 Quan niệm về nhà văn và bạn đọc

1.2.1.1.1 Quan niệm về nhà văn

Là một nhà phê bình văn học, Vương Trí Nhàn quan tâm đến những khía cạnh của hoạt động

sáng tác Trong Bước đầu đến với văn học ông đã nêu một số ý kiến về người cầm bút Công việc của người mới cầm bút cũng đầy rẫy những khó khăn gian khổ như mọi ngành nghề khác: “Đường

đi nước bước của một người mới cầm bút cũng bao gồm mọi chặng như một người thợ mới học việc, một cán bộ khoa học trẻ trong những bước đầu” [75, tr104] Người cầm bút nều có những

năng khiếu bẩm sinh thì hết sức may mắn Nhưng nếu năng khiếu ấy không được rèn luyện thì nhà văn không thể đạt được thành công Quá trình rèn luyện phải được bắt đầu một cách tỉ mỉ, cẩn thận Người mới cầm bút phải chăm chút cho công việc của mình như những người làm những ngành

nghề khác trong buổi ban đầu Và những công việc này “đòi hỏi phải thật hết lòng, thật tự nguyện,

không ai bảo mà tự mình buộc mình làm, lăn vào làm, say sưa, mê mải” [75, tr105] Người cầm bút

phải đến với văn chương bằng tất cả tấm lòng của mình, vì một tình yêu say mê đối với văn chương

chứ không vì một mục đích nào khác Trong Những kiếp hoa dại, Vương Trí Nhàn cho rằng để đánh giá nền văn học của một nước thì “xem cách đào tạo những cây bút tiêu biểu sống cả đời bằng

nghề viết và trình độ những cây bút tiêu biểu đó so với các thời đại trước và so với trình độ ở các nước khác” [72, tr182] Như vậy, theo Vương Trí Nhàn nhà văn phải là người có cái tâm với nghề

và có quá trình rèn luyện trong một thời gian dài Ở phần này ông đặc biệt nhấn mạnh: “… nhà văn

là kẻ đời đời khởi nghiệp, cuộc đời người viết chỉ có nghĩa ở chỗ luôn luôn là những cuộc làm lại từ đầu” [ 72, tr182- 183] Nhà văn phải luôn cố gắng, tận tụy trong từng tác phẩm, luôn tự làm mới

mình, chinh phục độc giả,… Có như thế, tác phẩm của anh ta mới có chất lượng và tồn tại với thời gian Còn nếu nhà văn chủ quan, ỷ lại, không phấn đấu, nhiệt tình với công việc thì tên tuổi của anh

sẽ mất dần đi trong đời sống văn học George Sand cũng từng lí giải: “Nghệ thuật không phải là

một năng khiếu có thể phát triển mà không cần mở rộng kiến thức về mọi mặt Cần phải sống, phải tìm tòi, phải xào nấu lại rất nhiều, phải yêu rất nhiều và chịu nhiều đau khổ, đồng thời không ngừng kiên trì làm việc” [107, tr121]

Đối với người cầm bút, Vương Trí Nhàn đặt ra một số yêu cầu Ngoài sự nhạy cảm, tinh tế là

“một đặc điểm nghề nghiệp, một thứ tính trời cho, nhiều khì không hề có ý thức, có gắng gượng”

[72, tr106], ông còn cho rằng người cầm bút phải có một sự từng trải, một sự lịch lãm, và quá trình làm việc nghiêm túc Nhà văn phải có vốn sống phong phú, kinh nghiệm về cuộc đời và nếu anh ta được sống trong những thời đại có nhiều biến động thì anh ta càng tích lũy được nhiều vốn sống:

“Thật đáng ao ước nếu anh luôn luôn được sống giũa những cơn xoáy của thời đại, nếu mọi thăng trầm của cá nhân anh luôn luôn ăn khớp với mọi biến động của lịch sử, của nhân dân Ấy là một

may mắn không cùng” [75, tr107] Chính thực tế phong phú này sẽ là nguồn cảm hứng, chất liệu để

nhà văn sáng tạo Lấy ví dụ cụ thể từ trong lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX, nhiều nhà văn, nhà thơ như Puskin, Lecmôntôp, L Tônxtôi đã tham gia vào cuộc đấu tranh chống chế độ nông nô đến mức phải chịu khổ sai, tù đày, thậm chí hi sinh Còn ở nước ta những nhà văn, nhà thơ trong những giai đoạn đấu tranh của dân tộc cũng đi sâu vào cuộc sống lao động và chiến đấu của nhân dân Bên cạnh đó, bản thân cuộc sống tuổi thơ của nhà văn cũng là một nguồn tư liệu quý giá để nhà văn

tham khảo Từ đó, nhà văn tìm thấy mối liên hệ giữa cá nhân mình và mọi người: “mỗi cá nhân vẫn

có một khía cạnh điển hình của nó Phân tích mọi người, mỗi người cũng tự phân tích mình luôn thể Bí mật của nghề văn là biến cho được cái riêng tư đó thành cái chung mọi người” [75, tr107]

Thông qua tác phẩm, nhà văn nói lên tâm trạng, suy nghĩ của mình đồng thời nói hộ tâm trạng, suy nghĩ của mọi người Cái hay của nhà văn là đọc tác phẩm, độc giả thấy hình ảnh bản thân mình trong đó và nhận ra ở nhà văn một sự đồng điệu Ngoài ra, vốn văn hóa của nhà văn có thể tạo dựng

nên bằng cách đọc sách: “Đọc sách là cách nhờ người khác gọi lên trong mình những gì sẵn có

Đọc sách để vượt lên trên thời gian và tuổi tác, để có thể xuất phát ngay từ chỗ mọi người đã đến, rồi đây dù mình chỉ nhích thêm một tí thì cũng vẫn là đóng góp của mình” [75, tr108] Việc đọc

sách giúp cho nhà văn có thể làm chủ kho tàng văn học nghệ thuật của dân tộc và nhân loại cũng như có kiến thức rộng rãi về nhiều mặt Đó chính là phương châm mà người xưa từng truyền lại:

“Độc thư phá vạn quyển Dụng bút như hữu thần” (Đỗ Phủ) Theo Vương Trí Nhàn, ý nghĩa của

việc đọc sách còn là giúp nhà văn nắm bắt những vốn văn hóa của thời đại mình đang sống để có thể hòa nhập vào dòng chảy của thời đại Đọc sách còn giúp nhà văn biết được những giá trị văn học, văn hóa qua các tác phẩm vừa xuất bản, từ đó rút ra cho mình những kinh nghiệm riêng trong quá trình sáng tác Nhà văn đọc nhiều tác phẩm đương thời để thấy được đóng góp của mọi người Đến khi sáng tác tác phẩm, nhà văn sẽ có một hướng đi riêng để có thể có những đóng góp riêng của mình đối với nền văn học hiện tại Đối với Vương Trí Nhàn, những công việc để tích lũy vốn sống

phải: “xen kẽ vào nhau, xuyên thấm lẫn nhau, theo hàng ngàn kiểu, với hàng ngàn đường dây, ăn

nổi ăn chìm, không phải bao giờ cũng tách bạch được rõ ràng, có khi tưởng như không sao hiểu nổi

[75, tr108] Như vậy quá trình tích lũy vốn sống là một quá trình lâu dài, thường xuyên, đòi hỏi sự tận tâm, kiên trì

Con đường sáng tạo của nhà văn cũng là một hoạt động phong phú đa dạng không giống ai Mỗi nhà văn có những thói quen, những đặc điểm tâm lí khác nhau Đứng trước những hướng đi, việc chọn ra một hướng đi riêng cho mình đối với những người mới cầm bút là một việc khó khăn:

“Lúc đó, người viết như phải phân thân Vừa làm tất cả công việc như mọi người, vừa phải tách ra suy xét, tự mình xét mình, rồi tìm cách phô diễn, trao đổi [75, tr109] Người viết phải tự nhận thức

quan niệm sống của mình, mặt mạnh mặt yếu của mình để tìm ra một con đường phù hợp Và bằng

vốn sống, văn hóa của mình, người viết sẽ nhận ra nhiều điều quý giá: “Qua cuộc đời mình, từng

trải của mình mà nói những người khác Từ một chi tiết bình thường đến những quan niệm lớn lao, biết thứ gì là không cần cho mỗi người viết, biết thứ gì là không thể không mang vào trang sách nếu mình đã nhập vào nó, đã chiếu rọi cho nó một thứ ánh sáng [ 75, tr109]

Giữa những người cầm bút, tuy mỗi người có một hướng đi riêng, một phong cách riêng nhưng họ có mối quan hệ với nhau một cách chặt chẽ Trước hết, nhiều phong cách khác nhau bổ

sung cho nhau: “Cũng giống như mọi nghề mọi ngành, ở đây có đủ bộ, đủ kiểu, đủ phong cách

Những tính cách khác nhau bổ sung cho nhau” [75, tr111] Việc trao đổi, trò chuyện với nhau giúp

các nhà văn rút ra kinh nghiệm cho bản thân: “Thường xuyên hơn, kỹ lưỡng hơn là những tâm sự,

những bàn bạc về cuộc đời, những ý nghĩ sau một chuyến đi, một ít điều thu hoạch được qua một quyển sách Thảng hoặc có đọc nhau và trực tiếp trao đổi về nhau thì những nhận xét cũng kín đáo hơn, sắc nhọn hơn” [75, tr111] Sau những lần trò chuyện, “ít tranh luận, gặp nhau để nghiền ngẫm những ý nghĩ là chính” [75, tr112] các nhà văn, nhất là những người mới cầm bút tìm thấy cho mình

nhiều bài học Họ cảm thấy “vừa có phần tự tin hơn, thấy mình hòa hợp trong những băn khoăn lo

lắng của bạn bè Vừa thêm phần lo lắng cho việc viết, thấy mình phải cố gắng để xứng đáng với mọi người” [75, tr112] Như vậy việc tiếp xúc, trao đổi lẫn nhau hết sức bổ ích đối với những người cầm

bút, khiến họ nhận thức được vai trò, giá trị của mình và có thêm động lực để làm việc Sự tin tưởng, yêu mến của mọi người thôi thúc họ phải không ngừng nỗ lực để sáng tạo nên những tác phẩm chất lượng Thêm vào đó, mối quan hệ giữa những người cầm bút còn là mối quan hệ với lớp

người đi trước: “Một mối quan hệ khác tính chất tình cảm sâu sắc trong mỗi lớp người mới viết còn

là những trao đi đổi lại với lớp người đi trước” [75, tr112] Lớp người đi trước ở đây thường là

những người nổi tiếng, có một vị trí nhất định trong nền văn học bấy giờ Tên tuổi của họ đã in sâu vào tâm trí thế hệ trẻ ngay từ khi thế hệ này vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường Họ có thể được coi

như những người thầy, một số ngời trong lớp nhà văn trẻ còn chưa biết mặt họ: “Chúng tôi tự nhận

là những học trò, dù học trò không bao giờ biết mặt thầy cả” [75, tr113] Những bậc tiền bối đã

giúp đỡ những người mới cầm bút một cách nhiệt tình, chu đáo: “Các anh phân tích cặn kẽ và đầy

sức thuyết phục về từng bước đi, từng thành công và thất bại của chúng tôi Ngược trở lại, chúng tôi cũng sớm nhìn các anh như những người có thể tin cậy được để tâm sự, để nhờ trả lời cho bao nhiêu khúc mắc trong lòng về cuộc đời nghề nghiệp” [75, tr113] Đối với những người cầm bút,

việc học hỏi những người đi trước cũng là một cách thức để trau dồi và tích lũy kinh nghiệm, để tìm

tòi những con đường sáng tạo cho riêng mình Gorki cũng đã từng khuyên các nhà văn trẻ: “Các

bạn hãy học viết ở tất cả các nhà văn có phong cách điêu luyện, nhưng các bạn hãy tìm lấy nốt nhạc và lời ca của mình” [127, tr135]

Như vậy có thể thấy qua quan niệm về nhà văn, Vương Trí Nhàn đã thể hiện khát khao tự đào luyện mình thành một trí thức chân chính Đối với ông, nhà văn phải làm việc hết mình, luôn cố gắng tìm tòi, học hỏi để khẳng định bản sắc

1.2.1.1.2 Quan niệm về bạn đọc

Nhà văn sáng tạo ra tác phẩm và tác phẩm đó được bạn đọc tiếp nhận Bạn đọc cũng có một vai trò quan trọng đối với quá trình sáng tác Vương Trí Nhàn có kể lại việc trong thời gian công tác

ở chiến trường, trong những lúc rảnh rang ông trò chuyện với các chiến sĩ Những người lính thì

“hỏi han về nhà văn này nhà văn khác, dường như đó là những người anh thân từ lâu, dù chưa bao giờ anh gặp Anh thăm dò thêm một vài chuyện nghe được về giới văn nghệ” [75, tr118] Sự yêu

thích sách, quan tâm tới đời sống văn học của bạn đọc tác động không nhỏ đối với người viết:

“Những lần trò chuyện như vậy bao giờ cũng mang lại cho cả hai bên những niềm vui, nó cũng chính là sự tiếp xúc thường xuyên của người đọc đối với những người viết” [75, tr118]

Người đọc đông đảo nhất trong số lượng công chúng của thị trường văn học là người đọc phổ thông, bình thường Trong các thành phần đa dạng của công chúng văn học, bao giờ cũng hiện hữu loại người đọc tích cực, có trình độ cao Đó là những người có hiểu biết về văn học và luôn bày tỏ

sự cảm thông, chia sẽ nỗi lo âu và niềm khát vọng sáng tạo của tác giả Theo Vương Trí Nhàn thì

“Rất nhiều người viết đã nói về những ngạc nhiên trước trình độ hiểu biết và tấm lòng ưu ái văn học khá sâu sắc ở những người đọc mới” [75, tr119] Những người đọc này chính là nguồn động

viên khuyến khích, là nguồn cảm hứng đối với tác giả Hơn nữa họ thúc đẩy người viết có những khám phá riêng, tích cực đóng góp vào nền văn học

Trong việc quan tâm đến đời sống văn học, người đọc chú ý nhất đến những tác phẩm văn

học hiện tại: “Nhưng có lẽ điều người đọc quan tâm nhất phải là những tác phẩm văn học hiện nay,

những tác phẩm hàng ngày hàng giờ ra đời, đi theo mọi chặng đường gian lao, có khi đến với người lính ngay ở tuyến trước” [75, tr120] Người đọc hiểu rõ những tác phẩm theo sát thời sự đó ảnh

hưởng trực tiếp đến đời sống của họ, giúp họ nắm bắt tình hình xã hội đương thời Đặc biệt đối với Vương Trí Nhàn, khi ông tham gia kháng chiến và bắt đầu cầm bút, bạn đọc – những người lính có

ý nghĩa rất quan trọng đối với ông và các nhà văn Những người lính này hiểu rõ vị trí của mình trong văn học bấy giờ và ý thức được cuộc sống của họ là một thực tế lớn lao để nhà văn phản ánh

Vì thế họ phát huy vai trò bạn đọc của mình: “Anh không bằng lòng chỉ là một người đọc thụ động

Hơn thế nữa, anh còn muốn là một người kiểm tra những điều nói tới trong văn chương Chính đây

là chỗ xuất phát quan trọng, mà cũng là chỗ khác nhau rõ rệt giữa người đọc hiện nay và những người đọc trước kia [75, tr120] Người đọc không chỉ tiếp nhận tác phẩm để thưởng thức, hiểu rõ

tâm tư tình cảm của nhà văn cũng như các vấn đề của cuộc sống mà còn xem xét lại tác phẩm để biết nó có phản ánh đúng hiện thực hay không Qua đó ta thấy người đọc hiện nay đóng vai trò chủ

động và tích cực hơn so với người đọc trước kia Như vậy nhà phê bình Vương Trí Nhàn đã nhận

thức rất rõ vai trò của bạn đọc – những người lính, ông rút ra một nhận xét: “Một nhận thức quan

trọng đã ăn sâu vào suy nghĩ của người đọc kia Các anh nắm được sức mạnh lợi hại của văn nghệ Các anh dành cho người viết một lòng tin thật sự và mong đợi ở văn nghệ khá nhiều” [75, tr121]

Một lớp người đọc giàu hiểu biết, giàu niềm tin vào nhà văn và nền văn học như thế sẽ góp phần làm cho văn học phát triển Những nhà văn chân chính, có lương tâm hẳn sẽ cố gắng không ngừng

để sáng tạo các tác phẩm đáp ứng nhu cầu của thời đại

Theo Vương Trí Nhàn, đối với bạn đọc – những người lính bấy giờ, văn học có một sự tác động lớn lao, văn học trở thành vũ khí tuyên truyền cách mạng, góp phần cổ vũ cho công cuộc

kháng chiến của dân tộc Những tác phẩm văn học thúc giục người lính lên đường chiến đấu: “Đó

là vai trò đặc biệt của nền văn học trong bốn mươi năm cách mạng, kể cả những tác phẩm mới viết trong những năm chống Mỹ gần đây” [75, tr122] Và người đọc ngày càng có tình cảm gắn bó với

người viết: “Càng ngày các anh càng có những chỗ thông cảm với người viết, dần dần nắm chắc

tiếng nói riêng của nghệ thuật, thấu hiểu cho những vui buồn của một người trong nghề” [75,

tr122] Với tình cảm thân thiết này, người đọc phản ánh, trao đổi ý kiến với người viết Tác phẩm văn học nhận được tiếng vọng và sự cộng hưởng của độc giả Một bài văn, bài thơ khi ra đời, đều

nhận ngay được sự khen chê của công chúng: “Kịp đến khi đôi bên thân thiết như bạn bè, người

chiến sĩ sẽ nhờ người viết trao đổi thêm ý nọ ý kia, và ngược trở lại, mạnh dạn nói thêm ý kiến của mình về các tác phẩm” [75, tr122]

Vương Trí Nhàn đặc biệt nhấn mạnh rằng đối với người mới cầm bút, việc thiết lập được mối

quan hệ giữa họ với người đọc rất quan trọng: “Kỳ thực sự tìm hiểu và lắng nghe người đọc vốn là

một công việc thường xuyên, chi phối rất nhiều tình cảm mỗi người viết, nó cũng là một đảm bảo đầu tiên đối với công việc cầm bút” [75, tr124] Ông chỉ rõ thị hiếu của người đọc cũng giữ vai trò

rất lớn đối với việc sáng tác tác phẩm, người mới cầm bút nên tìm hiểu các đối tượng người đọc

trong thời đại của mình: “Tôi cho rằng trước hết phải đặt người đọc hiện nay vào chính cương vị xã

hội của họ Đó là tất cả những người bình thường Những cán bộ, những chiến sĩ, người kỹ sư và người bán hàng… Với những công việc, những lo toan thiết thực của họ” [75, tr124] Từ đó người

viết tìm hiểu nhu cầu, nguyện vọng của họ, “khẩu vị văn học” của họ “Khẩu vị văn học” này sẽ không ngừng thay đổi theo thời gian: “Mỗi bài một ít, dần dà, người đọc sẽ lấy ở từng người viết, ở

tất cả những người viết một lối nhìn, một cách nghĩ, từ đó sinh ra những đòi hỏi mới, những mong mỏi mới” [75, tr125] Và như vậy nó thúc đẩy người viết phải tiếp tục sáng tạo để đáp ứng thị hiếu

của người đọc Qua đó ta thấy Vương Trí Nhàn hết sức đề cao bạn đọc và đề ra yêu cầu cao đối với việc tạo nên mối quan hệ người đọc- người mới cầm bút

Nhìn chung, những quan niệm về nhà văn và bạn đọc của Vương Trí Nhàn được trình bày một cách chặt chẽ, hệ thống trong những câu chuyện về những người chiến sĩ Với cách viết nhẹ nhàng ông đã đưa ra cách nhìn riêng của mình đối với một số vấn đề lý luận văn học

1.2.1.2 Quan niệm về các thể loại văn học

Trong các tập sách của Vương Trí Nhàn, có những bài viết về các thể loại văn học như

truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, kí,… Về thể loại truyện ngắn, ông có hẳn một tập Sổ tay truyện

ngắn gồm các ý kiến của một số nhà văn nước ngoài và Việt Nam về truyện ngắn cũng như ý kiến

riêng của ông Về thể loại tiểu thuyết, tập sách Những lời bàn về tiểu thuyết trong văn học Việt

Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 do Vương Trí Nhàn sưu tầm biên soạn đã tập hợp các ý kiến

của các nhà văn về tiểu thuyết Bên cạnh đó, ông còn có những bài viết trình bày một cách cụ thể về

hai loại truyện ngắn và tiểu thuyết, chủ yếu trong tập sách Bước đầu đến với văn học Các thể loại

khác chỉ được trình bày trong một vài ý kiến nhỏ khi nghiên cứu về sự phát triển của chúng Như vậy có thể nói tiểu thuyết và truyện ngắn là hai thể loại tiêu biểu nhất trong các trang viết về thể loại văn học của Vương Trí Nhàn

1.2.1.2.1 Quan niệm về tiểu thuyết

Tiểu thuyết là “hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại Với

những giới hạn rộng lớn trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [60, tr387] Nhân vật tiểu thuyết là một loại nhân vật đặc

biệt, khác hẳn với nhân vật sử thi, nhân vật kịch Trong các bài viết của mình, Vương Trí Nhàn chủ

yếu trình bày quan niệm về nhân vật tiểu thuyết Ông cho rằng: “Một số tính cách trong các tiểu

thuyết của ta hiện nay mặc dù đã được những tay nghề thành thạo miêu tả, khá tinh tế, hấp dẫn, nhưng sao vẫn cứ như đứa trẻ đứng trước người lớn Ít nhiều “họ” còn thiếu sinh sắc” [75, tr142]

Sau đó ông đưa ra lý do để lý giải vấn đề này Đặc điểm của các thể loại văn học nói chung và tiểu

thuyết nói riêng là: “Về đại thể, thế giới trong tác phẩm là một thế giới dễ hiểu hơn so với cuộc đời

thực Cuộc sống bao giờ cũng phức tạp, nó triển khai vô tận trong không gian và nối tiếp thường xuyên trong thời gian Người nghệ sĩ mang lại cho nó một sự hạn chế, ít thì một vài câu thơ, cùng lắm độ nghìn trang tiểu thuyết Trong một khung cảnh nhất định, nhân vật văn học phức tạp nhất cũng bị thu hẹp, bị cắt xén” [75, tr142] Như vậy hiện thực đời sống và nhân vật trong tác phẩm bao

giờ cũng bị giới hạn hơn so với thực tế Tác phẩm văn học chỉ là một lát cắt của cuộc sống, phản ánh cuộc sống ở một khía cạnh nào đó Nhân vật trong tác phẩm là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát cuộc sống hiện thực một cách hình tượng Vì vậy hình ảnh nhân vật cũng chỉ phản ánh một phần nào đó của hình ảnh con người trong cuộc sống Tiếp theo Vương Trí Nhàn rút ra ý kiến:

“Nhân vật không hiện lên được, bởi nó chưa có cái động cơ thúc đẩy mọi hành động cử chỉ, quy

định mọi mặt tính cách, cũng tức là chưa có bộ mặt thật Và vì lý do ở đây, như chúng ta đều biết, trong một số trường hợp, là do người viết còn dừng lại ở những biểu hiện thuộc về bề nổi của nhân vật” [75, tr142-143] Theo ý kiến của nhà phê bình này nhân vật không hiện lên sinh động được vì

nhà văn mới chỉ miêu tả ở những biểu hiện bề ngoài như tiểu sử, nghề nghiệp, hành động, … chưa

đi sâu tìm hiểu thế giới bên trong phong phú của nhân vật Vì lẽ đó, tiểu thuyết phải khắc họa được

hoàn cảnh, cuộc đời, số phận của nhân vật, đặc biệt là sự phát triển tính cách của nhân vật: “Có

điều, nói tới số phận, cái chính vẫn là xem xem có phải tác phẩm đã tìm thấy quy luật phát triển của nhân vật, chỉ rõ nhân vật trong nhiều bình diện tính cách của nó” [75, tr143] Tính cách theo ý

nghĩa chung nhất, là sự thể hiện các phẩm chất xã hội lịch sử của con người qua các đặc điểm cá nhân, gắn liền với phẩm chất tâm sinh lý của họ Điều quan trọng đối với nhà văn là phải nắm được

mối liên hệ bên trong của tính cách: “Thực chất của số phận là mối liên hệ bên trong của tính cách,

cái thần của tính cách, do hoàn cảnh quy định Khi đã nắm được cái đó rồi, thì dựng lại một quảng đời ngắn, hay đi vào nhân vật từ bé đến lớn, là chuyện tùy ý, đằng nào cũng được” [75, tr144] Tính

cách và hoàn cảnh có mối liên hệ mật thiết với nhau, không thể tách rời Những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa,… của gia đình, địa phương, xã hội, thời đại; những địa điểm hoạt động cụ thể của nhân vật; những mối quan hệ cụ thể của nhân vật với mọi người, với cuộc sống,… đều tác động đến sự hình thành tính cách của nhân vật Trong khi thể hiện tính cách của nhân vật, nhà văn có thể

chú ý tới những thời điểm ảnh hưởng lớn tới cuộc đời của nhân vật: “Thời gian chỉ có khoảnh khắc,

mà mức độ biến đổi trong con người mình rất lớn, vượt xa hàng tháng hàng năm trì trệ Đó là những giây phút số phận, có thể là đất triển khai văn học, đôi khi là điều kiện để có thể có những tác phẩm có sức bao quát lớn” [75, tr144]

Khuynh hướng của tiểu thuyết là sinh động, chân thực, gần gũi với đời sống Nhân vật tiểu thuyết phản chiếu hình ảnh của đời sống nên nó cũng phải chân thực Vương Trí Nhàn cho rằng:

“Nhà văn chỉ có thể trở nên chân thực khi để cho nhân vật của mình đóng được những vai khác nhau, mà vẫn chỉ rõ đó là một con người thống nhất” [75, tr146] Nhân vật trong tiểu thuyết có thể

được xây dựng từ những nguyên mẫu của đời sống kết hợp với sự hư cấu sáng tạo riêng của nhà văn Con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội , cũng như hình ảnh của con người trong cuộc sống, nhân vật được khai thác theo nhiều khía cạnh khác nhau, đóng những vai khác nhau trong những mối quan hệ với mọi người Thông qua sự va chạm, cọ xát với những tính cách khác, tính cách nhân vật càng được thể hiện rõ Khi nhân vật được khai thác ở nhiều bình diện thì nhân

vật càng đạt đến sự chân thực và điều này làm nên giá trị của nhân vật: “Khi ấy nhân vật sẽ luôn

luôn hiện ra nhiều vẻ, khiến người theo dõi phải chú ý” [ 75, tr146] Lúc ấy nhân vật trở nên lôi

cuốn, hấp dẫn, gây được nhiều hứng thú cho người đọc Người đọc hồi hộp theo dõi sự biến động

trong tính cách của nhân vật và ngạc nhiên khi khám phá những điều mới mẻ Mỗi nhân vật có một cuộc đời riêng, không lặp lại, vừa tuân theo quy luật chung của cuộc sống, vừa có những nét riêng Tóm lại muốn làm cho nhân vật sinh động, người viết tiểu thuyết phải có một cách hiểu, một

quan niệm về nhân vật: “Trên cơ sở quan niệm đúng đắn và mới mẻ, các phương pháp sẽ nẩy nở

lành mạnh” [75, tr148] Khi tác giả sử dụng các thủ pháp một cách hợp lí, thế giới riêng của nhân

vật càng hiện rõ Lúc đó tâm lý của con người được tiểu thuyết biểu hiện một cách sâu sắc Và khi xây dựng nhân vật, nhà văn không áp đặt, lấy nhân vật làm cái loa phát ngôn cho tư tưởng của mình Mỗi nhân vật đều có một đời sống riêng, nhiều khi không phụ thuộc vào sự sắp đặt trước đó của tác

giả Vì vậy nhà văn phải có thái độ đúng đắn đối với nhân vật: “Ngày càng thấy nổi lên yêu cầu nhà

văn phải đối xử với nhân vật của mình một cách bình đẳng, để cho nhân vật nói lên tiếng nói của

họ, và trong việc dựng lên nhân vật, cái chính là phải thấy mỗi cá nhân đó gợi mở không cùng về nhiều phía, tâm tư nhiều tầng, nhiều lớp phức tạp, ràng rịt với nhau, điều cuối cùng về nhân vật chưa được nói ra, nên tất cả các phía các mặt đều cần dò tìm khai thác” [75, tr149]

1.2.1.2.2 Quan niệm về truyện ngắn

Truyện ngắn là một thể loại khá phổ biến trong sáng tác của nhà văn Nó gần với tiểu thuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện cuộc sống đương thời Truyện ngắn có những đặc tính riêng về thể loại và người viết phải tuân theo những điều đó Tuy nhiên cũng như các thể loại khác, truyện ngắn cũng cần được sáng tạo Trong các bài viết của mình, Vương Trí Nhàn đã đề cập đến sự sáng

tạo trong truyện ngắn Ngay từ đầu ông đã khẳng định rằng: “Việc đi ngược quy phạm lại luôn có

sức mời gọi những ngòi bút độc đáo” [75, tr150] Ông đưa ra một số ví dụ về vấn đề truyện “không

có chuyện” Lối viết này đã được nhà văn Nga Pauxtôpxki sử dụng rất thành công và được giới

thiệu vào nước ta những năm 59 – 60 Một trong những nhà văn Việt Nam sử dụng lối viết này là

Nguyễn Công Hoan Truyện của ông là “những mảnh đời, những cảnh đời nho nhỏ” [75, tr151] Tuy nhiên bên cạnh đó, nhiều nhà văn vẫn viết loại truyện “bao quát cả một đời người” như Nam

Cao, Thạch Lam Tình hình truyện ngắn Việt Nam lúc bấy giờ phản ánh hai quy tắc lớn của truyện ngắn là: truyện phải có chuyện và chuyện chỉ cắt ra một khúc một đoạn, trong cả cuộc sống Theo

Vương Trí Nhàn, ý kiến của ông về việc này là: “Tính trên số lượng thuần túy, những truyện tuân

thủ quy tắc vẫn nhiều hơn, nhưng chính vì thế mỗi lần được đọc những truyện không tuân theo quy tắc, chúng ta thấy có chút ý vị riêng” [75, tr151]

Sau đó ông trình bày về các phong cách truyện ngắn của các nhà văn khác nhau Những phong cách này hết sức đa dạng phong phú, mỗi người có một vẻ riêng Ông đi sâu vào phân tích một số trường hợp nhà văn có phong cách độc đáo như Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Tuân,… Với

Vương Trí Nhàn, phong cách của người viết truyện ngắn là một yếu tố rất quan trọng: “Cái chất

riêng của ngòi bút, điều ấy vốn là đòi hỏi chung cho mọi thể tài, đến truyện ngắn cũng trở nên một

đòi hỏi bắt buộc” [75, tr157] Quá trình tìm tòi để có được phong cách riêng quả là gian nan và vất

vả: “Con đường để một nhà văn đạt tới thế giới truyện ngắn riêng của mình, đôi khi là rất giản dị,

nhưng thông thường, rất quanh co phức tạp” [75, tr157]

Như vậy, sự sáng tạo trong truyện ngắn là một vấn đề đáng quan tâm Nó góp phần tạo nên phong cách của nhà văn Nhà văn cần tích cực học hỏi tinh hoa của dân tộc cũng như thế giới để tạo

sự đổi mới trong sáng tác của mình

1.2.2 Quan niệm về phê bình văn học

Là nhà phê bình văn học, Vương Trí Nhàn luôn trăn trở về nghề nghiệp của mình Trong các tác phẩm, ông thường đưa ra một số ý kiến về cách thức phê bình văn học

Vào những năm gần đây, trên thế giới cũng như ở nước ta, phê bình văn học phát triển khá mạnh Đời sống văn học với nhiều biến động đã đặt ra cho lĩnh vực phê bình nhiều thách thức

Vương Trí Nhàn cũng băn khoăn về vấn đề này Ông cho rằng: “Cái khó chịu nhất của phê bình

hôm nay là sự tẻ nhạt Nếu biết làm cho phê bình trở nên sinh động, hấp dẫn, có giá trị văn học sâu sắc, thì bản thân mình tìm thấy niềm vui, mà thiên hạ cũng không có cách gì để vùi dập nghề của mình được” [73, tr337]

Cũng như những nhà phê bình khác, ông tiếp thu, học hỏi cách phê bình của Kim Thánh

Thán Ông coi ý kiến của Thánh Thán như là một tuyên ngôn cho một cách làm phê bình: “Như

Thánh Thán đã chân thành thú nhận, chính ra ông không vì ai hết, mà muốn vì chính mình, muốn làm duyên với người đời sau, buộc người đời sau phải nhớ đến tên tuổi của mình” [73, tr343]

Chính điều này đã tạo cho nhà phê bình một sức mạnh để sáng tạo Việc khao khát để lại tiếng tăm cho người đời sau sẽ là động lực thúc đẩy cho nhà phê bình làm việc nghiêm túc, chu đáo

Bên cạnh đó, Vương Trí Nhàn đưa ra cách thức phê bình riêng của mình Ông chân thành

thừa nhận: “Tôi tự thấy mình thuộc một dạng phê bình cổ hơn, tức là phê bình dựa hẳn vào cảm

nghĩ cá nhân, và đặt phê bình vào khu vực của văn chương trước tiên, sau đó mới là của khoa học”

[73, tr338] Như vậy quan niệm về phê bình của ông là dựa vào cảm nghĩ cá nhân qua thị hiếu và trải nghiệm riêng Có thể thấy quan niệm này chi phối phần lớn các bài viết của ông trong các công trình nghiên cứu Đối với ông, phê bình rất gần gũi với văn chương, sau đó mới là khoa học Bài phê bình cũng đòi hỏi giá trị thẩm mỹ như một tác phẩm văn chương, đòi hỏi sự say mê, cảm hứng của tác giả Nhưng công việc phê bình cũng yêu cầu về sự hiểu biết về lý luận văn chương, đặc điểm thể loại của tác phẩm, đời sống văn học của xã hội Ở điểm này, công việc phê bình có nhiều khía cạnh giống như công việc của một nhà nghiên cứu khoa học Nhà phê bình văn học Nga nổi

tiếng Biêlinski gọi “phê bình là mĩ học đang vận động”

Về đối tượng phê bình, Vương Trí Nhàn nhận định: “Với tôi, đối tượng đầu tiên và cuối cùng

mà phê bình phải suy nghĩ là tác giả” [73, tr346] Và theo ông cách viết phê bình là “đọc ra một

tính cách phác họa ra một cá nhân cụ thể ẩn hiện qua các dòng chữ, để giúp bạn đọc có thể hình dung ra một con người, với những vấn đề mà chúng ta cần quan tâm, với số phận, tính cách, nhu cầu tự khẳng định, sự thích ứng,… nó là tấm gương để soi vào đấy ta nhận ra mình và hiểu chung

về xã hội” [73, tr346] Qua đó ta thấy Vương Trí Nhàn thiên về phê bình tác giả, thông qua số phận,

tính cách, cuộc sống của họ để giúp ta cảm nhận được những gương mặt tác giả cụ thể Từ đấy ông giúp người đọc hiểu rõ hơn về bản thân mình cũng như về xã hội

Và để tìm hiểu về đối tượng phê bình, Vương Trí Nhàn đưa ra hai điều kiện: “Một là, sự lịch

lãm về đời sống, tức là cái vốn chung về người đời, các kiểu mẫu, các “điển hình” và “Hai là, một quan niệm vững chắc về con người, nó bắt nguồn từ sự hiểu biết việc đời nhưng lại được chưng cất kết tinh lại trong lý luận và rồi sẽ trở thành kim chỉ nam giúp người ta tiếp tục sống” [73, tr347]

Hiểu rõ về hai điều kiện này, ta thấy Vương Trí Nhàn có một sự am hiểu rõ ràng về lĩnh vực phê bình từ xưa đến nay Ngoài sự hiểu biết về vốn sống, nhà phê bình cần phải có một quan niệm đúng đắn về con người Trong các công trình nghiên cứu về phê bình cũ, quan niệm về con người có phần đơn giản, tĩnh tại: Con người là sản phẩm của hoàn cảnh Do đó, các nhà phê bình thời bấy giờ thường lấy tiểu sử của tác giả để giải thích tác phẩm Tuy nhiên trong các tác phẩm phê bình hiện đại, quan niệm về con người có phần thay đổi Nhà phê bình thời nay nhìn con người như một thực thể có đời sống riêng và rất khó nắm bắt Và quan niệm về con người như thế này được nảy sinh từ

sự gợi ý của các ngành khoa học và được thể nghiệm, trình bày trong sáng tác của các nhà văn lớn của thế kỉ XX ở phương Tây

Từ suy nghĩ đó, Vương Trí Nhàn áp dụng nó vào trong các công trình nghiên cứu của mình:

“Tôi thường vẫn suy nghĩ về những tác giả đã từng nghiên cứu nhiều… những mong tìm ra những khía cạnh mà chưa có ai nói tới” và đối với các tác giả đương đại thì ông “chỉ ra rằng con người họ không hoàn toàn như họ muốn, mà khi hiện ra trong tác phẩm, nó có nhiều khía cạnh khác chính họ cũng không ngờ tới” [73, tr349] Như vậy Vương Trí Nhàn muốn cung cấp cho người đọc những

hiểu biết, khám phá mới mẻ về các nhà văn, nhà thơ Nhờ đó những trang viết của ông trở nên sinh động, chân thực, lôi cuốn bạn đọc Và từ những bài phê bình này, bạn đọc sẽ đi tới những chân trời

cảm nhận mới: “Còn đối với bạn đọc, những gì tôi viết ra chỉ là một sự gợi ý; từ trong các trang

viết của tôi, bạn đọc đi tiếp tới những suy nghĩ mới” [73, tr349]

Ngoài ra Vương Trí Nhàn còn trình bày thêm phương pháp phê bình của ông, trên các phương diện hình thức, giọng điệu, ngôn ngữ,… Đối với giọng điệu, Vương Trí Nhàn muốn tạo nên

một giọng điệu linh hoạt, sinh động: “tôi cũng thích thú tìm cách tạo ra trong bài phê bình những

giọng khác nhau, có khi vừa trình bày điều đã nghĩ, vừa thử đứng tách ra bác lại suy nghĩ ấy” [73,

tr.351] Giọng điệu của bài phê bình hết sức quan trọng, nó góp phần tạo nên phong cách tác giả Ở trường hợp Vương Trí Nhàn, khao khát tạo nên một giọng điệu phê bình riêng là chính đáng Để tạo

nên giọng điệu ấy, cách làm của ông là: “Về mặt hình thức, tôi ao ước các bài viết và nhất là các

quyển sách trở nên một thứ nhạc nhiều bè, có đoạn dùng con số thống kê, có đoạn lý luận chặt chẽ,

có đoạn tự cho phép mình lui tới một chút, để ngả sang giọng trữ tình” [73, tr.351] Cách làm này

khiến cho bài phê bình tránh xa sự tẻ nhạt, lối nói nặng nề, gây sự hấp dẫn lí thú cho người đọc

Đối với ngôn ngữ, Vương Trí Nhàn chủ trương: “Viết hay, viết chuẩn xác mà văn bản vẫn

lắng đọng và đa nghĩa”[73, tr.353] Để làm được điều này người viết phê bình phải làm việc vất vả,

phải lựa chọn từ ngữ, câu văn: “Trước khi đặt bút tôi cố tìm ra một cách cấu tứ riêng, vừa phù hợp

với nội dung phải trình bày, vừa giản dị tự nhiên Đưa thêm nhiều chữ nghĩa của đời sống bình

thường vào bài, tôi muốn làm cho văn bản bớt vẻ trừu tượng, tuy vẫn lo bảo đảm tính chính xác của

ý tưởng Riêng với các kiểu câu, tôi luôn luôn kiểm tra để tránh lặp đi lặp lại”[73, tr.354] Đọc văn

phê bình của Vương Trí Nhàn, ta thấy ông đã vận dụng được điều này Văn phê bình của ông có

ngôn ngữ phong phú, từ ngôn ngữ văn chương tinh tế, giàu cảm xúc đến ngôn ngữ của đời sống

thường ngày giản dị, dễ hiểu Các kiểu câu được dùng một cách đa dạng, hợp lý trong cùng một bài

viết

Cuối cùng Vương Trí Nhàn nói tới niềm vui của người làm phê bình: “khi đã coi phê bình là

một hoạt động văn học, và có sự nhạy cảm riêng với câu chữ, với hình thức tồn tại của tác phẩm, thì

người viết phê bình cũng có niềm vui giống như mọi người cầm bút khác: niềm vui sáng tạo, niềm

vui đã tạo ra một vật phẩm,…”[73, tr.357] Những khám phá bất ngờ về đối tượng phê bình, những

điều thú vị từ công việc,…góp phần tạo nên động lực cho người làm phê bình, để họ viết nên những

công trình giá trị Qua quan niệm về phê bình văn học, Vương Trí Nhàn đã đề cao nhiệm vụ làm cho

văn phê bình thoát khỏi sự tẻ nhạt, những khám phá tìm tòi về đối tượng phê bình, những sáng tạo

về giọng điệu, ngôn ngữ,…Đây là những vấn đề mà Vương Trí Nhàn luôn trăn trở và tâm huyết Tóm lại thông qua một số bài viết Vương Trí Nhàn đã bộc lộ những quan niệm riêng về các vấn

đề văn học và phê bình văn học Những quan niệm này cũng được ông thể hiện rõ trong những trang

phê bình của mình

Chương 2 VƯƠNG TRÍ NHÀN VỚI VĂN CHƯƠNG VIỆT NAM

VÀ THẾ GIỚI

2.1.Tìm lại những mùa quá khứ

Trong những công trình nghiên cứu của mình, Vương Trí Nhàn dành 46 trang để viết về các

tác giả của văn học trung đại Ở Nghiệp văn ông dành 33 trang (tr8 – 40) và ở Những kiếp hoa dại

ông dành 13 trang (tr 94 – 100, tr 111 – 116) Những tác giả ông chọn ở đây là những tác giả đã được nghiên cứu nhiều và có nhiều nét hợp với thời đại hiện nay Khi tìm hiểu về Nguyễn Gia

Thiều, Vương Trí Nhàn đưa ra lí do: “Giữa những hướng đi khác nhau và luôn luôn biến hóa đắp

đổi lẫn nhau, văn hóa hiện đại – trong đó có mốt - không bao giờ quên một kênh phát triển độc đáo: Trở về với những giá trị cổ điển… nó là điều kiện thuận tiện để giúp chúng ta công bằng hơn trong việc nhìn nhận một số hiện tượng văn hóa, chẳng hạn như trường hợp “Cung oán ngâm khúc” [72,

tr94, 95] Hay khi tìm hiểu về Hồ Xuân Hương, nhà phê bình cho rằng: “Bởi lẽ trong thơ, bà là một

trong những tác giả cổ điển có cái dáng vẻ hiện đại bậc nhất, nên chi về mặt tính cách, chắc chắn đấy cũng là một người dễ hợp với thời đại chúng ta và cả những hình thức quan hệ mà thời đại chúng ta đang có” [72, tr112] Như vậy Vương Trí Nhàn đã tìm ra những mối dây liên hệ giữa quá

khứ và hiện tại, làm cho những chân dung nhà thơ xưa hiện lên chân thực, gần với bạn đọc ngày nay

2.1.1.Những giá trị cổ điển

Ở phần này Vương Trí Nhàn chủ trương đánh giá về các nhà thơ của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ XVIII đến cuối thế kỉ XIX Tác giả đầu tiên mà ông tìm hiểu là Nguyễn Gia Thiều Đối với tác giả này, Vương Trí Nhàn không đi sâu vào tìm hiểu về cuộc đời, thời đại lịch sử, môi trường văn hóa đã ảnh hưởng đến Nguyễn Gia Thiều Ông cũng không đánh giá tỉ mỉ về nội dung và nghệ thuật tác phẩm mà chỉ tìm ra những nét đặc sắc nhất của nó Thứ nhất là nghệ thuật

điêu luyện của “Cung oán ngâm khúc”, chủ yếu thể hiện qua “Ngôn ngữ cô đọng, gò thắt, không

chấp nhận bất cứ sự “dừng chân” nào vội vàng chiếu lệ” [72, tr 95] Theo Vương Trí Nhàn, những

câu thơ song thất lục bát được Nguyễn Gia Thiều sử dụng hết sức uyển chuyển, tinh tế, trau chuốt Mỗi câu thơ gắn liền với một loạt những điển tích, điển cố trong sách vở Thứ hai là triết lí về đạo

Phật trong tác phẩm: “Đạo Phật nói đời là bể khổ Nguyễn Gia Thiều không nói gì hơn, chỉ có điều

ông thấm thía nó một cách sâu sắc và diễn tả như là chính người cung nữ của ông, chính ông nữa, vừa phát hiện cho mình” [72, tr 97] Nhiều câu thơ của “Cung oán ngâm khúc” đã thể hiện triết lí

này Vấn đề này cũng được phân tích sâu qua những bài viết của các nhà phê bình như Đặng Thanh

ba-rốc, vì sau những ám ảnh về cuộc sống ngắn ngủi, nghệ thuật này lại kêu gọi con người hưởng thụ cuộc sống Trong tác phẩm nhân vật người cung nữ hiện lên với khao khát hạnh phúc chăn gối

mãnh liệt Những ham muốn này thật trần tục, “có vẻ tội lỗi” (cách dùng của Vương Trí Nhàn )

nhưng lại gần gũi với con người hiện đại Và Vương Trí Nhàn cũng khẳng định đó chính là lý do

làm cho “Cung oán ngâm khúc” tồn tại trong lịch sử

Hồ Xuân Hương là một hiện tượng độc đáo trong lịch sử văn học Việt Nam, là một trong những nhà thơ cổ điển được nhắc tới nhiều nhất và gây nhiều tranh luận nhất Vương Trí Nhàn đã tưởng tượng ra một cuộc phỏng vấn với Hồ Xuân Hương Trong bài viết này ông cũng khẳng định lại một số vấn đề như: tính cách mạnh mẽ, tinh nghịch trong thơ Hồ Xuân Hương; việc phê phán những thói hư tật xấu của đấng nam nhi; từ thơ Hồ Xuân Hương liên tưởng đến thơ Boccaccio, Rabelais,… Đặc biệt thông qua cách nói của nữ sĩ họ Hồ, Vương Trí Nhàn đưa ra những lời bình luận của mình về ý kiến của một số nhà phê bình như Hoài Thanh, Nguyễn Đức Bính, Chế Lan

Viên Hoài Thanh không thích đọc thơ Hồ Xuân Hương nên cho rằng “vì giận ghét xã hội, tôi

(Xuân Hương) đã ném các thứ dơ dáy lên thiên nhiên”, còn Nguyễn Đức Bính bảo Xuân Hương

“trở về với thời nguyên thủy”, Chế Lan Viên bảo Xuân Hương “he hé tài tình” [72, tr.113] Theo

Vương Trí Nhàn, Xuân Hương “gần gũi với cái khao khát không yên của con người hiện đại” [72,

tr.113] Thơ Hồ Xuân Hương là tiếng nói phản kháng mạnh mẽ và quyết liệt đối với xã hội phong kiến, là khát vọng giải phóng của người phụ nữ, là ước mơ về hạnh phúc Bên cạnh đó, Vương Trí Nhàn đã khẳng định sự đóng góp của nữ sĩ đối với văn học:

“- Theo bà hiểu, đóng góp của bà trong văn học là gì?

- Tôi là cái ham muốn muôn đời của con người, muốn được sống thật đã đầy, thật trọn vẹn Và cũng là cái ham muốn vượt lên trên mọi ràng buộc, không chịu khuất phục các quy phạm, muốn vứt

bỏ hết mọi sự thiêng liêng đắp điếm giả tạo để tìm đến cái thiêng liêng chân chính của đời sống”

[72, tr.116] Như vậy, trong ý nghĩ này, Vương Trí Nhàn đã đánh giá cả về nội dung và nghệ thuật của thơ Hồ Xuân Hương Thơ bà thể hiện khát khao sống mãnh liệt và sự sáng tạo về ngôn từ, hình ảnh Đây chính là những điều giúp cho thơ Hồ Xuân Hương tồn tại với cuộc đời

Tác giả cuối cùng của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ XVIII đến cuối thế kỉ XIX mà Vương Trí Nhàn đề cập đó là Tú Xương Vương Trí Nhàn đã tìm hiểu về những nhân vật

trong thơ Tú Xương, nghệ thuật thơ Tú Xương Ông gọi thơ Tú Xương là “Một phòng triển lãm”, là

“Những nét kỳ dị” và “Sự phá cách” Ông cũng có những cách đánh giá được nhiều nhà nghiên cứu

thừa nhận như thơ Tú Xương có nhiều loại nhân vật, nhà thơ trào phúng thấy được sự biến dạng của con người, giọng thơ chua chát và sự phá cách trong thơ Đường luật

Thế nhưng nét độc đáo của Vương Trí Nhàn là ông phát hiện ra chất báo chí trong thơ Tú

Xương Ông nhận xét: “Nếu như căn cứ vào nội dung của các bài thơ mà Tú Xương để lại, người ta

lại không khỏi có ý nghĩ rằng ông nhà nho này sinh ra để làm báo Ở ông luôn luôn có tư duy của một ký giả, chẳng qua sinh bất phùng thời, không gặp cơ may để thi thố ngòi bút cho đúng lúc thôi, chứ thực ra ông phải là người của trường văn trận bút hiện đại thì mới phải” [73, tr 15] Theo

Vương Trí Nhàn chất báo chí trong thơ Tú Xương được thể hiện ở những điểm sau: 1 Thơ Tú

Xương “hướng ngoại”; 2 Tư duy bám sát hiện tượng và sự vật của thơ Tú Xương; 3 Nhiều sáng

tác của Tú Xương hình như được viết rất nhanh; 4 Nếu đi làm báo, Tú Xương sẽ là một nhà báo viết được nhiều thể tài khác nhau Như vậy từ những đặc điểm của báo chí như ghi nhận những câu chuyện hằng ngày, cách miêu tả cụ thể sự vật, hiện tượng, cách làm việc nhanh chóng không cần cảm hứng, Vương Trí Nhàn đã liên hệ với thơ Tú Xương và phát hiện ra trong thơ của tác giả này

có đầy đủ những đặc điểm đó Chất báo chí này có nguồn gốc sâu xa từ quan niệm sống của Tú

Xương: “Ông thích công khai nói lên những dục vọng vật chất, những khao khát thèm muốn thường

xuyên lồng lộn vật vã trong mình Cay nghiệt trong nhận xét, xô bồ thoải mái trong lựa chọn tài liệu, không ngại trâng tráo trong trình bầy miêu tả, ông đã mang tới trong thơ ca một tiếng nói mới, tiếng nói của những thành thị đang hình thành” [73, tr 17]

Theo Vương Trí Nhàn, chất báo chí ấy đã góp phần làm nên tính hiện đại trong thơ Tú Xương, thể hiện ở cách cảm nhận đời sống và thái độ tự phê phán của nhà thơ Thông qua bài phỏng vấn tưởng tượng với Tú Xương, Vương Trí Nhàn đã để cho Tú Xương phát biểu trực tiếp về điều ấy:

“- Hẳn ông cũng biết rằng với một tuyên ngôn như thế, ông trở nên rất gần với con người hiện

đại?

- Gần chứ Chúng tôi gần nhau ở nhiều thứ Nhu cầu tiêu thụ Khao khát tiện nghi Cảm giác về một sự náo động thường xuyên Cảm giác về tốc độ” [72, tr 118] Ngoài ra, Tú Xương còn hiện đại

ở chỗ “thường công khai nói thẳng về mình, sẵn sàng nhạo báng mình” [72, tr 119] Vương Trí

Nhàn đã đặt tác giả mà mình phê bình trong một sự đối chiếu, liên hệ với các hiện tượng dân gian

để khẳng định là chất hiện đại trong thơ Tú Xương là một nguồn mạch nối tiếp từ Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, thơ Hồ Xuân Hương Qua đó, ông giúp người đọc nhận ra sự vận động của văn học

Việt Nam với những gương mặt tác giả tiêu biểu Phần cuối bài phỏng vấn, Vương Trí Nhàn mượn

lời phát biểu của Tú Xương để đưa ra quan niệm về nghề văn: “Kinh nghiệm đời tôi bảo với tôi

rằng: Người ta không bỏ nổi văn chương thì hãy làm văn Nó là chuyện nghiệp chướng Không ai lại đi chọn nó cả Tôi chán những kẻ lấy văn chương để lập thân, với lại chán những sự cảm động hão huyền, nước mắt ngắn nước mắt dài sụt sịt trong thơ lắm rồi” [72, tr 120] Nghề văn đòi hỏi sự

say mê, tâm huyết; tác phẩm viết ra phải chân thực, sinh động, có ích cho cuộc đời Phải chăng đó cũng là những điều mà Vương Trí Nhàn muốn gửi gắm đến thế hệ các nhà văn hiện nay?

2.1.2 Những giá trị của buổi giao thời

Tản Đà là một nhà thơ thể hiện rõ đặc điểm của văn học Việt Nam giai đoạn 1900 – 1930 Đối với tác giả này, Vương Trí Nhàn đã phác họa một chân dung cụ thể với những nét tiêu biểu về cuộc đời và sự nghiệp Ở đây ông làm công việc của một người viết văn học sử qua việc tìm hiểu tỉ

mỉ về tác giả Chân dung Tản Đà hiện lên với những chi tiết quan trọng, từ “Xuất thân và học vấn”,

“Lý do để đi vào nghề cầm bút”, “Sự thích ứng với hoàn cảnh”, “Vinh quang nghề nghiệp”,… Ông

còn nghiên cứu về nghệ thuật thơ Tản Đà và có một bài phỏng vấn Tản Đà Cũng như các nhà phê bình khác, Vương Trí Nhàn khẳng định những yếu tố như: Tản Đà là người xuất thân từ cửa Không sân Trình và từng qua Hán học; việc thi trượt, mối tình đầu dang dở đã mở đường cho cái ngông, cái bất cần trong thơ ông; thích ứng với hoàn cảnh, Tản Đà đã viết văn, viết báo, khi thời thế thay đổi; ông có nhiều tác phẩm, là một trong những nhân vật nổi tiếng trong văn học Việt Nam trước 1932; Tản Đà là lớp nho sĩ tài tử phong kiến và là người đóng vai trò chuyển tiếp trong văn học

Vương Trí Nhàn đặc biệt chú ý tính dân tộc trong nghệ thuật thơ Tản Đà Vẻ đẹp thơ Tản Đà

là “Không phải thuộc dạng lộng lẫy và gây nên những choáng ngợp, mà là một vẻ đẹp hồn hậu, có

làm dáng một chút vẫn giữ được vẻ tự nhiên” [73, tr 30] Câu chữ trong thơ Tản Đà cũng được trau

chuốt “nhưng không bao giờ lộ vẻ cố ý cầu kỳ, càng không bao giờ đẩy những tìm tòi tới cùng để

đưa ra một lý thuyết mới về hình thức” [73, tr 32]

Điểm khác biệt giữa Vương Trí Nhàn và các nhà phê bình khác là ông cho rằng trong thơ Tản

Đà có cái triết lý hiện sinh: “Đối với người Việt, nói toạc cái câu chuyện thích ăn thích uống trước

mọi người hình như không được nhã lắm Nhưng nghĩ cho kỹ, vẫn thấy ở chỗ ấy Tản Đà (và sau này

là Nguyễn Tuân) bộc lộ một nét tâm lý chung, có ở nhiều người quanh ta; ở đây, thấy có thấp thoáng bóng dáng của một thứ triết lý sống hiện sinh, cốt bắt lấy niềm khoái hoạt ngay trong cõi đời hằng ngày” [73 tr 33] Theo Vương Trí Nhàn, với triết lý hiện sinh, Tản Đà đã tạo nên cách tồn

tại riêng của mình trong văn học Cùng với thái độ dám sống thực, Tản Đà là hiện thân của con

người cá nhân hiện đại“Sự thành thực Thành thực dám là mình, nói to lên những điều mình cảm,

mình nghĩ, không cần tính đến chuyện khôn hay dại” [73, tr 37] Nhà phê bình đã phân tích rất kỹ

lưỡng để chứng minh rằng: trong thơ Tản Đà những thú vui của cuộc sống như rượu ngon, món ăn

ngon, vui chơi, tình yêu được ông thể hiện rõ nét, phong phú; ông đã nâng những cái đó lên thành một chủ nghĩa: Chủ nghĩa hưởng lạc; Tản Đà dám lên tiếng nói về những cảm nhận riêng, những khao khát riêng của mình về cuộc sống

Nhìn chung, khi tìm hiểu về các tác giả của văn học quá khứ, Vương Trí Nhàn đã có những

khám phá mới mẻ Nhà phê bình đã gọi lên cốt cách của từng nhà thơ Hồ Xuân Hương: “Một ham

muốn sống thật đã đầy, thật trọn vẹn”, Tú Xương: “Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau” và Tản Đà:

“Tự nhiên, thành thực cùng… một chút say sưa” Với Nguyễn Gia Thiều, ông tìm hiểu vẻ đẹp hiện

đại của tác phẩm “Cung oán ngâm khúc”

Khi phê bình tác giả và tác phẩm văn học trung đại, điểm nhìn xuyên suốt của Vương Trí Nhàn là tập trung khám phá tính hiện đại Điều đó làm cho trang viết của ông trở nên độc đáo và hấp dẫn

2.2.Đứng giữa dòng

Vương Trí Nhàn đã dành phần lớn các trang viết của mình cho văn học hiện đại Đây là phần trọng tâm trong sự nghiệp phê bình của ông Ông dành tổng cộng khoảng 1000 trang để viết về bộ

phận văn học này, trong đó Những kiếp hoa dại 71 trang, Nghiệp văn 294 trang, Nhà văn tiền

chiến và quá trình hiện đại hóa trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX cho tới 1945 256 trang, Bước đầu đến với văn học 165 trang, Cây bút đời người 313 trang Vương Trí Nhàn quan tâm tìm

hiểu nhiều về các nhà thơ, nhà văn và các tác phẩm của họ, một số ít là nhà phê bình, nhà sử học, nhà báo,…Đối với mỗi thể loại, Vương Trí Nhàn chọn ra một số chân dung các tác giả

2.2.1.Dòng thơ ca

2.2.1.1.Những chân dung Thơ mới

Vương Trí Nhàn dành nhiều tâm huyết cho các nhà Thơ mới Từ những nhà thơ khai phá mở đường như Phan Khôi, Thế Lữ đến những nhà thơ tiêu biểu như Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Thâm Tâm,… đều được Vương Trí Nhàn tìm hiểu một cách sâu sắc Những chân dung Thơ mới hiện lên qua ngòi bút của ông thật chân thực, cụ thể, sinh động Thông qua những chi tiết tiêu biểu trong cuộc đời họ và thời đại, ông phác họa nét riêng trong tác phẩm của họ và cách họ tồn tại trong văn học

Nhấn mạnh tính chất mở đường trong thơ Phan Khôi, Thế Lữ :“Dù vậy, mỗi khi nói đến

phong trào Thơ mới người ta vẫn nhắc tới ông với bài thơ “Tình già”, in ra năm 1932” [73, tr 41];

“Thế Lữ hiện ra như một nhà nghệ sĩ kiểu mới, khác biệt rất nhiều so với các bậc tiền bối, từ Tản

Đà trở về trước” [73, tr 76], Vương Trí Nhàn hiểu được những khó khăn, thử thách mà hai tác giả

này phải trải qua: “sự tồn tại của ông (Phan Khôi) gồm cả thành công và thất bại, dở và hay, mở

đường và đứt gãy” [73, tr 42]; “Luôn luôn mở đầu tức đồng thời cũng có nghĩa là phải luôn luôn dừng lại, hơn thế nữa, luôn luôn từ bỏ những con đường vừa khai phá” [73, tr 79] Nhưng đặc biệt

hơn, nhà phê bình còn sớm khẳng định những đóng góp của Phan Khôi đối với nền văn học lúc bấy giờ Theo Vương Trí Nhàn, Phan Khôi là người có vai trò quan trọng trong các cuộc tranh luận văn

học thời 1930 – 1945 như sự kiện bài “Tình già”, cuộc trao đổi về cuốn Nho giáo của Trần Trọng

Kim, tranh luận về Quốc học với Lê Dư, Phạm Quỳnh, Nguyễn Trọng Thuật,… Đồng thời, Phan Khôi là người lên tiếng sớm nhất về những vấn đề được xã hội đương thời quan tâm như đấu tranh

để từ bỏ những ràng buộc cổ hủ đối với phụ nữ

Với Thế Lữ, Vương Trí Nhàn cho rằng, chỉ với “Mấy vần thơ, Thế Lữ đã“không chỉ là một

nghệ sĩ biết khai phá mở đường, mà còn là một người luôn luôn biết dừng lại đúng lúc Đó là một khía cạnh trong con người nghệ sĩ nơi ông, một phương diện tài năng vốn có nơi ông và phải nhận

đó là việc làm táo bạo, đi ngược thói thường, nên trên cái nền chung của thời gian lịch sử, lại càng hiện ra chói sáng” [73, tr 81]

Vương Trí Nhàn dành nhiều trang viết cho Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân

So sánh Hàn Mặc Tử với các thi sĩ đương thời như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, Vương Trí Nhàn có những phát hiện rất tinh tế, giàu sức thuyết phục Về Hàn Mặc

Tử và Xuân Diệu, ông viết: “Nếu như có một khuôn khổ thì Xuân Diệu đã đi hết khuôn khổ đó Còn

nếu so sánh với Hàn Mặc Tử thì có thể nghĩ khác Hàn Mặc Tử vượt ra ngoài cái khuôn khổ thông thường, khiến người ta ngán luôn, không muốn nói tới nữa” [73, tr.152] Ông cho rằng cả Hàn Mặc

Tử và Chế Lan Viên đều tạo nên một thế giới phi hiện thực, nhưng “trong khi Hàn Mặc Tử tìm thấy

nó trong miên man mê sảng, thì Chế Lan Viên có được nó bằng cách đẩy lí trí của mình đến cùng”

[73, tr 156] Liên hệ giữa thơ Hàn Mặc Tử và Nguyễn Bính, Vương Trí Nhàn cho rằng: “Nguyễn

Bính là nhà thơ rất người, rất hằng ngày Còn Hàn Mặc Tử là nhà thơ của những lúc ta xuất thần, lúc ta thánh hóa Những lúc ấy hiếm khi xảy ra nhưng vẫn là có” [73,tr 160] Như vậy biện pháp so

sánh ở đây đã phát huy tác dụng của nó, giúp Vương Trí Nhàn chỉ rõ nét đặc sắc trong thế giới thơ

Hàn Mặc Tử Trong Những kiếp hoa dại, nhà phê bình tìm hiểu Hàn Mặc Tử trong những liên hệ

với nghệ thuật hiện đại Ở đây, ông có những khám phá mới mẻ Cũng tìm hiểu về cuộc đời Hàn

Mặc Tử nhưng ông nhận xét: “Chỉ riêng có một mình Hàn Mặc Tử - do những may mắn ngẫu nhiên

mà cũng là những bất hạnh trời đầy như mọi người đều biết, xui khiến - đã phiêu lưu vào những khu vực ấy, khu vực của những kích động tình cảm lên đến cùng cực, khu vực của những mê man quyến

rũ gần như mất trí” [72, tr 89] Vương Trí Nhàn gọi thơ Hàn Mặc Tử là “vẻ đẹp kì dị”, chạm đến

cái hiện đại: “So với những thi sĩ đương thời, có một đóng góp của Hàn Mặc Tử mà không ai phủ

nhận được là đóng góp vào việc mở rộng biên giới của thơ” [72, tr 90] Và từ đó ông thấy được sự

liên hệ giữa Hàn Mặc Tử với những tác giả của nghệ thuật hiện đại thế giới- vượt ra ngoài thói quen cảm nhận thông thường- như tranh của S.Dali, H Miro,

Với Nguyễn Bính, cũng như các nhà phê bình khác, Vương Trí Nhàn cũng nhận định đây là

“một con người của tình cảm, của những ý muốn bâng quơ hơn là của lý trí” [73, tr 132] Khởi đi

từ phạm trù tình yêu trong thơ Nguyễn Bính, nhà phê bình mở rộng ra không gian văn hóa là cuộc sống làng quê thanh bình, đậm chất Nho giáo trong thơ Nguyễn Bính Ở đây ông phân tích một số câu thơ, hình ảnh thơ của Nguyễn Bính về cảnh vật làng quê, những ngày hội hè, đình đám Ông tìm hiểu những nhân vật trữ tình trong thơ Nguyễn Bính như những người mẹ, người vợ, người chị, anh lái đò… và có những phát hiện riêng lí thú Theo Vương Trí Nhàn, Nguyễn Bính đa tình nhưng lại

có sự thủy chung duy nhất với thơ: “Trong cuộc đời bất định và dông dài của mình, ông có một sự

chung tình đặc biệt là chung tình với thơ” [73, tr 136] Đặc biệt, Vương Trí Nhàn còn phát hiện ra,

đối với Nguyễn Bính “Văn chương như một cách thế vượt lên đau khổ” [73, tr 141] Cũng trên cái

nhìn so sánh, Vương Trí Nhàn cho rằng, việc hoài niệm không khí của thời quá khứ được thể hiện ở

một số tác giả đương thời như Nguyễn Nhược Pháp, Vũ Đình Liên, Lưu Trọng Lư, tuy nhiên “Niềm

hoài vọng này ở Nguyễn Bính vừa dai dẳng lại vừa tự nhiên hơn” [73, tr 141]

Với hai nhà thơ Thâm Tâm và Trần Huyền Trân, Vương Trí Nhàn tìm hiểu về phong cách

nghệ thuật Cả hai tác giả giống nhau ở cốt cách thi nhân cổ: “…cốt cách thi nhân cổ ở họ quá

mạnh Không phải ngẫu nhiên mà trong thơ họ chữ Hán khá nhiều và được dùng khá nhuần nhuyễn, hơn thế nữa, cái hơi hướng toát ra từ nhiều bài thơ cứ xui ta nhớ tới phần thơ biên tái trong thơ Đường” [72, tr 63] Theo nhà phê bình, cái tôi của Thâm Tâm và Trần Huyền Trân là “cái tôi của kẻ đi ngược gió (tên một bài thơ của Thâm Tâm) không chịu hùa theo đời” [72, tr 63] Vương

Trí Nhàn xem họ là một loại nghệ sĩ tài tử, với họ “thơ là một cái gì ngẫu nhiên xuất hiện”, “làm ra

không cốt công bố” [72, tr 167] và tác phẩm của họ như là quả lạ: “Bấy giờ nếu được tiếp xúc với những giọng thơ như Trần Huyền Trân, Thâm Tâm, Quang Dũng, người ta sẽ có cảm giác bắt gặp một cái gì thuần khiết, trong lành – đôi khi một thứ quả trái mùa lạ lẫm – và hiểu rằng cả một đời thơ người này cũng không thể thay thế nổi một hai bài hay của người kia” [72, tr 65]

Qua phần nghiên cứu một số tác giả của phong trào Thơ mới, Vương Trí Nhàn đã đúc rút ra

những nét riêng trong sáng tác của mỗi nhà thơ: Thế Lữ người “mở đường táo bạo”, Hàn Mặc Tử

“hồn thơ siêu thoát”, Thâm Tâm- Trần Huyền Trân “rừng đời lạc lối”… những cụm từ mang tính

khái quát này rất văn chương mà vẫn khoa học vì chạm đến cốt cách của từng nhà thơ

2.2.1.2.Những chân dung thơ kháng chiến

Trong Bước đầu đến với văn học, Vương Trí Nhàn viết về các nhà thơ kháng chiến như Chính

Hữu, Phạm Tiến Duật Đối với các tác giả này, ông chủ yếu phân tích tác phẩm của họ, nhận xét về nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

Với Chính Hữu, từ việc phê bình tập thơ “Đầu súng trăng treo” qua một số bài thơ tiêu biểu như “Đồng chí”, “Mái buồn nghe sấu rụng”, “Thư nhà”, “Giá từng thước đất”,… Vương Trí

Nhàn nêu lên một số nét đặc sắc trong thơ tác giả này như giọng thơ rắn rỏi, chắc khỏe và tình cảm

“dường như thường lặn sâu vào bên trong” [75, tr.7] Điểm đặc biệt trong sáng tác của Chính Hữu

mà Vương Trí Nhàn phát hiện ra là “Dường như anh không bằng lòng với cách nhìn nhận sự vật

một cách hời hợt, kể cả cách chấm phá một vài nét rồi bỏ đi chẳng hạn Thường trực trong anh là một ý thức muốn thâu tóm những bước đi, những biến chuyển của cách mạng ngay trong những sự việc bình thường” [75, tr 8] Và từ đó thơ Chính Hữu có những hình ảnh “vươn tới ý nghĩa khái quát của các hiện tượng” [75, tr 9]

Tìm hiểu tập thơ “Vầng trăng quầng lửa”, “Thơ một chặng đường” của Phạm Tiến Duật, Vương Trí Nhàn nhận định rằng nội dung thơ Phạm Tiến Duật có nhiều chi tiết hiện thực “Anh

muốn mang vào trong thơ ca những chi tiết bộn bề như văn xuôi” [75, tr 15], giọng điệu thơ tinh

nghịch mà đôn hậu “Anh hóm hỉnh nghịch ngợm mà đôn hậu thương yêu” [75, tr 16] Thơ Phạm

Tiến Duật đã miêu tả hình ảnh cuộc sống chiến tranh ác liệt, hào hùng Những bài thơ của tác giả đầy ắp những chi tiết sống động, cụ thể mà chỉ người trong cuộc mới viết được Về nghệ thuật, thơ Phạm Tiến Duật có cách đặt câu, dùng từ sáng tạo, vượt ra khỏi khuôn khổ thông thường, giọng điệu như muốn trò chuyện với người đọc Nét mới lạ trong bài phê bình của Vương Trí Nhàn là ông

đã phát hiện ra thơ Phạm Tiến Duật “… là một tiếng nói trẻ, thứ tiếng nói mới trong thơ Người làm

thơ này bao giờ cũng coi bài thơ là một kiến trúc Anh chọn được tình thế đáng nói Anh biết nói một cách đặc biệt, thường lướt qua những chỗ lặt vặt, giành bất ngờ cho cái chốt chính, cái kíp nổ của bài thơ” [75, tr.17]

Tuy nhiên, với mỗi nhà thơ Vương Trí Nhàn đều có những góp ý chân thành, sâu sắc Đối với

Chính Hữu ông góp ý về một số bài thơ trong tập “Đầu súng trăng treo”: “Nhìn chung, khi nào cái

tình của tác giả đi kịp sự suy nghĩ thì bài thơ khá đạt Trái lại bài thơ sẽ thiếu hẳn sức sống nên thiếu những rung động bên trong” [75, tr 12] Còn với Phạm Tiến Duật thì: “Chỗ yếu quan trọng trong thơ Phạm Tiến Duật là bề ngoài bao quát được một hiện thực nhiều mầu sắc, song vẫn có cái

vẻ đơn điệu của nó” [75, tr 18] Nói chung, theo Vương Trí Nhàn, sáng tác của Chính Hữu và

Phạm Tiến Duật đã đóng góp vào phần thơ ca của những người trẻ tuổi đang cầm súng, tạo nên một mạch thơ khỏe khoắn, lạc quan

2.2.1.3.Những chân dung thơ sau kháng chiến

Trong các công trình nghiên cứu như Bước đầu đến với văn học, Nghiệp văn, Những kiếp

hoa dại, Cây bút đời người, Vương Trí Nhàn đã tìm hiểu về các nhà thơ sau kháng chiến như Xuân

Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Duy, Bùi Chí Vinh

Với tác giả Xuân Quỳnh, Vương Trí Nhàn có nhiều bài viết, vừa phê bình tác giả vừa phê bình tác phẩm Cũng như các nhà phê bình khác, Vương Trí Nhàn phát hiện ra một số vẻ đẹp thơ Xuân Quỳnh về nội dung và nghệ thuật, những đặc điểm của con người tác giả Vương Trí Nhàn

cho rằng thơ Xuân Quỳnh rất tự nhiên, thành thực: “Nếu như cần nêu lên một số người hình như rất

gần với thơ, sinh ra để làm thơ, thì người đó là Xuân Quỳnh” [70, tr.11] và “Nhìn vào con người và

sự vật xung quanh chị thấy có bản thân mình ở bên trong Và đấy là cái hích đầu tiên buộc chị cầm bút” [70, tr.17] Theo ông, mảng thơ nổi bật nhất của Xuân Quỳnh là thơ tình yêu Khao khát tình

yêu là thế nhưng thực tại thì không bao giờ như ý muốn nên thơ Xuân Quỳnh có nhiều bài mang

âm hưởng ngậm ngùi, chua xót Vương Trí Nhàn phát hiện một hình ảnh lặp đi lặp lại trong thơ

Xuân Quỳnh, đó là hình ảnh hoa dại, cỏ dại: “Có thể như là trong tiềm thức, nhưng hình như nhà

thơ thầm cảm thấy hoa dại, cỏ dại là ứng với mình, thân phận mình Trong hình ảnh hoa dại, nhà thơ không chỉ tìm thấy niềm an ủi, ở đó còn bao hàm cả lời thú nhận về sự bất lực của bản thân, cả nỗi hờn tủi, oán trách” [72, tr13] Về mặt nghệ thuật, Vương Trí Nhàn thừa nhận những nét đặc sắc

của thơ Xuân Quỳnh là: “Cái chủ yếu ở đây là một cách cảm, cách nghĩ có phần khác với thói quen

thông thường … Lối suy nghĩ đó được Xuân Quỳnh đẩy lên đến cùng, tạo ra những câu thơ bất ngờ

và đủ vẻ đa dạng” [75, tr.75], “Trên đại thể thơ Xuân Quỳnh vẫn giữ được cái duyên riêng và có được cái hơi trẻ trung, tươi tắn” [70, tr.23]

Về cá tính và động lực sáng tạo của Xuân Quỳnh, Vương Trí Nhàn cho rằng: “Hình như cả đời

Xuân Quỳnh rút lại là hình ảnh một con người sống bằng tình yêu, làm thơ nhờ tình yêu, sung sướng vô cùng trong tình yêu và cũng bị tình yêu hành hạ đến cùng cực” [72, tr.14] Như nhà phê

bình phân tích, tình yêu chính là nguồn cảm hứng để Xuân Quỳnh làm thơ, là năng lượng để Xuân Quỳnh sống mặc dù chính tình yêu đã làm tác giả nhiều lần đau khổ, chua xót Xuân Quỳnh yêu rất nhiều mà nhận lại chẳng bao nhiêu nên phải chịu nhiều bất hạnh trong cuộc đời Những cảm xúc dâng trào thúc đẩy đỉnh điểm của những sáng tạo tài tình, những vần thơ xuất thần

Vương Trí Nhàn cũng nêu ra một vài nhược điểm trong thơ Xuân Quỳnh: “Thơ Xuân Quỳnh

làm việc này (kết hợp cái động với cái tĩnh) còn lập bập lắm Quá nhạy với cái động nên nhiều lúc rơi vào tùy tiện, cảm thấy muốn làm gì thì làm, làm gì rồi cũng tự biện hộ được Mà quá nhạy với cái tĩnh nên lại rơi vào ảo tưởng” [75, tr.76] Điều đó là do tính cách của nhà thơ với cách suy nghĩ

chủ quan trong tình yêu “chủ quan đến mức quá tự tin” [70, tr.23]

Về Lưu Quang Vũ, Vương Trí Nhàn đã có hẳn một bài viết trong Cây bút đời người Cũng như

Huỳnh Như Phương, Vũ Quần Phương, Vương Trí Nhàn muốn phân tích sâu về một cá tính nghệ sĩ

đặc biệt:“ một Lưu Quang Vũ khác với thông thường, mọi người vẫn nghĩ Vũ của vụn vặt, đau xót,

lầm lỡ, cô đơn, mà cũng là Vũ của những tha thiết muốn vươn lên trên mọi mệt mỏi, mọi hoài nghi

để sống, để tồn tại” [70, tr.30] Đọc kỹ Lưu Quang Vũ, cảm sâu không gian Hà Nội thời chiến

tranh, Vương Trí Nhàn có những đóng góp riêng khi xoáy vào môtíp mưa trong thơ Lưu Quang Vũ

Nếu như Phạm Xuân Nguyên tìm hiểu về hình ảnh ngọn gió (Bài viết “Tâm hồn trở gió” trong

“Lưu Quang Vũ, tài năng và lao động nghệ thuật”) thì Vương Trí Nhàn cho rằng: “Trong các thi sĩ

đương thời, Vũ là người nhạy cảm với mưa, thân thuộc với mưa hơn ai hết Ở anh, mưa cho thấy sự trôi qua của thời gian mà con người bất lực, không sao níu kéo nổi Mưa làm cho hiện tại trở nên

vô nghĩa và tương lai trở nên lờ mờ, không xác định” [70, tr.35] Quả thật, hình ảnh cơn mưa thể

hiện tâm trạng nhà thơ thất vọng, lo âu, lạc lõng trong cuộc đời sau khi trải qua những bất hạnh trong cuộc sống và đổ vỡ trong hôn nhân

Đối với những nhà thơ đương đại như Nguyễn Duy, Bùi Chí Vinh, Vương Trí Nhàn trình bày

phần nghiên cứu của mình qua những bài viết trong Nghiệp văn Tập thơ “Về” là một tác phẩm của Nguyễn Duy ra đời khi ông bước vào tuổi 50, là một tập thơ được xác định“ có lẽ là đều tay hơn cả,

chín hơn cả trong đời thơ của mình” [73, tr.299] Cùng nhận xét với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn,

Vương Trí Nhàn nhận ra vẻ đẹp cao quý của thơ Nguyễn Duy: “Cái quý và lạ của thơ Nguyễn Duy

là nó mang được hình hài của đám đất hoang đã nuôi dưỡng nó Đó là một vẻ cao quý riêng, không lẫn với sự cao quý thông thường chúng ta vẫn gặp” [73, tr 301] Ông còn chỉ rõ về nội dung, thơ

Nguyễn Duy nói nhiều đến những tình cảm bình dị, thân thương như tình bạn, tình yêu quê hương đất nước, tình cảm với người nông dân, người thợ, người lính, người bà, người vợ của mình; về nghệ thuật, từ ngữ thơ được Nguyễn Duy sử dụng hết sức tài tình, khéo léo, gây hứng thú bất ngờ

Điều này được Vương trí Nhàn thể hiện qua những nhận xét sắc sảo: “Một là có những chữ mọi

người đã dùng nát ra rồi, nay được Nguyễn Duy sử dụng lại, song nhờ sử dụng một cách thích đáng lại tạo hiệu quả kỳ thú Hai là có những chữ đọc lên ngờ ngợ, không rõ tác giả bịa hay nhặt ở đâu không ai biết, song lại được dùng đắc địa, người ta không ai cãi nổi” [73, tr 299] Đây là nét đẹp về

nội dung và nghệ thuật của thơ Nguyễn Duy mà nhiều nhà phê bình thừa nhận- thơ tác giả này vừa trong sáng, giản dị, đậm đà tính dân tộc vừa có những nét sáng tạo riêng Bên cạnh đó, Vương Trí

Nhàn đã có những khám phá mới mẻ về nội dung của tập thơ “Về” khi cho rằng: “Ở đây chúng ta

bắt gặp một Nguyễn Duy tình nghĩa, có trước có sau, có lúc mê muội đắm đuối, song cuối cùng, vẫn biết trở về lại với cái gì thật là của mình” [73, tr 302] Và cũng đánh giá cao thơ lục bát của Nguyễn

Duy nhưng Vương Trí Nhàn bổ sung: “Song có thứ lục bát của ca dao Bắc Bộ nuột nà óng ả, lại có

thứ lục bát của câu đối, của xẩm,… nó hợp với cốt cách bình dân, bụi bặm của thơ anh, mặt khác, lại tạo được vẻ đẹp kỳ dị mà chỉ thơ hiện đại mới chấp nhận” [ 73,tr 302]

Với hiện tượng Bùi Chí Vinh, một nhà thơ gây nhiều tranh luận trong nền thi ca đương đại, Vương Trí Nhàn càng thể hiện sự thích thú khám phá của mình Bằng thái độ đồng cảm và trân trọng, nhà phê bình đã tìm ra những điểm mạnh và điểm yếu và đặc biệt là cái độc đáo của nhà thơ

này Ông nhận định về giọng thơ Bùi Chí Vinh: “Tác giả đã hình thành nên một giọng thơ lấy đùa

cợt làm ngón nghề, coi buông lơn là luật lệ Cái hướng được mở ra, quả thật đầy vẻ thách thức”

[73, tr 304], tác giả này đã làm những bài thơ lạ lùng, không bị ràng buộc bởi những nếp cũ, tạo ra

một vẽ đẹp mới mẻ, độc đáo Về loại “thơ nhại” hết sức đặc biệt của Bùi Chí Vinh, Vương Trí

Nhàn cho rằng điều này thể hiện thái độ quý trọng nhau giữa nhà thơ hôm nay và những nhà thơ

hôm qua: “Từ một tâm thế mà ai người quen lễ nghĩa, cung kính dễ bảo là lếu láo, phạm thượng,

song thực tế là thấm nhuần tinh thần dân chủ, ngẩng cao đầu đối thoại với các đỉnh cao trong nghề Bùi Chí Vinh đã cấu tứ nên hàng loạt bài thơ độc đáo” [73, tr 308] Bùi Chí Vinh đã có nhiều bài

thơ nhại theo thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Thâm Tâm,… Theo Vương Trí Nhàn, cách sáng tác này là một sáng tạo mới lạ, cần gìn giữ, phát huy và cần được sự hỗ trợ của nhiều nghệ sĩ khác

Tóm lại, qua chân dung những nhà thơ, Vương Trí Nhàn đã nêu lên được những đặc điểm về tác giả và tác phẩm Qua đó ông đã thể hiện những phát hiện mới mẻ của mình, những khám phá riêng

mà các nhà phê bình khác không có, tạo sự hấp dẫn và lôi cuốn cho người đọc

2.2.2.Dòng văn xuôi

2.2.2.1.Phê bình tác giả

Các tác giả văn xuôi của nền văn học hiện đại là những đối tượng được Vương Trí Nhàn quan

tâm sâu sắc Ông dành phần lớn các tác phẩm của mình để viết về họ như: Những kiếp hoa dại,

Nghiệp văn, Nhà văn tiền chiến và quá trình hiện đại hóa trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ

XX cho tới năm 1945, Bước đầu đến với văn học, Cây bút đời người Đặc biệt trong tập Cây bút đời người, Vương Trí Nhàn đề cập đến những chân dung hoặc đã mất hoặc đã khẳng định được tên

tuổi Tác phẩm thể hiện quan điểm của nhà phê bình: “Bên cạnh các bài thơ cuốn truyện thì các nhà

văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo, đấy chính là con người của chính ông ta, tính cách của ông ta” (Bài phỏng vấn “Vương Trí Nhàn và giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2003”) [42] Vì vậy, mỗi nhà văn có một cuộc đời riêng, số phận riêng, những chỗ tầm thường lẫn

chỗ cao quý

2.2.2.1.1.Các nhà văn trước Cách mạng

Ngô Tất Tố thuộc lớp nhà nho cuối cùng của đất nước ta vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX Cùng với các nhà trí thức đương thời, ông phải thay đổi để nhập vào trào lưu mới của thời đại Cũng như các nhà nghiên cứu văn học khác, Vương Trí Nhàn đi sâu tìm hiểu quá trình này, như việc Ngô Tất Tố học tiếng Pháp rồi sáng tác bằng nhiều thể loại như báo chí, khảo cứu, dịch thuật Như nhà phê bình Phong Lê nhận xét, Ngô Tất Tố xứng đáng được xét vào hàng những văn gia của thế kỷ:

“Bởi ông luôn luôn là con người của thời sự, của hiện đại Bởi ánh sáng trong tác phẩm của ông luôn luôn có sức rọi sâu và xa” [54, tr 51] Còn Vương Trí Nhàn thì cho rằng: “Về phần khả năng hóa thân liên tục đã cho phép Ngô Tất Tố có mặt trong những giai đoạn lịch sử văn học khác nhau của nửa đầu thế kỷ, cả thời báo chí mới hình thành, cả những năm 1932 – 1945, mà giờ đây, người

ta gọi là cái thời tiền chiến huy hoàng, cả những năm đầu của nền văn học cách mạng và kháng chiến” [72, tr 47] Về giá trị nghệ thuật trong tác phẩm Ngô Tất Tố, Vương Trí Nhàn nhận xét văn

phong của ông: “Cách viết của ông đơn sơ, chân thực và trước tiên, đó là cách viết mực thước cổ

điển, mà vẫn rất tình cảm Song chính vì vậy, nó là một thứ văn chương thời nào người ta cũng đọc được” [74, tr 96], là một lối văn mới, khác với lối văn biền ngẫu trước đó Để minh họa cho sự thay

đổi của nhà nho Ngô Tất Tố, Vương Trí Nhàn đã lấy tác phẩm giàu chất tự truyện “Lều chõng”

Qua tiểu thuyết này ông chỉ rõ dù là người trưởng thành từ đạo Khổng nhưng Ngô Tất Tố cũng có cái nhìn phê phán và sự chế giễu đối với việc thi cử ngày xưa Tuy nhiên bên cạnh đó, Vương Trí

Nhàn lại cho rằng: “Lều chõng” lại có cái duyên riêng của tuổi trẻ, nó hé cho thấy một phần cuộc

đời tình cảm tự nhiên của tác giả Giữa những dòng chữ người đọc không cần tinh ý lắm cũng đọc

ra được nỗi ngây ngất của ông đầu xứ trước quá khứ đẹp đẽ của mình, và có cơ sở để ngờ rằng mãi mãi về sau ông còn nhấm nháp cái thi vị của nó một cách hào hứng” [72, tr 46] Phải chăng đây

chính là cảm nhận riêng của Vương Trí Nhàn về tác phẩm này? Nhà phê bình này còn có những khám phá độc đáo về khả năng thích ứng của Ngô Tất Tố trước thời cuộc Vương Trí Nhàn thấy

được sự khác nhau giữa Ngô Tất Tố và những nhà Nho khác: “Sự chuyển mình của ông nếu có

nặng nề hơn những người khác, thì cũng là chuyện dễ hiểu Một mặt, ông đã thấm quá sâu nền văn hóa cũ… Mặt khác, với nền văn hóa mới, ông không có điều kiện tiếp nhận cơ bản” [74, tr 90], thể

hiện sự cảm thông sâu sắc giữa ông và nhà văn Một nét mới mẻ khác nữa là Vương Trí Nhàn đã

khái quát sự chuyển mình ở Ngô Tất Tố thành một “tính cách chuyên nghiệp”: “Một trong những

dấu hiệu chứng tỏ sự thích ứng cao độ của Ngô Tất Tố với hoàn cảnh là tính cách chuyên nghiệp của ngòi bút mà tác giả Tắt đèn, Việc làng tự nhận lấy và muốn làm thật tốt” [74, tr 92] Và theo

Vương Trí Nhàn, hình ảnh Ngô Tất Tố cũng là hình ảnh chung của lớp người trí thức bấy giờ: “Qua

trường hợp của Ngô Tất Tố, người ta được chứng kiến khả năng thay đổi của một lớp người trí thức, nhất là người ta có dịp hiểu thêm tính cách dung hòa như một nét đặc thù của tâm thức dân tộc” [74, tr 94] Như vậy là qua trường hợp một nhà văn, nhà phê bình khái quát lên tính cách của

cả một lớp người và một nét tâm thức của dân tộc

Khái Hưng là một nhà tiểu thuyết xuất sắc của Tự lực văn đoàn Tìm hiểu những câu chuyện xung quanh cuộc đời sáng tác của Khái Hưng, Vương Trí Nhàn thấy được ông có một căn bản văn

hóa chắc chắn: “Khái Hưng hiện ra trong tâm trí chúng ta như một người cầm bút với một căn bản

văn hóa chắc chắn, xem việc viết như một hành động văn hóa, luôn luôn có được lối tiếp cận toàn diện với những ảnh hưởng đương thời, và “tiêu hóa” được chúng một cách dễ dàng” [73, tr 72] Về

nghệ thuật tiểu thuyết Khái Hưng, nhiều nhà phê bình như Trương Chính, Bạch Năng Thi, Thế Phong, Phạm Thế Ngũ đã đánh giá cao Cách viết nhẹ nhàng, nghệ thuật tả cảnh, phân tích tâm lí nhân vật,… là những điểm mà các nhà phê bình thường nhắc tới Đối với Vương Trí Nhàn, nhà phê

bình nói một cách ngắn gọn: “Với lối làm việc trong ung dung tự tin, ngòi bút ông lui tới một cách

dễ dàng, tác phẩm của ông vừa có bố cục chu đáo, vừa giữ được cảm hứng thường trực” [73, tr

73] Và đặt trong tầng lớp những nhà văn đương thời như Nhất Linh, Thạch Lam, Lưu Trọng Lư,…

ông khẳng định Khái Hưng có một vị trí riêng: “Đặt bên cạnh những đồng nghiệp ấy, Khái Hưng

gợi ra hình ảnh một người cầm bút dung dị mà người ta dễ gần dễ mến Ở ông, không chỉ có cái uyên bác, cái lịch lãm của những ông đồ, ông cống, các nhà nho tài tử, mà còn có cái tài hoa của những tay thợ khéo, làm nên niềm tự hào của các làng nghề truyền thống ngày xưa” [73, tr 74]

Theo Vương Trí Nhàn, Khái Hưng đã tạo được một phong cách riêng với kĩ thuật già dặn của mình, tránh được lối viết dùng nhiều từ Hán văn hay chịu ảnh hưởng lối đặt câu Pháp văn của các nhà văn trước đây Ông đã nhấn mạnh vai trò của Khái Hưng trong nền văn học Việt Nam hiện đại nửa đầu

thế kỉ XX: “Và Khái Hưng đã làm trọn vai trò của mình, vai trò của một người tự đổi khác, đổi

khác đến hoàn toàn để thích ứng với thời đại Đọc văn Khái Hưng, tiếp xúc với những con người trong văn xuôi của ông, dễ cảm tưởng là trước mắt ta không có sự phân biệt cứng nhắc Đông – Tây,

mà chỉ có một thực thể văn hóa sinh động” [73, tr 70] Ông cho rằng vẻ đẹp của văn chương Khái

Hưng ở điểm này cũng là vẻ đẹp mà nhiều tác phẩm văn xuôi cần hướng tới và với đóng góp của mình, Khái Hưng xứng đáng là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học thời kì này

Trong nền văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945, Nguyễn Công Hoan được đánh giá là một trong những tác giả tiêu biểu Cũng như các nhà phê bình Vũ Ngọc Phan, Phan Cự Đệ, Lê Thị Đức

Hạnh trong “Nguyễn Công Hoan, tác giả và tác phẩm” (Lê Thị Đức Hạnh, giới thiệu và tuyển

chọn, NXB Giáo dục Hà Nội, 2001), Vương Trí Nhàn cũng nhận xét về hoàn cảnh xuất thân, vốn sống và nét đặc sắc về nghệ thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan Ông chỉ ra rằng nhờ

sự tích lũy về văn hóa, cái nhìn nhạy cảm, lớn lên trong một gia đình nhà Nho yêu nước mà Nguyễn

Công Hoan đã tìm được cho mình một nguồn tư liệu phong phú để viết: “Lại có những nhà văn hấp

thu được cái mạch truyện cười dân gian đó để viết đều đều, chẳng hạn như trường hợp Nguyễn Công Hoan, cây bút cả đời sống đạo mạo trong nghề dạy học, song vẫn mang tâm hồn nghịch ngợm trẻ trung của một thứ trạng hiện đại” [73, tr 53] và “Lí tưởng phong kiến - ở cái phần thanh cao tốt đẹp – cộng với cảm hứng dân gian lành mạnh đã giúp ông một thái độ sống có lương tri, thương người nghèo, ghét kẻ giàu, nhất là luôn luôn cười giễu những gì xấu xa dơ bẩn” [73, tr 57] Vương

Trí Nhàn đã lập luận một cách thuyết phục rằng từ vốn sống và cách nhìn đời theo kiểu trạng dân

gian đó, Nguyễn Công Hoan đã tạo nên nét đặc sắc riêng cho những tác phẩm của mình: “Từ cách

khái quát hiện thực, cho tới cách dựng truyện tìm nhân vật, cách đặt câu dùng chữ, văn ông có một thần thái riêng trộn không lẫn” [73, tr 53] Ông chứng minh qua một số truyện ngắn để thấy được

Nguyễn Công Hoan phê phán những thói hư tật xấu của bọn quan lại, những người dân bình thường một cách gay gắt, thậm chí có những lúc phóng đại; truyện ngắn Nguyễn Công Hoan hết sức phong phú về đề tài, đối tượng, đặc sắc từ bố cục, ngôn ngữ đến cách xây dựng nhân vật Những điều này

đã được các nhà phê bình đánh giá cao Và điểm nổi bật là Vương Trí Nhàn đã rút ra nhận xét về

cách tồn tại của Nguyễn Công Hoan trong nền văn học đương thời: “Cái nhìn cao ngạo, lối sống