Những chuyển biến về tư tưởng và bút pháp trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu 1975

đề tài: Những chuyển biến về tư tưởng và bút pháp trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu 1975

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

TƯ TƯỞNG VÀ BÚT PHÁP TRONG

1975

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

LỜI CẢM ƠN

Lu ận văn này là kết quả học tập, nghiên cứu của tác giả khi kết thúc khóa đào tạo Cao

h ọc tại Trường ĐHSP Tp.HCM Để hoàn thành luận văn, người viết đã nhờ đến sự giúp đỡ nhi ệt tình của nhiều thầy cô, bạn bè và người thân

Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS TS Nguyễn Thành Thi – người đã

t ận tình hướng dẫn để tôi hoàn thành luận văn này

Người viết cũng xin gửi lời cảm ơn đến tất cả quý thầy cô đã tận tình chỉ dạy trong

M Ở ĐẦU

1 LÍ DO CH ỌN ĐỀ TÀI

nước, đất nước ta bước vào một thời kì mới, hòa bình, ổn định nhưng đồng thời cũng đối diện với

văn học “chủ yếu vận động theo hướng cách mạng hóa, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước” suốt trong những năm tháng chiến tranh từ 1945 đến 1975, văn học Việt Nam sau 1975 đã

đứng của mình trong lòng bạn đọc qua một loạt tác phẩm nóng hổi hơi thở đời sống chiến tranh và

văn học trước 1975 những trang viết hào sảng về những tháng ngày hào hùng của lịch sử đất nước

văn học Việt Nam sau 1975 Trong cuộc chuyển mình đầy khó khăn của văn học những năm đầu

thay đổi lối nghĩ, lối viết, lặng lẽ nhận lãnh vai trò của một người lính tiên phong trong việc vượt

nhiều sự quan tâm của dư luận

Là nhà văn có quá trình sáng tác tiêu biểu cho sự chuyển mình của văn học Việt Nam qua hai giai đoạn, 1945 – 1975 và sau 1975, sáng tác của Nguyễn Minh Châu đương nhiên có những chuyển

Nguyễn Minh Châu cũng là tác giả có tác phẩm truyện ngắn được đưa vào giảng dạy trong

chương trình trung học (trước đây là Bức tranh – THCS, Mảnh trăng cuối rừng – THPT; sau này là

nên đúng hướng, sâu sắc, thỏa đáng hơn

Đây cũng chính là những lý do chủ yếu khiến người viết lựa chọn đề tài “Những chuyển biến

học của mình

2 L ỊCH SỬ VẤN ĐỀ

trong giai đoạn đổi mới, Nguyễn Minh Châu và sáng tác của ông đã được các nhà nghiên cứu chú ý

cao học

Trên cơ sở khảo sát những tài liệu hiện có trong tay, chúng tôi nhận thấy các bài viết về

văn Trong giới hạn của đề tài nghiên cứu, sau đây, chủ yếu người viết sẽ chỉ điểm qua những ý kiến

Như đã nêu, cùng với tiểu thuyết, truyện ngắn là thể loại đem lại nhiều thành tựu cho sự

Phương Lan, Trịnh Thu Tuyết, Huỳnh Như Phương, Đỗ Đức Hiểu, Hoàng Ngọc Hiến, Hoàng Thị Văn,…

(Nxb Văn học, H.,2001) : “Suốt trong những năm chống Mĩ, Nguyễn Minh Châu đã dành trọn vẹn

mùi thu ốc súng, khói bom…đã phản ánh được khát vọng tinh thần cháy bỏng của của cả dân tộc,

thường nghiêng về vẻ đẹp hào hùng và tươi tắn của cả cộng đồng, nghiêng về những sự kiện vĩ đại,

Đặc biệt, trong những năm 80, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đã thu hút được sự quan tâm sâu rộng từ phía bạn đọc và giới nghiên cứu

đây của Nguyễn Minh Châu”, đã tạm xếp thử các truyện ấy vào một số dạng chính, “Từ loại truyện

không ph ải để lên án phê phán đối tượng cụ thể nào mà chủ yếu để nhận thức những tình thế,

Một số ý kiến khác như của Ngọc Trai, khi nhận xét đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Minh

Châu, đã cho rằng : “Phần lớn các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu là loại truyện luận đề -

khác đi vào bình giá, phân tích giá trị của từng truyện ngắn cụ thể, trong đó có sự ghi nhận những

Đỗ Đức Hiểu có ý nghĩa mở đường” [45, tr.109] Đỗ Đức Hiểu đánh giá rất cao về truyện ngắn cuối

hư và thực… Sự hóa thân người / bò của ông lão Khúng / Khoang Đen, sự phân đôi nhân cách ấy,

người nông dân…” [26, tr.237]

Hiên)…

Dưới góc độ thi pháp thể loại, Bùi Việt Thắng đi vào tìm hiểu cấu trúc và tình huống trong

trước đó

trong hai luận điểm lớn Đó là:

Ngoài những bài viết đề cập trực tiếp đến truyện ngắn nêu trên, không thể không nhắc đến

h ọc Việt Nam sau 1975 (Nxb ĐHSP, H 2007) của các tác giả Nguyễn Văn Long – Trịnh Thu

Tôn Phương Lan đã đi vào tìm hiểu tư tưởng nghệ thuật cũng như quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu, tìm hiểu hệ thống nhân vật cũng như nghệ thuật trần thuật, những đặc điểm về ngôn ngữ và giọng điệu…, từ đó phác họa được những nét cơ bản về phong cách nghệ thuật của nhà văn

chân thực, tinh tế; khắc họa nhân vật qua những chi tiết ngoại hình sinh động

Như vậy, có thể nói hai cuốn sách trên đã đề cập đến được nhiều phương diện trong sáng tác

thể loại truyện ngắn

truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trong những bài nghiên cứu về văn học Việt Nam giai đoạn sau

quan tâm làm rõ

3 GI ỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

ở phần trên, nhìn chung đã khai thác được khá đầy đủ nhiều phương diện trong truyện ngắn của ông

Đặt vấn đề nghiên cứu đề tài “Những chuyển biến về tư tưởng và bút pháp trong truyện ngắn

và đổi mới suốt chiều dài sự nghiệp sáng tác, đồng thời góp phần hiểu rõ hơn những đặc trưng

học thời kì đổi mới

Trên cơ sở đào sâu những phát hiện của những nhà nghiên cứu đi trước, luận văn cố gắng hệ

sáng tác trước và sau 1975, thấy được những đổi mới trong cách cảm nhận hiện thực và con người,

diện nghệ thuật biểu hiện cho thể loại truyện ngắn Việt Nam hiện đại

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phương pháp xã hội học được dùng để làm rõ sự tác động cũng như ảnh hưởng của hoàn

1975

Phương pháp loại hình được sử dụng nhằm khảo sát, phân loại và xác định đặc điểm của

Phương pháp hệ thống giúp xác định vị trí truyện ngắn của ông trong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam qua hai giai đoạn

Phương pháp so sánh được dùng như là một phương pháp chủ yếu để thấy được những đổi

cứu hỗ trợ như thống kê, phân tích, tổng hợp

5 C ẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Trong đó, chương 2 và chương 3 tập trung giải quyết một số nội dung chuyên sâu

Chương 2 tập trung giải quyết hai nội dung chính:

chương thực sự là cây đời; từ hứng thú với con người sử thi đơn phiến đến hứng thú với con người thường nhật phức tạp, bí ẩn chưa biết hết,…

Chương 3 tập trung làm rõ ba nội dung:

- Chuyển biến về kĩ thuật thể loại (tiểu thuyết hóa, phức thể hóa truyện ngắn)

- Chuyển biến trong cách sáng tạo ngôn từ: đa dạng hóa, phức điệu hóa lời văn nghệ thuật (các

Chương 1:

TRUY ỆN NGẮN TRONG SÁNG TÁC VĂN HỌC

1.1 Vài nét v ề cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu

1.1.1 Cu ộc đời nhà văn Nguyễn Minh Châu

chu đáo Học ở quê rồi vào Huế, học tiếp đến năm 1945 thi đỗ bằng Thành Chung Những năm đầu

Đầu năm 1950, khi đang là học sinh chuyên khoa trường Huỳnh Thúc Kháng ở Nghệ Tĩnh, Nguyễn

Sơn Từ năm 1962 cho đến khi mất, Nguyễn Minh Châu làm việc tại tạp chí Văn nghệ quân đội

ông như một nỗi ám ảnh khôn nguôi Những năm cuối đời, ông còn ấp ủ dự định viết một cuốn tiểu

khi đang ở giai đoạn tài năng chín muồi nhất Sau hơn một năm trời vật lộn với cơn bệnh ung thư

đương thời luôn dành cho ông một sự yêu quý và kính trọng sâu sắc Họ nhìn thấy ở ông “một sự

dường như có một ngọn lửa, ngọn lửa ấy luôn luôn tạo ra sức nóng ở nơi đầu ngọn bút” (Ngô Vĩnh

lẽ, ít nói nhưng giàu lòng thương yêu, luôn sống trung thực với chính mình và mọi người Ông

và mục đích mình đã lựa chọn Có cảm giác như ông luôn ngơ ngác giữa dòng đời xuôi ngược đầy

Ở góc độ một công dân, ông đã làm hết sức mình để sống một cuộc sống có ích cho xã hội và

1.1.2 Sáng tác văn học của Nguyễn Minh Châu

Con đường sáng tác văn chương của Nguyễn Minh Châu bắt đầu tương đối muộn, mãi đến năm 1960 mới bắt đầu có sáng tác đầu tiên, và chỉ thực sự được bạn đọc biết đến với tiểu thuyết

C ửa sông in năm 1967 Trong suốt cuộc đời sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châu đã để lại 9 cuốn

rác trên các báo, tạp chí

Nh ững ngày lưu lạc (tiểu thuyết viết cho thiếu nhi, 1981), Những người đi từ trong rừng ra (tiểu

1987), C ỏ lau (tập truyện, 1989), tập tiểu luận phê bình

Trang giâý tr ước đèn

đã được bạn đọc và giới nghiên cứu đánh giá cao, được xem như là một trong những tiểu thuyết tiêu

đáo hơn Là một nhà văn luôn có ý thức gắn bó với đời sống, nhạy cảm với những đổi thay của thời

cuộc, Nguyễn Minh Châu đã sớm nhận ra những vấn đề mới của đất nước ngay vào thời điểm chuyển giao từ chiến tranh sang hòa bình Trong các tiểu thuyết Miền cháy, Những người đi từ

trong r ừng ra, Mảnh đất tình yêu…, mảng hiện thực quen thuộc về chiến tranh cách mạng và người

nay…

Trước đây, ngay trong những năm tháng chiến đấu chống Mĩ ác liệt, Nguyễn Minh Châu đã

đói rét, những lúc nằm giữa đồng đội chết và bị thương, trong bùn lầy, trong mưa bom bão đạn… ”

hướng tới một thứ văn chương sâu sắc hơn đã trở thành một nhu cầu hết sức bức xúc trong ông, đòi

ngh ệ minh họa” (1987), Nguyễn Minh Châu đã mạnh dạn đề nghị đoạn tuyệt với lối văn chương

văn lặng lẽ và kiên trì thực hiện một loạt những cuộc đối chứng lại với quá khứ để nâng tầm tác

bút nhà văn mới có thể soi sáng, lý giải và báo hiệu” [14,tr.345]

tượng mới lạ trong văn học đương đại Bạn đọc từng biết đến Nguyễn Minh Châu như một cây bút

đáo Đánh giá về vai trò của Nguyễn Minh Châu đối với văn học sau 1975, nhà văn Nguyên Ngọc

đúng đắn hơn nữa vị trí của Nguyễn Minh Châu Song tôi nghĩ, hôm nay có lẽ cũng đã có thể nói

không sai r ằng Nguyễn Minh Châu thuộc số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất

c ủa văn học ta hiện nay”

bút, chân dung nhà văn, kinh nghiệm sáng t ác… Những bài viết của ông cũng đã góp phần không

văn đi đầu công cuộc đổi mới văn học

Đời văn của Nguyễn Minh Châu được khép lại với thiên truyện ngắn nổi tiếng Phiên chợ

đời văn đầy nhọc nhằn nhưng cũng rất đáng tự hào của ông

1.2 Truy ện ngắn và hành trình đổi mới của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

1.2.1 Truy ện ngắn và truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

1.2.1.1 Truy ện ngắn (khái niệm – đặc trưng – ưu thế thẩm mĩ)

Truy ện ngắn trong cuốn 150 thuật ngữ văn học cũng ghi nhận đây là “tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi… Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng…” [1,

tr.345]

lượng và tính chất của nó “Hình thức tự sự nhỏ, ngắn” trở thành đặc điểm hàng đầu và cũng là dấu

Cũng chính do dung lượng ngắn là yếu tố thuộc về bản chất nên khác với các hình thức tự sự

cỡ lớn, truyện ngắn có tính cô đọng, hàm súc cao

sức phù hợp với xu thế của thời đại bùng nổ thông tin hiện nay

Thông thường, một truyện ngắn có thể kéo dài từ vài ba trang đến mấy chục trang Số chữ

lượng truyện ngắn kéo dài từ vài chục chữ đến khoảng 20.000 chữ” [3, tr.28]

gũi là tiểu thuyết

nhưng vẫn có những đặc trưng thẩm mĩ khác nhau Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn ít nhiều bị

phá, gợi vấn đề, số lượng nhân vật cũng ít hơn

đầy đủ một bức tranh xã hội rộng lớn mà chủ yếu là tập trung thể hiện một khoảnh khắc, một bước

hay đòi hỏi phải có sự chặt chẽ, đảm bảo sự thống nhất cao độ để có thể tạo nên một hiệu quả nghệ

điều rất sâu xa và da diết của con người, khiến người đọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi, đọc đi đọc

l ại vẫn không thấy chán” [14, tr.313]

Là thể loại có khả năng cập nhật và thích ứng linh hoạt, trong quá trình phát triển của mình,

lượng, mọi phong cách khác nhau để làm tròn vai trò của một thể loại nhanh nhạy, đi đầu trong việc đáp ứng những yêu cầu của đời sống xã hội

1.2.1.2 Truy ện ngắn Nguyễn Minh Châu trong sự nghiệp văn học của ông

Như đã nêu, nếu xét về số lượng trang viết, sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu

Châu qua hai giai đoạn, nhất là giai đoạn sau 1975, ta thấy truyện ngắn có một vị trí đặc biệt trên

giai đoạn trước và sau 1975, nếu không nói là nổi bật và dễ nhận thấy hơn là ở mảng tiểu thuyết

được đăng trên tạp chí này Theo tài liệu mà người viết có trong tay, tính đến 1975, ông có tất cả 19

đường đến trường học, Buổi tập cuối năm…chỉ có tính chất thử nghiệm, chất lượng nghệ thuật chưa

M ảnh trăng cuối rừng được xem là truyện hay nhất và cũng tiêu biểu nhất cho cảm hứng và bút

pháp trữ tình, lãng mạn của nhà văn

đăng trên tạp chí Văn nghệ quân đội (Chú chim, Chợ Tết, Sân cỏ Tây Ban Nha – xem Phụ lục ,

Điểm qua quá trình sáng tác truyện ngắn của ông, ta có thể nhận thấy số lượng truyện ngắn

trước 1975 Những truyện được đánh giá cao như Bức tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc

hành, Chi ếc thuyền ngoài xa, Khách ở quê ra, Cỏ lau, Phiên chợ Giát…đều thuộc về giai đoạn

thứ hai này

Căn cứ vào thời gian ra đời và những chuyển đổi trên nhiều phương diện nghệ thuật, có thể

đoạn trước và sau 1975 Thiên truyện này được viết từ 1976, ngay sau khi kết thúc chiến tranh nhưng mãi đến 1982 mới được in Dù không phải là tác phẩm xuất sắc nhất của Nguyễn Minh Châu nhưng truyện ngắn này đã cắm một cột mốc quan trọng trong hành trình sáng tạo văn học của nhà văn, dự báo cho sự ra đời những tác phẩm tiếp theo với một quan niệm, một mô hình, một bút pháp

và con người, trong đó nổi bật lên vấn đề về sự thức tỉnh của lương tâm để hướng tới cái đẹp và sự

tượng văn học mới, một phong cách trần thuật mới” Lấy số phận con người làm tiêu điểm cho lăng

nét hơn, con người trong tác phẩm luôn khao khát nhận thức, chiêm nghiệm đời sống, tự đối thoại

và tự nhận thức mình trong mối tương quan với tự nhiên và xã hội Đằng sau những câu chuyện đời

thường trong Dấu vết nghề nghiệp, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Một lần đối chứng… là những

chiêm nghiệm sâu sắc về lẽ đời, là những suy nghĩ da diết về chân lí nghệ thuật và đời sống

văn dường như muốn thông qua câu chuyện về một cuộc đời mà gợi lên những vấn đề có tầm vóc dân tộc, thời đại

người vừa dễ hiểu vừa đầy bí ẩn Chúng ta đào bằng ngòi bút cho đến cùng đáy cái thật chứa đầy bí

ẩn, đầy nỗi niềm nguồn cơn của con người đất nước mình thì sẽ gặp con người nhân loại, sẽ gặp cái

khám phá, đào sâu vào bản chất con người cũng là con đường để tác phẩm của ông vươn đến tiếp

cận với những giá trị vĩnh hằng của cuộc đời

Song song với việc mở rộng diện phản ánh dưới một góc nhìn mới, truyện ngắn Nguyễn

người thay đổi tất yếu kéo theo nhiều sự thay đổi về nghệ thuật biểu đạt: từ nhân vật đến cốt truyện,

trái cóc ở miền Nam, Phiên chợ Giát ), đặc biệt có truyện dài đến cả 100 trang như Người đàn bà trên chuy ến tàu tốc hành Có lẽ vì vậy mà nhiều người đã gọi những truyện này là truyện vừa chứ

Để lí giải cho việc Nguyễn Minh Châu chuyên tâm về thể loại truyện ngắn trong giai đoạn

Như vậy, lí do chính nằm ở tính kịp thời và khả năng tác động mạnh mẽ của truyện ngắn

năng khái quát ở chiều sâu của truyện ngắn giúp cho nhà văn vẫn có thể biểu hiện được những vấn

đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn qua những câu chuyện đời thường

1.2.2 Hành trình đổi mới của truyện ngắn N guyễn Minh Châu trong hành trình đổi

m ới văn xuôi Việt Nam (từ văn học thời chiến sang văn học thời hậu chiến và thời hội nhập)

1.2.2.1 Văn xuôi Việt Nam – từ văn học thời chiến sang văn học thời hậu chiến (sau 1975)

Năm 1975 là một mốc son lịch sử đánh dấu một thời kì mới của đất nước Chiến tranh đã đi qua và đất nước bước vào thời kì xây dựng trong hòa bình Văn học cũng như nhiều lĩnh vực đời

sinh từ cuộc sống sau chiến tranh

tranh sang văn học thời hậu chiến; từ 1986 trở đi, văn học chính thức bước vào giai đoạn đổi mới

một cách toàn diện

qua việc thay đổi cách viết về chiến tranh, cách tiếp cận hiện thực đời sống

Văn xuôi tiếp tục khởi sắc với nhiều tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao như Thời xa

hướng đi đã được khai mở ở chặng trước, nhiều cây bút đã đi vào “thể hiện mọi khía cạnh của đời

s ống cá nhân và những quan hệ thế sự đan dệt nên cuộc sống đời thường phồn tạp mà vĩnh hằng”

người với những trăn trở, khát vọng thầm kín mà trước đây văn học thời chiến tranh chưa có điều

sĩ

phương diện nghệ thuật Văn xuôi có nhiều đổi mới về nghệ thuật tự sự, từ sự thay đổi điểm nhìn

tính đa thanh, đa giọng điệu…

hướng dân chủ hóa, đổi mới các quan niệm về văn học, quan niệm nghệ thuật về con người, phát

nghệ thuật

1.2.2.2 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu: từ loại hình truyện ngắn sử thi hóa sang loại

hình truyện ngắn tiểu thuyết hóa có tính tổng hợp cao

theo các loại hình truyện ngắn sử thi hóa và loại hình truyện ngắn tiểu thuyết hóa

giai đoạn đầu, truyện ngắn của ông được sáng tác theo hướng sử thi hóa, chuyển sang giai đoạn sau

Nói đến truyện ngắn sử thi hóa không phải là muốn đề cập đến quy mô sử thi của tác phẩm

và đời sống hiện thực Biểu hiện của truyện ngắn sử thi hóa là ở sự chiếm lĩnh và bao quát những

trần thuật…

vụ đối với đất nước làm phương châm hành động, là thước đo cao nhất để định giá mọi giá trị Văn

tưởng đã thúc giục các nhà văn hòa mình vào cuộc sống chiến đấu lao động của nhân dân, kịp thời

để thêm chút “gia vị” làm cho hình ảnh “con người mới” thêm sinh động Những vấn đề của cuộc

đến hai mảng hiện thực lớn là cuộc sống chiến đấu chống giặc ngoại xâm, công cuộc xây dựng chế

độ mới và những khoảnh khắc đời thường của con người trong bối cảnh của cuộc sống thời chiến

trường huấn luyện và cả trong những giây phút riêng tư của cuộc sống gia đình Có thể nói đây cũng

ở một nông trường khai hoang (Đất rừng)… Dù viết về đề tài gì thì chung quy lại vẫn không nằm

su ối),…được xây dựng như là những biểu tượng cho vẻ đẹp của con người thời đại Họ đều là

đời chung của dân tộc Những suy nghĩ riêng tư của họ nếu có thì cũng hướng về cái chung, vì lợi

ngợi ca, tự hào, khẳng định

Trong những truyện ngắn sử thi này, chiều hướng vận động của cốt truyện nhìn chung đều

đầu nhưng cuối cùng đều kết thúc trong thắng lợi hoặc tạo ra một niềm tin lạc quan về sự chiến

phẩm

nhau Đấy là những chi tiết xoay quanh sự ra đời của chú nghé con trong doanh trại của một đại đội,

Hương mải mê chạy theo những ảo ảnh phù hoa để rồi gia đình tan vỡ, tác giả muốn đặt ra vấn đề

và người thân Dĩ nhiên truyện ngắn này trở thành tiếng đàn lạc điệu trong dàn đồng ca sử thi thời

ấy, nhưng đã hé lộ một hướng đi sẽ được nhà văn triệt để khai thác sau này

Khác với tư duy sử thi, tư duy tiểu thuyết “là một cách nhìn, cách tiếp cận với thế giới và con người hết sức tỉnh táo, phi huyễn hoặc, phi thành kính, xóa bỏ mọi khoảng cách, đó là sự cảm thụ

thân đến cùng vào cái thân xác xã hội – lịch sử hiện hữu của mình, với những mối quan hệ biện

Trong giai đoạn sau 1975, đặc biệt từ những năm 80, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu

cảm hứng ngợi ca, khẳng định được thay bằng cảm hứng suy tư, chiêm nghiệm; nhân vật được

Lấy thể tài đời tư, đời thường làm trung tâm cho cảm quan nghệ thuật, nhà văn hướng cái

thôi thúc quyết liệt hơn Đó là các vấn đề hạnh phúc cá nhân, những cô đơn, nỗi buồn của con người, những nguyên tắc ứng xử giữa con người trong mối quan hệ phức tạp của đời thường…Nhà

văn quan tâm đến mọi chi tiết nhỏ nhặt trong đời sống thường ngày như trong các truyện Mẹ con

ch ị Hằng, Hương và Phai, Lũ trẻ ở dãy K…Nhà văn nhập thân vào nhân vật, nói lên tiếng nói bên

t ốc hành), lão Khúng (Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát) sẽ còn tiếp tục làm nhiều thế hệ người đọc

ngắn còn pha trộn thêm các yếu tố của tiểu thuyết, trữ tình, kịch…

Rõ nét nhất là sự pha trộn với chất tiểu thuyết mà biểu hiện trước hết là sự nới rộng về kích thước và phạm vi phản ánh Phạm vi cuộc sống được phản ánh không còn bó hẹp trong một không

nước Nhiều vấn đề có ý nghĩa tầm cỡ đã được gợi lên từ câu chuyện của một gia đình nông dân,

tác phẩm này không là tiểu thuyết mà vẫn là một truyện ngắn nhờ vào cách tổ chức có tính dụng ý

đen chợt nảy lên trong suy nghĩ bất chợt của lão Khúng có được từ những giấc mơ đầy ám ảnh Và

trêu khi người chủ và con bò nhìn nhau ảo não, phiền muộn Chính tình huống truyện và cái ấn tượng mạnh mẽ mà nó đem lại đã đảm bảo cái chất “ngắn” cho thiên truyện Nói cách khác, truyện

nhưng về cấu trúc vẫn có tính chặt chẽ của một truyện ngắn

con người…, mặt khác phải có sự biến hóa về khuôn khổ Chính vì thế mà trong nhiều truyện ngắn

toàn t ập), người viết nhận thấy ở giai đoạn trước 1975, truyện có số trang ít nhất là 8 trang (Con

đường đến trường học), truyện có số trang nhiều nhất là 30 trang (Đất rừng), đa số còn lại dao động

có đến 11 truyện có độ dài từ 30 trang trở lên Trong đó có một số truyện có tầm vóc của một truyện

trang), Phiên ch ợ Giát ( 68 trang)

Nxb Văn học, 2001, khổ 14 x 20,5 cm, in cỡ chữ lớn), mục đích chính là để thấy được sự thay đổi

Nguy ễn Minh Châu, Nxb Văn học, 2006, khổ 14,5 x 20,5, gồm 25 truyện, in cỡ chữ nhỏ, thì số

lượng trang có rút ngắn so với trên Ví dụ: Mảnh trăng cuối rừng (trong toàn tập) dài 25 trang thì ở

ở tuyển tập còn 60 trang…

co giãn linh hoạt, có lúc chứa đựng những tình huống giàu kịch tính như trong Bức tranh, Cơn

sâu vào thế giới nội tâm, xen lẫn vào mạch truyện những đoạn bình luận ngoại đề giúp tạo nên chất

trữ tình triết luận cho tác phẩm

Như vậy, trong sự tương tác với các thể loại khác, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 ngày càng có xu hướng hiện đại hơn so với trước Chất hiện đại trong truyện N guyễn Minh Châu

để cất lên giọng điệu đổi mới, thay đổi cái giọng đồng ca mà một thời rất cần thiết nhưng nay đã đến

Chương 2:

NH ỮNG CHUYỂN BIẾN VỀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

VÀ N ỘI DUNG TỰ SỰ TRONG TRUY ỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU (sau 1975)

người đã được hóa thân thành các nguyên t ắc, phương tiện, biện pháp, hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó”

Minh Châu trước và sau 1975 không thể không xét đến những thay đổi trong quan niệm nghệ thuật

2.1 Bước chuyển về quan niệm nghệ thuật

đời; từ hứng thú với con người sử thi đơn phiến đến hứng thú với con người thường nhật phức tạp,

bí ẩn chưa biết hết,…

2.1.1 Sáng tạo nghệ thuật là một thứ lao động hết sức nhọc nhằn, vất vả và luôn phải tự làm

khăn nhưng cũng hết sức cần thiết

Vượt lên chính mình đã khó, vượt lên cả một hệ thống còn khó khăn gấp bội Trong bối cảnh

được coi như là một tuyên ngôn nghệ thuật của ông, có thể có tính cực đoan nhưng trên hết đó là sự khát khao thay đổi hết sức mạnh dạn và quyết liệt

Trước đây, trong những năm chiến tranh, với ý thức về trách nhiệm của một nhà văn – chiến

niệm ấy đã xuất hiện những trang viết chứa đầy nhiệt huyết của thời đại (Cửa sông, Dấu chân người

cách mạng

Được định hướng bởi những quan điểm chỉ đạo về văn nghệ của Đảng, nội dung tác phẩm

đất nước Nhà văn xây dựng các nhân vật chủ yếu nhằm khái quát vẻ đẹp của con người thời đại,

trăng cuối rừng), Sơn, Lê (Những vùng trời khác nhau)… là những hình tượng đẹp có tính chất điển

lí tưởng, gan dạ dũng cảm, sẵn sàng hi sinh tình cảm cá nhân, lợi ích riêng tư cho lợi ích của cộng đồng, dân tộc

Minh Châu trước 1975, dù muốn hay không, ít nhiều cũng là những bức tranh minh họa cho những

đồng, có vai trò như một không gian khung, một sân khấu để nhân vật hoạt động Qua nhân vật, nhà văn thể hiện sự quan sát, đánh giá, bày tỏ tình cảm thái độ về cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc Đời sống cá nhân của con người chưa thực sự trở thành đối tượng chủ yếu để nhà văn phản ánh mà

chỉ là một yếu tố trong bức tranh hiện thực lịch sử xã hội của tác phẩm

quá khi ến người ta phải ngờ vực” [14, tr.33]

như vậy đã có từ sớm nhưng phải đến những năm sau 1975, xuất phát từ yêu cầu của cuộc sống, đặc

biệt là trong không khí đổi mới từ Đại hội VI thì mới được bộc lộ một cách triệt để

thời bình Cuộc sống thay đổi làm cho các nhu cầu của con người cũng thay đổi, những vấn đề cơm

Đối mặt với hiện thực đời thường, ý thức cá nhân trong mỗi con người được thức tỉnh, đòi hỏi phải được đáp ứng, phải được quan tâm Quan hệ đời sống cũng trở nên phức tạp hơn, các ranh giới,

điệu đàng, ca ngợi và vuốt ve đời sống một cách dễ dãi” [14, tr.110]

đào bằng ngòi bút cho đến cùng đáy cái thật chứa đầy bí ẩn” để có thể hiểu và cảm thông với số

người” [14, tr.345], tức “đào sâu vào hiện thực ở cái tầng đáy của đời sống”[14, tr.337]

đời sống cộng đồng mà còn là hiện thực của đời sống thường ngày với các mối quan hệ thế sự phức

ngày, nhà văn chú ý nhiều đến đời sống cá nhân của mỗi người Con người vẫn được đặt trong mối

gia đình, những người xung quanh, với chính bản thân mình Trong Cỏ lau, Phiên chợ Giát…, số

ở đây, nhà văn không có chủ ý nhằm vào việc tái hiện bộ mặt lịch sử Điều nhà văn quan tâm thể

con người

Ở những truyện cuối đời như Cỏ lau, Sống mãi với cây xanh, Phiên chợ Giát, từ số phận cá

nhân sinh đối với đời người…Như lối dự cảm của người nông dân, đôi khi mơ hồ nhưng lại chính

giải quyết

con người, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đã đi được một chặng đường dài, ngày càng cận nhân tình hơn

2.1.2 Trước 1975, trong bối cảnh đất nước đang diễn ra những sự kiện lịch sử trọng đại,

cảm hứng sử thi anh hùng là cảm hứng chủ đạo chi phối cách nắm bắt và thể hiện vấn đề của

đặt vào trong những hoàn cảnh điển hình, là những hoàn cảnh của các biến cố lịch sử, những xung đột xã hội mà trung tâm là cuộc chiến tranh hào hùng của dân tộc chống đế quốc Mĩ xâm lược

người lính ngày đêm ra sức tập luyện để chuẩn bị cho cuộc chiến đấu sắp tới trong Sau một buổi

đấu trong Người mẹ xóm nhà thờ… Ở những truyện không trực tiếp đề cập đến cuộc chiến tranh

trước đó Trong Những hạt thóc lép, câu chuyện về gia đình bác Chắm cũng là câu chuyện chung

đã nổi dậy đấu tranh để tìm đường sống Truyện đã tái hiện được không khí quyết liệt của cuộc đấu

lựa chọn vào thời điểm năm 1945 lịch sử Các truyện Nguồn suối, Đôi đũa trúc thì đề cập đến vần

đề xây dựng chính quyền mới tại những bản làng miền núi Bên cạnh nhiệm vụ chống giặc cứu nước, công tác xây dựng chính quyền, hiện thực hóa các chính sách của Đảng và nhà nước, thu phục lòng dân cũng là nhiệm vụ chính trị hết sức quan trọng

em đồng đội ở một đội khai hoang nơi công trường Tây Bắc Những người dân của bản Pa-khen

Gắn với cộng đồng, dân tộc, con người trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu giai đoạn trước 1975 là những con người đại diện, những con người nhiệm vụ Họ phát ngôn hoặc hành động trước hết không phải cho bản thân mình mà là cho một quan điểm, một lối sống, lối suy nghĩ hoặc ý

đóng vai trò là người điều chỉnh, uốn nắn những thiếu sót, kh uyết điểm của người khác đồng thời

Đọc truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu giai đoạn này, không thể nào không nhắc đến hình

ảnh của một cô Nguyệt trẻ trung xinh đẹp trong Mảnh trăng cuối rừng Cô gái được giới thiệu là

nơi rất ác liệt” Sẵn sàng lấy thân mình che đạn cho Lãm vì theo suy nghĩ của cô, đơn giản chỉ là:

Con đường đến trường học, Buổi tập cuối năm…, nhân vật trong truyện hoặc là một sĩ quan đang

trong tư tưởng tình cảm để hoàn thành nhiệm vụ Trong truyện Nhành mai, tình yêu giữa Thận và

Lương nảy nở trong quá trình công tác cách mạng, được bồi đắp cho dày dặn thêm qua những gian

được xây dựng như những người anh hùng của cộng đồng, dân tộc Nhưng khác với những anh

chú nghé con ra đời, ta phát hiện ở họ những nét đẹp của người nông dân chân chất, yê u thương đồng đội, yêu quý loài vật như con người Đáng yêu nhất là hình ảnh anh chàng lính trẻ tên Chi, vì

đường Trong một số truyện khác, nhân vật cũng có những lo toan cho bản thân, cho gia đình, cũng

đất) sống ở bờ bắc sông Hiền Lương với hai con trai, nửa gia đình còn lại gồm vợ và con gái bị kẹt

ở bờ nam “Mười lăm năm lão tưởng đã quên được cái cuộc sống gia đình hàng ngày có người đàn

qua như những chi tiết có tác dụng điểm xuyết làm nổi bật hơn nữa những phẩm chất đẹp đẽ của con người anh hùng Chịu sự chi phối bởi cảm hứng sử thi và bút pháp trữ tình lãng mạn, những suy

tư ngẫm ngợi của nhân vật chủ yếu hướng về những vấn đề lớn lao của cộng đồng, dân tộc và thường mang màu sắc mơ mộng nhiều hơn Nhân vật suy tư ngẫm ngợi chủ yếu là về người khác

từ bên ngoài, chưa có sự tự khám phá, tự bộc lộ

con người, Nguyễn Minh Châu ít đi sâu miêu tả những nét tâm lí có tính tiêu cực Những hạn chế

ngay sau đó khi Lê nhận ra: “Thằng này đánh nhau được!” Dạng nhân vật phản diện có những tính cách đối lập với nhân vật chính hầu như không có, chỉ một vài nhân vật như Quốc Hùng trong “Trên vùng đất sỏi” là bắt đầu có manh nha trong mình những nét tiêu cực của chủ nghĩa cá nhân Điều

sinh động trong các nhân vật Hạng (Hạng), Quang (Cơn giông), Toàn (Mùa trái cóc ở miền Nam)

Bị quy định bởi cái khung sử thi của các sự kiện lịch sử xã hội, những cảnh đời tư, thế sự chỉ

được đưa về một hệ quy chiếu đơn nhất Hoàn cảnh chiến tranh tạo cho con người nếp nghĩ đơn

độ yêu ghét cũng phải hết sức dứt khoát Chính vì vậy, con người trong văn học giai đoạn 1945 –

giai đoạn này chưa có được nhiều những hình tượng con người đa diện mạo, được khám phá trọn

đầu hình tượng con người đời thường, tạo nền móng để tư tưởng nhân đạo trong cách nhìn con người của nhà văn đạt đến một tầm mức sâu sắc hơn trong những năm sau này

2.1.3 Có thể xem truyện ngắn “Bức tranh” (viết năm 1976) như là một cột mốc đánh dấu sự

thay đổi trong nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau 1975 Đặc biệt, với một

truyện này, ngoài truyện Mùa hè năm ấy được ghi là sáng tác năm 1967 nên xếp vào giai đoạn trước, còn có một truyện vẫn giữ phong cách cũ là Bên đường chiến tranh Đọc Bên đường chiến

con người của nghĩa vụ, của trách nhiệm Suy nghĩ và hành động của họ vẫn không vượt thoát ra

cuộc đời và con người

Đến các tập “Bến quê”, “Cỏ lau”, sự chuyển biến trong quan niệm nghệ thuật về con người

góc độ đời tư – thế sự

Con người trong truyện ngắn của ông không còn mang vẻ đẹp lí tưởng hoàn hảo, không còn được “tắm rửa trong bầu không khí vô trùng” như trước nữa Không còn là những mô hình đơn

con người cá nhân với những thăng trầm của số phận, những diễn biến phức tạp của tính cách,

tr.108]

Con người được nhìn nhận như là một thực thể đa dạng, sinh động với nhiều mối quan hệ đan xen phức tạp, được khám phá ở nhiều bình diện, nhiều cấp độ khác nhau Nhân vật đã thực sự

khi đối lập nhau Trong mỗi con người luôn có cả “rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ”

con người hiện lên thật chân thực và gần gũi Những giấc mơ hãi hùng của lão Khúng, những cơn

trong con người luôn tồn tại những điều bí ẩn mà nếu nhìn đơn giản, phiến diện thì không thể nào

hiểu hết được

khác thường Đó là những trường hợp như Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, lão

“khác thường, dị biệt” trong tâm lí tiếp nhận của người đọc trước đây

Khi mới xuất hiện, cô y sĩ Quỳ đã làm cho bạn đọc hết sức bất ngờ, phân vân khó hiểu vì

nhà văn về một nhân cách đẹp trong hành trình khao khát tìm kiếm những giá trị hoàn mĩ, vượt lên trên cái dung tục tầm thường

trong giai đoạn mới Ở lão có cả những nét vừa “quen” vừa “lạ” của người nông dân Việt Nam Lão

óc tư hữu hay thói gia trưởng, độc đoán như nhiều người nông dân điển hình khác Chất dị biệt ở lão

khăn do hoàn cảnh đem lại Con người rất nặng lòng với quê hương, làng xóm ấy đã dám một mình

đồng tâm nhất trí gia nhập hợp tác xã để thực hiện ước mơ tiến lên chủ nghĩa xã hội thì lão – dinh

Tác giả không khắc họa lão Khúng để nhằm nhấn mạnh một phương diện nào đó trong

cá nhưng cũng có khi ngây thơ cả tin, mạnh mẽ quyết đoán nhưng cũng có lúc yếu đuối đến tội

nghiệp… Ngòi bút nhà văn còn lách sâu vào đến tận cùng thế giới vô thức với những bí ẩn tâm linh

mà chính lão cũng không thể giải thích nổi

Ở một số nhân vật khác như người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa, lão Đất

đẹp trong bề sâu tâm hồn con người

vượt ra khỏi một số khuôn mẫu nhất định Đã đến lúc phải thay đổi điều này, nói như Nguyễn Minh

suy tư, chiêm nghiệm Đó có thể là quá trình con người tự đấu tranh với c hính mình trong bi kịch

đánh mất bản thân như trường hợp của Hạng, Sắm vai Trong các truyện như Bức tranh, Người đàn

tư ngẫm ngợi, ưa triết lí Gắn với quá trình tự ý thức, con người trong truyện ngắn Nguyễn Minh

đẹp mới cho tác phẩm của ông

Suy tư triết lí cũng chính là tự ý thức, khi con người suy tư thì cũng là lúc anh ta đắm chìm

được khi con người trải qua một quá trình chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc đời, đòi hỏi phải có một năng lực khái quát nhất định để từ những hiện tượng cụ thể của đời sống mà tự rút ra những bài học

những giá trị tốt đẹp của bản thân chống lại sự tha hóa đến từ những tác động của cái xấu, cái ác

con người phải đi hết cả chiều dài của cuộc đời mình mới có thể nghiệm ra được những điều tưởng

chừng như rất giản dị, bình thường

Trong B ến quê, Nhĩ là một người đàn ông từng trải, có địa vị, đi rộng, biết nhiều, “đã từng đi

giường bệnh Nhĩ mới nhận ra Cũng như vậy, sau bao năm, lần đầu tiên Nhĩ mới phát hiện ra được

đó mà sau nhiều ngày tháng bôn tẩu tìm kiếm… Nhĩ đã tìm thấy được nơi nương tựa là gia đình

điều vòng vèo hoặc chùng chình, Họa chăng chỉ có anh đã từng trải, đã từng in gót khắp mọi

bên kia, c ả trong những nét tiêu sơ ” [13, tr.326] Giá trị cuộc sống nằm trong những lí tưởng đẹp đẽ

mà con người suốt đời theo đuổi nhưng cũng có khi nằm trong những đi ều hết sức giản dị và gần

gũi

Người đàn bà hàng chài lam lũ, tội nghiệp bất ngờ làm cho vị quan tòa sửng sốt bởi những phát biểu

họ là một thứ hạt ngọc lấp lánh vẻ đẹp của ánh sáng trí tuệ, một trí tuệ của minh triết dân gian

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu có sự

văn chương và cuộc đời

Cho đến tận muôn đời, con người với những bí ẩn trong chiều sâu tâm hồn mãi luôn là đối tượng mời gọi các nhà văn tìm hiểu khám phá Trước 1975, cảm hứng sử thi đã giúp Nguyễn Minh

Nhưng nếu chỉ có vậy, tên tuổi của ông rồi sẽ chìm khuất trong vô số những gương mặt nhàn nhạt

đích thực Hướng đến con người thường nhật phong phú, đa dạng, đi sâu khám phá đời sống bên

được thay bằng một cái nhìn hiện thực nghiêm ngặt làm lộ ra vẻ đẹp tâm hồn con người ở chiều sâu

góc độ đời thường tưởng chừng như làm bó hẹp phạm vi phản ánh, trên thực tế đã mở rộng tầm khái quát đến những vấn đề sâu xa mà con người hằng quan tâm, trăn trở

2.2 Bước chuyển về nội dung tự sự

Từ con người sử thi đơn phiến đến con người thường nhật bí ẩn, phức tạp là một bước

sống Nội dung tự sự trong truyện ngắn của ông, lẽ tất nhiên, cũng thay đổi theo

Đó là bước chuyển từ tự sự về “bài ca ra trận” của cộng đồng với những phẩm chất huyền

2.2.1 Trong cuộc đời sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châu luôn tâm niệm ước muốn đi sâu

viết thật hay về thế giới tâm hồn đẹp đẽ của con người

Đối với ông, “mỗi con người quen biết mà mình từng chung sống… đều mang trong lòng biết bao điều tốt đẹp mà mình có thể học hỏi, có thể khám phá suốt đời không hết để tìm hiểu nhân dân

mình”(C ửa sông) Đây là nguồn cảm hứng nhưng cũng là cái “tạng” riêng của ông Ngòi bút thiên

ồn ào, họ tập luyện và chiến đấu lặng lẽ âm thầm Nhưng trong lòng họ là căm uất đến nghẹn ngào,

là yêu thương dào dạt” [58, tr.55] Sau này, trong Lời bạt cho tập truyện Người đàn bà trên chuyến

v ới việc xây dựng nhân vật chính diện” [58, tr.406]

Sơn những năm chống Mĩ Dù vậy, nhà văn không quá nhấn mạnh đến sự gian khổ ác liệt, cũng

đẹp trong tâm hồn thế hệ trẻ Việt Nam những năm chiến tranh Trong cuộc hành trình ấy, vẻ đẹp

đã trở thành một người tình đa cảm, đầy mơ mộng

đường, cứu xe, lội ngầm, biến thân mình thành cọc tiêu sống để xe đi Ấn tượng đặc sắc nhất về

dũng cảm Cô còn là người biết sống vì người khác, biết hi sinh vì người khác

Trong tất cả những điều đáng nói về Nguyệt, hình như nét đẹp đẽ nhất, kì diệu nhất chính là

lâu Lãm mới cảm nhận thấy được Suốt câu chuyện Lãm khắc khoải suy nghĩ về tình yêu của

trăng đầu tháng, dám một mình vượt qua mọi khó khăn để mong tìm gặp được người yêu Tình yêu,

Dưới đôi mắt mơ mộng của Lãm, Nguyệt đã hiện lên tuyệt đẹp như hiện thân của sự thanh

tóc trên mái tóc dày và ngát thơm của Nguyệt Nhưng cũng có thể nói vẻ đẹp của Nguyệt không chỉ được soi sáng bằng ánh trăng, mà còn chủ yếu được soi sáng bằng ánh sáng tình yêu của Lãm Lời

văn hoà cùng ánh mắt nâng niu nhìn Nguyệt càng đẹp lộng lẫy, để rồi “ khuôn mặt đẹp lộng lẫy đầy ánh trăng” của cô gái ngập tràn trong tâm trí của Lãm trong suốt chặng đường còn lại

con người khám phá ra nhau, phát hiện ra vẻ đẹp tâm hồn của nhau, để yêu nhau Vẻ đẹp tâm hồn và

chóc mà kẻ thù gieo rắc

giây phút anh hùng khi đối mặt với kẻ thù nhưng ấn tượng đẹp của người đọc về họ là ở những lúc

Sơn, anh say mê tự cắt nghĩa cho chính mình về cái nguyên cớ đẹp đẽ đã đưa họ đến với nhau, “bên

đang trên đường hành quân bỗng nghe thấy âm thanh quen th uộc của “một giọng hò và nhịp mái

Lê đã nghe rồi nhớ không dứt ra được…” [13, tr.44] Qua những câu văn giàu chất trữ tình như vậy,

vẻ đẹp trong tâm hồn nhân vật càng hiện lên rõ nét hơn