Để quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn cần có sự phối hợp đồng bộ của các thành phần tham gia như: cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng,
Trang 1VIỆN TOÁN HỌC
-
Họ và tên tác giả luận văn
TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN
LUẬN VĂN THẠC SĨ TOÁN HỌC
VIỆN NGHIÊN CỨU THƯƠNG MẠI
-
ĐOÀN QUANG ĐÔNG
HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NUỚC CỦA BỘ CÔNG THƯƠNG VỀ CÔNG TÁC BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGUỜI TIÊU DÙNG Ở VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Hà Nội - 2015
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ CÔNG THƯƠNG
VIỆN NGHIÊN CỨU THƯƠNG MẠI
-
ĐOÀN QUANG ĐÔNG
HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NUỚC CỦA BỘ CÔNG THƯƠNG VỀ CÔNG TÁC BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGUỜI TIÊU DÙNG Ở VIỆT NAM
Chuyên ngành: Thương mại
Mã số: 62.34.10.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
Hướng dẫn 1: PGS.TS Lê Trịnh Minh Châu Hướng dẫn 2: TS Vũ Thị Bạch Nga
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã có công bố theo quy định của pháp luật hiện hành Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn của Việt Nam Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào
Tác giả
Đoàn Quang Đông
Trang 4LỜI CAM ĐOAN i
MỤC LỤC ii
DANH MỤC BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT vi
DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH VẼ viii
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
4 Phương pháp nghiên cứu 5
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 10
1 Các nghiên cứu của nước ngoài 10
2 Các nghiên cứu ở trong nước 12
3 Những vấn đề đã được nghiên cứu, khoảng trống chưa được nghiên cứu 17
4 Các câu hỏi nghiên cứu của luận án 19
PHẦN NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 20
CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUỐC TẾ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 20
1.1 Sự cần thiết của việc BVQLNTD trong nền kinh tế thị trường 20
1.1.1 Khái niệm người tiêu dùng, quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng 20
1.1.2 Ý nghĩa của việc BVQLNTD trong nền kinh tế thị trường 28
1.1.3 Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đối với BVQLNTD 29 1.2 Quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 32
1.2.1 Lý luận chung về quản lý nhà nước 32
1.2.2 Quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về BVQLNTD……… 36
1.2.3 Các tiêu chí đánh giá hiệu lực, hiệu quả QLNN về BVQLNTD 47
Trang 51.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến QLNN về BVQLNTD 49
1.3 Kinh nghiệm thế giới về QLNN đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 51
1.3.1 Kinh nghiệm thế giới về tổ chức bộ máy QLNN đối với BVQLNTD 51
1.3.2 Bài học kinh nghiệm thế giới về nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 56
1.3.3 Bài học kinh nghiệm QLNN về BVQLNTD đối với Việt Nam 61
CHƯƠNG II THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA BỘ CÔNG THƯƠNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG 64
2.1 Vị trí, chức năng, nhiệm vụ, phạm vi QLNN của Bộ Công Thương về BVQLNTD và khái quát tinh hình vi phạm QLNTD 64
2.1.1 Vị trí, chức năng, nhiệm vụ, phạm vi QLNN của Bộ Công Thương 64
2.1.2 Các lĩnh vực bị vi phạm chủ yếu 65
2.1.3 Các hình thức vi phạm quyền lợi người tiêu dùng 70
2.1.4 Phản ứng của người tiêu dùng 74
2.2 Thực trạng thực thi QLNN của Bộ Công Thương về BVQLNTD 75
2.2.1 Hoạch định QLNN 75
2.2.2 Tổ chức QLNN 77
2.2.3 Triển khai, thực thi QLNN 83
2.2.4 Kiểm tra, kiểm soát QLNN 93
2.2.5 Thực trạng triển khai QLNN về BVLQNTD trong lĩnh vực công thương 100
2.3 Đánh giá chung và nguyên nhân thực trạng 103
2.3.1 Điểm mạnh và thành công 103
2.3.2 Điểm yếu và hạn chế 108
2.3.3 Nguyên nhân 111
Trang 6CHƯƠNG III CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA BỘ CÔNG
THƯƠNG VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG 112
3.1 Dự báo xu hướng vi phạm quyền lợi NTD và quan điểm, định hướng hoàn thiện QLNN của Bộ Công Thương về BVQLNTD 112
3.1.1 Hình thức vi phạm 112
3.1.2 Mức độ vi phạm 113
3.1.3 Phạm vi vi phạm 113
3.1.4 Quan điểm hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 114
3.1.5 Định hướng hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 115
3.2 Giải pháp hoàn thiện hoạch định, tổ chức, thực thi và kiểm soát nhà nước của Bộ Công Thương về BVQLNTD 117
3.2.1 Giải pháp hoàn thiện hoạch định QLNN 117
3.2.2 Giải pháp hoàn thiện tổ chức QLNN về BVQLNTD 121
3.2.3 Hoàn thiện triển khai, thực thi QLNN 132
3.2.4 Hoàn thiện thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng 137
3.3 Giải pháp nâng cao chất lượng QLNN của Bộ Công Thương đối với lĩnh vực công nghiệp và thương mại về BVQLNTD 138
3.3.1 Quản lý nhà nước về BVQLNTD trong lĩnh vực thương mại 138
3.3.2 Quản lý nhà nước về BVQLNTD trong lĩnh vực Công nghiệp 139
3.4 Giải pháp nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ngành công thương và trách nhiệm tự bảo vệ chính mình của NTD 140
3.4.1 Các giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ngành công thương 140
3.4.2 Giải pháp để người tiêu dùng tự bảo vệ chính mình 143
Trang 73.5 Xây dựng cơ chế phối hợp giữa Bộ Công Thương với các Bộ, ngành khác
trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 146
3.6 Một số giải pháp khác 148
3.6.1 Nâng cao nhận thức của toàn xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 148 3.6.2 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện của các tổ chức xã hội 150
3.7 Kiến nghị 151
KẾT LUẬN 153
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 156
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 157
PHỤ LỤC 165
Trang 8BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT
ACCC Ủy Ban cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng Úc
Australian Competition and Cunsumer Commission ACCP
Ủy ban bảo vệ người tiêu dùng Asean (Asean Committee Consumer Protection)
APEC Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương
Asia – Pacific Economic Cooperation
ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á
(Association of Southeast Asian Nations)
BVQLNTD Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
CPSC Ủy ban An toàn sản phẩm tiêu dùng
Consumer Product Safety Commission
CI Quốc tế Người tiêu dùng (Consumer International)
CUTS Quỹ tín thác thống nhất vì lợi ích người tiêu dùng
(Consumer Unity & Trust Society)
ERA Hiệp hội nghiên cứu và giáo dục người tiêu dùng
Educationial and Researching Association
EU Liên minh Châu Âu (The European Union) ICPEN Mạng lưới thực thi bảo vệ người tiêu dùng quốc tế
Trang 9(International Consumer Protection Enforcement Network)
MUTRAP Dự án Hỗ trợ thương mại đa biên của Châu Âu
(Multilateral Trade Assistance Project)
National Consumer Affairs Center NCCC
Trung tâm quốc gia giải quyết khiếu nại người tiêu dùng của
Hà Lan National Consumer Complaint Center
NITE Viện kỹ thuật và đánh giá quốc gia
National Institute of Technology and Evaluation
The Netherlands Competition Authority
(Japan International Cooperation Agency)
OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế
(Organisation for Economic Co-operation and Development)
US-FTC Ủy ban thương mại liên bang Hoa Kỳ
(United State Federal Trade Commission)
(World Trade Oganisation)
Trang 10DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH VẼ
Sơ đồ số 1.1 Sơ đồ cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người
Sơ đồ số 1.2 Mô hình hệ thống tổ chức quản lý nhà nước về BVNTD
Sơ đồ số 1.3 Mô hình tổ chức quản lý nhà nước về BVNTD theo mô
Sơ đồ số 2.1 Nhiệm vụ quản lý nhà nước của Bộ Công Thương 64
Bảng số 2.1 Các vi phạm về quyền lợi người tiêu dùng trong cả nước
Bảng số 2.2 Số liệu vụ ngộ độc thực phẩm giai đoạn (2009 -2014) 67
Sơ đồ số 2.2 Lĩnh vực vi phạm quyền lợi người tiêu dùng nhiều nhất 68
Bảng số 2.3 Các nhóm hàng hóa bị khiếu nại năm 2014 tại Cục Quản lý
Bảng số 2.4 Danh sách các văn bản pháp luật về bảo vệ quyền lợi
Sơ đồ số 2.3 Sơ đồ cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người
tiêu dùng của Bộ Công Tương từ năm 2007 đến nay 77
Sơ đồ số 2.4 Cơ cấu tổ chức của Cục Quản lý cạnh tranh 79
Sơ đồ số 2.5 Sơ đồ tổ chức Sở Công Thương của các địa phương 81
Trang 11Sơ đồ số 2.6 Kết quả điều tra thành lập bộ phận chuyên trách về bảo vệ
quyền lợi người tiêu dùng tại Sở Công Thương 82
Sơ đồ số 2.7 Kết quả điều tra về giao thêm thẩm quyền cho cơ quan
quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 83
Bảng số 2.5 Danh mục hàng hóa, dịch vụ phải đăng ký hợp đồng theo
Sơ đồ số 2.8 Số liệu đăng ký hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch
Sơ đồ số 2.9 Kết quả điều tra về cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản
lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 93
Sơ đồ số 2.10 Số liệu thanh tra hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch
Sơ đồ số 2.11 Số liệu khiếu nại năm 2014 tại Cục Quản lý cạnh tranh 97
Sơ đồ số 2.12 Số liệu tiếp nhận, giải quyết khiếu nại tại các hội năm 2012 98
Sơ đồ số 2.13 Số liệu tiếp nhận, giải quyết khiếu nại tại các hội năm 2013 99
Bảng số 2.6 Số liệu xử lý vi phạm hàng giả, hàng nhái, gian lận thương
Sơ đồ số 3.1 Hệ thống tổ chức quản lý nhà nước về BVQLNTD 125
Sơ đồ số 3.2 Mô hình cơ quan nhà trực tiếp thực thi nhiệm vụ bảo vệ quyề
Sơ đồ số 3.3 Cơ Quan bảo vệ người tiêu dùng tại địa phương 130
Trang 12tác giả lựa chọn đề tài “Hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam” để nghiên cứu.
1.2 Về thực tiễn
Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là vấn đề mới không chỉ tại Việt Nam Vấn
đề này chính thức được Đảng và Nhà nước quan tâm từ năm 1999 bằng việc Ủy ban thường vụ Quốc hội đã thông qua Pháp lệnh số 13/1999/PL-UBTVQH10 ngày 27 tháng 4 năm 1999[7] Pháp lệnh quy định rõ các quyền, nghĩa vụ của người tiêu dùng, trách nhiệm của tổ chức cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ, các quyền khiếu nại, tố cáo của người tiêu dùng và gần đây Quốc hội khóa XII kỳ họp thứ 8 đã thông qua Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày 17 tháng 11 năm 2011
Việt Nam bắt đầu mở cửa nền kinh tế theo nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từ năm 1986, từ đó đến nay nền kinh tế Việt Nam luôn đạt tốc độ tăng trưởng cao, sản phẩm sản xuất ra không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài Bên cạnh những tích cực nền kinh
tế thị trường cũng xuất hiện những mặt trái như: tình trạng kinh doanh hàng nhái, hàng giả, hàng kém chất lượng, không đủ điều kiện về tiêu chuẩn, quy chuẩn Tình trạng này đã xuất hiện tại hầu hết các địa phương trong cả nước vi phạm đến quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, đồng thời cũng gây hại cho doanh nghiệp sản xuất kinh doanh chân chính Thời gian gần đây các phương tiện thông
Trang 13tin đại chúng đã đưa ra công luận rất nhiều vụ việc vi phạm nghiêm trọng quyền lợi người tiêu dùng như: Vụ xăng pha acetone, Vụ nước tương nhiễm chất 3- MCPD- Vụ việc phở nhiễm phormol, Xe máy Honda loạn giá, Vụ việc Công ty Vedan thả nước thải ra Sông Thị Vải và gần đây là vụ Công ty cổ phần thanh toán điện tử Vietpay đã dùng mạng di động Mobiphone để lừa đảo người tiêu dùng hàng
tỉ đồng Đây chỉ là minh họa của một số vụ việc điển hình xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng Có thể nói rằng, người tiêu dùng Việt Nam đang phải sống trong một môi trường không an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp bị vi phạm nghiêm trọng
Để quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn cần có sự phối hợp đồng bộ của các thành phần tham gia như: cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh hàng hóa và dịch vụ,
cơ quan truyền thông báo chí và chính người tiêu dùng Trong đó, cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo, vừa định hướng, vừa quyết định các bộ phận khác trong xã hội thực hiện Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng chưa được quan tâm đúng mức, chưa huy động được sức mạnh của toàn xã hội tham gia vào công tác bảo vệ người tiêu dùng Tại nhiều địa phương việc thành lập tổ chức bảo vệ người tiêu dùng chưa được triển khai, hoặc kết quả còn nhiều hạn chế
Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được ban hành là hành lang pháp lý quan trọng để bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng Đây là bước tiến lớn trong việc luật hóa các quy định nhằm đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng Mặc dù, Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã có nhiều bước tiến mới so với pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tuy nhiên vẫn còn một số vấn đề hạn chế mà tại thời điểm ban hành luật, do nhận thức chung của toàn xã hội cũng như điều kiện phát triển kinh tế đất nước chưa thể hoàn thiện để đưa vào luật Dưới góc độ khoa học, tác giả đi nghiên cứu thực tiễn trên thế giới, đặc biệt thực tiễn của một số nước có tổ chức quản lý nhà nước tốt nhất trên thế giới như Nhật Bản, Malaysia, Hà Lan để làm cơ sở định hướng đề xuất kiến nghị cho Việt Nam Theo Luật BVQLNTD, Bộ Công Thương là cơ quan quản lý nhà
Trang 14nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, tổ chức, cá nhân khác để thực hiện các nội dung quản lý nhà nước về BVQLNTD Trong quá trình thực thi nhiệm vụ này của Bộ Công Thương đã bộc lộ một số hạn chế
Đề tài sẽ làm rõ về vị trí, chức năng, vai trò, nhiệm vụ và những nội dung quản
lý nhà nước của Bộ Công Thương trong triển khai công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng để thấy được những đóng góp của Bộ Công Thương trong thời gian qua, những hạn chế cần khắc phục, đồng thời đề xuất các giải pháp thực thi tốt hơn các nội dung quản lý trong thời gian tới
Hơn nữa, cuối năm 2015, cộng đồng kinh tế ASEAN sẽ được thành lập, theo lộ trình hội nhập kinh tế khu vực ASEAN, Ủy ban bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của ASEAN sẽ ban hành luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong khu vực Do vậy, việc hoàn thiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Bộ Công Thương
là một tất yếu khách quan nhằm đáp ứng yêu cầu và lộ trình của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế trong khu vực và trên thế giới
Vì vậy, việc nghiên cứu tìm các giải pháp có cơ sở thực tiễn để hoàn thiện quản
lý nhà nước của Bộ Công Thương về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam là cần thiết, góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngày càng tốt hơn Với những lý
do trên, tôi lựa chọn đề tài “Hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về
công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam” để làm đề tài nghiên cứu luận án Tiến sĩ kinh tế
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu:
Tìm kiếm các giải pháp có luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm đề xuất các giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam
Nhiệm vụ nghiên cứu:
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, luận án tập trung thực hiện những nhiệm
vụ chủ yếu sau:
Trang 15- Tổng quan các công trình khoa học đã thực hiện liên quan đến quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, những vấn đề đã được nghiên cứu, xác định những vấn đề chưa được nghiên cứu, hoặc nghiên cứu chưa sâu để tập trung nghiên cứu
- Hệ thống hóa và tìm kiếm giải pháp có luận cứ khoa học về quản lý nhà nước nói chung và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nói riêng nền kinh tế
- Đánh giá thực tiễn thực thi nội dung quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng của Bộ Công Thương, những thành công, tồn tại, nguyên nhân và những vấn
đề đặt ra cần giải quyết theo quy định của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Nghiên cứu kinh nghiệm quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên thế giới, rút ra bài học kinh nghiệm có thể tham khảo vận dụng cho Việt Nam
- Trên cơ sở lý luận và thực tiễn của những dự báo về xu hướng xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng, những định hướng hoàn thiện công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tác giả sẽ kiến nghị các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Những vấn đề về lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước của Bộ Công Thương đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung:
Đề tài tập trung nghiên cứu lý luận về quản lý nhà nước đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Nghiên cứu thực tiễn triển khai các nội dung quản lý nhà nước của Bộ Công Thương về BVQLNTD với tư cách là cơ quan dược Chính phủ giao thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo luật BVNTD
ở Việt Nam, và đề xuất các giải pháp hoàn thiện
- Thời gian nghiên cứu:
Trang 16Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng công tác quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Bộ Công Thương từ năm 2007 đến nay và đề xuất các giải pháp áp dụng đến năm 2025
- Không gian nghiên cứu:
Trên lãnh thổ Việt Nam, tập trung khảo sát ở một số địa phương điển hình, nghiên cứu kinh nghiệm ở một số nước trên thế giới có mô hình tương đồng và có hiệu quả để định hướng cho Việt Nam
4 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành công trình nghiên cứu của mình, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
4.1 Phương pháp nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp
Bên cạnh việc nghiên cứu lý luận tại bàn về các vấn đề liên quan đến công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tác giả còn tiến hành khảo sát điều tra thực tế như: trao đổi với chuyên gia trong và ngoài nước hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và trực tiếp trao đổi những cán bộ thực thi công tác bảo
vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Trung ương, địa phương, các Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tiến hành điều tra xã hội học với đối tượng là các Sở Công Thương
và Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cụ thể như:
Trao đổi trực tiếp với các chuyên gia và cán bộ thực thi công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại các địa phương
- Trao đổi trực tiếp với các chuyên gia của tổ chức JICA của Nhật Bản về kinh nghiệm triển khai công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Đối tượng trao đổi: Chuyên gia thường trú của Nhật Bản tại Cục Quản lý
cạnh tranh, Bộ Công Thương
Câu hỏi là: Để công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đạt hiệu quả cao
cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được hoàn thiện theo hướng nào? Cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại địa phương có vai trò như thế nào với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Trang 17Kết quả: Để công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có hiệu quả thì cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phải có quyền lực, có tính độc lập cao, phải thành lập hệ thống xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương Bên cạnh cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Trung ương, cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại các địa phương có vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng chính sách và thực thi chính sách tại các địa phương
- Trao đổi trực tiếp với các chuyên gia hoạt động ở trong nước trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như TS.Vũ Thị Bạch Nga – Trưởng Ban Bảo vệ người tiêu dùng, Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công Thương, PGS.TS.Bùi Nguyên Khánh – Viện phó Viện Nhà nước và Pháp luật, Ông Đỗ Gia Phan- Nguyên Tổng Thư ký, Phó chủ tịch Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam
Nội dung câu hỏi:
Khó khăn lớn nhất trong công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Việt Nam hiện nay là gì?
Giải pháp hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam là gì?
Kết quả:
Nhận thức của toàn xã hội về công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chưa cao, cần thành lập hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng từ Trung ương đến địa phương, trao thêm thẩm quyền cho cơ quan này, cần bổ sung nguồn nhân lực và vật lực cho hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Điều tra, khảo sát cán bộ thực thi công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
và hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại các địa phương như: Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Hải Dương, Quảng Ninh, Ninh Bình, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Bắc Giang, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hòa Bình, Thanh Hóa, Nghệ An,
Hà Tĩnh, Khánh Hòa, Đak Lak, Gia Lai, Đà Nẵng, Hồ Chí Minh, Long An, Tây Ninh, Bến Tre, Cà Mau, Tây Ninh, Bình Dương, Vũng Tầu, Lai Châu, Điện Biên
Trang 18Đối tượng trao đổi: Cán bộ trực tiếp triển khai công tác bảo vệ quyền lợi
người tiêu dùng tại Sở Công Thương và Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Nội dung câu hỏi: Khó khăn của địa phương trong triển khai công tác bảo vệ
quyền lợi người tiêu dùng là gì? Có đề xuất gì để nâng cao hiệu quả công tác này?
Kết quả:
Chưa có bộ phận chuyên trách về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, chưa nhận được sự quan tâm đúng mức của lãnh đạo địa phương, thiếu kinh phí hoạt động cho các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Kiến nghị là Bộ Công Thương cần phối hợp với Bộ Nội vụ sớm ban hành thông tư liên tịch quy định rõ con người, đơn vị chịu trách nhiệm thực thi công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại các Sở Công Thương Cần có cơ chế chính sách hỗ trợ kinh phí, cơ sở vật chất cho các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng các địa phương hoạt động
Điều tra xã hội học
Đối tượng khảo sát: Phát 230 phiếu điều tra tới cán bộ của 45 Hội bảo vệ
người tiêu dùng, cán bộ của 63 Sở Công Thương các tỉnh/thành phố trong cả nước
Nội dung câu hỏi và kết quả khảo sát:
Sau khi thu thập các phiếu điều tra tác giả đã tổng hợp, phân tích và đánh giá các dữ liệu thông qua máy tính để đưa ra các nhận định theo từng nội dung khảo sát thu được kết quả như sau:
-Tại cơ quan anh chị có những hoạt động nào nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng?
Kết quả thu được là thành lập văn phòng giải quyết khiếu nại; Tuyên truyền phổ biến pháp luật; Kiểm tra chất lượng hàng hóa, dịch vụ; Tư vấn cho người tiêu dùng
- Khó khăn của các cơ quan tổ chức trong việc triển khai công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là gì?
Trang 19Kết quả thu được là: Nhận thức của người tiêu dùng còn hạn chế; Ý thức của doanh nghiệp chưa tốt; Thiếu sự hỗ trợ từ cơ quan quản lý nhà nước; Thiếu cơ sở pháp lý để thực hiện; Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chưa tốt
- Nhiệm vụ nào là nhiệm vụ trọng tâm khi triển khai công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng?
Kết quả thu được là tuyên truyền phổ biến pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Người tiêu dùng hay bị vi phạm trong lĩnh vực nào là nhiều nhất?
Kết quả thu được theo thứ tự là: An toàn vệ sinh thực phẩm; hàng hóa, dịch
vụ kém chất lượng; Hàng nhái, hàng giả; Cung cấp thông tin sai sự thật cho người tiêu dùng; Trách nhiệm bảo hành sản phẩm
- Có nên thành lập bộ phận chuyên trách và giao thêm thẩm quyền cho cơ quan này ở Bộ Công Thương và Sở Công Thương các tỉnh hay không?
Hơn 90 % ý kiến cho rằng nên thành lập và nên trao thêm thẩm quyền cho cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Thực trạng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như thế nào?
Kết quả cho thấy chưa có cơ chế phối hợp hiệu quả, rõ ràng, việc phối hợp chỉ mang tính hình thức, kém hiệu quả
- Khó khăn của các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đang gặp phải là gì?
Kết quả cho thấy là chưa nhận được sự quan tâm của toàn xã hội và thiếu
kinh phí, nguồn lực cho hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
4.2 Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
Tác giả thu thập các văn bản pháp luật, các công trình khoa học, đề tài, bài báo, sách, thông tin liên quan đến quản lý nhà nước nói chung và quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nói riêng để nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra chéo
Trang 20Nhằm kiểm chứng tính chính xác của thông tin được thu thập, tác giả đã sử dụng phương pháp điều tra chéo để đưa ra số liệu, thông tin được sát thực với thực
tế
- Chọn lọc, phân tích, đánh giá và tổng hợp
Lựa chọn nguồn số liệu và điều tra trong số các đối tượng được khảo sát để tiến hành phân tích, đánh giá, tổng hợp nhằm đưa ra các nhận định, đánh giá và đề xuất giải pháp
- Phương pháp mô tả thống kê
Căn cứ trên báo cáo của các địa phương, các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tác giả đã đưa ra các tiêu chí và tổng hợp số liệu làm cơ sở cho các nhận định
và đề xuất các giải pháp cho đề tài
Trang 21TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1 Các nghiên cứu của nước ngoài
Http://www.answers.com/Q/What_is_the_Role_of_government_in_consumer_protection[73] Tại trang web nêu trên, đã nêu vai trò của Chính phủ trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như là: Ban hành các quy định pháp luật để điều chỉnh những hành vi cạnh tranh không lành mạnh nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Ngoài ra, Chính phủ còn tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người tiêu dùng về quyền lợi chính đáng của họ
Tại website của cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Canada:
http://settlement.org/sys/faqs_detail.asp?k=PROTECT_RIGHTS&faq_id=40
00264 [100] đã nêu Chính phủ chịu trách nhiệm tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh, hiệu quả và cạnh tranh bình đẳng giữa nhà sản xuất, đơn vị kinh doanh và người tiêu dùng Chính phủ cũng phải chịu trách nhiệm về an toàn của sản phẩm Vấn đề an toàn bao gồm cả dán nhãn và quảng cáo sản phẩm Chính phủ tiến hành kiểm tra an toàn không chỉ thực phẩm, mà còn cả thực vật và động vật tại biên giới của Canada Nhiệm vụ này Chính phủ giao cho Cục kiểm dịch thực phẩm Canada
Chính quyền địa phương chịu trách nhiệm về các vấn đề kinh doanh tại các địa phương, điều kiện về cấp phép kinh doanh cũng như các vấn đề về an toàn công cộng Những dịch vụ được cung cấp trên địa bàn của địa phương sẽ do cơ quan quản lý địa phương quy định về điều kiện kinh doanh
IOCU (1992), Cunsumers and the Environment, published by International Organization of Consumers Unions Penang, Malaysia [70] Đây là cuốn sách viết về
cách thức tiêu dùng để bảo vệ môi trường, do tổ chức quốc tế về bảo vệ người tiêu dùng Malaysia xuất bản Cuốn sách nêu nên tầm quan trọng của ý thức người tiêu dùng trong việc bảo vệ môi trường, cách thức thay đổi thói quen nhằm bảo vệ môi trường trong điều kiện các nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng cạn kiệt Muốn vậy cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cần:
Tăng cường giáo dục cho người tiêu dùng về tiêu dùng bền vững, thay đổi quan điểm và lựa chọn sản phẩm năng lượng tự nhiên như gió, ánh sáng mặt trời
Trang 22Cung cấp thông tin đầy đủ và kịp thời cho người tiêu dùng về hàng hóa dịch
vụ sử dụng năng lượng thay thế, cũng như các cách thức để quảng bá, nhân rộng đối tượng sử dụng sản phẩm này
Chỉ ra những lợi ích của người tiêu dùng có được khi tiêu dùng hướng tới môi trường ở các hội thảo quốc gia và quốc tế
Ban hành chính sách khuyến khích về thuế để hưởng ứng và hỗ trợ việc sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm dịch vụ vì môi trường
Sẵn sàng phối hợp với các doanh nghiệp hoạt động vì sự phát triển của xã hội, môi trường bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu
Chính phủ cần phối hợp với các doanh nghiệp, các cơ quan tổ chức có liên quan để đảm bảo việc cung cấp hàng hóa dịch vụ nhằm đảm bảo phát triển bền vững, bảo vệ môi trường
- Richard M.Alderman (2006), Know your rights, Taylor Trade Publishing
Lanham, New York, Boulder, Toronto, Oxford [71] Đây là cuốn sách viết về quyền của người tiêu dùng gồm 19 chương Cuốn sách viết về các lĩnh vực khác nhau như cho vay vốn, di cư, khiếu nại tại tòa án rút gọn, thủ tục li hôn, trình tự bắt đầu kinh doanh, luật tiêu dùng, quyền và nghĩa vụ của người cho thuê nhà và người thuê nhà Cuốn sách nhấn mạnh và đề cao vai trò của luật sư trong việc giúp đỡ người tiêu dùng trong các hợp đồng ký kết với các đơn vị sản xuất kinh doanh, nơi mà pháp luật được thực hiện rất tốt như Mỹ, Anh, Canada
- CUTS (2004), Is it really safe, CUTS Publications, India [68] Cuốn sách
“nó có thực sự an toàn” do tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Ấn Độ viết
vào năm 2004 gồm 6 chương, hướng dẫn người tiêu dùng sử dụng hàng hóa, dịch
vụ an toàn: Từ các đồ chơi trẻ em, đồ mỹ phẩm đến sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe, sử dụng thực phẩm, di chuyển trên các phương tiện giao thông Cuốn sách đưa ra các chỉ dẫn cho người tiêu dùng sử dụng các hàng hóa, dịch vụ trong cuộc sống sao cho an toàn và đạt được mục tiêu sử dụng
- Mudah Murah & Cepat (2008), Tribunal for consumer claims, Published by
Tribunal for consumer claims, Malaysia [69] Cuốn sách giới thiệu về phương thức
Trang 23giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và doanh nghiệp nhanh chóng và tốn ít chi phí đó là tòa án rút gọn tại Malaysia Đồng thời cuốn sách cũng hướng dẫn người tiêu dùng cách thức viết đơn khiếu nại, trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại, thủ tục điều trần, các phán quyết của tòa án rút gọn
Nội dung các trang web, các cuốn sách, bài viết đều khẳng định vai trò Chính phủ trong việc banh hành chính sách và thực thi chính sách, tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh, an toàn nhằm đảm bảo quyền lợi của cả doanh nghiệp và người tiêu dùng hướng tới phát triển ổn định và bền vững của xã hội, điều đó cũng hoàn toàn tương đồng với các quy định pháp luật của Việt Nam Ở một số quốc gia phát triển đã có nhiều cuốn sách, công trình nghiên cứu, thậm chí có các luật sư chuyên nghiên cứu và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
2 Các nghiên cứu ở trong nước
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số 97-78-082 (1999), Luận cứ khoa
học của tổ chức thị trường và lưu thông một số mặt hàng thiết yếu theo yêu cầu bảo
hộ sản xuất trong nước và bảo vệ người tiêu dùng, do PGS.TS Đinh Văn Thành, Viện Nghiên cứu Thương mại làm chủ nhiệm đề tài [12]
Đề tài được thực hiện năm 1999 tập trung vào tổ chức và lưu thông mặt hàng thiết yếu nhằm bảo hộ sản xuất trong nước và bảo vệ người tiêu dùng Đây là đề tài khoa học cấp bộ đầu tiên đề cập đến vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Vấn
đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong đề tài này được đặt trong mối quan hệ với bảo hộ sản xuất trong nước Đề tài đã đề cập đến một số vấn đề ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng như: chống nâng giá, ép giá, được sử dụng hàng hóa có chất lượng, được bảo hành, được cung cấp đầy đủ thông tin về công dụng, quy cách phẩm chất của hàng hóa, dịch vụ do mình mua
Đề tài được tiến hành trong khi vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam vẫn rất mới, hoàn toàn sơ khai, khuôn khổ pháp lý chưa được hoàn thiện, bởi trong thời gian này Bộ Khoa học, công nghệ và môi trường đang xây dựng Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Trang 24- Đoàn Văn Trường (2002), Nghiên cứu người tiêu dùng - những vấn đề về
việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội [33]
Đây là một trong những cuốn sách đầu tiên viết về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cuốn sách được xuất bản ngay sau khi Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được ban hành năm 1999 Tác giả đã đưa ra được những vấn đề chung nhất về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như: Khái niệm về người tiêu dùng, các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của người tiêu dùng; Các quyền cơ bản của người tiêu dùng theo hướng dẫn của Liên hiệp quốc; Giới thiệu về hoạt động bảo vệ người tiêu dùng của một số nước trên thế giới như Úc, Pháp, Mỹ, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Ấn Độ, Thái Lan; Vai trò của Chính phủ trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Các hoạt động thương mại thường gây thiệt hại đến quyền lợi và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, cuối cùng là tác giả đưa ra một số giải pháp chính sách để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam
Đây là một cuốn sách mô tả tương đối khái quát về các vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam, là một cuốn sách hữu ích với người tiêu dùng Việt Nam Tác giả đã vẽ ra một bức tranh khái quát về người tiêu dùng, về các quyền của người tiêu dùng, những hành vi gây hại đến quyền lợi người tiêu dùng, vai trò của Chính phủ, của Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam
- Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Thương mại (2006), Sổ tay công tác bảo vệ
người tiêu dùng, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội [17]
Cuốn sách tập trung vào ba phần, phần I giới thiệu khái quát về sự cần thiết phải bảo vệ người tiêu dùng, hoạt động bảo vệ người tiêu dùng trên thế giới, lịch sử ngày Quyền của người tiêu dùng trên thế giới, các hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của cơ quan quản lý nhà nước, của các tổ chức xã hội, một số vấn đề đặt
ra Phần II của cuốn sách giới thiệu về hướng dẫn của Liên hiệp quốc về công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Phần III cuốn sách giới thiệu về các văn bản pháp luật hiện hành liên quan đến công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Trang 25Cuốn sổ tay công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã cung cấp cho người đọc những kiến thức cơ bản về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng dẫn của Liên hiệp quốc và các văn bản pháp luật có liên quan
- TS Đinh Thị Mỹ Loan (2007), Hỏi – đáp về quyền lợi người tiêu dùng, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội, Hà Nội [28]
Đây là cuốn sách được soạn thảo công phu với các câu hỏi và trả lời về những nhóm đối tượng trực tiếp liên quan đế công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như quyền, trách nhiệm của người tiêu dùng, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh hàng hóa dịch vụ, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, giải quyết khiếu nại và xử lý vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số 2006-78-013 (2007), Hoàn thiện
pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở VN trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, do TS Đinh Thị Mỹ Loan - Cục Quản lý cạnh tranh làm chủ nhiệm đề tài,
Đây là đề tài tương đối công phu, nghiên cứu về sự bất cập của các văn bản pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trước thực tiễn phát triển kinh tế của đất nước, tác giả đã phân tích kinh nghiệm xây dựng của các nước tiên tiến trên thế giới để đề xuất xây dựng luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như những nội dung cần đạt được trong luật
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số 048.RD/HĐ-KHCN (2009),
Nghiên cứu giải pháp bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường, do ThS
Trang 26Hoàng Thanh Tùng – Trường Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ Công Thương Trung ương làm chủ nhiệm đề tài, Hà Nội [13]
Đề tài tập trung vào ba nhóm vấn đề chính là: Tổng quan các vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường; Thực trạng bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Việt Nam những vấn đề đặt ra; Các giải pháp và kiến nghị về các biện pháp bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam trong nền kinh tế thị trường
Tại phần tổng quan các vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tác giả đã khái quát về quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng trong bối cảnh hội nhập kinh tế thế giới, các quy định pháp luật của Việt Nam và Thế giới về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, kinh nghiệm một số nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Tuy nhiên, trong phần này tác giả chưa đề cập đến các vấn đề như các hình thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và tổ chức cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ, cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các tổ chức
xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ
Trong phần thực trạng bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tác giả đã đưa ra việc quyền lợi người tiêu dùng đang bị xâm hại nghiêm trọng, thực trạng trong tuyên truyền phổ biến kiến thức pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thực trạng của hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
và cuối cùng là những vấn đề đặt ra
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2009), Trách nhiệm sản phẩm của
doanh nghiệp – công cụ pháp lý bảo vệ người tiêu dùng, do GS.TS Lê Hồng Hạnh, Viện Khoa học pháp lý làm chủ nhiệm đề tài, Hà Nội [9]
Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề: Tổng quan về trách nhiệm sản phẩm của doanh nghiệp với người tiêu dùng; Kinh nghiệm xây dựng và áp dụng pháp luật
về trách nhiệm sản phẩm của một số hệ thống pháp luật trên thế giới về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thực trạng pháp luật về chế định trách nhiệm sản phẩm ở Việt Nam và tình hình thực thi trách nhiệm sản phẩm của doanh nghiệp Trên cơ sở
Trang 27các phân tích trên tác giả đưa ra giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý về trách nhiệm sản phẩm nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng ở Việt Nam
Đề tài đã tập trung nghiên cứu về một trong bốn nhóm đối tượng mà luật bảo
vệ quyền lợi người tiêu dùng đưa ra, đó là trách nhiệm sản phẩm của doanh nghiệp với người tiêu dùng Trong đó, tác giả đã khái quát các quy định của pháp luật Việt Nam và thế giới của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng, những kẽ hở pháp luật cần hoàn chỉnh để đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường mã số LH-2010-03/ĐHL-HN
(2011), Nghiên cứu vai trò của hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong việc bảo
vệ người tiêu dùng ở Việt Nam, do TS Nguyễn Thị Vân Anh – Giảng viên đại học Luật làm chủ nhiệm đề tài, Hà Nội [8]
Đề tài phân tích khái quát về các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam, những nhiệm vụ của hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (như tuyên truyền phổ biến pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, tư vấn, giải quyết khiếu nại người tiêu dùng, thực hiện chức năng phản biện với các quyết định, chủ trương chính sách của nhà nước, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng), những khó khăn, tồn tại mà các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng gặp phải, đề xuất để các tổ chức xã hội hoạt động tốt hơn
Đề tài là công trình khoa học nghiên cứu về các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam, trong đó đã chỉ ra đầy đủ chức năng nhiệm vụ của các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các hoạt động của hội trong thời gian qua, những khó khăn, tồn tại cũng như đề xuất để hội phát huy vai trò trong thời gian tới
- Đề tài cấp Bộ mã số 24.12.RD/HĐ-KHCN (2012), Nghiên cứu các phương
thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và cá nhân, tổ chức kinh doanh để thực thi luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, do TS Vũ Thị Bạch Nga, Cục Quản
lý cạnh tranh làm chủ nhiệm đề tài, Hà Nội [11]
Đề tài tập trung nghiên cứu các phương thức giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng tại Việt Nam, thực trạng giải quyết khiếu nại tại Việt Nam những tồn tại vướng mắc Đồng thời, đề tài cũng nghiên cứu một số mô hình giải quyết khiếu nại
Trang 28hiệu quả trên thế giới để áp dụng tại Việt Nam Trên cơ sở thực tiễn tại Việt Nam, kinh nghiệm thế giới và quy định của luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tác giả đưa ra các đề xuất để giải quyết tốt hơn khiếu nại của người tiêu dùng trong thời gian tới
3 Những vấn đề đã được nghiên cứu, khoảng trống chưa được nghiên cứu
Những vấn đề đã được nghiên cứu
Theo quy định trong Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nay là luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có 4 nhóm đối tượng được điều chỉnh là: Người tiêu dùng; tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh hàng hóa dịch vụ; cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; các phương thức giải quyết khiếu nại
về người tiêu dùng; Các bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Tại Việt Nam từ đầu những năm 90 của thế kỷ 20 đã có những đề tài công trình đề cập đến công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nhưng chỉ đến năm 2000 trở đi mới có công trình khoa học thực sự nghiên cứu chuyên sâu về các đối tượng tham gia vào công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như: Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trách nhiệm bảo hành sản phẩm của các tổ chức cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ, các phương thức giải quyết tranh chấp người tiêu dùng, hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Về người tiêu dùng, các đề tài trước đây đã nêu ra những quyền theo quy định của Liên hiệp quốc cũng như giải thích nội dung của những quyền đó là gì Do các đề tài này được nghiên cứu trước khi luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nên chưa đề cập đến nghĩa vụ của người tiêu dùng
Về nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ đã được nghiên cứu dưới góc độ là trách nhiệm bảo hành sản phẩm, tuy nhiên đây chỉ là một trong những trách nhiệm của tổ chức kinh doanh hàng hóa dịch vụ Theo quy định của luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ có rất nhiều trách nhiệm như trách nhiệm cung cấp thông tin, trách nhiệm
Trang 29bảo hành, trách nhiệm thu hồi hàng hóa có khuyết tật, trách nhiệm bồi thường hàng hóa có khuyết tật gây ra…
Về các tổ chức xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được nghiên cứu dưới góc độ các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Về khía cạnh các hội được nghiên cứu khá kỹ, tuy nhiên chưa đề cập đến các tổ chức xã hội khác không phải là hội nhưng cũng tham gia vào công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như câu lạc bộ tiêu dùng nữ, các tổ chức xã hội về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được thành lập tại các đài truyền hình, báo, các doanh nghiệp
Về các hình thức giải quyết khiếu nại, đây là Đề tài nghiên cứu của Cục Quản lý cạnh tranh Đề tài đã khái quát các phương thức giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng, những tồn tại, kết quả trong công tác giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng, đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm giúp người tiêu dùng trong quá trình giải quyết tranh chấp với tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa được hiệu quả hơn
Các đề tài, tài liệu trên đây mặc dù không trực tiếp viết về hoàn thiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Bộ Công Thương, nhưng đều viết về các đối tượng tham gia công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Việt Nam Do vậy các kết quả nghiên cứu của các đề tài, tài liệu nêu trên đều là những tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu đề tài luận án và có thể kế thừa phát triển thêm các kết quả nghiên cứu đã có
Khoảng trống chưa được nghiên cứu
- Kinh nghiệm thế giới trong việc xây dựng cơ quan quản lý nhà nước về bảo
vệ quyền lợi người tiêu dùng, hiện nay trên thế giới có các loại mô hình nào, ưu điểm nhược điểm của từng loại mô hình, mô hình nào có thể áp dụng cho Việt Nam trong quá trình xây dựng phát triển nền kinh tế đất nước trong quá trình hội nhập nền kinh tế thế giới;
- Quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam trong thời gian qua, cần đưa ra cái nhìn tổng quan về quản lý nhà nước, nội dung quản lý nhà nước, mục tiêu và vai trò của quản lý nhà nước nói chung và lĩnh vực bảo vệ
Trang 30quyền lợi người tiêu dùng nói riêng Vị trí, vai trò của Bộ Công Thương trong việc thực hiện chức năng là cơ quan được Chính phủ giao thống nhất quản lý nhà nước
về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên phạm vi cả nước, những kết quả đã đạt được, hạn chế, tồn tại cần khắc phục Từ thực trạng thực thi các nội dung quản lý nhà nước cần đưa ra dự báo tình hình vi phạm quyền lợi người tiêu dùng, định hướng hoàn thiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thời gian tới về nội dung quản lý, về tổ chức quản lý, về cơ chế phối hợp các Bộ ngành,
về giải pháp nâng cao trách nhiệm của các doanh nghiệp và ý thức tự bảo vệ chính mình của người tiêu dùng cũng như đề xuất kiến nghị với Chính phủ để nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thời gian tới
4 Các câu hỏi nghiên cứu của luận án
1 Tại sao quản lý nhà nước là quan trọng đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng? Những mục tiêu, nội dung, công cụ và tổ chức quản lý nhà nước
về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là gì?
2 Trong triển khai các nội dung quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thời gian qua có kết quả, tồn tại và nguyên nhân là gì? Từ đó những vấn
đề đặt ra cần giải quyết là gì?
3 Các mô hình tổ chức quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên thế giới có những ưu điểm, nhược điểm gì, bài học kinh nghiệm có thể áp dụng cho Việt Nam?
4 Định hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Bộ Công Thương như thế nào?
Trang 31PHẦN NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUỐC TẾ CỦA QUẢN
LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG
NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường
1.1.1 Khái niệm người tiêu dùng, quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng
1.1.1.1 Khái niệm người tiêu dùng
Người tiêu dùng là bất cứ ai trong chúng ta khi mua hàng hóa dịch vụ hoặc được cho, tặng hàng hóa dịch vụ để sử dụng vì mục đích tiêu dùng cho cá nhân hoặc
hộ gia đình Trên thế giới luật bảo vệ người tiêu dùng của các quốc gia cũng đều
quy định người tiêu dùng với những nội dung cơ bản như: “Người tiêu dùng là cá
nhân mua sử dụng hàng hóa dịch vụ, không vì mục đích kinh doanh”
Theo Chỉ thị số 1999/44/EC của nghị viện Châu Âu và Hội đồng Châu Âu ngày 25/5/1999 định nghĩa người tiêu dùng như sau:
Người tiêu dùng là bất kỳ người nào thực hiện việc mua hàng theo hợp đồng
được quy định bởi Chỉ thị này, thực hiện vì mục tiêu không liên quan đến thương
mại, kinh doanh hay nghề nghiệp
Theo luật bảo vệ người tiêu dùng Malaysia năm 1999 thì người tiêu dùng được định nghĩa như sau:
Người tiêu dùng là người nhận hàng hóa hoặc dịch vụ để sử dụng cho mục
đích cá nhân, sử dụng trong hộ gia đình, sử dụng hoặc tiêu dùng và không sử dụng
hàng hóa hoặc dịch vụ vào mục đích thương mại, tiêu dùng cho quá trình sản xuất
Theo luật bảo vệ người tiêu dùng của Singapore hay luật thương mại bình đẳng của Singapore năm 2003, người tiêu dùng được định nghĩa như sau:
“Người tiêu dùng là cá nhân nhận hoặc có quyền nhận hàng hóa và dịch vụ
từ người cung cấp hoặc có nghĩa vụ thanh toán cho người cung cấp đối với hàng
Trang 32hóa, dịch vụ mình đã mua tặng cho cá nhân khác và các hoạt động tiêu dùng đó không nhằm mục đích kinh doanh”
Theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Việt Nam, người
tiêu dùng được hiểu như sau:
Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức
Như vậy, người tiêu dùng không chỉ là các cá nhân mà còn là tổ chức mua,
sử dụng hàng hóa, dịch vụ mà không nhằm mục đích bán lại hoặc cho thuê Người
tiêu dùng là các tổ chức có“vị trí yếu thế” hơn so với các tổ chức cá nhân kinh
doanh hàng hóa dịch vụ về tài chính, thông tin, tính chuyên nghiệp nên việc bảo vệ các tổ chức với tư cách là người tiêu dùng cũng là cần thiết
1.1.1.2 Quyền và nghĩa vụ của người tiêu dùng
Quyền của người tiêu dùng
Nhằm tạo ra một sự thống nhất cho các nước trên thế giới trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ngày 9 tháng 4 năm 1985, Đại hội đồng Liên hợp quốc phê chuẩn bản hướng dẫn của liên hợp quốc về bảo vệ người tiêu dùng, công nhận ngày 15 tháng 3 hàng năm là ngày người tiêu dùng Thế giới Bản hướng dẫn là kết quả của nhiều thập kỷ đấu tranh, thuyết phục của Quốc tế người tiêu dùng và các tổ chức người tiêu dùng toàn thế giới Bản hướng dẫn đưa ra nguyên tắc 8 quyền của người tiêu dùng và vạch ra những nguyên tắc khung để tăng cường các chính sách bảo vệ người tiêu dùng của các quốc gia
Việc phê chuẩn này đã khẳng định quyền của người tiêu dùng đã được đưa lên vị trí hợp pháp và được quốc tế thừa nhận Ngày nay, 8 quyền cơ bản của người tiêu dùng đã được liên hợp quốc, cộng đồng quốc tế và Chính phủ các nước thừa nhận và đưa vào các văn bản pháp luật của mình để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
8 quyền của người tiêu dùng theo quy định của Liên hiệp quốc là:
- Quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản;
- Quyền được an toàn;
Trang 33- Quyền được thông tin;
- Quyền được lựa chọn;
- Quyền được lắng nghe;
- Quyền được khiếu nại bồi thường;
- Quyền được giáo dục, đào tạo về tiêu dùng;
- Quyền được có môi trường sống lành mạnh và bền vững
Những quyền này là cơ sở để các nước xây dựng chính sách bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như hoạt động của các tổ chức quốc tế về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Tại Việt Nam, trên tinh thần tiếp thu và học hỏi những tiến bộ trên thế giới
và đúc kết kinh nghiệm sau hơn 10 năm thực thi pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ngày 17 tháng 11 năm 2011, Quốc hội khoá XII kỳ họp thứ 8 đã thông qua Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng [5], trong đó tại Điều 8 quy định các quyền của người tiêu dùng như sau:
Trong 8 quyền theo bản hướng dẫn của liên hiệp quốc có quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản và quyền được có môi trường sống lành mạnh và bền vững đã được quy định cụ thể trong Bộ Luật dân sự năm 2005, và Hiến pháp năm
1992 sửa đổi và bổ sung năm 2013, nên Luật này không quy định thêm mà cụ thể 6 quyền còn lại thành 8 quyền sau:
- Được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khoẻ, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi tham gia giao dịch, sử dụng hàng hoá, dịch vụ do tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ cung cấp;
- Được cung cấp các thông tin chính xác và đầy đủ;
- Được Lựa chọn hàng hoá, dịch vụ;
- Được góp ý kiến với tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ;
- Được tham gia xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật về BVQLNTD;
- Được yêu cầu bồi thường thiệt hại;
- Được khiếu nại, tố cáo, khởi kiện;
- Được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn kiến thức về tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ
Trang 34Như vậy, theo quy định tại Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì người tiêu dùng Việt Nam cũng có những quyền như những người tiêu dùng tại các quốc gia khác trên thế giới
Lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng
Theo quy định của pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ngoài việc được bảo vệ 8 quyền nêu trên, người tiêu dùng còn được bảo vệ lợi ích hợp pháp trong giao dịch với các tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ trên lãnh thổ Việt Nam
Lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng là gì? Lợi ích hợp pháp của người
tiêu dùng được hiểu là lợi ích có được trong giao dịch với các tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ đúng quy định pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ theo quy định tại khoản 2 Điều 3, của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là tổ chức, cá nhân thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm:
- Thương nhân theo quy định của Luật Thương mại;
- Cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên, không phải đăng ký kinh doanh
Cá nhân, tổ chức kinh doanh hàng hóa, dịch vụ ở đây được hiểu là các thương nhân theo quy định của luật thương mại, các cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh Như vậy, tất cả các cá nhân,
tổ chức tham gia vào quá trình kinh doanh hàng hóa dịch vụ bao gồm nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, người bán buôn, người bán lẻ khi tham gia cung ứng hàng hóa, dịch
vụ trên thị trường đều chịu sự điều chỉnh của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng là lợi ích có được khi giao dịch với các
tổ chức, kinh doanh hàng hóa dịch vụ Việc bảo vệ lợi ích hợp pháp đó đồng nghĩa với việc bảo vệ người tiêu dùng trong các giao dịch với các tổ chức, cá nhân kinh doanh thông qua việc yêu cầu các tổ chức cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ
Trang 35thực hiện đúng các quy định pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như các tiêu chuẩn, quy chuẩn của đơn vị đó đã công bố
Trách nhiệm của tố chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ theo quy định của luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, bao gồm: Trách nhiệm bảo vệ thông tin của người tiêu dùng; Trách nhiệm cung cấp thông tin cho người tiêu dùng (về giá, nhãn mác, cảnh báo khả năng nguy hiểm, linh phụ kiện thay thế, điều kiện bảo hành, hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung); Trách nhiệm liên đới của bên thứ ba; Trách nhiệm bồi thường thiệt hại; Trách nhiệm thu hồi hàng hóa có khuyết tật
Trong trường hợp các tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ không thực hiện đúng các trách nhiệm trên gây ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, thì người tiêu dùng được pháp luật bảo vệ
Nghĩa vụ của người tiêu dùng
Bảo vệ người tiêu dùng là cần thiết, vì sự phát triển, tiến bộ của xã hội tuy nhiên không phải vậy mà bảo vệ người tiêu dùng thái quá gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp sản xuất kinh doanh chân chính Với quan điểm như trên, trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đưa ra những nghĩa vụ bắt buộc với người tiêu dùng Người tiêu dùng phải có trách nhiệm với chính bản thân mình, phải tự bảo vệ mình, phải có kiến thức khi tiêu dùng, phải có trách nhiệm tố giác hành vi sai trái ảnh hưởng đến người tiêu dùng, không được lợi dụng pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng để làm ảnh hưởng đến uy tín danh dự của các tổ chức cá nhân kinh doanh chân chính cũng như quyền và lợi ích chính đáng của nhà nước Người tiêu dùng có các trách nhiệm như sau:
- Người tiêu dùng không được lợi dụng các quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng để xâm hại quyền và lợi ích chính đáng của Nhà nước và các tổ chức, cá nhân khác
- Người tiêu dùng phải tự bảo vệ mình trong việc tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ; thực hiện đúng và đầy đủ các hướng dẫn về phương pháp sử dụng hàng hóa, dịch vụ;
Trang 36không tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ gây tổn hại đến môi trường, trái với thuần phong
mũ tục, gây nguy hại đến tính mạng, sức khỏe của mình và cộng đồng
- Người tiêu dùng phải thông tin cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi phát hiện hàng hóa, dịch vụ lưu hành trên thị trường không đảm bảo an toàn, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ và tài sản cho người tiêu dùng, hành
vi của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng
Sự cần thiết phải bảo vệ người tiêu dùng
Người tiêu dùng là khái niệm rất rộng, bao gồm bất kỳ cá nhân, hộ gia đình
sử dụng hàng hoá và dịch vụ được tạo ra trong nền kinh tế Khái niệm của người tiêu dùng được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, do đó việc sử dụng và ý nghĩa của thuật ngữ này có thể khác nhau
Trong thuật ngữ kinh tế và marketting: "Người tiêu dùng" là người tiêu thụ
hàng hoá và dịch vụ Như vậy, người tiêu dùng đóng một vai trò quan trọng trong
hệ thống kinh tế của một quốc gia, bởi vì trong trường hợp không có nhu cầu thì nền kinh tế hầu như sụp đổ Mahatma Gandhi đã nói rằng khách hàng là người khách quan trọng nhất trong nhà xưởng của chúng ta Khách hàng không phụ thuộc vào chúng ta mà chúng ta phải phụ thuộc vào khách hàng Khách hàng không làm gián đoạn quá trình sản xuất của chúng ta mà khách hàng là mục tiêu của chúng ta
Nếu xét trong xã hội về khía cạnh tạo giá trị cho cuộc sống sẽ có hai bên đối lập về quyền lợi nhưng lại thống nhất nhau cùng tồn tại là nhà sản xuất và người tiêu dùng, nhà sản xuất sản xuất ra để người tiêu dùng sử dụng, nếu như thời bao cấp hàng hóa thiếu thì sản xuất là rất quan trọng nhưng khi khoa học công nghệ phát triển hàng hóa sản xuất ra nhiều hơn nhu cầu tiêu dùng thì người tiêu dùng dần dần được nâng lên thượng đế, được lựa chọn cái mình thích với giá phù hợp Như vậy, không có người tiêu dùng thì xã hội không phát triển được sản xuất, sẽ không có hàng hóa, sản phẩm mới cung cấp ra thị trường
Từ năm 1962, tại một cuộc họp của Thượng Nghị Viện Hoa Kỳ, Tổng thống
Hoa Kỳ John Kennedy đã phát biểu: "Người tiêu dùng theo định nghĩa, bao gồm
Trang 37toàn thể chúng ta Họ là nhóm người đông đảo nhất, có ảnh hưởng và chịu ảnh hưởng của hầu hết các quyết định về kinh tế, dù là của nhà nước hay tư nhân Vậy
mà họ là nhóm người quan trọng độc nhất mà quan điểm của họ thường không
được chú ý tới "[17]
Như vậy, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là bảo vệ tất cả chúng ta Bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng là một việc làm có ý nghĩa thiết thực liên quan đến mọi khía cạnh của đời sống xã hội; đảm bảo quyền của người tiêu dùng góp phần vào công cuộc chống bất bình đẳng trong xã hội
Bên cạnh quan hệ giữa các nhà sản xuất với nhau, quan hệ kinh tế chủ yếu trong xã hội là quan hệ giữa người tiêu dùng và nhà sản xuất, kinh doanh, phân phối hàng hoá, dịch vụ Tuy là số đông, nhưng người tiêu dùng không được tổ chức lại nên họ khó có sức mạnh, tiếng nói đơn lẻ của họ cũng rất ít được lắng nghe So với những nhà sản xuất, những nhà chuyên môn, thì ở những lĩnh vực nhất định, người tiêu dùng kém hiểu biết hơn Bởi vậy, trong mối quan hệ giữa họ với các nhà sản xuất kinh doanh, người tiêu dùng luôn đứng ở thế yếu và chịu nhiều thiệt thòi Điều này thực sự đã kìm hãm sự phát triển kinh tế xã hội
Từ nhiều năm nay, các nước đều dành ưu tiên cao cho công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tôn trọng các quyền của người tiêu dùng, chống lại sự lạm dụng của những nhà sản xuất kinh doanh và những bất công trong xã hội Đa số các nước trên thế giới đều thiết lập cơ quan chuyên trách phụ trách công tác này Công tác bảo vệ người tiêu dùng cũng được sự quan tâm của các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Liên hiệp quốc với việc Đại hội đồng đã thống nhất thông qua Hướng dẫn của Liên hiệp quốc về bảo vệ người tiêu dùng từ năm 1985
Ở Việt Nam, có thể nói rằng, cho đến những ngày trước “đổi mới”, hầu như quyền lợi của người tiêu dùng nói chung và bộ máy bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng nói riêng chưa được chú ý một cách thích đáng, kể cả từ góc độ người sản xuất, kinh doanh hàng hoá và cung ứng dịch vụ lẫn nhận thức của toàn xã hội Điều này có nguyên nhân sâu xa từ những năm tháng chiến tranh khốc liệt, chúng ta phải tập trung cho sự nghiệp giành độc lập và bảo vệ Tổ quốc cũng như giai đoạn phục
Trang 38hồi sau đó, mọi nhu cầu tiêu dùng đều ở mức tối thiểu Chính vì vậy, vấn đề bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng chưa được chú trọng trong thời kỳ này phần nào do những nguyên nhân khách quan nhất định
Bước vào thời kỳ đổi mới, nước ta đã chuyển mạnh từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa Cũng từ đây, quan hệ mua bán, giao dịch giữa một bên là nhà sản xuất, kinh doanh hàng hoá và dịch vụ với một bên là người bỏ tiền ra mua hàng hoá và dịch vụ để phục vụ cho sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình và tổ chức (được gọi chung là người tiêu dùng) đã được xác lập với vai trò của người tiêu dùng ngày càng được nâng cao
Khi nền kinh tế thị trường càng phát triển thì càng làm nẩy sinh nhiều vấn đề liên quan đến người tiêu dùng Với việc hội nhập kinh tế quốc tế và xu thế toàn cầu hóa trên thế giới, bên cạnh những cơ hội mới trong việc thoả mãn những nhu cầu cơ bản như quyền tiếp cận với nhiều sản phẩm và dịch vụ với chất lượng đảm bảo và giá cả thích hợp, người tiêu dùng cũng đứng trước những nguy cơ mới Việc kiểm soát an toàn, chất lượng của hàng hoá nhập khẩu trở nên khó khăn, thị trường sẽ ngày càng xuất hiện nhiều hành vi gây ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng như buôn bán hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng Các hành vi vi phạm đến quyền lợi của người tiêu dùng cũng tinh vi và phức tạp hơn Nhiều phương thức kinh doanh, hành vi kinh doanh gian dối gây thiệt hại tới lợi ích người tiêu dùng Những hành vi như vậy không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng mà còn có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đối với tình hình kinh tế xã hội nói chung Chính vì vậy, trong cơ chế thị trường, vấn đề người tiêu dùng và bảo vệ người tiêu dùng càng càng trở nên quan trọng
Như vậy, có thể thấy người tiêu dùng là rất đông, là tất cả chúng ta, nhưng quyền lợi chưa được bảo vệ thích đáng Tình trạng vi phạm quyền lợi bị xẩy ra thường xuyên, trong khi đó việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng chưa được sự quan tâm thích đáng của toàn xã hội Chính vì vậy, làm sao quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn trong nền kinh tế thị trường là điều cần thiết
Trang 391.1.2 Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh
tế thị trường
1.1.2.1 Đối với toàn bộ nền kinh tế
Với bất kể phương thức sản xuất nào từ cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô
lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và hiện nay là kinh tế thị trường đều thể hiện tính lịch sử, quá trình phát triển tất yếu của nhân loại Nền kinh tế thị trường là một thành tựu phát triển chung của nhân loại, là một bước tất yếu của nền kinh tế ở mỗi quốc gia cần phải trải qua, tuy nhiên bất kể phương thức sản xuất nào cũng chứa trong mình những hạn chế nhất định Với nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, Nhà nước sẽ quản lý để hạn chế các mặt trái của kinh tế thị trường như việc đảm bảo phát triển bền vững, giảm khoảng cách giàu nghèo, tạo điều kiện bảo
vệ môi trường xanh sạch đẹp, đảm bảo phát triển đồng đều giữa các vùng miền trong cả nước Việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng không nằm ngoài mục tiêu nhằm giảm bớt mặt trái của nền kinh tế thị trường, bảo vệ người tiêu dùng tốt thể hiện sự văn minh, phát triển của xã hội, thể hiện sự có trách nhiệm của thế hệ đi trước với thế hệ đi sau thông qua sản xuất sản phẩm an toàn, tiết kiệm nhiên liệu, không phá hoại môi trường Những vấn đề này đến nay không chỉ là vấn đề của một quốc gia mà là vấn đề toàn cầu
1.1.2.2 Đối với tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ
Sản xuất và tiêu dùng là hai vế đối lập nhưng thống nhất với nhau trong hoạt động kinh tế, sản xuất không có tiêu dùng thì sản xuất không phát triển, và tiêu dùng nhiều không có sản xuất thì cũng không có sản phẩm để sử dụng Nếu như trước thế kỷ 19 không có sản phẩm để sử dụng thì hiện nay sản xuất đại công nghiệp phát triển, hàng hóa được sản xuất nhiều hơn, người tiêu dùng đã có nhiều quyền để lựa chọn sản phẩm Lúc này người tiêu dùng được lựa chọn sản phẩm tốt,
an toàn với giá cả hợp lý Người tiêu dùng ngày nay đã được tôn vinh là thượng đế,
là đối tượng để các nhà sản xuất kinh doanh quan tâm và chăm sóc
Quan điểm và nhận xét của người tiêu dùng có tính quyết định đến sự thành bại của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh, người tiêu dùng như tấm gương
Trang 40phản chiếu chân thật nhất kết quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Nếu doanh nghiệp được người tiêu dùng ưa thích đồng nghĩa với việc sản phẩm của họ tốt, đáp ứng tiêu chuẩn về chất lượng và môi trường
Việc quan tâm đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đồng nghĩa với việc giữ cho chiếc gương phản chiếu các tổ chức cá nhân sản xuất kinh doanh sáng, rõ Như vậy các doanh nghiệp sẽ không dám sản xuất, cung cấp sản phẩm kém chất lượng ra thị trường mà phải cạnh tranh để áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật nhằm giảm giá thành sản phẩm, cung cấp sản phẩm tốt hơn, an toàn hơn với môi trường, khi đó lợi ích của xã hội sẽ được nâng lên
1.1.2.3 Đối với chính người tiêu dùng
Bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường là đảm bảo cho người tiêu dùng thực thi những quyền lợi chính đáng của mình, thể hiện sự tiến bộ của xã hội, góp phần khắc phục những mặt trái của nền kinh tế thị trường Khi người tiêu dùng được đảm bảo quyền lợi theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như các quy định quốc tế khác đã thể hiện sự quan tâm của Nhà nước và các cấp đến quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng Người tiêu dùng được đảm bảo quyền lợi cũng thể hiện việc phát triển bền vững và ổn định của xã hội, tuân thủ theo các cam kết quốc tế và khu vực
1.1.3 Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đối với bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Bảo vệ người tiêu dùng là trách nhiệm chung của Nhà nước và toàn xã hội Công tác bảo vệ người tiêu dùng liên quan đến tất cả các lĩnh vực trong đời sống kinh tế xã hội của đất nước, tại tất cả các vùng miền địa phương trong cả nước Chính vì vậy, để công tác bảo vệ người tiêu dùng có hiệu quả cần phải có sự chung tay góp sức của các đối tượng liên quan trong xã hội, mỗi đối tượng có một nhiệm
vụ riêng trong việc góp phần bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng
1.1.3.1 Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước về việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
