Phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay Luận văn ThS. Triết học

Nâng cao nhận thức cho người dân và các cộng đồng xã hội về vai trò của việc phát huy những giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay .... T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ



ĐÀO THỊ THÚY

PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ



ĐÀO THỊ THÚY

PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học

Mã số: 60 22 85

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS ĐỖ THỊ THẠCH

HÀ NỘI - 2013

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG: NHỮNG GIÁ TRỊ CẦN PHÁT HUY TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 10

1.1 Gia đình Việt Nam truyền thống và những giá trị cơ bản 10

1.1.1 Quan niệm về gia đình và gia đình Việt Nam truyền thống 10

1.1.2 Những giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam truyền thống 17

1.2 Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay 28

1.2.1 Quan niệm về gia đình văn hóa 28

1.2.2 Sự cần thiết và những nội dung cơ bản của phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay 30

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG VIỆC PHÁT HUY GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY 38

2.1 Khái quát về tình hình phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay 38

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa 38

2.1.2 Tình hình xây dựng gia đình văn hóa ở Tỉnh Bắc Giang hiện nay 42

2.2 Những biểu hiện tích cực, hạn chế và những vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay 45

2.2.1 Những biểu hiện tích cực và hạn chế trong việc phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay 45

2.2.2 Những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị gia đình Việt Nam

truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay 60

Chương 3 MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT HUY

GIÁ TRỊ GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA Ở TỈNH BẮC GIANG HIỆN NAY 71 3.1 Một số quan điểm cơ bản 71 3.1.1 Phát huy giá trị của gia đình truyền thống phải gắn với quá trình

xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc ở địa phương 71 3.1.2 Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống phải gắn với

chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương 73 3.1.3 Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống là nhiệm vụ của

cả hệ thống chính trị, của các gia đình và mỗi cá nhân 75 3.2 Một số giải pháp chủ yếu 78 3.2.1 Nâng cao nhận thức cho người dân và các cộng đồng xã hội về

vai trò của việc phát huy những giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay 78 3.2.2 Tạo lập các điều kiện kinh tế - xã hội thuận lợi cho việc phát

huy những giá trị gia đình Việt Nam truyền thống 82 3.2.3 Giải pháp phát huy vai trò của hệ thống chính trị cấp cơ sở trong

việc phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa mới 87

KẾT LUẬN 92 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, nơi con người sinh ra và lớn lên, nơi thế

hệ trẻ được chăm lo cả về thể chất, trí tuệ, đạo đức và nhân cách để gia nhập vào cuộc sống cộng đồng, xã hội Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và

có tầm quan trọng quyết định đến việc hình thành nhân cách nói chung, phẩm chất đạo đức nói riêng của cá nhân Trong sự phát triển xã hội, gia đình luôn

có ảnh hưởng lâu dài toàn diện đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời

Ở Việt Nam, một đất nước sau nhiều năm tiến hành chiến tranh giải phóng dân tộc và hơn hai thập kỉ thực hiện đường lối đổi mới theo định hướng

xã hội chủ nghĩa, với truyền thống giàu lòng nhân ái, thủy chung, trọng tình trọng nghĩa, con người Việt Nam luôn đề cao đạo đức gia đình và vai trò của gia đình Có thể khẳng định rằng, dù đã trải qua các giai đoạn lịch sử khác nhau, nhưng ở giai đoạn nào gia đình Việt Nam cũng thực hiện đầy đủ những chức năng cơ bản của nó, đồng thời đã và đang có những đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Gia đình đã thực sự trở thành một giá trị bền vững trong rất nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam

Trong giai đoạn hiện nay, công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế tạo ra những biến động và sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế - xã hội, đã đem lại cho gia đình Việt Nam một diện mạo khá mới mẻ Gia đình Việt Nam có nhiều cơ hội được hưởng thụ những thành quả của văn minh nhân loại, đồng thời cũng đứng trước nhiều thách thức khi mà các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình đang dần bị mai một Dưới tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, nhiều biểu hiện tiêu cực về đạo đức của gia đình đã và đang phát sinh ảnh hưởng không nhỏ tới đạo đức cá nhân nói riêng và sự phát triển xã hội nói chung Hiện tượng suy thoái đạo đức ở một số gia đình đã và đang gây nhức nhối trong xã hội, đe dọa nền tảng đạo đức của xã hội, tiềm ẩn những nguy cơ

gây mất ổn định cho đạo đức xã hội Chính vì vậy, việc phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình là một trong những yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng gia đình mới hiện nay

Bắc giang là một tỉnh trung du miền núi, nằm ở phía Đông Bắc của Tổ quốc, với số dân là 1.555.720 người Theo số liệu thống kê, hiện nay, tỉnh Bắc Giang có 382.850 gia đình Công tác gia đình của tỉnh Bắc giang trong những năm qua đã và đang góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương Sau 5 năm thực hiện chiến lược xây dựng gia đình, được sự quan tâm lãnh đạo của Tỉnh ủy, UBND tỉnh, sự cố gắng nỗ lực của các cấp, các ngành đã tạo sự chuyển biến quan trọng về nhận thức trong cán bộ, đảng viên

và các tầng lớp nhân dân hiểu rõ vai trò, vị trí, tầm quan trọng của gia đình đối với mỗi người, đối với xã hội và nhất là trong thời kỳ công nghiệp hóa,

hiện đại hóa đất nước Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn

hóa” đã đạt được nhiều thành tựu, góp phần quan trọng giữ vững ổn định xã

hội, thúc đẩy phát triển kinh tế, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần lành mạnh trong nhân dân Số gia đình đạt danh hiệu gia đình văn hóa từ năm 2006-2010 đều tăng hằng năm

Tuy nhiên, với đặc thù là tỉnh trung du miền núi, dân số tương đối đông, nhiều dân tộc cùng sinh sống, hơn nữa trình độ dân trí của người dân còn thấp, đặc biệt là ở các huyện vùng cao, vùng sâu, vùng xa, phong tục tập quán còn lạc hậu; đồng thời do chịu tác động từ mặt trái của cơ chế thị trường

đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến sự bền vững của gia đình Những quan hệ thiêng liêng trong gia đình giữa cha mẹ và con cái, vợ chồng, anh em với những chuẩn mực đạo đức cơ bản là tình nghĩa, thuỷ chung, hiếu thảo, hòa thuận… đang có nguy cơ bị xâm hại, lấn át bởi sức mạnh của đồng tiền Dưới tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, nhiều biểu hiện tiêu cực về đạo đức gia đình đã và đang phát sinh, phát triển Chính vì vậy, việc kế thừa và phát huy những giá trị của gia đình truyền thống Việt Nam trong công tác xây

dựng gia đình nói chung và gia đình trên địa bàn Tỉnh Bắc Giang nói riêng

có ý nghĩa vô cùng quan trọng

Từ thực tiễn của yêu cầu phát huy những giá trị truyền thống gia đình

trong công tác xây dựng gia đình mới hiện nay, tác giả đã chọn đề tài: “Phát

huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay” để viết luận văn với mong muốn sẽ

góp một phần nhỏ bé vào việc nâng cao nhận thức xã hội trong công tác xây dựng gia đình hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống và tác động của nó đến

công tác xây dựng gia đình mới hiện nay là vấn đề quan trọng nhưng cũng khá phức tạp Vì vậy, đã có khá nhiều tập thể và cá nhân nhà khoa học ở Việt Nam tập trung nghiên cứu vấn đề này từ những góc độ khác nhau

Nói về các công trình nghiên cứu về gia đình, gia đình truyền thống và xây dựng gia đình văn hóa, trước tiên phải nói đến những kết quả nghiên cứu của các tổ chức: Viện nghiên cứu phát triển xã hội, Viện nghiên cứu giáo dục, Trung tâm nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ, Trung tâm Khoa học

Xã hội và Nhân văn Quốc gia Tiêu biểu:

Công trình “Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam”

(1991) của tập thể các tác giả của Viện Xã hội học thuộc Trung tâm Khoa học

Xã hội và Nhân văn Quốc gia phối hợp với Khoa Xã hội học Trường Đại học Gothenburg (Thụy Điển), Nhà xuất bản Khoa học xã hội Trong công trình này, các tác giả đã tiến hành khảo sát tại nhiều tỉnh, thành ở Việt Nam về đặc điểm gia đình Việt Nam trước năm 1990

Công trình “Văn minh phương Đông và gia đình Việt Nam truyền

thống” (1994) của Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia Công

trình đã có những khảo sát, nghiên cứu và đánh giá bước đầu về gia đình Việt Nam truyền thống

Công trình “Điều tra cơ bản về gia đình Việt Nam và vai trò của người

phụ nữ trong gia đình thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá” (1998 - 2000)

của Trung tâm nghiên cứu khoa học về gia đình và phụ nữ Đề tài đã làm rõ

sự biến đổi các mối quan hệ cơ bản trong gia đình Việt Nam hiện nay

Về việc nghiên cứu các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, phải

nói đến công trình “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam”,

Gs.Trần Văn Giàu, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1980 Trong công trình này, tác giả đã phân tích sâu sắc những cơ sở hình thành, nội dung và những biểu hiện của các giá trị truyền thống Việt Nam

Công trình “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu

hóa”, Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên), Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 đã bàn về những thách thức cũng như cơ hội

do toàn cầu hóa mang đến đối với việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam trong đó có giá trị truyền thống gia đình

Công trình “Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay”,

Phan Huy Lê và Vũ Minh Giang (đồng chủ biên), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998, đã nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của các giá trị truyền thống Việt Nam

Công trình khoa học: “Kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống

Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay”, PGS, TS Đoàn Văn Khái

(chủ nhiệm đề tài), Hà Nội, 2010 đã làm rõ xu hướng biến đổi của các giá trị truyền thống Việt Nam trong xu thế toàn cầu hoá hiện nay, trong đó có giá trị truyền thống gia đình

Các công trình khoa học: “Văn hoá gia đình với việc hình thành và phát

triển nhân cách trẻ em”, Lê Như Hoa, Nxb Văn hoá - Thông tin, 2001.“Gia đình - trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền thống”, Đặng Vũ Cảnh Linh,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005 Trong các công trình này, các tác giả

đã đi sâu làm rõ sự tác động của công cuộc đổi mới đến gia đình và công tác

xây dựng gia đình ở Việt Nam hiện nay Đặc biệt, các tác giả đi sâu làm rõ vai trò của gia đình trong công tác giáo dục giá trị truyền thống trong thế hệ trẻ hiện nay

Trong những năm gần đây, ở nước ta cũng có khá nhiều sách, bài viết của nhiều tác giả và tập thể tác giả về vấn đề gia đình và công tác xây dựng gia đình văn hóa

Cuốn sách: "Gia đình Việt Nam - các giá trị truyền thống", Phạm Xuân

Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2001 đã làm rõ cơ sở hình thành, phát triển và những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam truyền thống, đồng thời dự báo về xu hướng vận động, biến đổi của các giá trị đó trong giai đoạn hiện nay

Cuốn sách: “Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới”, Lê

Thi, Nxb Khoa học Xã hội, 2002 Công trình này đã trình bày khá rõ những tác động của công cuộc đổi mới đất nước đến gia đình Việt Nam Qua đó, tác giả đã đặt ra vấn đề cần kế thừa, phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam truyền thống

Cuốn sách: “Tìm hiểu di sản văn hoá gia đình Việt Nam”, Nguyễn Song

Tùng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 Cuốn sách như một cuốn cẩm nang cho chúng ta một cái nhìn khái quát về những di sản văn hoá gia đình Việt Nam Đồng thời qua đó, tác giả muốn tôn vinh những giá trị văn hoá tốt đẹp trong gia đình Việt Nam truyền thống

Trước tác động của kinh tế thị trường, rất nhiều những giá trị đạo đức của gia đình Việt Nam đã và đang đứng trước nguy cơ xuống cấp nghiêm

trọng Điều này đã được thể hiện khá rõ trong cuốn sách: “Xây dựng đạo đức

gia đình ở nước ta hiện nay”, Nguyễn Thị Thọ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2011 Trong cuốn sách này, tác giả đã phân tích, đánh giá rất chân thực,

cụ thể về đạo đức gia đình ở nước ta dưới những tác động trái chiều của nền kinh tế thị trường Qua đó, tác giả đã đưa ra các giải pháp định hướng đối với việc xây dựng đạo đức gia đình ở nước ta hiện nay

Đặc biệt trong cuốn sách: “Gia đình Việt Nam - Các giá trị truyền

thống và những vấn đề tâm - bệnh lí xã hội”, Đặng Phương Kiệt, Nxb Lao

động, Hà Nội, 2006, tác giả đã trình bày khá khái quát những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam và xu hướng biến đổi của nó trong giai đoạn hiện nay

Ngoài ra, còn có hàng trăm bài viết mỗi năm đã được đăng tải trên các sách báo, tạp chí nghiên cứu về gia đình, gia đình truyền thống và xây dựng

gia đình văn hóa trong giai đoạn hiện nay như: "Gia đình Việt Nam hiện nay:

truyền thống hay hiện đại?" của TS Nguyễn Thị Thường, Tạp chí Lý luận

chính trị số 253/1999; "Văn hóa gia đình và xây dựng gia đình văn hóa trong

thời kỳ hội nhập" của ThS Trần Thị Tuyết Mai, Tạp chí Cộng sản 09/2008;

"Về xây dựng gia đình văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng Đại hội XI của

Đảng" của PGS.TS Đỗ Thị Thạch, Tạp chí Cộng sản 08/2011…

Qua các công trình, tác phẩm, bài viết trên, các tác giả đã đề cập đến những giá trị truyền thống gia đình, xu hướng biến đổi và vai trò quan trọng của nó trong việc định hướng xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

Dưới góc độ chuyên ngành, cũng có một số công trình khoa học, luận văn, luận án nghiên cứu các vấn đề về giá trị truyền thống và giá trị truyền thống gia đình Việt Nam cũng như xu hướng biến đổi của nó trong giai đoạn hiện nay

“Sự biến đổi chức năng gia đình trong kinh tế thị trường hiện nay”,

luận văn Th.s, Phan Thanh Hùng, Hà Nội, 1996

“Phát huy vai trò gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình thời kỳ

đổi mới ở Việt Nam”, luận văn ThS, Hà Thị Bắc, Hà Nội, 2010

“Phát huy giá trị truyền thống của gia đình Nghệ An trong giai đoạn

hiện nay”, luận văn ThS, Văn Thị Hồng, 2008

“Vai trò của gia đình Việt Nam trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta

hiện nay”, luận án TS của Nghiêm Sĩ Liêm, Hà Nội, 2003

Các công trình này đã góp phần làm sáng tỏ thêm về mặt lí luận cũng như thực tiễn tầm quan trọng và sự cần thiết của công tác xây dựng gia đình hiện nay Bên cạnh đó, có một số đề tài, công trình cũng đề cập tới vấn đề bảo tồn, giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình truyền thống Việt Nam trong công tác xây dựng gia đình những năm gần đây Nhưng do mục đích và nhiệm vụ đặt ra khác nhau, vì vậy chưa có công trình nào nghiên cứu, phân tích một cách toàn diện, hệ thống về vai trò của việc phát huy những giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình ở tỉnh Bắc Giang Tuy nhiên, những công trình khoa học trên là những tư liệu quý giá để tác giả kế thừa, chọn lọc trong quá trình viết luận văn của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị của gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Tỉnh Bắc Giang, luận văn đề xuất một số quan điểm, giải pháp, nhằm phát huy có hiệu quả công tác xây dựng gia đình văn hoá ở địa phương hiện nay

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích đề ra, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm

vụ sau:

- Làm rõ những giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống và những nội

dung cơ bản phát huy giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

- Phân tích thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay

- Đề xuất một số quan điểm và giải pháp cơ bản nhằm phát huy những giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống và việc phát huy những giá trị đó trong công tác xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay là một vấn đề khá rộng và bao quát toàn diện Chính vì vậy trong phạm vi luận văn, tác giả chỉ nghiên cứu vấn đề: Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong công tác xây dựng gia đình văn hóa trên địa bàn tỉnh Bắc giang trong những năm từ 2001 - 2010

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm đường lối của Đảng, chính sách của nhà nước Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử; luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác: Phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp khái quát hóa, trìu tượng hóa; phương pháp điều tra xã hội học; phương pháp so sánh thống kê

6 Đóng góp mới và ý nghĩa của luận văn

6.1 Đóng góp mới của luận văn

- Góp phần làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với việc phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình ở Bắc Giang

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả việc phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình ở Bắc Giang hiện nay

6.2 Ý nghĩa của luận văn

- Thực hiện luận văn trước hết sẽ giúp tác giả nâng cao nhận thức về giá trị truyền thống nói chung và giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống nói riêng Luận văn còn giúp tác giả nâng cao kĩ năng vận dụng những kiến thức đã được tiếp thu vào điều kiện thực tiễn của địa phương

- Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ cung cấp nguồn tư liệu để các cấp

Ủy chính quyền, các tổ chức xã hội, các gia đình ở Bắc giang tham khảo từ đó làm tốt hơn việc phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong công tác xây dựng gia đình hiện nay

- Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học tập, công tác liên quan đến chuyên đề gia đình

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bố cục thành 3 chương, 6 tiết:

Chương 1: Gia đình Việt Nam truyền thống: Những giá trị cần phát

huy trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

Chương 2: Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá

trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay

Chương 3: Một số quan điểm cơ bản và giải pháp chủ yếu phát huy giá

trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở tỉnh Bắc Giang hiện nay

Chương 1 GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG: NHỮNG GIÁ TRỊ CẦN PHÁT HUY TRONG XÂY DỰNG GIA ĐÌNH VĂN HÓA

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1.1 Gia đình Việt Nam truyền thống và những giá trị cơ bản

1.1.1 Quan niệm về gia đình và gia đình Việt Nam truyền thống

1.1.1.1 Quan niệm về gia đình

Trong xã hội, có thể nói, không có một điều gì rõ ràng, gần gũi với con người như gia đình Bởi lẽ, đó là khái niệm liên quan đến mỗi con người Trong bất cứ giai đoạn phát triển nào của xã hội, gia đình cũng là tế bào quan trọng nhất - nơi con người sinh ra, lớn lên và trưởng thành, đồng thời đây cũng là vấn đề được nhiều nhà tư tưởng, nhiều tổ chức nghiên cứu với những cách tiếp cận phong phú và đa dạng Tuy nhiên, ở mỗi một hình thái kinh tế -

xã hội lại có một phương thức tổ chức xã hội đặc thù và vì vậy phương thức tồn tại của gia đình cũng khác nhau Từ sự khác nhau đó mà cách nhận thức

về gia đình của mỗi xã hội cũng không phải là nhất thành bất biến Có thể nói khái niệm “gia đình” là một khái niệm động và nó không ngừng thay đổi cùng với sự vận động của điều kiện kinh tế - xã hội, cũng như nhận thức về hôn nhân, tình yêu hay về các quan niệm đạo đức

Nhận thức được vị trí quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của

xã hội nên ngay từ rất sớm, vấn đề gia đình đã được nhiều nhà tư tưởng cũng như các lực lượng tiên tiến trong xã hội quan tâm, coi trọng

Từ những năm 500 tr.CN, các nhà kinh điển của Nho giáo đã cho rằng:

nhà là mắt xích quan trọng nhất nối kết con người với đất nước và thế giới

Tư tưởng này được thể hiện rất rõ qua các tác phẩm của hai thời kỳ Nho giáo nguyên thủy và Hậu nho với các đại biểu nổi tiếng như: Khổng Tử, Mạnh Tử, Chu Hi, Trình Y Xuyên… và đã đặt nền móng cho các nghiên cứu về gia đình

ở nhiều nước phương Đông, trong đó có Việt Nam

Nho giáo có Tam cương (vua tôi, cha con, vợ chồng) thì đã có hai cương nói về gia đình, Năm luân (vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bạn bè)

thì có ba luân nói về gia đình Chính vì vậy trong Nho giáo, gia đình có một vị trí hết sức quan trọng giống như một nước cần có kỷ cương và trật tự nhưng

kỷ cương và trật tự ấy chỉ có được khi nó được xây dựng từ trong gia đình

Khi nghiên cứu về gia đình, C.Mác cho rằng: "…Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người còn tạo ra những người khác sinh sôi, nảy nở Đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình…" [28, tr.41]

Các Mác đã tiếp cận gia đình qua chức năng cơ bản và quan trọng của

nó, đó là chức năng tái tạo ra con người hay duy trì nòi giống Đồng thời, C.Mác nhấn mạnh những mối quan hệ tình cảm ruột thịt, thiêng liêng trong gia đình như: quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống

Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của

nhà nước” (1884) Ph.Ăngghen đã làm rõ về vấn đề nguồn gốc của gia đình -

đó là sản phẩm của một quá trình phát triển lâu dài và đầy mâu thuẫn của lịch

sử gắn liền với sự hình thành của chế độ tư hữu và nhà nước Có thể nói, đây

là một trong những tác phẩm dẫn đường cho trào lưu nghiên cứu về gia đình của thế kỉ XIX

Trong tác phẩm này, Ph.Ăngghen đã nghiên cứu nguồn gốc của gia đình bằng cách xem xét sự vận động khách quan của nó, đi từ chế độ quần hôn tới gia đình một vợ một chồng Đồng thời, ông đã làm rõ những khái niệm cơ bản về “hôn nhân”, “gia đình” mà đặc biệt là khái niệm “gia đình” Theo Ph Ăngghen, “gia đình” thường gắn với hôn nhân và là khái niệm phát sinh từ chính hôn nhân, tuy nhiên không thể chỉ quy trực tiếp vào hôn nhân Gia đình đòi hỏi phải có hành động tương hỗ giữa các cá thể trong quá trình thỏa mãn không chỉ các nhu cầu sinh dục, mà bên cạnh đó còn có cả các nhu cầu ăn uống, sinh hoạt, giáo dục và tình cảm nữa Đồng thời nó cũng bao gồm

cả việc làm kinh tế chung, sinh con đẻ cái và giáo dục chúng… Có thể nói,

đây là những quan điểm có tính chất nền tảng cho các trào lưu nghiên cứu về gia đình sau này

Tuy nhiên, những biến đổi thật sự to lớn và những nhận thức khoa học

về gia đình bắt đầu được đánh dấu từ giữa thế kỉ XX và ngày càng được phát triển cho đến nay Nếu như trước đây, khái niệm “gia đình” chỉ được hiểu là

sự bao hàm của hai người nam nữ khi họ đã cưới nhau và chung sống với con cái, trong đó người chồng là người trụ cột gia đình và người vợ là người chu toàn công việc gia đình và chăm sóc con cái Song, đến những năm 50 của thế

kỉ XX, quan niệm đó đã thay đổi mà xuất hiện những định nghĩa khái quát hơn Gia đình được hiểu là một nhóm xã hội gồm hai hoặc nhiều người gắn

bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nhận con nuôi nhằm thỏa mãn nhu cầu về xã hội về tái sản xuất dân cư theo cả nghĩa thể xác và tinh thần

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội, hình thức gia đình cũng đa dạng và phức tạp hơn thì định nghĩa trên dường như cũng trở nên cứng nhắc và chật chội Như vậy, chính sự thay đổi của hình thức gia đình

đã dẫn tới sự biến đổi không ngừng trong những định nghĩa về gia đình Vì vậy, “gia đình” là một khái niệm động, luôn luôn vận động và biến đổi Và trước những thách thức của thời đại hiện nay, việc lựa chọn một định hướng chiến lược phát triển cho gia đình là vấn đề đặt ra cho cả nhân loại

Ở Việt Nam, ngay từ rất sớm, những khảo luận và phân tích về gia đình

đã được quan tâm và đặc biệt chú ý Từ thế kỉ XV, Nguyễn Trãi đã viết “Gia huấn ca” với rất nhiều những nguyên tắc xây dựng gia đình và giáo dục gia đình vừa theo quan điểm của Nho giáo vừa thấm nhuần những giá trị truyền thống của dân tộc

Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đặc biệt quan tâm đến vấn

đề gia đình Trong những bài viết, tác phẩm của mình, Hồ Chí Minh đã khẳng định rất rõ vai trò của gia đình đối với con người và xã hội Theo Người, gia

đình chính là cái nôi nuôi dưỡng con người, là nơi con người xây dựng mối quan hệ yêu thương, bình đẳng và hòa thuận

Trên cơ sở kế thừa những tư tưởng đó, trong những năm trở lại đây, xuất hiện khá nhiều các nghiên cứu, công trình khoa học về gia đình dưới nhiều góc độ khác nhau như: triết học, sử học, dân tộc học, văn học, xã hội học, dân số học, tâm lý học, giáo dục học… Điều đó cho thấy, gia đình vẫn là một đề tài khá mới mẻ và giàu giá trị nghiên cứu

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Gia đình là tập hợp những người cùng sống

chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường gồm có vợ chồng, cha mẹ và con cái” [7,

tr.719]

Luật Hôn nhân và Gia đình (năm 2000), khẳng định: “Gia đình là tập

hợp những người gắn bó với nhau do quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền lợi giữa họ với nhau theo luật định” (Điều 8) [24, tr.15-16]

Từ góc độ Tâm lý học, trong cuốn “Tâm lý gia đình”, tác giả Nguyễn

Khắc Viện đã đưa ra định nghĩa: “Gia đình, đó là sự chung sống giữa hai

nhóm người, cha mẹ, con cái, nó cùng một mối quan hệ là những người sinh

ra và những người nối dõi” [46, tr.20]

Từ góc độ Triết học, Giáo sư Lê Thi quan niệm rằng: "Gia đình" là một khái niệm dùng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống, nảy sinh quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống Đồng thời gia đình cũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống Các thành viên trong gia đình gắn bó nhau về trách nhiệm và quyền lợi… [40, tr.42]

Như vậy, dưới những góc độ khác nhau, quan niệm về gia đình cũng khác nhau và sẽ không có một định nghĩa duy nhất về gia đình cho mọi nền văn hóa Tuy nhiên, trên cơ sở lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học, đồng thời

kế thừa quan điểm của những nhà nghiên trước, theo tác giả luận văn: Gia

đình là một cộng đồng người đặc biệt, được hình thành, phát triển và củng cố bởi hai mối quan hệ cơ bản là quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống Trong gia đình, các thành viên có quyền lợi, trách nhiệm và nghĩa vụ với nhau cả về vật chất lẫn tinh thần, cùng thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế, nuôi dưỡng các thành viên và xây dựng gia đình bền chặt

Dù cách nhận thức và lí giải về khái niệm gia đình có khác nhau và sẽ luôn vận động, nhưng nói một cách chung nhất chúng ta có thể thấy rằng gia đình Việt Nam thời kì nào cũng vậy đều có vai trò quan trọng đối với mỗi con người cũng như xã hội Từ lúc hình thành cho đến ngày nay, gia đình Việt Nam dù là truyền thống hay hiện đại thì đều được dựng xây trên cơ sở của mối quan hệ hôn nhân và huyết thống Đồng thời, vị trí và vai trò của gia đình vẫn không hề thay đổi, gia đình vẫn là tổ ấm mang lại những giá trị hài hòa trong đời sống vật chất cũng như tinh thần của mỗi con người Tuy nhiên, trước những dấu hiệu của sự khủng hoảng gia đình trong xã hội hiện đại, trở

về với các giá trị gia đình truyền thống đang được coi là một trong những

phương thức tốt nhất để hướng tới tương lai

1.1.1.2 Quan niệm về gia đình Việt Nam truyền thống

Như chúng ta đã biết, gia đình giống như là một xã hội thu nhỏ, trong

đó hiện diện đầy đủ những quan hệ như: quan hệ kinh tế, quan hệ giáo dục, quan hệ văn hóa… Tuy nhiên hiện nay, những biến chuyển của kinh tế - xã hội đã và đang tác động dữ dội vào gia đình trên nhiều phương diện và đưa đến những hệ quả có tính đa chiều Trước những biến đổi đó, đặc biệt là những dấu hiệu của sự khủng hoảng gia đình trong xã hội hiện đại, thực tiễn đang vang lên những lời kêu gọi chúng ta phải trở về với các giá trị của gia đình truyền thống

Cho đến nay, với rất nhiều những nghiên cứu và công trình khoa học về gia đình, tuy nhiên chúng ta vẫn chưa có một công trình nghiên cứu chuyên biệt nào về gia đình Việt Nam truyền thống và chính vì vậy cũng chưa thể nhận diện một cách đầy đủ và sâu sắc về nó Trong lịch sử nghiên cứu về gia

đình, chúng ta thường tiếp cận với hai khái niệm được phân tách rõ ràng : gia đình truyền thống và gia đình hiện đại Tuy nhiên, trên thực tế sự phân tách này chỉ có ý nghĩa tương đối dựa trên sự khác nhau về cấu trúc, quy mô, hình thức tổ chức gia đình cũng như quan niệm sống

Gia đình Việt Nam truyền thống được các nhà nghiên cứu cho là kiểu gia đình chứa nhiều yếu tố dường như bất biến, ít đổi thay Truyền thống là tập hợp những thói quen trong tư duy lối sống và ứng xử của một cộng đồng người nhất định, được hình thành trong lịch sử và trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Truyền thống có ba đặc tính cơ bản là tính cộng đồng, tính ổn định và tính lưu truyền Gia đình Việt Nam truyền thống cũng mang những đặc trưng cơ bản đó Kiểu gia đình này ra đời từ cái nôi của nền văn hóa bản địa và được bảo lưu từ thế hệ này sang thế hệ khác Như vậy, có thể hiểu gia đình Việt Nam truyền thống là sản phẩm của nền văn minh lúa nước và tồn tại chủ yếu trên địa bàn nông thôn Chính vì vậy có thể nói, tính chất nông nghiệp, nông thôn và Nho giáo là những đặc trưng cơ bản của gia đình Việt Nam truyền thống

Thứ nhất, gia đình Việt Nam truyền thống là sản phẩm của xã hội nông

nghiệp Việt Nam, gắn liền với xã hội nông thôn - nông nghiệp, vì vậy, nó tương đối ổn định và ít có sự biến đổi trước những biến thiên của lịch sử Ra đời trong nền nông nghiệp sản xuất lúa nước, với những công cụ sản xuất thô

sơ, lạc hậu lại phải đối mặt với nhiều thiên tai, địch họa nên gia đình Việt Nam truyền thống rất coi trọng sức mạnh cộng đồng Trước hết là cộng đồng gia đình, một cộng đồng tự nhiên bắt nguồn từ những quan hệ gần gũi nhất Trong cộng đồng đó, những con người gắn bó với nhau bằng tất cả những mối liên hệ vật chất cũng như tinh thần Đó là sự gắn bó thủy chung giữa chồng và

vợ, là tình yêu thương của cha mẹ với con cái, là sự kính trọng của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên… Với đặc điểm của nền sản xuất nông nghiệp nên trong gia đình truyền thống thường có nhiều thế hệ cùng chung sống mà dân gian hay gọi là "tam, tứ đại đồng đường" Trong gia đình, các thành viên

liên kết với nhau bằng một chuỗi những quan hệ huyết thống rất chặt chẽ Đây là kiểu gia đình khá phổ biến ở khu vực đồng bằng Bắc bộ Việt Nam trước đây

Thứ hai, gia đình Việt Nam truyền thống chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của

gia đình Nho giáo

Chúng ta không nghi ngờ về những tác động cũng như ảnh hưởng mạnh mẽ của Nho giáo đến gia đình Việt Nam truyền thống Chính những ảnh hưởng này đã khiến không ít các học giả khi nghiên cứu về gia đình đã đồng nhất gia đình Việt Nam với gia đình Nho giáo Những ảnh hưởng của Nho giáo tới văn hóa gia đình Việt Nam là hết sức to lớn, đặc biệt là trên những chuẩn mực chính thống của thiết chế nhà nước

Trong gia đình truyền thống, trật tự gia đạo, gia phong, gia lễ được coi trọng và quy định chặt chẽ đối với mọi thành viên trong gia đình, trong đó gia đạo được coi là sức mạnh của gia đình Gia đạo được hiểu là đạo đức của gia đình như: đạo hiếu, đạo ông bà, đạo cha con, đạo vợ chồng, đạo anh em Trong đó đạo hiếu được coi là nền tảng đạo đức của gia đình Cùng với gia đạo, thì gia phong và gia lễ cũng được coi trọng và quy định chặt chẽ đối với mọi thành viên trong gia đình Tuy nhiên, cố Giáo sư Trần Quốc Vượng cũng

đã từng khẳng định: "Nho giáo chỉ là lớp phủ bên ngoài và nếu không đi sâu nghiên cứu các giá trị văn hóa truyền thống thì khó mà giải thích được những đặc điểm cơ cấu nội tại của gia đình người Việt" [51, tr.45] Bởi lẽ, Nho giáo khi vào Việt Nam ít nhiều đã mang dấu ấn của những phong tục tập quán lâu đời của người dân nơi đây

Thứ ba, ở Việt Nam, khái niệm gia đình truyền thống còn được hiểu là

kiểu gia đình phụ quyền, kiểu gia đình nói chung của nhân dân lao động trước cách mạng, được hình thành và phát triển lâu dài trong quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước

Về mặt lịch sử, đây không phải là hình thức gia đình xuất hiện đầu tiên

ở Việt Nam, nhưng lại là hình thức gia đình tồn tại lâu nhất Với đặc thù ra

đời và phát triển trong các cộng đồng làng xã, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các triết lý của Nho giáo nên đặc điểm nổi bật của gia đình phụ quyền là sự bất bình đẳng trong quan hệ giữa các thành viên, trong đó người đàn ông được coi là chủ gia đình Với sự tác động và ảnh hưởng của tư tưởng Nho

giáo, xuất phát từ tư tưởng: “trọng nam khinh nữ”, trong gia đình Việt Nam

truyền thống vị trí của người nam giới, con trai luôn được coi trọng và có tiếng nói quyết định; còn phụ nữ, con gái phải tuân theo những quy chuẩn hà

khắc “tam tòng, tứ đức”

Như vậy, gia đình Việt Nam truyền thống là một thể chế đã tồn tại qua hàng nghìn năm, có nền tảng bền vững, được hình thành và phát triển qua quá trình biến đổi lâu dài và sâu sắc trong suốt chiều dài lịch sử Trong loại hình gia đình này có chứa đựng cả những giá trị tích cực và giá trị tiêu cực; nhưng

có thể nói rằng, nó là cái nôi chứa đựng những giá trị văn hóa, tinh thần phong phú mang đậm bản sắc dân tộc Những giá trị ấy đã được bảo tồn, gìn giữ trong suốt chiều dài lịch sử, góp phần làm nên bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam

1.1.2 Những giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam truyền thống

1.1.2.1 Cơ sở hình thành những giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống

Giá trị gia đình truyền thống nói riêng và những giá trị truyền thố ng của dân tô ̣c nói chung suy cho cùng đều là sản phẩm của những điều kiê ̣n tự nhiên cũng như xã hội ở một giai đoạn nhất định nào đó Chính vì vậy, khi nói đến giá trị gia đình truyền thống Việt Nam hay bất kỳ một giá trị truyền thống nào của dân tộc, trước hết phải nói đến những điều kiện, tiền đề hay cơ sở hình thành nên những giá trị ấy

Thứ nhất, giá trị gia đình Việt Nam truyền thống được hình thành trên

nền tảng nền văn minh lúa nước và những điều kiện đặc thù của lịch sử Việt Nam

Việt Nam được nhìn nhận như là một trong những cái nôi đầu tiên của lịch sử văn minh loài người Nền văn minh sông Hồng lấy nông nghiệp trồng lúa nước - phương thức sản xuất Châu Á và tổ chức xóm làng làm cơ sở Ở Việt Nam, làng xã xuất hiện khá sớm đã tạo ra sự cố kết cộng đồng trong sản xuất nông nghiệp, chống chọi với thiên tai địch họa Vì thế, sự tồn tại của gia đình Việt Nam phải gắn liền và là một bộ phận của làng xã; nhiều gia đình, nhiều làng xã tạo thành dân tộc, đất nước Gia đình luôn gắn bó chặt chẽ với làng, nước trong từng tư duy và trong mỗi hành động của người Việt

Thứ hai, trên nền tảng của nền văn minh lúa nước, những giá trị của gia

đình Việt Nam truyền thống đồng thời chịu ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và tôn giáo thông qua quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa

Nói đến ảnh hưởng của những hệ tư tưởng và tôn giáo này, chúng ta không thể phủ nhận sự tác động và tầm ảnh hưởng rất lớn của Nho giáo đến sự hình thành và phát triển của gia đình truyền thống Với tư cách là một hệ tư tưởng, một học thuyết chính trị - xã hội, Nho giáo được du nhập vào Việt Nam ban đầu với tư cách là một công cụ quản lý cho các triều đại phong kiến phương Bắc Tuy nhiên, hệ tư tưởng này lại tỏ ra có hiệu quả và thích ứng với xã hội phong kiến Việt Nam lúc đương thời Với quan niệm: xã hội chỉ là một gia đình

mở rộng, Nho giáo đặc biệt coi trọng đạo đức gia đình và việc mở rộng đạo đức gia đình Chính việc coi trọng đạo đức gia đình như vậy, Nho giáo đã xác lập một hệ chuẩn mực đồng thời đó cũng là hệ giá trị nhằm điều chỉnh các quan hệ gia đình, như: quan hệ giữa vợ và chồng, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, quan

hệ giữa anh và em Những chuẩn mực đó đã góp phần bồi đắp và làm sâu sắc thêm những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam truyền thống

Thứ ba, gia đình Việt Nam truyền thống trong sự tiếp xúc với văn hóa

phương Tây

Sự tiếp xúc với văn minh, văn hóa phương Tây đã làm xuất hiện những cách nhìn nhận khác về gia đình và các quan hệ trong gia đình Sự du nhập

của văn minh phương Tây cũng khiến cho nhiều người Việt Nam khi đó, đặc biệt là giới trí thức nhận ra rằng, không phải mọi quan niệm, chuẩn mực và giá trị từ gia đình truyền thống đều là tốt đẹp cả Ngay cả tư tưởng Nho giáo, vốn là hệ tư tưởng tác động khá mạnh đến xã hội và gia đình Việt Nam thì đến thời điểm này cũng được đem ra thảo luận và đánh giá Có thể nói, sự tiếp xúc với văn hóa, văn minh phương Tây đã tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ trong toàn xã hội và để lại những dấu ấn không thể phai mờ trong mô hình và chuẩn mực của gia đình Việt Nam truyền thống Trước đây, tư tưởng Nho giáo vốn ảnh hưởng nhiều đến xã hội và gia đình Việt Nam thì đến thời điểm này cũng được đặt ra và xem xét lại Trên thực tế, những trào lưu văn hóa phương Tây đã chống lại những chuẩn mực cổ hủ của gia đình phong kiến và những tập tục khắt khe của Nho giáo mở đường cho một xu hướng phát triển mới của gia đình

Tuy nhiên, dù không phủ nhận những thay đổi mà văn minh phương Tây đem đến cho xã hội Việt Nam, nhưng chúng ta phải thừa nhận rằng mô hình văn hóa đó là chiêu bài gắn liền với chính sách khai hóa thuộc địa của chủ nghĩa thực dân Chính vì vậy, nó cũng tạo ra rất nhiều sự sai lệch trong việc nhận thức và xử lý các mối quan hệ trong gia đình và xã hội

Nền văn hóa và văn minh phương Tây đã ít nhiều tác động và làm thay đổi diện mạo cũng như hệ thống những giá trị trong gia đình Việt Nam truyền thống Tuy nhiên, chúng ta phải khẳng định rằng, về cơ bản đạo đức truyền thống, những giá trị được trầm tích qua hàng nghìn năm lịch sử vẫn chi phối

và tạo nên đặc trưng của gia đình truyền thống Việt Nam

Như vậy, với tư cách là một hiện tượng xã hội, những giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống cũng được hình thành và phát triển dưới tác động của toàn bộ những nhân tố kinh tế, văn hóa, xã hội gắn liền với tiến trình lịch

sử Việt Nam

1.1.2.2 Gia đình Việt Nam truyền thống - những giá trị cơ bản

Trải qua nhiều thế hệ, gia đình Việt Nam được hình thành và phát triển với những chuẩn mực giá trị tốt đẹp góp phần xây dựng nên bản sắc văn hóa của dân tộc Những giá trị truyền thống quý báu như lòng yêu nước, yêu quê hương, yêu thương đùm bọc lẫn nhau, thủy chung, hiếu nghĩa, hiếu học, cần

cù sáng tạo trong lao động, bất khuất, kiên cường vượt qua mọi khó khăn, thử thách… đã được gia đình Việt Nam giữ gìn, vun đắp và phát huy trong suốt quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước Qua nhiều thời kỳ phát triển, cấu trúc và quan hệ trong gia đình Việt Nam có những thay đổi, nhưng những giá trị cơ bản của gia đình vẫn còn tồn tại và gia đình vẫn là một nhân tố quan trọng, không thể thiếu trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Thứ nhất: Coi trọng đạo đức gia đình và dòng tộc

Có thể nói, tôn trọng gia đình và đề cao hạnh phúc gia đình không chỉ

vì bản thân sự tồn tại của gia đình mà còn xuất phát từ lợi ích chung của cộng đồng Đặc biệt, mối quan hệ hai chiều giữa gia đình và cộng đồng xã hội vừa

là nền tảng cho sự ổn định xã hội, vừa là cơ sở và sự đảm bảo cho việc duy trì hạnh phúc gia đình

Gia đình Việt Nam truyền thống rất coi trọng mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình Đó là những quan hệ bắt nguồn từ những liên hệ máu mủ, ruột thịt, được hình thành trên cơ sở tình và nghĩa, trong sự đùm bọc

và hi sinh cho nhau giữa các thành viên, nhằm vun đắp cho sự êm ấm và hòa thuận của gia đình Đó là những quan hệ được xây dựng từ sự hi sinh lợi ích

cá nhân vì lợi ích gia đình, không có sự so đo, tị nạnh hơn thua, mà là nhân nhượng và khoan dung

Gia đình truyền thống rất đề cao đạo đức gia đình Có thể nói, đạo đức gia đình chính là nền tảng cho sự phát triển hài hòa của xã hội và hưng thịnh của đất nước Chính vì vậy, gia đình Việt Nam truyền thống đã xây dựng quan hệ giữa các thành viên trong gia đình dựa trên những chuẩn mực khá rõ

ràng Cụ thể như: trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái là Từ và Hiếu; trong quan hệ giữa vợ và chồng là Tình nghĩa, Thủy chung, Hòa thuận; trong quan

hệ giữa anh em là Hòa thuận, Thương yêu, Đoàn kết Những chuẩn mực đó

phần nào đã chứa đựng trong nó nét văn hóa và truyền thống của người Việt

Có thể khẳng định rằng, điều cơ bản để duy trì trật tự trong gia đình cũng như để xây dựng gia đình êm ấm, hạnh phúc chính là những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức bên trong gia đình, nền nếp gia phong Trong gia đình Việt Nam truyền thống, những chuẩn mực đạo đức đã trở thành yếu tố cốt lõi cho việc điều chỉnh mối quan hệ giữa các thành viên có trên dưới, phép tắc, lễ nghĩa; là yếu tố nội sinh để góp phần xây dựng gia đình trở thành tổ ấm, thành cái nôi nuôi dưỡng cuộc đời của mỗi con người

Ngoài ra, trong gia đình Việt Nam truyền thống, việc ứng xử trong dòng họ cũng được các gia đình rất coi trọng Trong xã hội truyền thống, họ

là sự tiếp nối tự nhiên của gia đình theo quan hệ huyết thống Hay nói cách khác, họ cũng được coi như một dạng của gia đình mở rộng Tuy nó không có vai trò chi phối về kinh tế đối với gia đình nhỏ nhưng lại là chỗ dựa về mặt tinh thần và chính trị cho dòng họ Đặc biệt, khi trong họ có người đỗ đạt hay

"tông to, họ lớn" đó cũng là niềm tự hào, kiêu hãnh của cả dòng họ Chính vì vậy, trong gia đình truyền thống luôn giáo dục những người trong cùng dòng

họ phải yêu thương, đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau, phải bênh vực, bảo vệ lẫn nhau Coi trọng dòng tộc từ đó giáo dục ý thức về dòng tộc, đạo đức truyền thống của dòng họ là một nét đẹp trong gia đình Việt Nam truyền thống Và nét đẹp này vẫn được lưu truyền cho tới tận ngày nay

Như vậy, trong gia đình Việt Nam truyền thống, gia đình và dòng tộc là hai yếu tố luôn luôn được đặt lên hàng đầu Coi trọng đạo đức gia đình và dòng tộc cũng được coi là một phẩm chất cần phải có đầu tiên của mỗi con người Bởi lẽ, đó là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên sự ổn định, ấm no, hạnh phúc của mỗi gia đình từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển của toàn xã hội

Thứ hai: Coi trọng thủy chung và tình nghĩa giữa vợ chồng

Như đã đề cập ở trên, gia đình Việt Nam và các quan hệ trong gia đình chịu tác động của nhiều yếu tố: văn hóa bản địa, Phật giáo, Thiên Chúa giáo

và cả những khía cạnh nhân văn nhất định của Nho giáo… Chính những yếu

tố này đã cùng góp phần tạo nên những đặc thù trong quan hệ gia đình Việt Nam trong đó có tình nghĩa giữa vợ và chồng

Trong gia đình Việt Nam truyền thống, tình nghĩa là phẩm chất và cũng

là yêu cầu đạo đức nổi bật giữa vợ và chồng Cho dù trong xã hội truyền thống, hôn nhân phần lớn là do sự sắp đặt của gia đình nhưng không vì thế mà không nói tới tình cảm, tình yêu trong quan hệ vợ chồng Tình nghĩa vợ chồng đòi hỏi và biểu hiện ở sự thủy chung, hòa thuận Theo nghĩa đen của chữ Hán: “chung” là kết thúc, “thủy” là bắt đầu Ghép hai chữ “chung thủy” hay “thủy chung” là với nghĩa trước sao sau vậy, không thay đổi Trong gia đình Việt Nam truyền thống, chung thủy giữa vợ chồng là phẩm chất đạo đức được đặt lên hàng đầu “Chung thủy” không chỉ là biểu hiện của tình yêu trước sau như một, mà còn là sự đồng cảm, tin yêu, kính trọng, nhường nhịn lẫn nhau giữa vợ và chồng Sự chung thủy vợ chồng là một giá trị đạo đức rất được coi trọng Xã hội xưa coi sự bạc tình là một tội đồ và ly hôn là không thể chấp nhận

Những chuẩn mực này đã được phản ánh đậm nét trong những câu ca dao, dân ca, trong truyện Nôm, truyện cổ tích và thậm chí trong cả những sáng tác có tính bác học Ca dao có câu rằng:

Vợ chồng là nghĩa tao khang Xuống khe bắt ốc lên ngàn hái rau Tình nghĩa vợ chồng nảy sinh từ chính cuộc sống từ sự chung lưng làm

ăn, chung vai gánh trách nhiệm gia đình Cuộc sống càng khó khăn vất vả nghĩa tình càng sâu nặng Nghĩa tình ấy đòi hỏi phải được trân trọng bằng tình yêu thủy chung, bằng sự tôn trọng lẫn nhau

Tình cảm vợ chồng là tình cảm thiêng liêng, thể hiện mối quan hệ chân thành mà kín đáo, sâu sắc và tinh tế vô cùng

Ở sao như lụa đừng phai Tình chồng nghĩa vợ nhớ hoài không quên Những câu ca dao nhẹ nhàng, giản dị nhưng lại chứa đựng nét văn hóa truyền thống, mộc mạc mà sâu sắc trong mối quan hệ vợ chồng đầy tình nghĩa bao đời nay của gia đình Việt Nam

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là trong xã hội truyền thống, quan hệ vợ chồng đã thực sự bình đẳng một cách phổ biến Trong điều kiện của nền kinh tế tiểu nông, dưới ảnh hưởng của hệ tư tưởng Nho giáo, trong gia đình Việt Nam truyền thống không thể có sự bình đẳng thật sự giữa nam

và nữ, giữa vợ và chồng Chế độ đa thê ở Phương Đông khiến cho yêu cầu chung thủy chỉ có tính một chiều và người phụ nữ, theo đúng chuẩn mực Nho giáo, không chỉ phải thủy chung với chồng khi chồng còn sống mà còn phải biết thủ tiết thờ chồng khi chồng đã mất Chữ "tiết" trở thành yêu cầu, chuẩn mực hàng đầu của người phụ nữ, người vợ trong gia đình Bởi vậy, trong xã hội truyền thống, người phụ nữ vẫn là người chịu nhiều thiệt thòi, vất vả hơn,

bị ràng buộc nhiều hơn

Thứ ba: Coi trọng lòng hiếu thảo, hiếu thuận của con cháu đối với ông

bà, cha mẹ

Bất cứ dân tộc nào, cũng đề cao việc giáo dục con cái đối với cha mẹ Thậm chí nhiều quốc gia còn đưa vào luật pháp để quy định trách nhiệm, nghĩa vụ của con cái đối với cha mẹ Con người và gia đình Việt Nam từ xưa đến nay luôn coi “đạo hiếu” là tiêu chuẩn hàng đầu trong đạo làm người

Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con

Trong gia đình và xã hội Việt Nam truyền thống, yêu quý, kính trọng, biết ơn và hiếu thảo với cha mẹ là chuẩn mực và trách nhiệm đạo đức của những người con trong gia đình Trong quan hệ gia đình, “Hiếu” được coi là chuẩn mực đạo đức, phẩm chất đạo đức trung tâm và quan trọng nhất của con người Hiếu với cha mẹ là chuẩn mực được hình thành từ xa xưa gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, dần dần được Phật giáo làm phong phú và cụ thể thêm nội dung, và rồi được Nho giáo nâng lên thành yêu cầu bậc nhất của đạo đức gia đình

Theo Nho giáo, đạo hiếu là cốt lõi của luân lý gia đình, là sự phục tùng tuyệt đối suốt đời của con cái đối với cha mẹ Hiếu là không bao giờ làm trái

ý của bố mẹ kể cả khi bố mẹ còn sống hay khi đã mất Hiếu còn thể hiện ở chỗ làm cho cha mẹ, dòng tộc vinh hiển bằng sự lập thân của mình, không làm tổn hại đến thanh danh của gia đình Hiếu là phải sinh được con trai nối dõi tông đường, không có con trai coi như phạm tội bất hiếu Điều này càng làm rõ hơn tư tưởng trọng nam, khinh nữ, phân biệt đối xử giữa con trai và con gái, vốn đã là chủ thuyết của Nho giáo

Tuy nhiên, gia đình Việt Nam truyền thống không tôn sùng quyền uy một cách độc tài, tuyệt đối như gia đình phụ hệ gia trưởng ở các nước phương Đông khác Chữ hiếu của người Việt Nam là sự thể hiện tình cảm cao quý nhân bản của con người biết ơn công sinh thành dạy dỗ đối với đấng sinh thành Trong truyền thống người Việt, “Hiếu” không hoàn toàn là sự phục tùng cha mẹ một cách cứng nhắc như quy định của Nho giáo Khi cha mẹ có điều gì không phải, con cái lựa lời khuyên can, không oán giận “Hiếu” còn

có nghĩa là biết khuyên can cha mẹ tránh những việc làm sai trái, biết phấn đấu vươn lên theo tinh thần “con hơn cha là nhà có phúc”

Hiếu đòi hỏi sự phụng dưỡng cha mẹ phải xuất phát từ sự tự nguyện và coi đó như một nhu cầu thiết yếu Dư luận xã hội phê phán những kẻ khi cha

mẹ còn sống không chăm sóc thấu đáo, đến khi chết thì lại bày cúng lễ linh

đình, đó không phải là đạo hiếu Nội dung chữ “Hiếu” trong dân gian đơn giản, dễ hiểu bất cứ ai cũng có thể thực hiện được, miễn là có tấm lòng

Như vậy, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ là truyền thống tốt đẹp trong đạo đức gia đình Việt Nam Tuy nhiên, ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, truyền thống này cũng ít nhiều có những biểu hiện khác nhau

Thứ tư: Coi trọng tình nghĩa anh em keo sơn, gắn bó

Quan hệ anh em cũng được coi là quan hệ căn bản trong gia đình Việt Nam truyền thống Trước đây, Nho giáo xem quan hệ anh em là một trong những mối quan hệ có tính chất rường cột (Ngũ luân) Cũng như quan hệ giữa cha mẹ và con cái, đây là quan hệ có tính huyết thống, là những người được sinh ra từ một cội nguồn lẽ đương nhiên giữa họ nảy sinh tình cảm và trách nhiệm đạo đức với nhau Trong gia đình, không chỉ cha mẹ mà anh em cũng

là một phần không thể thiếu được trong đời sống của mỗi một con người

Trong gia đình Việt Nam truyền thống, mối quan hệ anh chị em rất sâu nặng Tình cảm anh em quây quần, đùm bọc giúp đỡ lẫn nhau xuất phát từ huyết thống, do đó anh chị em trong gia đình được ví như "chân với tay",

"máu chảy ruột mềm" Ca dao xưa nói rằng:

Anh em như thể chân tay Như da với thịt như cây với cành Trong điều kiện của xã hội nông nghiệp truyền thống như Việt Nam trước đây, gia đình đồng thời là một đơn vị sản xuất Vì vậy, gia đình đông con tức là có nguồn lao động dồi dào Tuy nhiên, chính việc chung sống của ông bà, bố mẹ, anh em với nhau đòi hỏi phải có những chuẩn mực đạo đức đặc trưng để đáp ứng yêu cầu của những quan hệ đó Trong gia đình Việt Nam truyền thống, ngay cả khi các anh chị em đã có gia đình riêng, cuộc sống riêng thì sự đoàn kết, gắn bó vẫn là cần thiết

Truyền thống của người Việt đề cao “hòa thuận” trong quan hệ đạo đức giữa anh và em Đây được coi như yêu cầu hàng đầu và chuẩn mực hàng đầu

Hòa thuận đòi hỏi anh em phải yêu thương, đoàn kết và giúp đỡ lẫn nhau hay nói cách khác, hòa thuận là kết quả của sự yêu thương đoàn kết và giúp đỡ lẫn nhau Hòa thuận giữa anh và em không chỉ là nhu cầu nội tại của quan hệ anh

em mà còn là nhu cầu, mong muốn của cha mẹ, họ hàng Trong gia đình truyền thống, con cái muốn cha mẹ vui lòng, muốn làm tròn chữ hiếu thì ngoài việc phụng dưỡng mẹ cha còn phải hòa thuận với anh em, chỉ có như thế chữ hiếu mới được trọn vẹn Chính vì vậy, ca dao xưa đã từng nhắc nhở:

Khôn ngoan đối đáp người ngoài

Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau Như vậy, theo một nghĩa nào đó, sự hòa thuận của anh em là một trong những yếu tố căn bản làm nên sự hòa thuận của một gia đình và nó cũng là một đòi hỏi của xã hội Chính vì vậy mà dư luận xã hội luôn biểu dương sự hòa thuận anh em và luôn nhắc nhỏ con người phải giữ gìn sự hòa thuận ấy

Thứ năm: Coi trọng tinh thần hiếu học

Dân tộc Việt Nam là một dân tộc thông minh và có truyền thống hiếu học Người Việt Nam lấy sự học làm điều căn bản để thực hiện đạo lý làm người Trong suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, qua mọi giai đoạn thăng trầm của lịch sử, hiếu học là một truyền thống, là nguồn sức mạnh tinh thần luôn được mỗi gia đình người Việt đề cao và coi trọng

Hiếu học là tinh thần ham học hỏi, sự tự nguyện và lòng khát khao vươn tới tri thức của con người Trước kia, các triều đại phong kiến phương Bắc luôn nhận định rằng, những người tài nước Nam là một mối đe dọa cho các chính sách của họ, cho nên, chúng đã bày ra nhiều cách làm cho nhân dân

ta mãi mãi không có người tài, ý đồ đồng hóa các giá trị truyền thống văn hóa nước ta cũng được áp đặt trong suốt thời kỳ Bắc thuộc Nhưng người tài vẫn xuất hiện trong suốt tiến trình lịch sử dân tộc, phần lớn trong số những nhân tài ấy đều có xuất thân từ những gia đình lao động vất vả, từ những dòng họ,

từ những làng có bề dày về truyền thống hiếu học, chịu thương, chịu khó

Đến thời kỳ Pháp đô hộ nước ta, chúng đã thi hành chính sách ngu dân

để dễ bề cai trị, phần nào đã làm tổn hại đến tinh thần hiếu học của nhân dân

ta Nhưng ngay sau khi giành độc lập, Chính phủ lâm thời đã nhanh chóng đưa ra chính sách diệt giặc dốt nhằm khơi dậy truyền thống hiếu học của nhân dân ta Đáp lại lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời, trong mỗi gia đình từ người già đến trẻ nhỏ đều náo nức đến trường hay các lớp xóa mù chữ Điều đó chứng tỏ, dù trong hoàn cảnh nào, tinh thần hiếu học của người dân Việt Nam vẫn được phát huy mạnh mẽ

Từ rất sớm, trong dân gian đã có câu cửa miệng: "Ngọc bất trác bất

thành khí Nhân bất học bất tri lý" Nghĩa là trong xã hội Việt Nam, sự học

luôn luôn được coi trọng và đề cao Thiên nhiên không ban tặng cho đất nước chúng ta thật nhiều nguồn tài nguyên dồi dào hay khí hậu thuận lợi, trong khi

đó nền kinh tế còn nhiều khó khăn Chính vì vậy, trong mỗi gia đình, dù nghèo khổ vẫn mong con cái luyện trí rèn tài, dùi mài kinh sử để thăng tiến bằng con đường học vấn Có thể nói người Việt Nam trọng tước, trọng quan, nhưng đó cũng chính là động lực thúc đẩy người dân tìm đến và khát khao sự học

Điều kiện văn hóa - xã hội đã làm nên truyền thống hiếu học mỗi gia đình người Việt Hay nói cách khác, chính những điều kiện văn hóa - xã hội

đã đặt trong tiềm thức của mỗi người dân Việt Nam một tinh thần nỗ lực và phấn đấu vươn lên, và từ đó tạo nên truyền thống hiếu học

Mặc dù còn có một số mặt hạn chế cần phải loại bỏ, các giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống đã trường tồn qua hàng nghìn năm lịch sử và góp phần tạo nên bản sắc văn hóa gia đình Việt Nam Chính những giá trị đó cũng làm nên văn hóa của dân tộc trong suốt hơn bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước, đồng thời tạo ra sức mạnh chống lại sự đồng hóa của các thế lực ngoại bang và khẳng định sự trường tồn của dân tộc

1.2 Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

1.2.1 Quan niệm về gia đình văn hóa

Từ thực tiễn đất nước, trên cơ sở kế thừa và phát triển quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: "Rất quan tâm đến gia đình là đúng và nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình Chính vì vậy muốn xây dựng CNXH phải chú ý hạt nhân cho tốt" [32, tr.111] Với quan điểm này, Người đã khẳng định mối quan hệ không thể tách rời của gia đình và xã hội, đồng thời khẳng định sự cần thiết phải xây dựng gia đình mới để tạo tiền đề đi tới xã hội mới - xã hội XHCN

Quan điểm đó của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được hiện thực hóa trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng của Người Cụ thể, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đã phát động toàn thể nhân dân tham gia xây dựng đời sống mới, trong

đó lấy xây dựng gia đình văn hóa làm nòng cốt

Hưởng ứng chủ trương của Đảng và lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ đầu năm 1960, một nhóm gồm 6 gia đình ở thôn Ngọc Tỉnh - xã Ngọc Long - huyện Yên Mỹ - Hưng Yên đã tình nguyện đi đầu xây dựng gia đình văn hóa Sau hơn nửa thế kỷ, phong trào xây dựng gia đình văn hóa đã trở thành một phong trào sôi nổi, rộng khắp trong cả nước Từ 6 điển hình tiên tiến, xây dựng gia đình văn hóa đến nay đã trở thành một phong trào lớn mạnh, phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu

Trong những năm trở lại đây, sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội đã đặt phong trào xây dựng gia đình văn hóa trước nhiều vấn

đề mới Một trong những vấn đề được quan tâm nhiều nhất là những tiêu chuẩn của gia đình văn hóa hiện nay Bởi lẽ, khi đời sống kinh tế - xã hội thay đổi, những tiêu chí xây dựng gia đình văn hóa trước đây xuất hiện những điểm không còn phù hợp nữa Vì vậy, tháng 10 năm 2011, Bộ Văn hóa, Thể

thao và Du lịch đã ban hành Thông tư "Quy định chi tiết về tiêu chuẩn, trình

tự, thủ tục, hồ sơ công nhận danh hiệu gia đình văn hóa, thôn văn hóa, làng văn hóa, ấp văn hóa, bản văn hóa, tổ dân phố văn hóa và tương đương" Cụ thể những tiêu chí để xây dựng gia đình văn hóa ở nước ta hiện nay như sau:

Thứ nhất, gương mẫu chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước; tích cực tham gia các phong trào thi đua của địa phương

- Thực hiện tốt quyền và nghĩa vụ công dân; không vi phạm pháp luật nhà nước, quy định của địa phương và quy ước, hương ước của cộng đồng

- Giữ gìn an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội; vệ sinh môi trường; nếp sống văn hóa nơi công cộng; bảo vệ di tích lịch sử văn hóa, cảnh quan của địa phương; tích cực tham gia các hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư

- Không vi phạm các quy định về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; không sử dụng và lưu hành văn hóa phẩm độc hại; không mắc các tệ nạn xã hội; tham gia tích cực bài trừ tệ nạn xã hội và phòng chống các loại tội phạm

- Tham gia thực hiện đầy đủ các phong trào thi đua; các sinh hoạt, hội họp ở cộng đồng

Thứ hai, gia đình hòa thuận, hạnh phúc, tiến bộ, tương trợ giúp đỡ mọi người trong cộng đồng

- Vợ chồng bình đẳng, thương yêu giúp đỡ nhau tiến bộ Không có bạo lực gia đình dưới mọi hình thức; thực hiện bình đẳng giới; vợ chồng thực hiện sinh con đúng quy định, cùng có trách nhiệm nuôi con khỏe, dạy con ngoan

- Gia đình nề nếp; ông bà, cha mẹ gương mẫu; con cháu thảo hiền; giữ gìn các giá trị văn hóa gia đình truyền thống, tiếp thu có chọn lọc các giá trị văn hóa mới về gia đình

- Giữ gìn vệ sinh phòng bệnh; nhà ở ngăn nắp; khuôn viên xanh - sạch - đẹp; sử dụng nước sạch, nhà tắm và hố xí hợp vệ sinh; các thành viên trong gia đình có nếp sống lành mạnh, thường xuyên luyện tập thể dục thể thao

- Tích cực tham gia chương trình xóa đói, giảm nghèo; đoàn kết tương trợ xóm giềng, giúp đỡ đồng bào hoạn nạn; hưởng ứng phong trào đền ơn đáp nghĩa, cuộc vận động "Ngày vì người nghèo" và các hoạt động nhân đạo khác

- Có kế hoạch phát triển kinh tế gia đình, chủ động xóa đói giảm nghèo, năng động làm giàu chính đáng

- Kinh tế gia đình ổn định, thực hành tiết kiệm; đời sống vật chất, văn hóa tinh thần của các thành viên trong gia đình ngày càng nâng cao

Như vậy, những tiêu chí xây dựng gia đình văn hóa cũng được hình thành trên cơ sở kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam truyền thống, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những giá trị văn hóa mới

về gia đình Đây cũng chính là những nền tảng cơ bản để xây dựng gia đình văn hóa mới ở nước ta hiện nay

1.2.2 Sự cần thiết và những nội dung cơ bản của phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

1.2.2.1 Sự cần thiết phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

Một là: Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng

gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước

Đối với xã hội, gia đình là một tế bào, là nơi nuôi dưỡng, giáo dục, hình thành nhân cách con người Đối với mỗi cá nhân, mỗi con người, gia đình là

tổ ấm, là nơi trở về sau một ngày học tập và lao động Trong những năm qua, những thành tựu bước đầu của sự nghiệp CNH, HĐH đã đem lại một diện mạo khá mới mẻ cho đất nước Tuy nhiên, quá trình chuyển biến của nền kinh

tế, đặc biệt là dưới tác động của cơ chế thị trường đã và đang tạo ra những biến đổi sâu sắc cho cả xã hội và gia đình

Sự phát triển kinh tế - xã hội đã góp phần quan trọng nâng cao mức sống cho các gia đình từ khu vực nông thôn đến thành thị, đồng thời cũng đặt gia đình trước những yêu cầu mới Nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi cả nước đang bước vào thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH, gia đình càng có vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ cho đất nước Thực tiễn phát triển của đất nước đã khẳng định rằng, cùng với nhà trường và xã hội, gia đình có trách nhiệm quan trọng trong việc tạo ra lực lượng lao động tương lai cho đất nước Bởi lẽ, mỗi con người, trước khi trở thành công dân của xã hội, cũng đều được sinh ra, được nuôi dưỡng và giáo dục trong chính mỗi gia đình Vì vậy, xây dựng gia đình văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay, phải trên cơ sở kế thừa và phát huy những giá trị của gia đình truyền thống để gia đình thực sự là cái nôi tái sản xuất ra lực lượng lao động có chất lượng cho toàn xã hội

Hiện nay, trước những thay đổi của các giá trị truyền thống dân tộc, trong đó có giá trị truyền thống gia đình thì mỗi gia đình còn có vai trò to lớn trong việc giữ gìn, lưu truyền và phát huy những giá trị tốt đẹp ấy Xây dựng gia đình văn hóa hiện nay phải trở thành một trong những nội dung cơ bản, làm nền tảng để hướng tới xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiến tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Với những chức năng xã hội đặc thù của mình, gia đình đã góp phần vào việc duy trì sự tồn tại của đời sống xã hội, phát triển kinh tế, ổn định xã hội, xây dựng các chuẩn mực và giá trị đạo đức, phong tục tập quán của mỗi

dân tộc Gia đình cũng là một mắt xích quan trọng trong mối quan hệ xã hội giữa con người với con người, con người với làng xóm, cộng đồng, đất nước Chính vì vậy, việc củng cố gia đình, xây dựng các quan hệ gia đình lành mạnh

sẽ là cơ sở đầu tiên cho việc củng cố xã hội và là tiền đề quan trọng cho sự phát triển của đất nước

Hai là: Những biến đổi của giá trị truyền thống gia đình hiện nay đặt ra

yêu cầu khách quan cần phát huy giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống

Hiện nay, dưới sự tác động của kinh tế thị trường, nhiều giá trị đạo đức truyền thống và những giá trị văn hóa gia đình đã và đang vận động, biến đổi khá phức tạp Bên cạnh những giá trị đạo đức mới, nếp sống văn hóa mới, đã

có không ít những giá trị đạo đức truyền thống, nếp sống văn hóa của gia đình truyền thống bị băng hoại và mai một Trên thực tế, không chỉ ở các đô thị lớn, mà ngay cả ở khu vực nông thôn, gia đình cũng có những dấu hiệu của sự khủng hoảng

Nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước cũng đặc biệt quan tâm đến công tác gia đình và xây dựng gia đình văn hóa Kết quả là đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về ổn định đời sống gia đình, phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo… nhưng nhìn chung vẫn còn nhiều khó khăn hạn chế, trong đó nhiều giá trị truyền thống của gia đình đang có biểu hiện suy thoái gây lo ngại trong

dư luận xã hội

Trước đây, gia đình Việt Nam thường là không gian quần tụ của nhiều thế hệ Hình ảnh những gia đình "tam, tứ đại đồng đường" đã trở thành một nét đẹp trong truyền thống gia đình người Việt Nhưng hiện nay, trước những thay đổi của cuộc sống, cấu trúc, quy mô của gia đình Việt Nam cũng có nhiều thay đổi Số gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà ở nước ta hiện nay ngày càng ít đi, thay vào đó là những gia đình hạt nhân, gia đình hai thế hệ Trong gia đình Việt Nam trước đây, giữa các thế hệ luôn có những sợi dây tình cảm gắn bó, bền chặt, thì hiện nay quan hệ giữa các thành

viên đang có biểu hiện lỏng lẻo, đặt nặng lợi ích cá nhân mà giảm đi thời gian dành cho nhau và cho gia đình Ngay cả trong những quan hệ gắn bó nhất, quan hệ vợ - chồng, quan hệ cha mẹ - con cái, sự thiếu trách nhiệm, thiếu gương mẫu cũng đang có những biểu hiện khá rõ nét Những chuẩn mực đạo đức cơ bản nhất trong gia đình Việt Nam truyền thống như "từ", "hiếu" trong không ít gia đình cũng trở nên xa lạ

Những biến đổi của giá trị đạo đức truyền thống gia đình buộc chúng ta phải nhìn nhận lại và phải có những chính sách củng cố và phát triển những mối quan hệ lành mạnh, trong sáng trong gia đình Trên phương diện này, vai trò của các giá trị gia đình truyền thống Việt Nam có ý nghĩa vô cùng quan trọng

Ba là: Phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống là cơ sở phát

huy truyền thống dân tộc, làm cho sự phát triển gia đình không đứt đoạn với truyền thống

Gia đình Việt Nam được hình thành trong cái nôi của một nền văn hóa phương Đông đa dạng và phong phú, trầm tích từ mấy nghìn năm dựng nước, giữ nước Từ xưa, gia đình là cái nôi hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, đồng thời là nơi bảo tồn, lưu giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc

Hiện nay, đất nước đang từng bước mở cửa, giao lưu và hội nhập với thế giới trên nguyên tắc giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, đảm bảo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa Muốn thực hiện được những nguyên tắc, những mục tiêu ấy xét đến cùng phải bắt đầu từ ý thức của mỗi cá nhân, mỗi gia đình Trong cấu trúc cơ bản của xã hội: cá nhân - gia đình - xã hội, gia đình có vị trí

và vai trò thật đặc biệt, là điểm trung gian vừa chuẩn bị hành trang cho mỗi cá nhân bước vào xã hội, vừa đón nhận từ xã hội những trọng trách to lớn trong việc duy trì sự ổn định và phát triển chung Gia đình là cơ sở, nền tảng định hướng nhân cách cho thế hệ trẻ, đồng thời là nơi lưu giữ và phát huy những giá trị truyền thống dân tộc, là nhịp cầu nối để mỗi cá nhân trong xã hội vừa

giữ gìn những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc vừa tiếp thu những giá trị của thời đại

Trong giai đoạn hiện nay, xu thế toàn cầu hóa cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại đã và đang làm nảy sinh nhiều vấn đề, trong đó có vấn đề xử lý như thế nào mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại Trước hết, có thể khẳng định rằng, việc kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống có vai trò vô cùng quan trọng đối với tiến trình phát triển của dân tộc nói chung, đối với mỗi thế hệ nói riêng Lịch sử dân tộc không phải là sự lắp ghép ngẫu nhiên và rời rạc mà là một quá trình liên tục được tiếp nối từ đời này qua đời khác Trong đó, truyền thống là một điều kiện thiết yếu của quá trình duy trì và phát triển đời sống xã hội

Hiện nay, gia đình đang trở thành một vấn đề mang tính toàn cầu, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển chung của toàn bộ nhân loại tiến bộ Sự tồn tại của gia đình Việt Nam qua nhiều thế hệ đã không chỉ góp phần vào việc bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước mà còn tạo dựng nên những giá trị văn hóa gia đình Việt Nam đầy bản sắc Trong kho tàng phong phú của văn hóa gia đình Việt Nam có rất nhiều mặt tích cực cũng như hạn chế cần phải được chọn lọc để kế thừa trong những điều kiện phát triển mới của đất nước Những giá trị văn hóa của gia đình Việt Nam truyền thống không chỉ tồn tại trên sách vở, gia huấn mà ở ngay trong những phong tục tập quán, nếp sống, thói quen ứng xử hàng ngày trong các gia đình

Vậy phát huy các giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong điều kiện hiện nay là phát huy những nội dung cơ bản nào?

Trong thời gian qua, CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường đã tác động và ít nhiều làm ảnh hưởng đến tính thuần nhất của cấu trúc gia đình truyền thống Những biến đổi đó khiến cho những giá trị, chuẩn mực của gia đình truyền thống cũng biến đổi theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực Tuy nhiên chúng ta không thể chấp nhận một sự tăng trưởng đơn thuần về kinh tế,

tăng trưởng bằng mọi giá mà để cho bản sắc văn hóa dân tộc bị suy thoái, môi trường xã hội bị ô nhiễm Chính vì vậy, lưu giữ, kế thừa những giá trị của gia đình truyền thống và phát triển chúng phù hợp với yêu cầu của xã hội hiện đại

là một vấn đề đặt ra đối với đất nước ta hiện nay

1.2.2.2 Những nội dung cơ bản phát huy giá trị gia đình Việt Nam truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam hiện nay

Thứ nhất, tôn trọng, giữ gìn và phát huy những chuẩn mực đạo đức tốt

đẹp trong gia đình Việt Nam truyền thống

Trong hệ giá trị của gia đình Việt Nam truyền thống, có rất nhiều những giá trị tốt đẹp mà trong giai đoạn hiện nay cần được bảo tồn và phát huy Đó là lối sống lành mạnh, là cách ứng xử mang đậm tính nhân văn giữa các thành viên trong gia đình Đó là tình nghĩa thủy chung giữa vợ và chồng;

là tình thương và trách nhiệm của cha mẹ với con cái; là lòng biết ơn, tôn kính ông bà, tổ tiên… Tất cả những giá trị đó đã được chắt lọc và thẩm định qua hàng nghìn năm lịch sử để đến hôm nay, nó trở thành những giá trị truyền thống của mỗi gia đình và của cả dân tộc Việt Nam

Hiện nay, cần coi việc giữ gìn, bảo vệ và phát huy các giá trị gia đình truyền thống là một đòi hỏi cấp thiết đối với sự tồn tại, sự sống còn của không chỉ gia đình mà của cả quốc gia dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa Mặc dù vậy, không có nghĩa là đề cao các giá trị truyền thống để rơi vào bảo thủ, cực đoan, không chịu thay đổi, bổ sung, phát triển những giá trị truyền thống; đồng thời ngại tiếp thu những giá trị mới của thời đại

Thứ hai, cần loại bỏ những hủ tục, quan niệm lạc hậu, những khía cạnh

tiêu cực của gia đình truyền thống

Kế thừa và phát huy những giá trị gia đình Việt Nam truyền thống là một yêu cầu khách quan và hoàn toàn phù hợp với quy luật phát triển của gia đình và xã hội Tuy nhiên, phát huy không phải là bê nguyên xi tất cả những