Lý luận của Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước ở trong thời kỳ chuyên chính vô sản. sự vận dụng lý luận trên của Lênin vào điều kiện hoàn cảnh nước ta trong giai đoạn đổi mới hiện nay khi chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước

Tài liệu tham khảo Lý luận của Lênin về chủ nghĩa tư bản nhà nước ở trong thời kỳ chuyên chính vô sản. sự vận dụng lý luận trên của Lênin vào điều kiện hoàn cảnh nước ta trong giai đoạn đổi mới hiện nay khi chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước

Cơng lĩnh chính trị của Đảng đã chỉ rõ phải phát triển kinh tế t bản Nhà nớc dới nhiều hình thức Tuy nhiên việc nhận định đúng đắn về kinh tế tbản-nhà nớc là hết sức khó khăn nhng lại rất cần thiết Có hàng loạt câu hỏi

-về vấn đề này cần đợc trả lời có luận cứ khoa học nh: Kinh tế t bản Nhà nớc

là gì? Những đặc trng cơ bản nào của nó? Đó là một thành phần kinh tế, mộthình thức tổ chức kinh doanh, một hình thức kinh tế quá độ hay một giai

đoạn phát triển của hình thái kinh tế xã hội? Cũng có nhiều ý kiến cha đợcthống nhất Nhng có một điều là vai trò của kinh tế t bản Nhà nớc trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là không thể phủ nhận đợc Một nội dungkinh tế tổng quát xuyên suốt cả thời kỳ quá độ ở nớc ta là sự phát triển mạnh

mẽ nền kinh tế thị trờng hỗn hợp nhiều thành phần định hớng xã hội chủnghĩa mà nội dung cơ bản là phát triển chủ nghĩa t bản Nhà nớc với tất cả cáchình thức của nó

Lênin đã khẳng định "Chủ nghĩa t bản độc quyền-Nhà nớc là sự chuẩn

bị vật chất đầy đủ nhất cho chủ nghĩa xã hội, là phòng chờ đi vào chủ nghĩaxã hội, là nấc thanh lịch sử mà giữa nó với nấc thang đợc gọi là chủ nghĩa xãhội không có một nấc thang nào ở giữa cả" Lênin chứng minh điều khẳng

định của ngời nh thế nào? Những vấn đề cơ bản về chủ nghĩa t bản Nhà nớc

là gì? Nghiên cứu những lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc sẽgiúp ta hiểu rõ vấn đề

Đề tài: "Lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở trong thời

kỳ chuyên chính vô sản Sự vận dụng lý luận trên của Lênin vào điều kiện hoàn cảnh nớc ta trong giai đoạn đổi mới hiện nay khi chuyển sang nền kinh tế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc" là một đề tài rất hấp dẫn Vì

muốn củng cố kiến thức của mình đồng thời muốn hiểu hơn về chủ nghĩa tbản Nhà nớc nên em chọn đề tài này Do kiến thức hạn chế nên trong bài viếtcủa em có nhiều thiếu sót Em rất mong đợc các Thầy Cô giáo sữa chữa, bổsung

Nội dung:

I- Lý luận của V.I.Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc.

Luận điểm "Chủ nghĩa t bản Nhà nớc" đóng một vai trò rất quan trọngtrong lý luận của Lênin về con đờng tiến lên chủ nghĩa xã hội Trong nhiềutác phẩm bàn về công cuộc tiến lên chủ nghĩa xã hội của nớc Nga- đặc biệt làcuốn "Bàn về thuế và lơng thực" năm 1921- Lênin đã trình bày rất nhiều vềchủ nghĩa t bản Nhà nớc Ta sẽ đi tìm hiểu những lý luận của Ngời về vấn đềnày-về thực chất của chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong điều kiện chuyên chínhvô sản, về vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủnghĩa xã hội, về các hình thức của nó

Lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc của Lênin không phải đợc hìnhthành ngay một lúc mà lý luận này phải trải qua thực tiễn, rút kinh nghiệm,phát triển dần dần Trớc hết ta hãy nghiên cứu về "chính sách kinh tế mới" sự

áp dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc vào nớc Nga của Lênin

Chính sách "kinh tế mới" ra đời trong hoàn cảnh nào? Ngay khi cáchmạng tháng Mời vừa thành công, chính quyền Xô viết Nga non trẻ phải đốimặt với vô vàn những khó khăn Đó là sự khan hiếm lơng thực do giai cấp địachủ đầu cơ tích trữ lơng thực, giai cấp t sản và bọn phản động trong nớc âm

mu giành lại chính quyền, 18 nớc đế quốc vũ trang can thiệp vào nớc Nga.Trớc tình thế "ngàn cân treo sợi tóc" đó thì Nhà nớc Xô viết ban hành chínhsách "Cộng sản thời chiến" nhằm mục tiêu ổn định tình hình kinh tế và chínhtrị Nhà nớc thực hiện trng thu lơng thực thừa của nông dân để cung cấp choquân đội và công nhân; quốc hữu hoá toàn bộ các cơ sở công nghiệp; Nhà n-

ớc độc quyền mua bán trên thị trờng thi hành chế độ nghĩa vụ lao động đốivới tất cả những ngời có năng lực Nhà nớc Xô Viết đã thi hành cơ chế kếhoạch hoá tập trung từ trên xuống dới Chính sách "Cộng sản thời chiến" đã

đóng một vai trò quan trọng trong việc đảm bảo thắng lợi cho chính quyềnXô Viết non trẻ Thế nhng sau khi kết thúc nội chiến thì tình hình nớc Ngahết sức bi đát Lênin ví nớc Nga lúc đó nh "một ngời đã bị đánh gần chết, ,may mà nó vẫn cón có thể chống nạng mà đi đợc" Nớc Nga lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng trầm trọng Điều nguy hại nhất là khối liên minh công-nông bị rạn nứt do giai cấp nông dân bất mãn với chính sách "Cộng sản thờichiến" Lêni đã nhận ra nguyên nhân và ngời ban hành chính sách "kinh tếmới" nhằm mục đích khôi phục kinh tế

Hai nội dung cơ bản nhất của chính sách "kinh tế mới" là: Thứ nhất,thay chế độ trng thu lơng thực thừa bằng thuế lơng thực Thứ hai, Nhà nớccho phép giai cấp t sản thuê hoặc mua lại các cơ sở công nghiệp vừa và nhỏ

mà đã quốc hữu hoá trong thời kỳ nội chiến

Vậy thực chất của chính sách "kinh tế mới" là gì? Trong "dàn ý dự thảohuấn thị của Hội đồng lao động quốc phòng" năm 1921, Lênin viết "thựcchất của chính sách kinh tế mới là phát triển đến mức tối đa lực lợng sảnxuất; cải thiện tình cảnh của công nhân và nông dân, sử dụng t bản t nhân vàhớng nó vào con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc, ủng hộ toàn diện sáng kiếncủa địa phơng, đấu tranh chống chủ nghĩa quan liêu và tác phong lề mề".Lênin cho rằng muốn tiến lên xã hội chủ nghĩa ở một nớc tiểu nông thìgiai cấp vô sản thực hiện quyền chuyên chính phải lấy công nghiệp để trao

đổi với sản phẩm nông nghiệp của nông dân Muốn vậy thì tất yếu phải thaychế độ trng thu lơng thực thừa bằng thuế lơng thực Nh vậy thì sau khi nộpthuế cho Nhà nớc (nh Lênin nói thì "thuế lơng thực chỉ chiếm một phần rấtnhỏ các sản phẩm") nông dân có toàn quyền tự do buôn bán trao đổi phầncòn lại trên thị trờng Có tự do trao đổi, tự do buôn bán tất yếu dẫn đến phânhoá những ngời sản xuất hàng hoá ra thành kẻ sở hữu t bản, ngời sở hữu sứclao động Điều này có nghĩa là khôi phục lại chế độ t bản chủ nghĩa Chínhsách "kinh tế mới" sẽ làm nảy sinh chủ nghĩa t bản t nhân trong nớc Nga Nh-

ng Nhà nớc Xô Viết lại nằm trong tay của giai cấp vô sản và giai capá vô sảnphải hớng chủ nghĩa t bản t nhân vào con đờng chủ nghãi t bản Nhà nớc đểphục vụ cho công cuộc tiến lên chủ nghĩa xã hội Nếu không nh vậy thì giaicấp vô sản sẽ mất chính quyền và thay đổi ngay bản chất của mình

Trong nội dung thứ hai của chính sách"kinh tế mới", Nhà nớc Xô Viếtcho phép giai cấp t bản thuê hay mua lại các cơ sở công nghiệp vừa và nhỏ lànhằm mục đích gì? Đó là để phát triển công nghiệp và tiểu thủ công nghiệpbằng cách lợi dụng t bản trong và ngoài nớc trong khi mà với điều kiện vàhoàn cảnh khó khăn lúc bấy giờ giai cấp vô sản cha thể tự làm đợc Đến đâythì cũng làm xuất hiện vấn đền tất yếu là giai cấp vô sản phải thực hiện việckiểm soát t bản để nó phục vụ cho lợi ích của mình sử dụng chủ nghĩa t bảnNhà nớc

Nh vậy thực chất của chính sách "kinh tế mới" là sử dụng chủ nghĩa tbản Nhà nớc để phát triển kinh tế nớc Nga đa nớc Nga thoát khỏi tình trạngkhủng hoảng sau nội chiến Nhng vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc cònhơn thế nữa Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là một mắt xích trung gian giữa chủnghĩa t bản và chủ nghĩa xã hội Đối với một nớc đi lên chủ nghĩa xã hội bỏqua giai đoạn chủ nghĩa t bản nhằm giảm bớt đau thơng thì phải sử dụng chủnghĩa t bản Nhà nớc Nh Lênin từng nói "trong một nớc tiểu nông, trớc hếtcác đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc đi xuyên qua chủnghĩa t bản Nhà nớc, tiến lên chủ nghĩa xã hội"

Để giải thích vấn đề này đợc rõ ràng hơn Lênin đa thí dụ cụ thể về chủnghĩa t bản Nhà nớc ở nớc Đức - nơi là "đỉnh cao" về kỹ thuật đại t bản chủnghĩa hiện đại và về tổ chức có kế hoạch Nếu trình độ kỹ thuật và tổ chức đó

là của nớc Nga thì Lênin khẳng định " các anh sẽ có tất cả các điều kiện đểxây dựng chủ nghĩa xã hội" Nớc Đức và nớc Nga năm 1918 đã hợp đủ điềukiện để thực hiện chủ nghĩa xã hội Nhng mỗi nớc lại đều không có đủ cả hai

điều kiện mà mỗi bên chỉ "sở hữu" một nửa Nớc Đức có điều kiện kinh tế,sản xuất, kinh tế -xã hội, với trình độ khoa học kỹ thuật và trình độ tổ chứcnền sản xuất lớn phát triển cao Còn nớc Nga lại có điều kiện Nhà nớc là Nhànớc của nền chuyên chính vô sản Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải

có cả hai điều kiện trên Nguyên văn trong cuốn "bàn về thuế và lơng thực",Lênin viết " không có kỹ thuật đại t bản chủ nghĩa chủ nghĩa đợc xây dựngtrên những phá minh mới nhất của khoa học hiện đại, không có một tổ chứcNhà nớc có kế hoạch khiến cho hàng chục triệu ngời phải tuân theo hết sứcnghiêm ngặt một tiêu chuẩn thống nhất trong việc sản xuất và phân phối sảnphẩm thì không thể nói đến chủ nghĩa xã hội đợc "và"Đồng thời nếu không

có sự thống trị của giai cấp vô sản trong Nhà nớc thì cũng không thể nói đếnchủ nghĩa xã hội đợc " Lênin ví nớc Đức và nớc Nga lúc bấy giờ là hai nửarời rạc của chủ nghĩa xã hội cùng tồn tại bên cạnh nhau Vậy thì vấn đề đặt ra

là cần phải làm gì để có thể có đủ hai điều kiện cho nớc Nga tiến hành chủnghĩa xã hội Lênin khẳng định điều trớc tiên là hãy bằng tất cả sức lực phảihọc tập chủ nghĩa t bản Nhà nớc của ngời Đức tức là phải làm sao cho nớcNga có đợc một lực lợng sản xuất phát triển cao-đó là điều cốt yếu nhất

Từ sự phân tích điều kiện thực tế của nớc Nga Xô Viết, Lênin đã đi đếnkết luận chủ nghĩa t bản Nhà nớc là "có lợi và cần thiết" Vậy thì chủ nghĩa tbản Nhà nớc có lợi nh thế nào? Và cần thiết nh thế nào? Ta lần lợt xét cácvấn đề sau:

Trớc hết phải khẳng định rằng chủ nghĩa t bản Nhà nớc có lợi cho chínhbản thân giai cấp vô sản trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa cộng sản Đến đây có một câu hỏi đặt ra là chủ nghĩa t bản đời nào lạichịu đi phục vụ cho chủ nghĩa xã hội? Để trả lời câu hỏi này ta phải phân biệtchủ nghĩa t bản Nhà nớc thông thờng và chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới thờichuyên chính vô sản Khi chủ nghĩa t bản tự do cạnh tranh chuyển sang giai

đoạn độc quyền thì xuất hiện chủ nghĩa t bản độc quyền Nhà nớc Các tổchức độc quyền chiếm địa vị thống trị tuyệt đối trong các ngành sản xuất vàngân hàng hình thành nên t bản tài chính, các tổ chức độc quyền nắm nhữngmạch máu kinh tế của các nớc t bản chủ nghĩa Chúng cấu kết với bộ máyNhà nớc và Nhà nớc t sản phụ thợc chúng Nhà nớc t bản là chuyên chính của

t bản độc quyền, mọi hoạt động của Nhà nớc đều vì lợi ích của t bản độcquyền và nó vẫn dựa trên cơ sở t hữu về t liệu sản xuất

Do đó nó là chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong một nớc mà chính quyềnthuộc về t bản Còn chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà ta đang bàn đến là chủ nghĩa

t bản Nhà nớc ở trong một Nhà nớc vô sản Lênin nói "Chủ nghĩa t bản Nhà

nớc của chúng tôi khác về căn bản so với chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở những

n-ớc có chính phủ t sản, sự khác biệt là ở chỗ Nhà nn-ớc của chúng tôi khôngphải đại diện cho giai cấp t sản mà đại diện cho giai cấp vô sản" và "chủnghĩa t bản Nhà nớc của chúng tôi chẳng những nắm ruộng đất mà cònnắm cả những bộ phận quan trọng nhất của công nghiệp nữa" Giai cấp vôsản sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc chính là để phục vụ cho lợi ích của giaicấp mình cũng nh toàn thể nhân dân lao động

Lợi ích mang lại ở đây chính xác là lợi ích cơ bản và lâu dài Bởi vì ban

đầu những ngời đợc lợi nhiều hơn là các nhà t bản, những ngời có sức mạnhkinh tế và kỹ thuật hơn hẳn Điều này âu cũng hợp lý vì việc phân chia lợi íchtrong kinh doanh đợc dựa trên sức mạnh kinh tế và kỹ thuật Nớc Nga lúc đó

về sẽ mạnh kinh tế và kỹ thuất cha thể so sánh với các nớc t bản Do đó đầutiên, giai cấp vô sản phải chấp nhận cho nhà t bản có những quyền lợi nh đợcphép sử dụng những hầm mỏ, đợc khai thác một số tài nguyên để thu đợclợi ích cơ bản hơn, lâu dài hơn Và nh Lênin phân tích nhà nớc vô sản lại đợclợi ngay trên cái lợi của nhà t bản Vì khi chủ nghĩa t bản đợc lợi thế thì sảnxuất công nghiệp đợc tăng lên, giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớn mạnh lên

và là giai cấp sản xuất ra của cải vật chất có ích cho xã hội

Chủ nghĩa t bản nhà nớc tại sao lại cần thiết cho công cuộc xây dựngchủ nghĩa xã hội ở những nớc tiểu nông đã có điều kiện chính quyền nằmtrong tay giai cấp vô sản? Bởi vì nó là con đờng, là phơng tiện để phát triểnlực lợng sản xuất lên trình độ cao, là biện pháp biến các xí nghiệp t bản chủnghĩa thành xí nghiệp xã hội chủ nghĩa Vì cha có điều kiện để chuyển trựctiếp từ tiểu sản xuất lên chủ nghĩa xã hội ở các nớc tiểu nông lên giai cấp vôsản " phải lợi dụng chủ nghĩa t bản, nhất là bằng cách hớng nó vào con đờngchủ nghĩa t bản Nhà nớc) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất vàchủ nghĩa xã hội, làm phơng tiện, làm con đờng, phơng pháp, phơng thức đểtăng lực lợng sản xuất lên" Đó là vấn đề thứ hai

Vậy thì những cái lợi cụ thể sẽ đạt đợc khi sử dụng chủ nghĩa t bản Nhànớc hay tác dụng cụ thể của chủ nghĩa t bản Nhà nớc là nh thế nào?

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại,khắc phục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tiểu t sản và tbản chủ nghĩa Chủ nghĩa xã hội phải đợc xây dựng trên cơ sở kinh tế là nềnsản xuất lớn hiện đại Nhng đối với những nớc tiểu nông nh nớc Nga thờigian sau nội chiến thì kinh tế nhỏ vẫn tồn tại một cách độc lập do giữa chúngvẫn cha có cái gì để chúng liên kết lại với nhau Muốn xây dựng chủ nghĩa xãhội thì không thể để nền kinh tế nhỏ tồn tại riêng rẽ, manh mún nh vậy đợc

Và chính chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ kết hợp nền sản xuất nhỏ lại.Bởi vì theo qui luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độcủa lực lợng sản xuất và lịch sử đã chứng minh nền sản xuất nhỏ phát triển

đển mức độ nào đó tất yếu sẽ đẻ ra chủ nghĩa t bản "T bản làm cho sản xuấtnhỏ liên hợp lại, t bản sinh ra từ sản xuất nhỏ" Nếu phát triển đợc chủ nghĩa

t bản Nhà nớc thì sẽ phát triển đợc nền đại sản xuất tiên tiến thay cho nềntiểu sản xuất lạc hậu để có điều kiện phát triển chủ nghĩa xã hội

Là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại thì nó cũng là công cụ để

đấu tranh chống tính tự phát triển t bản và t bản chủ nghĩa Trong một nớctiểu nông thì tất yếu tính tự phát tiểu t sản và t bản chủ nghĩa sẽ chiếm u thế

Và theo Lênin, chính giai cấp tiểu t sản cộng với chủ nghĩa t bản t nhân cùngnhau đấu tranh chống lại cả chủ nghĩa t bản Nhà nớc lẫn chủ nghĩa xã hội

"Giai cấp tiểu t sản chống lại bất cứ sự can thiệp, kiểm kê và kiểm soát nàocủa Nhà nớc, dù là chủ nghĩa t bản Nhà nớc hay chủ nghĩa xã hội Nhà nớc.Phải bắt những ngời tiểu t sản phục tùng sự kiểm soát kiểm kê của Nhà nớcvô sản nếu không họ sẽ lật đổ chính quyền, đó là điều không tránh khỏi Xâydựng đợc chủ nghĩa xã hội trong điều kiện trình độ lực lợng sản xuất còn thấpchủ nghĩa t bản Nhà nớc nh là một công cụ hữu hiệu nhất để chiến thắng tìnhtrạng hỗn độn, sự khắc phục tính tập quán của sản xuất nhỏ, đập tan sự pháhoại của bọn đầu cơ gian thơng muốn làm lũng đoạn nền kinh tế

Du nhập đợc chủ nghĩa t bản bên ngoài chính là du nhập đợc trình độ kỹthuật cao, trình độ tổ chức quản lý sản xuất một nền sản xuất lớn Ngoài ra tbản nớc ngoài có vốn rất lớn sẽ rất cần thiết cho công cuộc xây dựng mộtnền sản xuất lớn khi mà lợng vốn từ bên trong rất thiếu Vấn đề đặt ra ở đây

là phải sử dụng những hình thức nào để vừa thu hút đợc t bản bên ngoài vừangăn chặn đợc những ảnh hởng xấu mà nguy hại nhất là có thể làm thay đổibản chất của nền chuyên chính vô sản Vấn đề này ta sẽ xem xét sau

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn đợc xem là công cụ đấu tranh chống chủnghĩa quan liêu và những lệch lạc quan liêu chủ nghĩa Vì khi nói về thựcchất của chính sách kinh tế mới Lênin đã đề cập đến nhiệm vụ "đấu tranhchống chủ nghĩa quan liêu và tác phong lề mề" mà chính sách kinh tế mới là

sự sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc

Du nhập chủ nghĩa t bản bên ngoài qua chủ nghĩa t bản Nhà nớc chính

là du nhập đợc trình độ kỹ tiên tiến, học tập đợc cách thức tổ chức quản lýmột nền sản xuất lớn hiện đại Phải thừa nhận một thực tế là chủ nghĩa t bảnhơn hẳn chúng ta về trình độ khoa học kỹ thuật và họ đã có đợc nền sản xuấtlớn hiện đại với trình độ quản lý rất cao Nh Lênin nói về nớc Nga khi đórằng: "Giai cấp vô sản Nga so với bất cứ giai cấp vô sản ở các nớc phát triểnnào khác là giai cấp tiên tiến hơn về chế độ chính trị và về sức mạnh chínhquyền công nông nhng lại lạc hậu hơn những nớc lạc hậu nhất ở Tây Âu vềmặt tổ chức một chủ nghĩa t bản Nhà nớc có qui cũ, về trình độ văn hoá, vềmức độ chuẩn bị cho việc thực hiện chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực sản xuấtvật chất"

Những nớc tiểu nông hay những nớc cha có cơ sở vật chất, kỹ thuật caomuốn tiến lên đợc chủ nghĩa xã hội họ phải trải qua một thời kỳ quá độ Mụctiêu của thời kỳ quá độ, theo cách nói hình tợng của Lênin là "đặt nền móngkinh tế cho toà nhà mới, toà nhà xã hội chủ nghĩa, để thay thế cho toà nhàphong kiến đã bị phá huỷ, và cho toà nhà t bản đã bị phá huỷ một nửa" Nhng

để đạt mục tiêu đó phải đi bằng con đờng nào Thực tế cho thấy rằng khôngthể áp dụng trực tiếp tổ chức theo kiểu cộng sản chủ nghĩa là Nhà nớc sảnxuất và phân phối sản phẩm Thực tế đã chứng minh nững ngời cộng sản Nga

đã thất bại trong chính sách "Cộng sản thời chiến" khi muốn chuyển sangchủ nghĩa xã hội ngay bằng việc thiết lập chế độ sản xuất quốc doanh và chế

độ Nhà nớc phân phối sản phẩm Chính sách "Cộng sản thời chiến" chỉ có tácdụng nh một biện pháp tức thời để đa nớc Nga thoát khỏi tình hình nội chiến.Vậy không muốn bị thất bại và sai lầm thì phải thông qua trao đổi hàng hoá,qua sản xuất hàng hoá tức là kinh tế thị trờng Cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xãhội là trình độ xã hội hoá sản xuất cao Kinh tế thị trờng văn minh cực thịnhchính là một biểu hiện của trình độ xã hội hoá sản xuất cao Cho nên để bớcquá độ thành công thì phải tiến tới xã hội hoá trong thực tế bằng sự phát triểncủa kinh tế hàng hoá Nhng có trao đổi hàng hoá tất yếu đẻ ra chủ nghĩa tbản T bản sinh ra từ sản xuất hàng hoá, giai cấp vô sản không thể tìm cách

để chặn đứng sự phát triển của trao đổi t nhân hay của chủ nghĩa t bản (Lêninnói đó là "dại dột" và "tự sát") mà phải hớng chủ nghĩa t bản vào con đờngchủ nghĩa t bản Nhà nớc Vậy có thể nói hoàn toàn không quá rằng chủ nghĩa

t bản Nhà nớc có vai trò tối quan trọng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xãhội ở những nớc có trình độ lực lợng sản xuất còn thấp Còn những tác dụng

cụ thể của chủ nghĩa t bản Nhà nớc ta đã xét

Bây giờ là vấn đề liệu có thể sử dụng thành công chủ nghĩa t bản Nhà

n-ớc hay không? "Liệu chính quyền Nhà nn-ớc vô sản có khả năng khống chế

đ-ợc các ngài t bản một cách thích đáng, để hớng chủ nghĩa t bản đi theo đúngphơng hớng mà Nhà nớc đã vạch ra và tạo ra một thứ chủ nghĩa t bản phụctùng Nhà nớc và phuc vụ Nhà nớc không?"

Câu trả lời là có nếu đảm đợc những điều kiện cần thiết Điều kiện cần

là điều kiện liên quan đến việc tạo những thuận lợi hay môi trờng để chủnghĩa t bản hình thành và phát triển những nớc có nền chuyên chính vô sản.Chắc chắn là phải phát triển kinh tế hàng hoá nh ta đã đề cập ở trên TheoLênin "Nền kinh tế nhiều thành phần là đặc trng kinh tế cơ bản của thời kỳquá độ không phải chỉ đối với một nớc tiểu nông, mà nói chung đối với mọinớc khi cha có cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở vào trình độ xãhội hoá sản xuất cao độ" Muốn xây dựng đợc một nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần phải có cơ cấu sở hữu hợp lý Đó phải là chế độ sở hữu hỗnhợp đảm bảo cho chủ nghĩa t bản Nhà nớc có thể tồn tại và phát triển

Điều kiện đủ là điều kiện chủ nghĩa t bản Nhà nớc chịu "phụctùng".Trong thời kỳ quá độ phải "dung nạp" chủ nghĩa t bản nhng phải hớng

nó vào con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc Chủ nghĩa t bản có bản chất kháchẳn chủ nghĩa xã hội Do đó chủ nghĩa t bản Nhà nớc nh "con dao hai lỡi".Nếu sử dụng không khéo nó sẽ cho tác dụng phản hồi

Muốn ngăn chặn đợc những tác động xấu khi sử dụng chủ nghĩa t bảnthì Nhà nớc phải là Nhà nớc chuyên chính vô sản và đồng thời Nhà nớc phảinắm đợc các đỉnh cao kinh tế Nhà nớc phải có trong tay một thực lực kinh tếdựa trên hình thức sở hữu xã hội mà Nhà nớc là đại biểu , nắm giữ những vịtrí then chốt, trọng yếu của nền kinh tế, giữ vai trò chủ đạo đối vói các thànhphần kinh tế khác Có nh vậy Nhà nớc mới có thể hớng các thành phần kinh

tế theo sự điều khiển của mình Nhà nớc xã hội chủ nghĩa mới ngăn chặn đợcbất cứ chủ nghĩa t bản nào vợt ra khỏi chủ nghĩa t bản Nhà nớc Và có nhvậy, chủ nghĩa t bản Nhà nớc mới là "cái không đáng sợ" theo cách nói củaLênin

ở dới thời Lênin có một số hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợcvận dụng Mặc dù sự thành công của nó cha đạt đợc những mục tiêu đặt ranhng những lý luận của Lênin về các hình thức này thì rất cần thiết cho việc

để vận dụng trong điều kiện hiện nay Ta hãy đi tìm hiểu những hình thức cụthể của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đồng thời kết quả thực hiện thời Lênin để cónhững bài học bổ ích

Hình thức đầu tiên mà Lênin nêu ra là tô nhợng "Đó là một giao kèomột sự liên kết, một liên minh giữa chính quyền Nhà nớc Xô Viết nghĩa làNhà nớc vô sản với chủ nghĩa t bản Nhà nớc chống lại thế lực tự phát triển tsản Ngời nhận tô nhợng là nhà t bản Họ kinh tế theo phơng thức t bản đểlấy lợi nhuận, họ đồng ý thoả thuận với chính quyền vô sản để cốt thu đợc lợinhuận bất thờng, lợi nhuận tiểu ngạch hoặc để có loại nguyên liệu mà họkhông thể tìm ra hoặc khó tìm bằng cách khác" Còn chính quyền Xô Viết thì

đợc lợi gì? " Chính quyền Xô Viết tăng cờng đợc nền đại sản xuất đối lập vớinền tiểu sản xuất, nền sản xuất tiêu trên đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nềnsản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công, nó tăng thêm sản phẩm

mà nó thu đợc của đại công nghiệp, nó củng cố đợc những quan hệ kinh tế doNhà nớc điều chỉnh đối lập với những quan hệ tiêu t sản vô chính phủ Tô nh-ợng là hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà Lênin đánh giá cao nhấtcũng vì lý do đó Khi sử dụng tô nhợng, Lênin nêu ra một nhiều điều phảichú ý là:

- Khi sử dụng tô nhợng đôi lúc phải biết chịu đựng những hy sinh, chấpnhận sai lầm

- Ngời nhận tô nhợng có trách nhiệm cải thiện đời sống công nhân trong

xí nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức số trung bình của nớc ngoài

- Hình thức trả lơng cho công nhân đợc qui định tuỳ từng hợp đồng.

- Điều kiện về thuê mớn, về sinh hoạt vật chất, về trả lơng cho các côngnhân lành nghề và nhân viên ngời nớc ngoài đợc qui định theo sự thoả thuận

tự do giữa ngời nhận tô nhợng với những loại công nhân viên nói trên

- Phải tôn trọng pháp luật của nớc Nga

- Phải nghiêm chỉnh tuân theo những qui tắc khoa học và kỹ thuật phùhợp với pháp luật của nớc Nga và của nớc ngoài

Hình thức thứ hai đợc áp dụng thời Lênin là hợp tác xã Thoạt đầu Lêninquan niệm hợp tác xã là một hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc Sau đótrong một tác phẩm ngời lại viết "cần phải viện đến một cái gần giống nh chủnghĩa t bản Nhà nớc Tôi muốn nói đến chế độ hợp tác xã" tiếp theo ngay sau

đó Lênin lại nói "thờng thờng trong hoàn cảnh nớc ta chế độ hợp tác xã làhoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội" Trong các ý kiến của Lênin thìhợp tác xã dần càng khác nhau Điều này là do những thời điểm lịch sử khácnhau Ban đầu Lênin coi hợp tác xã là một "hình thức của chủ nghĩa t bảnNhà nớc nhng ít đơn gian hơn, có hình thù ít rõ rệt hơn, phức tạp hơn và vìthế trong thực tế nó đặt chính quyền Xô Viết trớc những khó khăn lớn hơn".Sau này từ thực tiễn nớc Nga Lênin đã phân biệt hai chế độ hợp tác xã t bảnchủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Chế độ hợp tác xã t bản chủ nghĩa trong lòngchế độ Xô Viết đợc coi là một hình thức chủ nghĩa t bản Nhà nớc Chế độhợp tác xã theo kiểu thứ nhất là sự kết hợp những xí nghiệp t bản t nhân vớinhững xí nghiệp kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống, đây là một bớc chuyển từhình thái đại sản xuất này sang hình thái đại sản xuất khác Trong một nớc tbản chủ nghĩa hợp tác xã là những tổ chức t bản tập thể Còn trong điều kiệnkinh tế mới tức chính quyền Xô Viết hình thành kiểu xí nghiệp hợp tác xã,

đây là sự kết hợp những xí nghiệp t bản t nhân (xây dựng trên đất đai thuộc

về xã hội) với những xí nghiệp kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống Còn mộtcon đờng khác là con đờng của chủ nghĩa t bản hợp tác xã Đây là tổ chứcbao gồm hàng ngàn thậm chí hàng triệu tiểu nghiệp chủ, nó là nớc chuyển tnền tiểu sản xuất sang đại sản xuất Lênin quan niệm về sau là con đờng theochế độ này hoàn toàn đồng nhất với chủ nghĩa xã hội

Hình thức thứ ba là hình thức đại lý uỷ thác "Nhà nớc lôi cuốn nhà tbản với t cách một nhà buôn trả cho họ một số tiền hoa hồng để họ bán sảnphẩm của Nhà nớc và mua sản phẩm của ngời sản xuất nhỏ

Hình thức thứ t là Nhà nớc cho t bản thuê những xí nghiệp, vùng mỏ,vùng đất hình thức này phân biệt với tô nhợng ở chỗ đối tợng thuê là t bảntrong nớc

Hình thức thứ năm là cho nông dân thuê những hầm mỏ nhỏ Đây cũng

là kiểu cho thuê nhợng đối tợng thuê - theo cách nói của Lênin là các tiểu tbản

Hình thức thứ sáu là Công ty hợp doanh Hình thức này tồn tại tronglĩnh vực thơng nghiệp, nó đợc thành lập theo thể thức chính quyền Xô Viết tbản trong và ngoài nớc cùng góp vốn

Trên đây là một số hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đợc thực hiệndới thời của Lênin Sự thực hành chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở thời Lênin đãmang lại những kết quả to lớn cả về mặt thực tiễn cũng nh mặt lý luận

Sau khoảng hơn một năm thực hành đến tháng 11/1922, Lênin đã trìnhbày khái quát những thành tựu của chính sách kinh tế mới nói chung và chủnghĩa t bản Nhà nớc nói riêng nh sau:

Về hình thức giai cấp nông dân, từ hình thức đói kém và một số nôngdân bất mãn với chế độ cộng sản thời chiến thì đến lúc này nông dân đãthoát khỏi nạn đói và còn nộp thuế lơng thực hàng trăm triệu put

Đời sống công nhân đợc cải thiện, công nhân không còn bất bình nữa.Công nghiệp nhẹ đợc phát triển, công nghiệp năng gặp phải nhiều khó khănkhi áp dụng hình thức tô nhợng do các nớc đế quốc giàu có vẫn muốn bópchết nớc xã hội chủ nghĩa non trẻ nên không có những khoản vay lớn đợc.Tuy nhiên nhờ có chính sách kinh tế mới mà đã thu đợc một số vốn lớn hơn

20 triệu put vàng để cứu vãn công nghiệp nặng

Qua các tài liệu tự đánh giá về chính sách chủ nghĩa t bản Nhà nớc cho

đến năm 1924, nhìn chung là mang lại những đóng góp tích cực, làm sống

động nền kinh tế nớc Nga Xô Viết Hình thức tô nhợng với nớc ngoài đã đemlại nhiều kết quả cao Nhiều ngành công nghiệp quan trọng đã phát triển, kỹthuật, thiết bị hiện đại đợc đa vào sản xuất cùng kinh nghiệm quản lý tiêntiến đã mang lại hiệu quả sản xuất cao Nguồn ngoại tệ đất nớc đợc tăngthêm, ngoại thơng với các nớc Phơng Tây đợc phát triển Thông qua hoạt

động của các Công ty hợp doanh mà những ngời cộng sản Nga đã thực sựhọc đợc cách buôn bán Hoạt động của các xí nghiệp cho thuê, các xí nghiệphồn hợp đã giúp nớc Nga Xô Viết duy trì đợc hoạt động bình thờng ở các cơ

sở kinh tế, tăng thêm sản phẩm cho xã hội, việc làm cho ngời lao động.Hình thức đại lý và các hợp tác xã t bản chủ nghĩa trong các lĩnh vực sảnxuất, tín dụng và tiêu thụ đã góp phần hỗ trợ thơng nghiệp xã hội chủ nghĩa,

đẩy nhanh quá trình trao đổi và lu thông hàng hoá tiền tệ, làm sống động nềnsản xuất hàng hoá nhỏ, qua đó cải biến những ngời tiểu nông, nối liền quan

hệ công -nông nghiệp, thành thị-nông thôn

So với mục tiêu đã đặt ra thì những kết quả thực hành chủ nghĩa t bảnNhà nớc dới thời Lênin vẫn còn thấp Ví nh trong những năm 1923-1924

(năm cuối cùng của Lênin) tỷ trọng của thành phần kinh tế t bản Nhà nớc chỉchiếm 1% tổng sản phẩm cả nớc Năm 1923, các xí nghiệp tô nhợng mới chỉsản xuất đợc khối lợng sản phẩm trị giá 35,1triệu rúp Nguyên nhân thì cónhiều nhng quan trọng nhất là chủ nghĩa đế quốc vẫn tìm mọi cách bóp chếNhà nớc Xô Viết nền đầu t hợp tác không đạt kết quả nh mong muốn.

Tuy nhiên kết quả quan trọng nhất đó là chủ nghĩa t bản thực sự đã trởthành một phần đặc trng của chính sách "kinh tế mới" và nhờ có chính sách

"kinh tế mới" mà chính quyền Xô Viết vẫn giữ đợc vị trí vững chắc trongnông nghiệp và công nghiệp và có khả năng để tiếp tục đa nền kinh tế nớcNga tiến lên

Ta đã nghiên cứu những lý luận cơ bản của V.I.Lênin về chủ nghĩa t bảnNhà nớc Lý luận của Ngời là di sản quí báu mà Ngời để lại cho chúng ta,nhiệm vụ của nớc ta là phải vận dụng, phát triển lý luận đó vào thực tiễn nớcnhà nh thế nào? Bây giờ chúng ta xem xét sự vận dụng chủ nghĩa t Nhà nớcViệt Nam trong giai đoạn hiện nay

II- Sự vận dụng lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc vào Việt Nam.

Những lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc có một ý nghĩa vôcùng quan trọng cho những nớc đi lên chủ nghĩa xã hội muốn bỏ qua giai

đoạn chủ nghĩa t bản Nhng lý luận của Ngời cần đợc vận dụng một cách hợp

lý vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của mỗi nớc Không thể đa nguyên xi vàomô hình chủ nghĩa t bản Nhà nớc đã đợc áp dụng ở Liên Xô vào áp dụng ởmột môi trờng, ở một quốc gia khác đợc Thực tế đã chứng minh khi các nớc

Đông Âu xây dựng chủ nghĩa xã hội đã sao chép mô hình của Liên Xô vàkết quả là khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô sụp đổ thì kéo theo sự sụp đổ ở cácnớc này và hệ thống xã hội chủ nghĩa trên toàn thế giới không còn

Lý luận của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc phải đợc lấy làm cơ sở để

từ đó mỗi nớc có sự ứng biến linh hoạt khi áp dụng Luân điểm quan trọngnhất làm cơ sở xuất phát để nghiên cứu đó là: Việc chuyển sang chủ nghĩa xãhội cần thiết phải có một loạt nhữg bớc quá độ nh chủ nghĩa t bản Nhà nớc

Điều này ta đã xem xét ở phần trớc

Thực tiễn của công cuộc đổi mới đợc tiến hành ở Việt Nam trong nhữngnăm qua đã chứng minh rằng trong bối cảnh quốc tế hiện thời, Việt Namkhông có điều kiện để bỏ qua hoàn toàn chủ nghĩa t bản để quá độ trực tiếnlên chủ nghĩa xã hội mà chỉ có khả năng rút ngắn giai đoạn phát triển đó, ph-

ơng pháp rút ngắn là phải sử dụng chủ nghĩa t bản Đảng cộng sản Việt Namchủ trơng trong quá trình đổi mới là phải đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nớc, phát triển mạnh mẽ nền kinh tế thị trờng cho phép tự do buônbán trao đổi hàng hoá, chủ trơng thu hút đầu t nớc ngoài, góp vốn hợp tác,liên doanh với t bản nớc ngoài, phát triển doanh nghiệp t nhân Điều này tấtyếu dẫn đến sự phục hồi chủ chủ nghĩa t bản Nhng nh Lê nin đã khẳng địnhrằng không phải thủ tiêu nó mà tìm cách hớng nó vào chủ nghĩa t bản Nhà n-

ớc, đó là biện pháp hữu hiệu nhất Một thực tế có thể nhận thấy ngay là n ớc

ta cha có đủ cơ sở vật chất kỹ thuật cần thiết cho chủ nghĩa xã hội Quan hệsản xuất của chủ nghĩa xã hội dựa trên lực lợng sản xuất phát triển cao Nớc

ta muốn xây dựng đợc chủ nghĩa xã hội phải tuân theo quy luật quan hệ sảnxuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất nhng nớc tavốn là một nớc nông nghiệp lạc hậu, sản xuất còn nhỏ lẻ nên phải đi bằngcon đờng gián tiếp, phải sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc để hạn chế tính tựphát trong sản xuất và chiến lợc phát triển công nghiệp hoá, hiện đại hoá vừa

là mục tiêu, vừa là động lực trong thời kỳ quá độ không thể không phát triểnkinh tế t bản Nhà nớc, lực lợng sản xuất của nớc ta còn hết sức lạc hậu.Muốn có cơ sở vật chất kỹ thuật cho bớc quá độ thì phải mau chóng côngnghiệp hoá để hiện đại lực lợng sản xuất Dới góc nhìn của lịch sử côngnghiệp hoá là nhiệm vụ của chủ nghĩa t bản Nhng Đảng và nhân dân ta đã