Giải mã thế giới ảo trong Liêu trai chí dị dưới góc nhìn của huyền thoại học

đề tài vè : Giải mã thế giới ảo trong Liêu trai chí dị dưới góc nhìn của huyền thoại học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Hoàng Thị Thùy Dương

GIẢI MÃ THẾ GIỚI ẢO TRONG

LIÊU TRAI CHÍ DỊ DƯỚI GÓC NHÌN CỦA

HUYỀN THOẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TRẦN XUÂN ĐỀ

Thành phố Hồ Chí Minh - 2010

THƯ

VIỆN

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã tạo điều kiện và động viên tôi trong thời gian vừa qua Người viết luận văn

Hoàng Thị Thùy Dương

MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

Hiếu kỳ dường như là nét tính cách có ở mọi con người trên thế giới rộng lớn này Không dừng lại ở đó, con người còn có hứng thú đặc biệt với những gì được xem là ảo – giống như thật nhưng không hề có thật Cho dù đến ngày hôm nay khi khoa học đã rất phát triển, chúng ta vẫn chưa bao giờ thỏa mãn với tất cả những gì khoa học đã soi sáng, bằng chứng là những điều hư ảo, mộng ảo… luôn được tìm kiếm, đón nhận và thưởng thức với thái độ vô cùng thích thú Trong mỗi con người hôm nay, dù đã cách xa thời nguyên thủy – thời của thần thoại với khoảng cách thời gian được tính bằng đơn vị nghìn năm thì trong tư duy, dù đã phôi phai theo thời gian vẫn in rõ dấu vết của sự tưởng tượng và niềm tin về sự kỳ diệu của thế giới Mối liên hệ về tư duy của loài người từ thuở ấu thơ đến mãi về sau tuy không có hình hài cụ thể nhưng vô cùng chặt chẽ, hơn nữa cái ảo bản thân nó tuy không có thật nhưng xét cho cùng những đặc điểm riêng biệt của nó thì không phải hoàn toàn hư ảo cho nên con người luôn luôn

có hứng thú đặc biệt với đối tượng này, ngay cả trong thời hiện đại

Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới của các nhà nghiên cứu Jean Chevalier, Alain

Gheerbrant đã xác định: “Nếu phương Đông thường được đối lập với phương Tây như là tính

duy tinh thần đối lập với chủ nghĩa vật chất, đức hiền minh với sự huyên náo, cuộc sống chiêm nghiệm với cuộc sống hoạt động, siêu hình học với tâm lý học – hoặc với logic học – thì đó là

do những khuynh hướng sâu sắc và rất hiện thực…” [13, tr.310] Như vậy, mặc cho “việc Tây hóa từng bước của các giới thượng lưu phương Đông” [13, tr.310], con người phương Đông

nói chung vẫn giữ đặc trưng riêng của mình bằng tính hướng nội – hướng vào bên trong, vào thế giới tinh thần của bản thân mình Chính vì thế, con người phương Đông cũng tìm kiếm, đón nhận và am hiểu những gì ảo diệu trong cuộc sống này không chỉ bằng trí tuệ mà còn bằng cả trái tim

Trung Hoa là một đất nước có lịch sử lâu đời nhất không chỉ ở phương Đông mà còn là một trong những cái nôi của văn hóa thế giới Tiêu biểu cho tinh thần của thế giới, đặc biệt là

tinh thần phương Đông, từ xưa cho đến tận ngày hôm nay, đất nước này luôn hiếu sử, hiếu sự trên cơ sở sử và sự phải có yếu tố ảo dù ít dù nhiều để thỏa mãn sự hiếu kỳ Các yếu tố ảo đã trở

thành một phạm trù thẩm mỹ của văn hóa Trung Hoa Văn học dù chỉ là bộ phận của văn hóa nhưng là một trong những nơi lưu giữ nhiều và tập trung nhất các yếu tố ảo qua lăng kính nhìn

nhận của con người cho nên sự kỳ ảo từ xưa đến nay đã làm nên một sắc thái độc đáo của văn học Trung Quốc Mặc dù đặc trưng đời sống dân tộc và sự tồn tại của đạo Nho khiến cho kho tàng thần thoại của đất nước này thu thập rất ít nhưng bù đắp lại cái ảo đã tạo nên một dòng chảy bền bỉ, lâu dài xuyên suốt lịch sử văn học Trung Hoa

Ở Trung Hoa, văn học có sử dụng các yếu tố ảo ra đời từ rất sớm, thành một dòng riêng khơi nguồn từ những tình cảm lãng mạn trong các câu chuyện thần thoại thời thượng cổ, được bồi đắp bởi truyền kỳ Đường, thoại bản thời Tống – Nguyên, đặc biệt là dòng văn học mộng ảo đời Minh – Thanh… và hiện những năm gần đây xuất hiện hàng loạt những tác phẩm kỳ ảo gây tiếng vang trên cả thế giới Tuy nhiên, cho đến nay, dù Trung Hoa có cả kho tàng tác phẩm văn học có yếu tố ảo thì nhắc đến thế giới kỳ ảo của văn chương vẫn gợi lên trong lòng người đọc

ấn tượng sâu sắc nhất với tiểu thuyết Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh thuộc văn học Minh – Thanh “Các tác giả truyện thần quái Trung Quốc kể có đến hàng trăm người nhưng miêu tả

sâu sắc đến chỗ vi diệu, truyện hay, sống động thì chỉ có một họ Bồ mà thôi” [24, tr.10] Các

yếu tố ảo trong tiểu thuyết Liêu trai chí dị đã để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc cho người đọc

“chuyện hồ quỷ chiếm quá nửa, minh bạch là câu chuyện bịa đặt, mà cái hay cứ hay” [45, tr.6]

Có điều Liêu trai chí dị luôn khiến người đọc say mê nhưng không phải là dễ hiểu khi tiếp cận

những yếu tố kỳ bí trong một tác phẩm văn học cổ điển Giải mã thế giới ảo của tác phẩm này tìm ra cái ma lực hấp dẫn người đọc luôn là thách thức đối với những ai tâm đắc

Nghiên cứu văn học trong mấy chục năm qua đã chứng kiến sự lớn mạnh của huyền thoại học – ngành khoa học nghiên cứu về huyền thoại đặc biệt là huyền thoại trong các tác phẩm văn học Điều này đã đáp ứng nhu cầu bức thiết của việc nghiên cứu tác phẩm văn học bởi vì văn học và huyền thoại vừa có quan hệ nguồn gốc lại vừa có quan hệ qua lại với nhau Tác phẩm văn học sử dụng, sáng tạo rất nhiều yếu tố ảo và xét cho cùng chúng có nguồn gốc từ tư duy huyền thoại từ thời nguyên thủy – một kiểu tư duy vẫn tồn tại cùng lịch sử phát triển của loài người Giờ đây, các tác phẩm có bàn tay gia công, sáng tạo của nhà văn còn sử dụng các yếu tố

ảo của huyền thoại nhằm mục đích nâng cao hiệu quả nghệ thuật Lý thuyết của huyền thoại học không chỉ tìm hiểu các dạng thức huyền thoại trong văn học mà còn chỉ ra nguồn gốc cũng như mục đích sử dụng của nó

Một tác phẩm văn học có giá trị luôn đòi hỏi sự tìm hiểu dưới nhiều góc độ để nó luôn

bộc lộ những ý nghĩa mới mẻ Liêu trai chí dị xưa nay thường được nghiên cứu dưới góc độ xã

hội học, thi pháp học… Thử giải mã tuyệt tác văn học này dưới góc nhìn của khoa học về

huyền thoại sẽ thấy cái hay của tác phẩm hiện lên với nhiều chiều kích Thế giới ảo được tạo nên từ sự kế thừa tư duy huyền thoại – tài sản chung của cả nhân loại, từ đặc tính dân tộc nhưng cũng từ bàn tay, khối óc nhào nặn, sáng tạo của nhà văn Bồ Tùng Linh vì những mục tiêu nghệ

thuật của mình Đó là lí do người viết chọn đề tài “Giải mã thế giới ảo trong Liêu trai chí dị

dưới góc nhìn của huyền thoại học”

2 Lịch sử vấn đề

Liêu trai chí dị thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Trước kia, các nhà Nho

chính thống cho rằng Liêu trai chí dị chủ yếu viết về hồ ly, những chuyện quỷ quái hoang

đường và nói nhiều về tình yêu trai gái nên họ xếp tác phẩm vào loại sách hoang đường và dâm loạn Tuy nhiên, các ý kiến không ủng hộ tác phẩm chiếm một tỉ lệ vô cùng ít ỏi Càng về sau,

các nhà nghiên cứu có cái nhìn xác đáng hơn rất nhiều đối với Liêu trai

Về tiểu thuyết Liêu trai chí dị của nhà văn Bồ Tùng Linh cho đến nay vẫn chưa có một

công trình nào nghiên cứu một cách chi tiết toàn bộ giá trị của tác phẩm Các nhà nghiên cứu

thường đặt sự đánh giá về Liêu trai chí dị bên cạnh sự đánh giá về các tác phẩm khác của Trung

Hoa trong khuôn khổ một giáo trình hoặc chỉ tìm hiểu một khía cạnh, một vấn đề của tác phẩm trong khuôn khổ một bài báo, một bài viết thuộc tập hợp các bài nghiên cứu của cùng một tác giả Tuy nhiên, điều đáng nói ở đây là tuy phạm vi đánh giá của các nhà nghiên cứu đối với

Liêu trai như thế nào thì sự đánh giá đó hết sức sâu sắc và xác đáng, các ý kiến hầu như chỉ để

bổ sung, hỗ trợ cho nhau Đặc biệt, các nhà nghiên cứu đều khẳng định giá trị của tác phẩm là xây dựng được nhiều yếu tố ảo phát huy được hết sức mạnh của mình Nhà nghiên cứu Trần

Xuân Đề trong cuốn Lịch sử văn học Trung Quốc khẳng định Bồ Tùng Linh có “một phong

cách nghệ thuật huyền ảo” [21, tr.210] Giá trị của Liêu trai được tạo nên nhờ tác giả đã xây

dựng được một bức tranh vừa thực vừa ảo: “Trong văn học Trung Hoa nửa cuối thế kỷ XVII –

nửa đầu thế kỷ XVIII, Bồ Tùng Linh (1640 – 1715) là một cây bút đoản thiên văn xuôi vĩ đại Với gần 500 truyện ngắn truyền kỳ xen lẫn chí quái tập hợp trong bộ Liêu trai chí dị, ông đã dựng lên cả một thế giới nghệ thuật kỳ ảo muôn hình muôn vẻ, làm say mê biết bao thế hệ bạn đọc trong hơn 300 năm qua, bắt người ta phải nghiền ngẫm khám phá không biết chán bức tranh thực - ảo đầy bí ẩn của ông…” [14, tr.28] Nhiều người bình đã thể hiện ấn tượng sâu sắc

với Bồ Tùng Linh – người đã đưa rất nhiều yếu tố ma mị vào tác phẩm của mình “tài không

được như Can Bảo, thường thích việc sưu thần, tính giống như Hàng Châu, ưa nghe nói chuyện quỷ” [58, tr.272 ] Số lượng các truyện ngắn tập hợp trong tiểu thuyết Liêu trai chí dị chính xác

là 431, 445, 491, 505… thì vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau Tuy số lượng truyện ngắn rất nhiều nhưng sợi dây duy nhất liên kết chúng thành một tiểu thuyết lại dễ dàng được mọi người

đồng tình: “Toàn bộ gồm 431 truyện ngắn, đại đa số là chuyện hồ ma, quỷ mị” [39, tr.245] Theo hai dịch giả Nguyễn Chí Viễn và Trần Văn Từ, Liêu trai “Phần lớn là truyện kể những

cuộc tình duyên kỳ ngộ giữa người và hồ ly hoặc ma quỷ” [44, tr.7], có một số truyện không có

nội dung trên thì cũng kể về các sự việc huyền bí như chuyện hiển linh của thần thánh, Phật, tiên hoặc tục lạ của loài thú, phép thuật của cao tăng, mánh khóe gian manh của cường đạo, các vật lạ trên đời như đá quý, cỏ lạ, hoa yêu… Cũng không ngoài mục đích khẳng định sự tồn tại

một cách vô cùng hấp dẫn của rất nhiều yếu tố ảo trong tiểu thuyết Liêu trai chí dị, nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩn nhận định “Với Liêu trai chí dị, Bồ Tùng Linh trở thành đại diện tiêu biểu

của văn học kỳ ảo Trung Hoa và thế giới” [11, tr.232] Tất cả các nhận dịnh trên đây đều khẳng

định sự tồn tại của thế giới ảo trong Liêu trai chí dị và tạo một tiền đề cơ bản để người viết triển

khai các ý kiến của mình

Sau khi nhận định chung về tiểu thuyết Liêu trai chí dị, thông thường các nhà nghiên cứu

đi sâu tìm hiểu từng khía cạnh của tác phẩm và dĩ nhiên, các yếu tố ảo luôn được chú ý đặc biệt Thông thường, tác phẩm sẽ được đánh giá theo quan điểm xã hội học Đây là một hướng nghiên

cứu tồn tại khá lâu trong lịch sử nghiên cứu văn học nói chung và Liêu trai chí dị nói riêng Các

công trình, bài viết chủ yếu được tiến hành theo quan điểm giai cấp, quan điểm xã hội để đánh

giá nội dung tư tưởng, ý nghĩa xã hội của tác phẩm Đối với tiểu thuyết Liêu trai chí dị, các yếu

tố ảo được xem xét kết hợp với cái thực để làm nổi bật chức năng xã hội của tác phẩm Tản Đà

khi dịch Liêu trai đã có những cảm nhận riêng của mình bày tỏ sự hứng thú đối với tác phẩm nói chung và dành nhiều câu chữ trong lời bình ngắn gọn để bày tỏ sự đánh giá cao Liêu trai ở khả năng phản ánh hiện thực cuộc sống:“Cái hay của Liêu trai chí dị là nghìn vạn cảnh trạng ở

nhân gian đều thu vào phiến ảnh rất nhỏ bé, mà cảnh nào tình ấy, nhận cho kỹ sẽ thấy rất rõ ràng” [45, tr 5] Lời giới thiệu của một bản dịch Liêu trai chí dị cho rằng hai câu thơ trong

truyện Khảo thành hoàng gói gọn triết lý của cả bộ tiểu thuyết Liêu trai Hai câu thơ đó như sau: “Hữu tâm vi thiện, tuy thiện bất thưởng / Vô tâm vi ác, tuy ác bất phạt” [44, tr.8] Và dĩ nhiên, theo các dịch giả này, các yếu tố ảo đã làm nên giá trị to lớn của tác phẩm bởi vì “tác

giả mượn chuyện ma quỷ, hồ ly để gián tiếp lên án các hành vi bỉ ổi của người đời và luôn thể răn đe người đọc phải tránh tà tâm mới khỏi mắc phải” [44, tr.8] Bên cạnh các dịch giả, các

nhà nghiên cứu dường như cũng rất chú trọng mặt nội dung tư tưởng, ý nghĩa xã hội của tác phẩm Nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi đã tìm hiểu sâu sắc về nhà văn Bồ Tùng Linh, đặc biệt

là tư tưởng Ông cho rằng tư tưởng của tác giả này là cả một khối phức tạp chứ không thuần nhất, vừa có trong mình nhân tố phi Nho, lại vừa là một đại biểu trung thành của Nho giáo, vừa biết nhập cuộc khẳng định cuộc sống trần thế, lại vừa rất tin vào thuyết luân hồi nhà Phật, cũng không ít cảm tình với phép thuật trường sinh của giới đạo sĩ Từ nhận định Bồ Tùng Linh đã thể hiện sự mâu thuẫn tư tưởng trong tác phẩm, nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi đã khẳng định

giá trị của Liêu trai chí dị như sau: “Sức mạnh của Liêu trai chí dị chủ yếu là ở chỗ, nó là sản

phẩm của trí tưởng tượng của Bồ Tùng Linh nhưng lại không tách rời nền tảng hiện thực của thời đại tác giả” [14, tr.32] Nội dung của Liêu trai chí dị thường được chia làm ba chủ đề

chính: thứ nhất, “vạch trần chế độ chính trị đen tối tham quan ô lại, đả kích các tham quan ô

lại, cường hào ác bá, bênh vực những người lương thiện bị oan ức, bị chà đạp, bị bức hại” [62,

tr.212]; thứ hai, “đề cập đến tệ hại của chế độ khoa cử, nó đã đầu độc không biết bao nhiêu

người, làm cho họ vì công danh mà mê muội, mất hết cả sự phán đoán sáng suốt” [62, tr.214];

thứ ba là “đề tài tình yêu và hôn nhân”, “coi tình yêu say đắm là chính đáng, tác giả nhiệt tình

ca ngợi những người đang yêu, dựng dậy những hình tượng rạng rỡ, mạnh mẽ và trong sáng của nam nữ thanh niên trong đời sống yêu đương” [62, tr.218] Nhà nghiên cứu Trần Xuân Đề

trong cuốn sách Lịch sử văn học Trung Quốc cũng nhấn mạnh giá trị nội dung của Liêu trai,

cho rằng bộ tiểu thuyết này có ba nội dung chính: tố cáo tội ác của giai cấp thống trị, ca ngợi phẩm chất của những người bị áp bức đặc biệt là những người phụ nữ và không chỉ là sự đấu

tranh cho tình yêu lứa đôi, cuối cùng là nội dung tố cáo chế độ khoa cử Cuốn sách Lịch sử văn

học Trung Quốc (Nhà xuất bản Giáo dục, 1997) của Sở nghiên cứu văn học thuộc Viện khoa

học xã hội Trung Quốc bên cạnh sự đánh giá ngắn gọn về một vài đặc điểm nghệ thuật đã tập

trung đánh giá về ba nội dung chính của Liêu trai chí dị và chứng minh một cách vô cùng

thuyết phục rằng các nội dung của bộ tiểu thuyết này đều phản ánh một cách vô cùng chân thực

thực trạng xã hội đương thời Có nhà nghiên cứu khác đã nhận định khái quát “những tác phẩm

chiếm địa vị chủ đạo trong bộ Liêu trai chí dị là phê phán xã hội hiện thực và ảo tưởng về một cuộc sống tốt đẹp Đó là điều làm cho mọi người yêu thích bộ sách này” [34, tr.60] và đã viết

về cuộc đời, tư tưởng phức tạp của Bồ Tùng Linh, phân tích tường tận các nội dung chính của tác phẩm trước khi điểm qua một vài đặc sắc nghệ thuật về ngôn ngữ kể chuyện, về sự kế thừa

chí quái và truyền kỳ… Một số dẫn chứng trên đây đã cho thấy các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu

Liêu trai chí dị thường chú ý nội dung hơn là nghệ thuật, thường đánh giá cái ảo bằng thước đo

chức năng xã hội

Tất nhiên, nhận xét trên chỉ là tương đối, tất cả các bài viết, công trình nghiên cứu, các

cuốn sách có phân tích về Liêu trai chí dị không ít thì nhiều cũng đề cập và có khi phân tích giá trị nghệ thuật của bộ tiểu thuyết này Bởi vì nghệ thuật của Liêu trai rất thống nhất, độc đáo và

có hiệu quả rất cao, là kiểu mẫu, có sự định hướng đối với các tác phẩm văn học Trung Hoa sau này và cả đối với văn học nước khác Nhà nghiên cứu Trần Lê Bảo trên tạp chí Văn hóa dân gian (số 1 năm 2000) đã gọi các tác phẩm Trung Hoa thuộc trào lưu quay về với quá khứ, quay

về cội nguồn thần thoại là Liêu trai hiện đại, kể cả một số tác phẩm của văn học đương đại

Việt Nam Nhà văn Lỗ Tấn đã nhận định về sự kế thừa một cách đầy sáng tạo mới lạ của Bồ Tùng Linh đối với dòng văn học sử dụng các yếu tố ảo vốn xuyên suốt lịch sử văn học Trung

Quốc: “dùng phương pháp truyền kỳ để viết theo lối chí quái, tình tiết biến ảo như bày ra trước

mắt thật Lại có khi đổi điệu thay dây, thuật hành vi lạ, tả người đặc kỳ hiếm thấy, ra cõi mộng

ảo, vào thế gian tình cờ có thuật chuyện vặt thì cũng giản dị trong sáng, cho nên tai mắt độc giả cũng thấy mới và hay” [58, tr.273], “các sách chí quái cuối đời Minh đại để đều sơ lược lại lắm điều hoang đường quái đản, không ra tình người Chỉ một mình Liêu trai chí dị là tường tận mà lại bình thường, khiến cho yêu hoa tinh cáo đều giống người ta, hiền hòa, giản dị dễ thân, quên mình là giống khác” [58, tr.273] Tuy nhiên, dường như càng về sau, đặc biệt đến

những năm gần đây, các nhà nghiên cứu mới tiếp cận Liêu trai chí dị từ chính những yếu tố cấu

thành đặc trưng nghệ thuật của tiểu thuyết này, cũng như lý giải phần nào sức hấp dẫn ma mị của tác phẩm Nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi đã xác định điểm quy chiếu của tiểu thuyết này

là nhân vật thư sinh trong hệ thống nhân vật đa dạng của tác phẩm, phân tích ba điểm trong sự

tổ chức về nghệ thuật của tiểu thuyết này: nghệ thuật dựng truyện, miêu tả tâm lý, nghệ thuật

xây dựng tính cách nhân vật, trong đó “đóng góp có ý nghĩa sáng tạo của Bồ Tùng Linh vào

quá trình phát triển của tư duy tiểu thuyết là việc xây dựng tâm lý nhân vật” [14, tr.34] Một

thời gian sau, có nhà nghiên cứu khác lại khẳng định và chứng minh nhân vật mỹ nữ (hầu hết

là nhân vật ảo) là điểm quy chiếu mới của hệ thống nhân vật trong Liêu trai chí dị Ông không

nhìn nhận nhân vật mỹ nữ trong quan hệ với thư sinh mà nhìn nhận mỹ nữ như một phương tiện

nghệ thuật, một biểu tượng nhân dục đời thường Con đường tiếp cận này rất phù hợp với Liêu

trai chí dị vì tác phẩm này có đặc trưng nghệ thuật là sử dụng yếu tố kỳ ảo như một phương tiện

nghệ thuật trong xây dựng nhân vật nói riêng và xây dựng tác phẩm nói chung “Xét hệ quy

chiếu này không theo cấu trúc tầng bậc của hệ quy chiếu thư sinh Mỹ nữ được xem như một biểu tượng của nhân dục, điều này phù hợp với đặc trưng nghệ thuật của Liêu trai: Sử dụng cái

kỳ ảo như một phương tiện nghệ thuật tạo “nét nhòe” trong xây dựng nhân vật” [32, tr.51],

“nói chuyện Liêu trai trước hết là người đọc nghĩ chuyện gái trai, chuyện mỹ nữ, hồ ly Đó là tác động khách quan ban đầu khó phủ nhận” [32, tr.51] Trong thế giới kỳ ảo của Liêu trai, có

lẽ các nhân vật ma, hồ ly được nhà văn xây dựng thành công nhất Ma là “dạng yếu tố kỳ ảo

mang tính phổ quát toàn nhân loại” [11, tr.232] mà cái kỳ ảo là “một phạm trù tư duy nghệ thuật – nó còn là một cách nhận diện con người và cuộc đời” [11, tr.232] Như vậy, nghệ thuật

xây dựng nhân vật mà ở đây nhân vật kỳ ảo giữ vai trò quan trọng nhất đã quyết định nghệ

thuật xây dựng truyện theo hình tượng kỳ ảo Nhìn chung ý kiến bàn về nghệ thuật của Liêu trai

chí dị chủ yếu xoay quanh nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nhân vật Bên cạnh đó, có một vài

ý kiến bàn về các thành tố khác của nghệ thuật như không gian, thời gian… dù rằng rất ít ỏi

Không gian ảo trong Liêu trai chí dị là một sáng tạo của Bồ Tùng Linh “ông đã dùng thế giới

quỷ như một tấm gương ảo để mọi người, với mọi trình độ khác nhau, quan niệm sống khác nhau, tư duy thẩm mỹ không đồng nhất đều có thể tìm thấy hình bóng, tiếng vang chân thực của thế giới hiện thực gần gũi với mình” [14, tr.20] Nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩn trong bài viết

bàn về ma trong Liêu trai cũng dành vài dòng ngắn gọn cho không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật của tác phẩm này Theo ông, không gian của tiểu thuyết này “Làm ra vẻ giống thật

mà lại hoàn toàn là ảo, làm ra vẻ có địa điểm cụ thể mà lại không cụ thể chính là thủ pháp căng rộng kích thước không gian, đẩy nó tới mức phi không gian theo kiểu thi pháp cổ tích”

[11, tr.235] Đối với thời gian trong Liêu trai, nhà nghiên cứu này cho rằng “Thời gian nghệ

thuật, ở đây được tạo ra nhờ có thủ pháp cô đúc hãm chậm, đẩy nhanh và đảo ngược thời gian” [11, tr.236] Nói chung, sự nghiên cứu về nghệ thuật của Liêu trai chí dị trong các bài

viết, các cuốn sách còn rất chung chung hoặc riêng lẻ từng mặt không được sự ưu ái như nội dung của tác phẩm, dù rằng sự phân biệt nội dung và nghệ thuật là điều hết sức khó khăn và chỉ mang tính tương đối Tuy nhiên, những năm gần đây đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu

xoáy sâu vào thế giới nghệ thuật của Liêu trai chí dị như luận văn Cái kỳ trong Liêu trai chí dị

của Bồ Tùng Linh, luận án Thế giới nghệ thuật trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh của tác

giả Trần Văn Trọng Có điều, các công trình này dù có cái nhìn bao quát về cái kỳ, về thế giới nghệ thuật bao gồm cả cái kỳ lẫn cái bất kỳ đi nữa thì cũng chưa tìm đến một cách tương đối

đầy đủ cội nguồn của các yếu tố ảo cũng như nghệ thuật sử dụng nó – những yếu tố bắt nguồn

từ huyền thoại – đầy mới mẻ, sắc sảo trong Liêu trai

Trên hành trình đi tìm nguồn gốc của các yếu tố ảo trong Liêu trai chí dị cũng như cách

thức chuyển hóa huyền thoại vào trong tiểu thuyết này, chúng tôi bắt gặp không ít ý kiến khẳng

định các yếu tố ảo trong Liêu trai có nguồn gốc lâu đời và là sự kế thừa qua các thời kỳ văn

học Tuy nhiên, việc xác định nguồn gốc sâu xa như thế nào và nhà văn Bồ Tùng Linh đã phải sáng tạo ra sao để gia tài các yếu tố huyền thoại ấy có tính thời sự sâu sắc thì vẫn chưa có ý

kiến lý giải một cách đầy đủ Hầu hết các nhà nghiên cứu khẳng định Liêu trai chí dị ra đời từ

sự kế thừa các tác phẩm văn học trước đó, kể cả thần thoại và nhận định nhà văn Bồ Tùng Linh

sử dụng các yếu tố ảo để phản ánh hiện thực xã hội, tránh búa rìu của lễ giáo đối với nhân vật,

tác phẩm và chính bản thân mình Lỗ Tấn đã đặt Liêu trai chí dị trong hệ thống tiểu thuyết chí

quái, chí dị mô phỏng thời Tấn Đường của đời Thanh để khảo sát và phân tích diễn biến của thể

loại để cuối cùng rút ra nhận định tuy Liêu trai có sự kế thừa sâu sắc nhưng đã có sự vượt trội

so với các tác phẩm cùng loại hình trước đó: “Liêu trai chí dị tuy cũng có sách cùng loại đương

thời, không ngoài những chuyện đời xưa nói về thần tiên, ma quái, yêu tinh song mô tả cũng khác, thứ lớp rõ ràng, dùng phương pháp truyền kỳ mà viết theo lối chí quái, tình tiết biến ảo như bày ra trước mắt thật” [58, tr.273] Các tác giả của Lịch sử văn học Trung Quốc cũng

nhận định: “Bộ Liêu trai chí dị rõ ràng chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết chí quái đời Ngụy Tấn

và chuyện truyền kỳ đời Đường nhưng cách viết thì lại có nhiều chỗ phát triển và sáng tạo”

[57, tr.609] Riêng đối với nhân vật hồ ly – loại nhân vật ảo chiếm tỉ lệ cao trong hệ thống nhân

vật của Liêu trai chí dị, có nhà nghiên cứu đã viết đôi dòng hé lộ nguồn gốc: “Những câu

chuyện về hồ tinh, có nguồn gốc từ lâu trong tiểu thuyết cổ của Trung Quốc nhưng riêng Bồ Tùng Linh đặc biệt có chú ý và có sở trường về loại này” [34, tr.608], “chỉ khi nào người phụ

nữ đó được miêu tả là một loại “hồ tinh” do thoát ra ngoài kết cấu cố hữu của xã hội mới không thể dùng chuẩn mực của lễ giáo để đánh giá họ” [34, tr.608] Ở Việt Nam, cách đây khá

lâu nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Khánh khẳng định Liêu trai chí dị là thành quả của sự kế thừa

và sáng tạo “tác giả đã để đến hai mươi bốn năm sưu tập trong dân gian, trong các sách chí

quái đời Lục triều, truyền kỳ đời Đường, Tống rồi viết lại và đẽo gọt rất công phu mới hoàn thành” [39, tr.245] Tuy nhiên, điều đáng chú ý nhất là nhà nghiên cứu này giải thích một phần

thế giới ảo trong Liêu trai dưới góc nhìn phân tâm học “Thực ra Liêu trai chẳng có sức mạnh

huyền bí gì cả nhưng Liêu trai đã nói lên được vấn đề mà mọi người thường – dù nam hay nữ - đều phải nghĩ tới: vấn đề sinh lý” [39, tr.247] Ông cho rằng Liêu trai chí dị đấu tranh chống lại

quan niệm trọng nam khinh nữ - một biểu hiện của lễ giáo phong kiến vô cùng giả dối, bất

công, Liêu trai là tiếng nói khẳng định bản năng sinh lý của mọi người đều phải được phát triển

công bằng và tình yêu phải tự do, chân thành, không phân biệt đẳng cấp và nên dẫn tới hôn

nhân Cho dù trong bài viết về Liêu trai chí dị, nhà nghiên cứu này dùng lối viết hết sức dân dã,

tự nhiên nhưng ông đã có những nhận định rất sắc sảo mà chắc hẳn sẽ có rất nhiều người đồng

tình: “Nếu để ý đọc kỹ những truyện của Bồ Tùng Linh, chúng ta thấy tác giả viết Liêu trai chí

dị không phải vì mục đích khêu gợi dục tính Tác giả có những dụng ý rất trong sạch mặc dù đã viết về những vấn đề bị coi là không trong sạch” [39, tr.251] Nói chung, nguồn gốc xa xưa của Liêu trai chí dị được nhiều nhà nghiên cứu đồng tình “Do tiếp thu truyền thống của chí quái và truyền kỳ, Liêu trai khai thác toàn bộ chuyện lạ (chí dị) đặc biệt là chuyện chung sống giữa người và hồ ly Sự tưởng tượng huyền diệu của tác giả tạo nên màu sắc kỳ ảo của Liêu trai”

[60, tr.221] Sự biến hóa thực - ảo, ảo mà lại gần gũi thân thiết trong tiểu thuyết này “bắt nguồn

từ việc quan sát cuộc sống, nhận thức hiện thực sâu sắc và thấu đáo của tác giả Mặt khác còn

do khuynh hướng lãng mạn tích cực của tác phẩm Cũng giống như thần thoại, yêu quái ở đây

đã giúp con người chiến thắng thiên tai nhân họa” [60, tr.221] Qua đây, có thể thấy rằng sự

tìm hiểu về thế giới ảo trong tác phẩm văn học về nguồn gốc cũng như về sự sáng tạo của nhà văn Bồ Tùng Linh khi chuyển hóa huyền thoại để xây dựng một thế giới ảo trong tác phẩm mới chỉ được các nhà nghiên cứu hé lộ đôi chút

Như vậy, thế giới ảo trong Liêu trai chí dị vẫn còn là một khoảng trống rất lớn đối với

huyền thoại học – một ngành nghiên cứu dành cho những tác phẩm văn học mang màu sắc

huyền thoại như Liêu trai Huyền thoại học không chỉ nghiên cứu sự hiện hữu của thế giới

ảo trong tác phẩm mà còn tìm hiểu nguồn gốc sinh thành của nó, không chỉ nghiên cứu về giá trị nghệ thuật của thế giới ảo mà còn khám phá cả giá trị nội dung, để từ đó có thể

hiểu Liêu trai chí dị một cách sâu sắc hơn

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu thế giới ảo trong Liêu trai chí dị nên đối tượng nghiên cứu của luận văn là tất cả các yếu tố thuộc về “Thế giới ảo trong Liêu trai chí dị”

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Một tác phẩm văn học hiện lên như một chỉnh thể với vô số các yếu tố đan kết chặt chẽ

với nhau Người viết chỉ tìm hiểu các yếu tố ảo trong Liêu trai chí dị được thể hiện ở các bình

diện chính trong tác phẩm là cốt truyện, nhân vật, không gian và thời gian

Huyền thoại như một kiểu nói mơ hồ, đa nghĩa mà nghĩa nào cũng có mặt lâu đời trong văn chương Ở đây, chúng tôi xác định cách hiểu về huyền thoại theo quan niệm của nhà

nghiên cứu người Nga Meletinsky được nhiều nhà nghiên cứu đồng tình Trước hết, huyền

thoại (myth) là “những truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người đã hình thành và

có được dạng tồn tại hiện nay như thế nào” [40, tr.3] Bên cạnh đó, “huyền thoại (mythology) còn được dùng để chỉ tổng thể các câu chuyện như thế, đồng thời cũng được dùng để chỉ hệ thống quan niệm hoang đường về thế giới” [40, tr.4]

Hiện nay có rất nhiều tuyển tập Liêu trai chí dị được dịch và xuất bản Năm 1949, tuyển tập Liêu trai chí dị do Nguyễn Văn Thi dịch và xuất bản ở Hà Nội Năm 1989, tuyển tập Liêu

trai chí dị xuất bản với lời giới thiệu của nhà nghiên cứu Nguyễn Huệ Chi Năm 1995, Liêu trai chí dị xuất bản với lời bình của Tản Đà và lời bạt của Chu Văn Năm 1996, Liêu trai chí dị

được hai dịch giả Nguyễn Chí Viễn và Trần Văn Từ xem là dịch trọn bộ với 445 truyện Văn

bản chính mà người viết khảo sát là tiểu thuyết Liêu trai chí dị trọn bộ ba tập do dịch giả

Nguyễn Chí Viễn và Trần Văn Từ dịch (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, 2007)

4 Phương pháp nghiên cứu

-Phê bình huyền thoại là phương pháp chủ đạo Cơ sở phương pháp luận của phê bình huyền thoại là quan niệm cho rằng huyền thoại là nhân tố quyết định để hiểu toàn bộ các tác

phẩm nghệ thuật của nhân loại “Việc nhấn mạnh tính phổ quát của huyền thoại trong toàn bộ

hoạt động sáng tạo văn chương là một đặc điểm khu biệt cơ bản của phê bình huyền thoại” [15,

tr.67] Phương pháp này sử dụng các lý thuyết của huyền thoại học để phân tích yếu tố huyền thoại trong tác phẩm văn học, từ đó có sự đánh giá, định hướng cho sự sử dụng, sáng tạo huyền thoại Hiện nay, phê bình huyền thoại là một phương pháp nghiên cứu khá mới mẻ trên thế giới, đang từng bước xác lập nội hàm khái niệm Tuy mới mẻ nhưng ngành nghiên cứu này đã tỏ ra rất hữu hiệu khi đưa các yếu tố ảo trong tác phẩm văn học về với cội nguồn của nó là huyền thoại

-Phương pháp so sánh: so sánh giữa các yếu tố ảo trong Liêu trai chí dị của Bồ Tùng

Linh và các yếu tố ảo trong thần thoại Trung Hoa nói riêng, thần thoại thế giới nói chung cũng như một số tác phẩm được gọi là huyền thoại hiện đại trên thế giới để thấy sự tương đồng và khác biệt

-Phương pháp lịch sử, văn hóa học : đặt tác phẩm nói chung, các yếu tố của thế giới ảo

nói riêng vào trong bối cảnh ra đời của Liêu trai chí dị

Ngoài ra, người viết còn sử dụng một số phương pháp khác như phương pháp phân tích: phân tích các yếu tố ảo có trong tác phẩm; phương pháp tổng hợp: đưa ra cái nhìn tổng thể về các yếu tố ảo; phương pháp thống kê: khảo sát một số yếu tố ảo chiếm số lượng như thế nào trong tác phẩm

5 Đóng góp của luận văn

Huyền thoại là một phương pháp sáng tác hiện đại Ở châu Mỹ La Tinh, ở châu Âu thế

kỷ XX, độc giả đã chứng kiến một loạt hiện tượng văn chương kỳ ảo

Ở Trung Hoa, văn học kỳ ảo đã có từ rất sớm, đã trở thành một dòng chảy xuyên suốt lịch sử văn học đất nước này Tuy nhiên, yếu tố huyền thoại luôn có tính tượng trưng như những ký hiệu đã được mã hóa Chính vì vậy, mục đích của luận văn là giải mã những yếu tố ảo

trong Liêu trai chí dị, chỉ ra nguồn gốc hình thành của chúng bằng cách khảo sát những yếu tố

ảo trong tác phẩm, xác định hình thái và chức năng của yếu tố ảo khi còn ở thi pháp huyền thoại, phân tích sự chuyển đổi, chức năng của yếu tố thi pháp huyền thoại thành yếu tố thi pháp tác phẩm văn học Từ các bước trên có thể thiết lập mối quan hệ của tác phẩm với tư duy huyền thoại thể hiện điển hình trong thần thoại của Trung Hoa và của cả nhân loại cũng như sự sáng tạo của tác giả khi sử dụng các yếu tố huyền thoại

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài hai phần mở đầu và kết luận, nội dung luận văn được sắp xếp thành ba chương CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI ẢO – ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA HUYỀN THOẠI HỌC

1.1 Huyền thoại học

1.2 Thế giới ảo

1.3 Thế giới ảo trong tác phẩm văn học

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI ẢO THỂ HIỆN QUA CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT

TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ

2.1 Thế giới ảo thể hiện qua cốt truyện trong Liêu trai chí dị

2.1.1 Truyện bắt nguồn từ quan niệm vạn vật hữu linh trong tư duy huyền thoại 2.1.2 Truyện là chuỗi các sự kiện kỳ ảo

2.2 Thế giới ảo thể hiện qua nhân vật trong Liêu trai chí dị

2.2.1 Hệ thống nhân vật kỳ ảo

2.2.2 Quan hệ kỳ ảo giữa các nhân vật

CHƯƠNG 3: THẾ GIỚI ẢO THỂ HIỆN QUA KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ

3.1 Thế giới ảo thể hiện qua không gian trong Liêu trai chí dị

3.1.1 Âm phủ

3.1.2 Những cảnh giới kỳ ảo chốn trần gian

3.2 Thế giới ảo thể hiện qua thời gian trong Liêu trai chí dị

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI ẢO - ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA HUYỀN THOẠI HỌC

Mỗi ngành khoa học đều có những đối tượng nghiên cứu riêng Đối với huyền thoại học, đối tượng nghiên cứu là thế giới ảo bởi vì thế giới ảo bao gồm các yếu tố của huyền thoại hoặc sinh ra từ huyền thoại Huyền thoại và văn học có nhiều sự tương đồng nên chúng không chỉ có quan hệ nguồn gốc mà còn có quan hệ qua lại với nhau Đối với tác phẩm văn học có sử dụng yếu tố ảo, góc nhìn của huyền thoại học sẽ soi chiếu cả sự hiện hữu của các yếu tố ảo lẫn cội nguồn của nó, sẽ lý giải cái hay của tác phẩm không chỉ ở bề rộng mà còn ở bề sâu Huyền thoại học luôn tỏ rõ ưu thế của mình đối với những tác phẩm văn học mà cái hay của chúng tạo nên ít nhiều bởi sự đóng góp của các yếu tố ảo

1.1 Huyền thoại học

Xung quanh thuật ngữ huyền thoại có rất nhiều quan niệm khác nhau “M.I.Sakhnôvich –

nhà nghiên cứu người Nga từng tổng kết có đến hơn 500 định nghĩa, giới thuyết về huyền thoại (1971)” [43, tr.34] Ngày nay đối với những gì được khâm phục, sùng bái thậm chí đối với

những gì không thể tin được… người ta cũng gọi là huyền thoại Dĩ nhiên nghiên cứu khoa học không dung nạp nghĩa hàng ngày của thuật ngữ này Trong nghiên cứu về huyền thoại hiện nay, người ta sử dụng cả hai thuật ngữ thần thoại và huyền thoại có khi chỉ cùng một đối tượng Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ hai thuật ngữ này sẽ xác định được sự phân biệt khá rõ ràng

Thần thoại là “truyện kể dân gian về các vị thần và các nhân vật anh hùng thần hóa,

phản ánh quan niệm ngây thơ của người thời cổ về các hiện tượng tự nhiên và khát vọng của con người về một cuộc sống tốt đẹp” [70, tr.925] Như vậy, thần thoại là một thuật ngữ chỉ tất

cả các câu chuyện xoay quanh một hình tượng là các vị thần mà các vị thần này sinh ra từ sự nhân cách hóa chính bản thân con người Tuy nhiên, trong các câu chuyện mà chúng ta xác định là thần thoại không phải bao giờ cũng có thần, có khi đó chỉ là những câu chuyện giải thích nguồn gốc các yếu tố tự nhiên và văn hóa không hề có sự xuất hiện của thần linh Thuật ngữ huyền thoại ra đời sau thuật ngữ thần thoại đã dung chứa nghĩa rộng lớn hơn Huyền thoại

là thần thoại và còn bao quát cả những câu chuyện kỳ lạ, huyền hoặc nói chung Huyền thoại là

“câu chuyện huyền hoặc, kỳ lạ, hoàn toàn do tưởng tượng; thần thoại” [70, tr.471]

Bên cạnh đó, sản phẩm tinh thần của con người thời nguyên thủy không phải lúc nào cũng được tập trung trong các câu chuyện gọi là thần thoại, nó còn tồn tại bằng các quan niệm hoang đường về thế giới rải rác trong tôn giáo, tín ngưỡng, ma thuật, các tác phẩm văn học… đòi hỏi một thuật ngữ có khả năng bao quát hơn Hơn nữa, các sản phẩm tinh thần của con người nguyên thủy thường sinh ra từ một dạng tư duy đặc biệt: tư duy huyền thoại Tuy thời kỳ hoàng kim của dạng tư duy này không còn nữa nhưng sự sống của nó vẫn còn kéo dài đến tận

ngày hôm nay Thế kỷ XIX trên thế giới diễn ra sự giải huyền thoại với sự tham gia mạnh mẽ của khoa học thì đến thế kỷ XX lại xuất hiện sự tái huyền thoại hóa – quay về với huyền thoại

Huyền thoại hóa đã sử dụng các hình tượng và cốt truyện của huyền thoại cổ xưa, sáng tạo nên những huyền thoại hiện đại mang đậm dấu ấn cá nhân… Dĩ nhiên, đối với những sản phẩm tinh thần hiện đại này chỉ có thể được gọi tên là huyền thoại chứ không thể là thần thoại Nhà nghiên

cứu Meletinsky đã định nghĩa huyền thoại như sau: “Huyền thoại là một hiện tượng trung tâm

trong lịch sử văn hóa, đồng thời là một phương tiện cổ xưa để nhận thức thực tại, là mô hình của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hóa khác nhau - văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào đó, cả triết học, thậm chí cả khoa học” [49, tr.XIV] Như

vậy, thuật ngữ huyền thoại bao quát hơn, là một phương tiện cổ xưa để nhận thức thực tại nên

dần dần thường được sử dụng thay thế cho thuật ngữ thần thoại

Huyền thoại trước hết là những truyện kể giải thích nguồn gốc của thế giới bao gồm cả

sự hình thành thiên nhiên, con người và văn hóa Dĩ nhiên huyền thoại còn bao gồm cả các quan niệm hoang đường về thế giới nằm rải rác trong văn hóa của các tộc người bởi vì huyền thoại ra đời từ thời nguyên thủy, huyền thoại có sự pha trộn các yếu tố của tôn giáo, triết học, khoa học, nghệ thuật, cho tới hiện nay các quan niệm hoang đường của huyền thoại không phải lúc nào cũng tập trung trong các truyện kể mà nhiều khi tồn tại riêng lẻ, rải rác trong quan niệm của nhân dân, trong tôn giáo, văn học nghệ thuật… Điều đáng nói ở đây là huyền thoại ra đời từ thời nguyên thủy, khi con người vô cùng sợ hãi trước tự nhiên, đã dựa vào bản thân mình để giải thích tự nhiên và thế giới Họ đã tạo ra những yếu tố không có thật bằng sự tưởng tượng vô cùng phong phú và niềm tin tuyệt đối chân thành Sau này, khi khoa học đã phát triển, sự tưởng tượng của con người trong huyền thoại nguyên thủy sẽ theo loài người trên suốt cuộc hành trình của mình để giữ gìn, sáng tạo ra huyền thoại, tất nhiên không phải lúc nào cũng chứa đựng niềm tin thơ ngây, hồn nhiên như thuở ấu thơ của nhân loại

Huyền thoại học (mythology) là ngành khoa học nghiên cứu về huyền thoại Huyền thoại học có cội nguồn từ sự tìm hiểu của khoa dân tộc học đối với những tài liệu huyền thoại của các

dân tộc trên thế giới Từ đó, trường phái nhân loại học ra đời vào nửa sau thế kỷ XIX đã có

những đóng góp sâu sắc đối với việc nghiên cứu huyền thoại mà tiêu biểu là công trình Văn hóa

nguyên thủy của Tylor Sang thế kỷ XX, khoa nhân loại học ra đời với đại diện tiêu biểu là nhà

nghiên cứu người Nga Meletinsky đã cùng với các khoa học xã hội và nhân văn khác cùng nghiên cứu huyền thoại đã tạo nên sự bùng nổ các trường phái và lý thuyết: trường phái nghi lễ

và trường phái chức năng, trường phái xã hội học Pháp, lý thuyết biểu trưng về huyền thoại, lý thuyết phân tâm học, lý thuyết cấu trúc…

Trải qua quá trình phát triển bền bỉ, huyền thoại học đã có những đóng góp lớn lao cho hiểu biết của con người về huyền thoại Các nhà nghiên cứu về huyền thoại đã tìm hiểu văn hóa các dân tộc phát triển và cả những cộng đồng người còn lạc hậu để tìm bản chất của huyền

thoại Giữa huyền thoại và văn học có mối liên quan đặc biệt vì đều “tái hiện những quan niệm

chung nhất trong một hình thức cụ thể - cảm tính” [40, tr.5] nên huyền thoại và văn học không

chỉ có quan hệ nguồn gốc mà còn có quan hệ qua lại với nhau trong các giai đoạn phát triển sau này Nhà nghiên cứu người Canada N.Frye đã có khuynh hướng đem văn học và huyền thoại

hòa quyện với nhau: “Ông hướng việc tìm kiếm căn rễ của sáng tác văn học vào các mô hình

nghi lễ - huyền thoại, hơn nữa ông cho rằng văn học không chỉ có cái căn rễ mà còn có cái bản chất bên trong, cái cơ sở của trí tưởng tượng nghệ thuật trong nghi lễ - huyền thoại” [40, tr.14]

Trong huyền thoại học có một bộ phận vô cùng quan trọng là phê bình huyền thoại với đặc

điểm khu biệt là “nhấn mạnh tính phổ quát của huyền thoại trong toàn bộ hoạt động sáng tạo

văn chương” [15, tr.67] Phê bình huyền thoại vốn được xem là gồm hai nhánh: phê bình nghi

lễ xuất phát từ tài liệu nghiên cứu của nhà dân tộc học người Anh Frazer và phê bình cổ mẫu bắt nguồn từ những công trình nghiên cứu của nhà tâm lý học Thụy Sĩ C.Jung nhưng nhìn

chung vẫn là “sự hội tụ của nhiều phương pháp và hình thức tra cứu về những mối quan hệ

phức tạp giữa văn học với huyền thoại” [15, tr.66] Phê bình huyền thoại dù mới mẻ đã có đóng

góp sâu sắc trong việc tìm hiểu các tác phẩm có sử dụng huyền thoại

Thông thường, các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu huyền thoại trong tác phẩm văn học thường phân tích sự chuyển hóa của huyền thoại trong tác phẩm, đôi khi nằm ở bề sâu rất khó nhận thấy Vì huyền thoại sinh ra từ trí tưởng tượng của con người thời nguyên thủy nên đối tượng nghiên cứu của khoa học về huyền thoại là các yếu tố ảo Huyền thoại học sẽ đưa các yếu

tố này về với cội nguồn tư duy nguyên thủy của nó đồng thời tìm hiểu ý nghĩa sự chuyển hóa của nó trong tác phẩm văn học Đối với các tác phẩm văn học có sử dụng các yếu tố huyền thoại, huyền thoại học đã thể hiện ưu thế đặc biệt khi tìm hiểu các yếu tố huyền thoại trong tác

phẩm so với các ngành khoa học khác như xã hội học, thi pháp học… vì nó quan tâm đến cả hai bình diện giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của các yếu tố ảo này nói riêng, tác phẩm văn học nói chung, tìm về với cội nguồn cái nhìn huyền thoại của nhà văn để có thể tìm hiểu tác phẩm ở bề sâu của nó

Các nhà huyền thoại học không chỉ dựa vào các tác phẩm nổi tiếng toàn thế giới như sử

thi I-li-at và Ô-đi-xê của Hi Lạp, sử thi Ma-ha-bha-ra-ta và Ra-ma-ya-na của Ấn Độ… tìm ra

huyền thoại mà còn đến nhiều vùng đất được xem là hoang dã trên thế giới để tìm hiểu văn hóa của người bản địa mong tìm được những huyền thoại còn lưu giữ từ thời nguyên thủy xa xôi Tuy nhiên, cho dù tìm hiểu bằng cách nào, các nhà nghiên cứu chỉ đến được với huyền thoại thông qua cái ảo Các yếu tố ảo có từ thời nguyên thủy tất nhiên là huyền thoại nhưng các yếu

tố ảo ra đời sau này cũng xuất phát từ sự kế thừa tư duy huyền thoại của người nguyên thủy và cũng từ sự tưởng tượng, hư cấu có thể có sự tự giác hoặc không Tìm hiểu các yếu tố ảo ra đời sau thời nguyên thủy vẫn sẽ tìm thấy cốt lõi huyền thoại bên trong và còn thấy được sự khác biệt, sáng tạo của người thời sau trong sự kế thừa của mình Các yếu tố ảo là đối tượng nghiên cứu một cách trực tiếp của huyền thoại học

1.2 Thế giới ảo

Ảo theo Từ điển tiếng Việt có nghĩa “Giống như thật nhưng không có thật” [70, tr.8]

Như vậy, ảo là phạm trù đối lập với thực Vì thực có nghĩa là “có thật, có thể nhận biết trực

tiếp bằng các giác quan” [70, tr.973] nên có thể định nghĩa ảo không phải là những gì tồn tại

một cách khách quan, không thể thông qua các tác động có tính vật chất để kiểm chứng sự tồn

tại của nó Bản thân định nghĩa về ảo, thực đã cho thấy không thể coi phạm trù ảo, thực tồn tại độc lập riêng biệt mà phải luôn dùng cái này mới xác định được bản chất của cái kia Ảo là ảo trong mối quan hệ với thực và thực là thực trong sự đối sánh với ảo Bản chất của thế giới hoàn

toàn không phải đơn giản, rõ ràng, dễ hiểu mà trái lại rất phức tạp, đa dạng, nhiều chiều luôn có

sự chuyển hóa thách thức khả năng nhận thức, lĩnh hội của con người mọi thời đại Hơn nữa,

thực - ảo không phải là cái gì tồn tại khách quan mà nó được phân biệt trên cơ sở nhận thức

mang đầy dấu ấn chủ quan của con người Vì thế, sự xác định ranh giới giữa thực và ảo là một

việc làm cực kì khó khăn và không có tính chất tuyệt đối hoàn toàn

Khi đặt phạm trù ảo trong thế đối lập với phạm trù thực người ta thường có xu hướng đơn giản hóa cái ảo, chỉ cho rằng ảo có nét nghĩa không có thật, không thực Vì thế, nhiều khi

ảo được đồng nhất với hư nghĩa là “không có, là giả, trái với thực” [70, tr.472] Thật ra, nghĩa

của ảo và hư không hoàn toàn trùng khít nhau bởi chúng tuy cùng chỉ các yếu tố giống như thật,

là giả, không có thật nhưng nét nghĩa đầu tiên phải nói đến của hư là không có rồi mới đến là

giả chứ không như ảo với nét nghĩa đầu tiên khẳng định sự tồn tại của chúng là giống như thật nhưng không phải thật So với hư, ảo gần gũi hơn với thực Có thể mượn hai tiểu thuyết của

văn học Trung Quốc để minh chứng cho sự khác nhau của hai khái niệm hư, ảo Trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng, tư tưởng quan trọng nhất mà tác giả dày công hun đúc để chuyển tới độc giả gói gọn trong bốn chữ nhân sinh như mộng, chỉ ra cái quy luật cuộc đời mà rất ít con người trần tục dễ dàng thấy được: cái có là cái từ không mà ra rồi sau đó lại trở về không (hữu hoàn

vô) Đó là điều không một ai có thể cưỡng lại được, người ta chỉ khác nhau ở chỗ có nhận thức

được nó hay không mà thôi Tác giả muốn gửi đến người đọc quan niệm về cái hư của cuộc đời nên các nhà nghiên cứu luôn cất công tìm hiểu yếu tố hư trong trục thực - hư của Hồng lâu

mộng Trong khi đó, tiểu thuyết Liêu trai chí dị chủ yếu được nghiên cứu theo trục thực - ảo

bởi vì mặc dù tác giả sử dụng rất nhiều yếu tố ảo nhưng trong một yếu tố ảo lại chứa đựng không ít đặc tính của yếu tố thực, dùng cái ảo giống như thật để kín đáo bày tỏ suy nghĩ, thái

độ, tình cảm với cái thực

Không chỉ bộc lộ sự khu biệt trong so sánh với cái hư, cái ảo còn luôn giữ vững nét nghĩa

giống như thật nhưng không có thật trong sự kết hợp với nhiều từ khác nó Ảo kết hợp với các

từ có nét nghĩa tương đối cụ thể như thuật thành ảo thuật: “thuật dựa vào động tác nhanh và

khéo léo làm biến hóa các đồ vật, các hiện tượng, khiến người xem tưởng như có phép lạ” [70,

tr.8], như ảnh tạo thành ảo ảnh: “hình ảnh giống như thật nhưng không có thật” [70, tr.8] Nhờ nét nghĩa của các từ kết hợp với ảo như trên, nghĩa của các từ mới thể hiện mối quan hệ gần gũi

với cái thực Bên cạnh đó, khi kết hợp với các từ có nét nghĩa trừu tượng hơn các từ trên như

kỳ, huyền, mộng, hóa, tưởng, hư tạo nên các từ mới nghiêng về nét nghĩa không có thật mà chỉ

có trong sự tưởng tượng của con người như kỳ tạo thành từ kỳ ảo: “kỳ lạ, tựa như không có thật

mà chỉ có trong tưởng tượng” [70, tr.518], như huyền tạo thành huyền ảo: “có vẻ vừa như thực vừa như hư, thường tạo vẻ đẹp kì lạ và bí ẩn” [70, tr.470], như mộng ảo (ảo mộng): “điều ước viển vông, không thực tế” [70, tr.8], ảo hóa: “làm biến hóa có thành không, không thành có, làm cho trở thành hư ảo, không thật” [70, tr.8], ảo tưởng : “ý nghĩ hoặc điều mơ tưởng viển vông, không thực tế, không thực hiện được” [70, tr.8], ảo vọng: “hi vọng, mong ước viển vông, không thực tế”, hư ảo: “chỉ có trong tưởng tượng, hoàn toàn không có thật” [70, tr.8]… Như

vậy cho dù ảo có thể kết hợp với rất nhiều từ khác nhau thì từ ngữ mới vẫn giữ được một cách tương đối các nét nghĩa cơ bản của ảo Vì thế, các từ ngữ trên được xem như là sự thể hiện rõ

hơn của cái ảo chứ không có sự khác biệt với ảo Những gì được gọi là kì ảo, mộng ảo, ảo hóa,

ảo tưởng, ảo vọng, ảo thuật, ảo ảnh, huyền ảo, hư ảo… thì trước tiên đều là những yếu tố ảo

Những từ ngữ chứa ảo như trên còn gợi cho chúng ta liên tưởng đến những từ có chữ

huyền Huyền vốn có nghĩa như sau: “I.Than đá màu đen nhánh, do than cây biến thành, dùng làm đồ trang sức II.Có màu đen như hạt huyền” [70, tr.470] Tuy nhiên, khi kết hợp với các từ

khác, dường như huyền được đẩy về nét nghĩa mờ tối nên các từ như huyền bí, huyền diệu,

huyền hoặc… đều chỉ những yếu tố bí ẩn, khó có thể hiểu biết và giải thích một cách thấu đáo

Huyền bí: “có vẻ vừa như thực vừa như hư, thường tạo nên vẻ đẹp kì lạ và bí ẩn” [70, tr.470], huyền diệu: “có cái gì đó kỳ lạ, cao sâu, tác động mạnh đến tâm hồn mà con người không hiểu biết hết được” [70, tr.470], huyền hoặc: “I.Có tính chất không có thật, mang vẻ huyền bí II.Làm cho tin một cách mê muội vào những điều không có thật” [70, tr.470,471] Như vậy,

các từ trên đều chỉ những yếu tố không tồn tại một cách khách quan, không thể thông qua các tác động vật chất để kiểm chứng sự tồn tại của nó, vượt qua sự hiểu biết của con người Và như

thế, các từ trên cũng chính là sự thể hiện của cái ảo Ngoài ra còn có một số từ ngữ khác như

huyễn hoặc: “Làm cho mất sáng suốt, lầm lẫn, tin vào những điều không có thật hoặc có tính chất mê tín” [70, tr.471], huyễn tưởng: “Tưởng tượng ra và tin vào những điều không có thật hoặc không có cơ sở thực tế” [70, tr.471] cũng đều có thể xếp vào quỹ đạo của cái ảo

Như vậy, có thể nói rằng ảo là một phạm trù có sức bao quát khá rộng lớn Ảo chỉ tất cả

các yếu tố không có thật và chỉ có thể được sinh ra do sự tưởng tượng của con người xuất phát

từ những nhu cầu khác nhau Ảo là tất cả các yếu tố thuộc huyền thoại, là những yếu tố thuộc

các câu chuyện kể về các vị thần, các nhân vật được sùng bái tham gia vào quá trình tạo lập các nhân tố của thế giới, là những quan niệm hoang đường về thế giới nằm rải rác trong văn hóa

Ảo còn bao gồm tất cả các yếu tố là sản phẩm của cái nhìn huyền thoại của con người về thế

giới như sự sáng tạo những yếu tố hoang đường, sự sắp xếp những yếu tố hiện thực theo một tổ chức vượt ra ngoài sự chân thực của lịch sử Các yếu tố ảo có từ thời nguyên thủy tất nhiên là huyền thoại nhưng các yếu tố ảo ra đời sau này cũng xuất phát từ sự kế thừa tư duy huyền thoại của người nguyên thủy và cũng từ sự tưởng tượng, hư cấu có thể có sự tự giác hoặc không Tìm hiểu các yếu tố ảo ra đời sau thời nguyên thủy vẫn sẽ tìm thấy cốt lõi huyền thoại bên trong và còn thấy được sự sáng tạo, sự khác biệt của người thời sau trong sự kế thừa của mình Nhà

nghiên cứu Phùng Văn Tửu nhận định: “Tính chất thơ ca sâu sắc khiến huyền thoại cổ đại trở

thành chất liệu quý giá cho văn học, nghệ thuật từ bao đời Không ít các văn nhân, nghệ sĩ trên thế giới xưa nay đã khai thác đề tài từ kho tàng hầu như không bao giờ cạn kiệt ấy Tính chất

thơ ca của thần thoại còn là nguyên nhân khiến về sau nhiều văn nghệ sĩ đã sáng tác theo dáng dấp huyền thoại xưa, với những yếu tố hoang đường kỳ ảo, tuy hoàn cảnh lịch sử sản sinh ra nó

đã lùi xa vào dĩ vãng” [9, tr.375] Vì các yếu tố ảo chính là huyền thoại hoặc sinh ra từ di sản

huyền thoại nên chúng là đối tượng nghiên cứu của huyền thoại học

Từ thế giới có nhiều cách hiểu nhưng ở đây chúng tôi chọn cách hiểu như sau: “Khu vực,

lĩnh vực của đời sống, của các sự vật, hiện tượng có những đặc trưng chung nào đó, phân biệt với các khu vực, lĩnh vực khác” [70, tr.934] Thế giới ảo là tập hợp các yếu tố ảo tức là tập hợp

các yếu tố giống như thật nhưng không có thật, sinh ra từ sự tưởng tượng của con người Trong thế giới ảo rộng lớn này có vô số thế giới ảo với phạm vi nhỏ hơn, có thể trong một tác phẩm văn học, trong một nghi lễ, trong một tôn giáo… Và dĩ nhiên, thế giới ảo luôn luôn là đối tượng nghiên cứu của khoa học về huyền thoại

2.3 Thế giới ảo trong tác phẩm văn học

Thời kì nguyên thủy (man dã) đã trôi qua rất lâu, thời kì thịnh vượng nhất của huyền thoại không còn nữa nhưng huyền thoại vẫn có thể được bảo tồn lâu dài trong nhận thức của nhân dân và các hình thái ý thức xã hội khác như triết học, khoa học… đặc biệt là tôn giáo và văn học nghệ thuật Vì sao như vậy?

Sở dĩ đặc trưng của tư duy huyền thoại thể hiện mạnh mẽ trong tôn giáo vì huyền thoại là tôn giáo đầu tiên của nhân loại - tôn giáo là hình thái ý thức xã hội gồm những quan niệm dựa trên cơ sở niềm tin và sự sùng bái những lực lượng siêu tự nhiên định đoạt tất cả, con người phải phục tùng và tôn thờ Sau này, tôn giáo có nhiều thay đổi nhưng vẫn được hình thành dựa

trên yếu tố quan trọng nhất là niềm tin “Tôn giáo là hệ thống những quan niệm tín ngưỡng một

hay những vị thần linh nào đó và những hình thức lễ nghi thể hiện sự sùng bái ấy” [70,

tr.1011] Tôn giáo dần trở thành đạo – những tổ chức tôn giáo

Văn học và huyền thoại mặc dù có khác nhau nhưng cũng có không ít sự tương đồng

Các nhà nghiên cứu đã xác định “Điều làm cho huyền thoại và văn học nghệ thuật có mối quan

hệ đặc biệt khăng khít không phải chỉ có trong cội nguồn mà cả trong các giai đoạn phát triển sau này là ở chỗ huyền thoại có một thuộc tính quan trọng là sự tái hiện những quan niệm chung nhất trong một hình thức cụ thể - cảm tính Thuộc tính đó của huyền thoại cũng chính là bản thân thuộc tính của văn học nghệ thuật tức là cái mà ta vẫn gọi là tính hình tượng đặc trưng cho nghệ thuật và cái được nghệ thuật kế thừa từ chính huyền thoại” [40, tr.5] Chính vì

vậy, các yếu tố ảo trong tác phẩm văn học là đối tượng nghiên cứu nhận được nhiều sự quan tâm của huyền thoại học

Vì văn học và huyền thoại không chỉ có quan hệ nguồn gốc mà còn có nhiều sự tương

đồng, huyền thoại thâm nhập rất mạnh mẽ vào các tác phẩm văn học cho nên khái niệm thi

pháp mà nghiên cứu văn học vẫn dùng để nói về những thủ pháp nghệ thuật, những phương

tiện diễn đạt, phong cách… cũng có thể được dùng để nói về những vấn đề tương tự trong nghiên cứu về huyền thoại Tuy nhiên, việc xác định và miêu tả các yếu tố thi pháp huyền thoại không thể rập khuôn theo việc xác định và miêu tả các yếu tố của thi pháp văn học Nhà nghiên

cứu Meletinsky đã xác định thi pháp huyền thoại rất hiệu quả được nhiều người đồng tình “đề

tài - cốt truyện huyền thoại (các chủ đề suy nguyên luận, các đề tài về sự sáng tạo văn hóa và các kiểu dạng mô hình hóa thế giới, về lịch tiết và các mô hình lặp lại nguyên mẫu…), việc xác định và miêu tả nhân vật (các nhân vật bậc tiên tổ, đấng sáng tạo, anh hùng văn hóa, các hình tượng nhân vật sinh đôi, nhân vật bịp bợm - khôn ranh…), việc xác định và miêu tả thời gian (thời gian của giấc mơ, thời gian khởi nguyên, quan hệ giữa thời gian thiêng liêng và thời gian phàm tục…)” [40, tr.13]

Mọi yếu tố ảo đều có nguồn gốc từ huyền thoại Muốn tìm hiểu huyền thoại trong văn học phải tìm hiểu thế giới ảo - tập hợp tất cả các yếu tố ảo trong các tác phẩm văn học Hệ thống tác phẩm văn học vô cùng đồ sộ mà cái ảo trong tác phẩm không phải lúc nào cũng dễ hiểu - chúng luôn đòi hỏi sự giải mã của tất cả những ai đam mê Vì thế, thông thường người ta chọn lựa đối tượng nghiên cứu là thế giới ảo trong từng tác phẩm văn học hoặc thậm chí chỉ tìm hiểu một phần của thế giới ảo đó như tìm hiểu về cốt truyện, nhân vật hay không gian, thời gian… của tác phẩm

Thế giới ảo trong tác phẩm văn học thể hiện rất phong phú, đa dạng không chỉ ở từng tác phẩm mà còn ở từng giai đoạn lịch sử khác nhau Xung quanh khái niệm văn học kỳ ảo có nhiều ý kiến không đồng nhất Có người xem nó là một khuynh hướng văn học ra đời vào thế kỉ XVIII và kết thúc vào thế kỉ XIX Có người xem nó là một thể loại tập hợp các tác phẩm có lẽ chỉ có trong văn học viết, với ý thức của nhà văn muốn xây dựng cái kì ảo, muốn người đọc

phải lựa chọn một trong hai “hoặc đây chỉ là ảo ảnh của giác quan, một sản phẩm của trí tưởng

tượng và những quy luật của thế giới này vẫn vậy, hoặc quả thật sự kiện đã diễn ra, nó là bộ phận của toàn bộ thực tế nhưng bây giờ thực tế ấy lại được điều hành bởi những quy luật mà chúng ta không biết Hoặc yêu quái là một ảo tưởng, một sinh thể tưởng tượng, hoặc nó tồn tại

thực sự, như một sinh thể sống khác: với hạn chế là hiếm khi gặp nó Cái kì ảo chiếm lĩnh thời gian của sự mơ hồ ấy: tới khi chọn lấy một trong hai giải đáp, ta đã rời bỏ cái kì ảo để đi vào một thể loại cận kề, cái lạ hoặc cái thần tiên” [63, tr.34] Tuy nhiên, xác định cái kỳ ảo trong

tác phẩm văn học để xác định tác phẩm có thuộc văn học kỳ ảo hay không theo cách làm trên của nhà nghiên cứu Todorov là một điều vô cùng khó khăn, đầy tính chủ quan Chúng tôi đồng

ý với quan niệm văn học kỳ ảo là một khái niệm để chỉ tất cả các sáng tác văn học có yếu tố ảo chi phối cả nội dung và nghệ thuật Và dĩ nhiên, nhắc đến văn học sử dụng yếu tố ảo thì phải kể đến các tác phẩm thuộc thể loại văn học dân gian khi trình độ hiểu biết khoa học của con người còn hạn chế và văn học thế kỉ XX với con người sau bao nhiêu thành tựu khoa học lại quay về với huyền thoại vô cùng mạnh mẽ với những tên tuổi nhà văn như Kafka, Jame Joyce, Th.Mann… và các nhà văn của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo mà ông vua của chủ nghĩa này là Marquez

Thế giới ảo thể hiện nhiều nhất là trong một số thể loại văn học dân gian như thần thoại,

sử thi, truyện cổ tích, truyền thuyết

Thần thoại là “truyện kể dân gian về các vị thần và các nhân vật anh hùng thần hóa,

phản ánh quan niệm ngây thơ của người thời cổ về các hiện tượng tự nhiên và khát vọng của con người về một đời sống tốt đẹp” [70, tr.925] Thần thoại rõ ràng ra đời từ thời nguyên thủy,

con người cảm thấy sợ hãi trước tự nhiên và cho rằng có các lực lượng siêu nhiên chi phối cả thế giới Họ dùng hiểu biết về bản thân mình để gán cho tự nhiên và cả các lực lượng siêu nhiên Người nguyên thủy sáng tạo ra thần thoại bằng nghệ thuật không tự giác, bằng niềm tin tuyệt đối vào các lực lượng siêu nhiên và sự tưởng tượng không bến bờ

Sử thi là “tác phẩm lớn thuộc loại văn tự sự, miêu tả sự nghiệp của những người anh

hùng và các sự kiện lịch sử lớn” [70, tr.877] Sử thi không nói về sự sáng lập thế giới như thần

thoại mà nói về buổi bình minh của lịch sử dân tộc, về sự xây dựng các tổ chức nhà nước cổ đại nhưng sử thi vẫn lộng lẫy hào quang của tưởng tượng dành để xây dựng các nhân vật chính, các

sự kiện… Tuy nhiên, thế giới ảo trong sử thi không phải lúc nào cũng được xem là hư cấu như truyện cổ tích Sử thi gần gũi với thần thoại ở đặc điểm thế giới ảo giành được niềm tin của con người thậm chí là sự ngưỡng mộ đến sùng kính của con người dành cho các nhân vật chính

Khác với sử thi, truyện cổ tích là “Truyện cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xã

hội, thể hiện tình cảm, đạo đức, mơ ước của nhân dân, về hình thức thường mang nhiều yếu tố thần kỳ, tượng trưng và ước lệ” [70, tr.1054] Truyện cổ tích ra đi từ thần thoại đó là điều chắc

chắn nhưng thế giới ảo trong truyện cổ tích không phải chịu sự thống trị của vũ trụ thời khai thiên lập địa như thần thoại mà chịu sự thống trị của xã hội Truyện cổ tích nói chung vẫn có cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian của thần thoại nhưng nằm ở bề sâu Tìm hiểu truyện

cổ tích, người đọc cảm nhận tác giả dân gian của thể loại này đã suy giảm lòng tin vào tính chân thực của các lực lượng trong thần thoại, đã thay thế các nhân vật thần bằng những con người bình thường… Truyện cổ tích cũng thể hiện sự tưởng tượng phong phú của con người khi kế thừa thần thoại và sáng tạo thế giới ảo cho riêng mình nhưng ở đây là sự tưởng tượng có

ý thức cho nên truyện cổ tích được xem có tính chất văn học nghệ thuật nhiều hơn

Truyền thuyết là “truyện dân gian truyền miệng về các nhân vật và sự kiện có liên quan

đến lịch sử, thường mang nhiều yếu tố thần kỳ” [70, tr.1053] Truyền thuyết đã phản ánh lịch sử

một cách vô cùng độc đáo, không giống với các văn bản lịch sử, đó là kể về các sự kiện, nhân vật lịch sử theo xu hướng lý tưởng hóa, nhuốm màu sắc thần kỳ

Thần thoại, truyện cổ tích, sử thi, truyền thuyết là các thể loại của văn học dân gian thể hiện nhiều nhất các yếu tố ảo Có thể khái quát thế giới ảo trong các thể loại này thể hiện ở nội dung kỳ ảo được phản ánh nhiều trong tác phẩm văn học mà khoa học đã chứng minh chúng không thể xảy ra hay tồn tại Điều này có nguyên nhân từ trình độ nhận thức còn hạn chế của con người cổ xưa Sau này, văn học nghệ thuật vẫn mãi mãi kế thừa tư duy huyền thoại và còn

sử dụng, tái tạo, sáng tạo dựa vào những hình tượng, mô tip trong văn học truyền thống để qua cái ảo diễn đạt cái thực, qua cái phi thường thể hiện cái bình thường… để văn học chứa đựng sự

đa nghĩa, tầm khái quát Huyền thoại trở thành một phương thức nghệ thuật hữu hiệu trong sáng tác văn học

Văn học viết tùy từng thời kỳ lịch sử, tùy đặc tính từng dân tộc mà có thái độ, sự kế thừa

và sáng tạo khác nhau đối với cái ảo đã có từ thời kỳ nguyên thủy của lịch sử loài người

Bên cạnh thời kỳ nguyên thủy được xem là thời kỳ hoàng kim của huyền thoại thì thế kỷ

XX cũng được các nhà huyền thoại học quan tâm không kém vì huyền thoại hóa là xu thế quan trọng nhất của văn học thế kỷ XX Sự chú ý đến thần thoại trong toàn bộ văn học thế kỷ XX

bộc lộ ở ba dạng cơ bản: “Một là sự tăng cường sử dụng các hình tượng và cốt truyện của thần

thoại, do vậy mà xuất hiện rất nhiều những sự cách điệu hóa, dị bản hóa trên các đề tài đã từng

có trong các thiên thần thoại, các nghi lễ và nghệ thuật cổ đại Sự xuất hiện trên diễn đàn văn hóa thế giới của các nền nghệ thuật các dân tộc ngoài châu Âu đã mở rộng đáng kể phạm vi các hệ thần thoại được các nghệ sĩ châu Âu quan tâm Hai là xuất hiện tâm thế sáng tạo nên

những huyền thoại in đậm dấu ấn tác giả Các đại diện thời đầu của nghệ thuật huyền thoại hóa, ví dụ các nhà tượng trưng chủ nghĩa, đã tìm đặc trưng của cái nhìn nghệ thuật ở tính huyền thoại cố ý của nó, ở sự từ bỏ kinh nghiệm đời thường, từ bỏ tính xác định về thời gian và địa lý Khách thể bề sâu của sự huyền thoại hóa không chỉ là những “đề tài vĩnh cửu” (tình yêu, cái chết, cái tôi cô đơn…) mà còn là những xung đột của chính thực tại đương thời: thế giới đô thị hóa xa lạ với cá nhân và môi trường đồ vật và máy móc bao quanh nó hoặc vương quốc trì đọng tỉnh lẻ mãi mãi bất động”, “Ba là sáng tác những tác phẩm tiêu biểu như tiểu thuyết – huyền thoại (roman-mythe) và các loại tương tự: “kịch – huyền thoại”, “trường ca – huyền thoại…” [3, tr.159,160]

Các đại diện lớn nhất của tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX được nhiều nhà nghiên cứu cùng đồng tình đề cập là Kafka, Yoyce, Th.Mann Honoré de Balzac – bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực đã từng tuyên bố muốn là người thư ký trung thành của thời đại thế nhưng trong bộ

Tấn trò đời đồ sộ của mình, để phản ánh bản chất hiện thực xã hội sâu sắc hơn, Balzac đã

không ngần ngại sử dụng yếu tố kỳ ảo, hoang đường Yếu tố kỳ ảo ở tác phẩm của Balzac không phải là ít và trong chừng mực nào đó nó cũng có khả năng tạo nên những huyền thoại về

xã hội mà trong đó đồng tiền ngự trị trên tất cả Nếu ở Balzac, huyền thoại được tạo dựng chủ yếu từ những yếu tố kỳ ảo dưới dạng những mô tip văn học truyền thống thì đến các nhà văn như Joyce, Kafka, Mann… những phương thức tạo dựng huyền thoại đã trở nên vô cùng phong phú nên hàm nghĩa của các hình tượng nghệ thuật càng lớn, đủ khả năng diễn tả những biến hóa khôn lường

Đối với Kafka, nhà văn Tiệp Khắc có rất nhiều tác phẩm sử dụng yếu tố kỳ ảo Thế giới

ảo được xây dựng trước hết là bằng những yếu tố siêu thực, phi lý Đó có thể là những sự vật

kỳ ảo, hoang đường, có thể là không gian, thời gian hiện thực nhưng lại có vẻ rất quái dị, ngột ngạt Thế giới ảo trong tác phẩm của Kafka còn được xây dựng từ những mô tip, những biểu tượng trong văn học truyền thống Ngoài ra, trong tác phẩm của Kafka, người ta còn tìm thấy một số phương thức khác để xây dựng thế giới ảo như sử dụng hình tượng ngụ ngôn, nhại truyền thuyết, thần thoại… Nhà văn Joyce trong tác phẩm của mình đã sử dụng nhiều mô tip sinh ra từ thần thoại cổ và cũng sáng tạo nhiều huyền thoại từ cuộc sống đời thường Tác phẩm chính của Th.Mann lại có cốt truyện thường được rút từ Kinh Thánh và được đưa ra như một thần thoại được lịch sử hóa hoặc một truyền thuyết lịch sử được huyền thoại hóa Ý định của Th.Mann muốn cân bằng, hóa giải huyền thoại và lịch sử

Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (magic realism) là một hình thức diễn đạt độc đáo gắn liền với văn học Mỹ Latinh giữa và sau thế kỉ XX, kết hợp những sự kiện thực tế với những bối cảnh giống như mơ hoặc tưởng tượng Sau thời kì cực thịnh của văn chương Mỹ Latinh, nhiều kiệt tác văn chương huyền ảo ra đời bên ngoài châu Mỹ Latinh cho thấy chủ nghĩa hiện thực huyền ảo đã trở thành một phong trào quốc tế và nhà văn ở bất cứ nơi nào cũng có thể ứng dụng

và khai triển những đặc điểm mỹ học và kĩ thuật của nó vào tác phẩm của mình Marquez sử dụng huyền ảo như một thứ tôn chỉ sáng tác, tạo thành đặc trưng phong cách, góp phần tạo nên một phong cách trong văn học

Năm 1982, Marquez được trao giải thưởng Nôben văn chương với tác phẩm Trăm năm

cô đơn Tác phẩm này được coi là kinh điển của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, vì tác phẩm này

không chỉ tái hiện lịch sử hơn 100 năm của làng Macondo, từ những góc độ khác nhau phản ánh hiện thực xã hội và diễn biến lịch sử của Columbia và toàn bộ châu Mỹ Latinh, tính hiện thực rất cao nhưng bộ tiểu thuyết này còn vận dụng thủ pháp của chủ nghĩa huyền ảo làm cho tác phẩm có nhiều ý nghĩa sâu sắc

Một chủ nghĩa trong văn học phải có nhiều người sáng tác (đội ngũ sáng tác đông đảo),

có tuyên ngôn riêng Văn học kỳ ảo ở phương Đông chưa bao giờ hình thành nên chủ nghĩa nhưng tác phẩm văn học phương Đông có rất nhiều yếu tố ảo không chỉ xuất phát từ phương thức sáng tác mà còn xuất phát từ tư duy nghệ thuật vì người phương Đông luôn có đặc trưng hướng nội, luôn muốn tìm về với thế giới tinh thần của mình Người phương Đông không phân biệt một thể loại kỳ ảo hiểu theo kiểu chặt chẽ như phương Tây

Người phương Đông vốn có mối liên hệ chặt chẽ với những yếu tố kỳ ảo “Trong ba nền

văn hóa lớn của phương Đông, nếu Ấn Độ được coi là duy linh, Trung Quốc duy lý thì Nhật Bản lại rất duy mỹ, duy tình” [30, tr.6] Thật vậy, Ấn Độ - quê hương của nhiều tôn giáo lớn

trên thế giới nên họ rất coi trọng đời sống tâm linh, luôn muốn đưa tâm hồn con người vào thế giới trừu tượng mênh mông vô hạn Ở Nhật Bản, Thần đạo được coi là quốc giáo mà tôn giáo này coi thuyết vạn vật hữu linh là tinh thần cơ bản Năm 1968, Kawabata được trao giải thưởng

Noben văn chương với lời nhận định của Viện hàn lâm Thụy Điển “Ông là người tôn vinh cái

đẹp hư ảo và hình ảnh u uẩn của hiện hữu trong đời sống” [74] Văn học Nhật Bản với những

thần thoại dân gian, với ảo mộng của Murasaki, Kawabata… đã được kế thừa trong tác phẩm của Murakami Nhà văn này đã xóa nhòa không gian, thời gian, sử dụng mô tip của huyền thoại như mô tip phân thân, giấc mơ, hóa thân, đội lốt… với sự kế thừa cả văn học kỳ ảo phương Tây

trong đó Murakami đã nói “Franz Kafka là một trong những nhà văn yêu thích nhất của tôi” [75]

Đối với người Trung Hoa, dù chịu sự kiềm tỏa của hiển giáo vốn quan niệm “quỷ thần

kính nhi viễn chi” vẫn luôn nổi tiếng hiếu sử, hiếu sự trên cơ sở hiếu kỳ Thế giới ảo trong tác

phẩm văn học là sản phẩm của lối tư duy độc đáo của phương Đông đồng thời cũng là phương tiện khái quát nghệ thuật Ở Trung Quốc, tiêu biểu cho loại văn học kỳ ảo là tiểu thuyết truyền

kỳ ra đời vào đời Đường chứa đựng nhiều tình tiết ly kỳ quái dị Chữ kỳ trong tiểu thuyết truyền

kỳ không chỉ nói về tính chất khác thường của sự việc mà còn là kỹ xảo văn chương: phải viết làm sao cho ly kỳ, hấp dẫn Truyền kỳ trải qua nhiều giai đoạn phát triển đến đời Thanh thì đạt

đến đỉnh cao với tiểu thuyết Liêu trai chí dị

Liêu trai chí dị do nhà văn Bồ Tùng Linh (1640 – 1715) khởi bút viết từ những năm 20

tuổi và sau đó không ngừng được tác giả thêm thắt bổ sung, là tác phẩm lớn bao gồm trong nó

445 truyện ngắn phản ánh muôn mặt của đời sống gắn liền với các yếu tố ảo Cốt truyện của các truyện ngắn này được xây dựng theo hình tượng nhân vật kỳ ảo Nhân vật ảo rất phong phú, đa dạng từ thần tiên đến ma quỷ, tinh động vật, thực vật và cả linh hồn của những vật tưởng chừng

vô tri vô giác với quan hệ rất kỳ ảo Không gian, thời gian của truyện cũng được đẩy về phía ảo,

chỉ có thể sinh ra từ trí tưởng tượng phong phú của con người Thế giới ảo trong Liêu trai chí dị

rất phong phú và thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau đã đưa tác phẩm trở thành đại diện

xuất sắc của văn học kỳ ảo Trung Hoa và thế giới Liêu trai chí dị dùng thế giới ảo để phản ánh

rõ hơn thế giới thực giúp nhà văn, người đọc thoát khỏi sự buộc tội của chính quyền phong kiến

đồng thời làm cho tác phẩm thêm lung linh, đa nghĩa Liêu trai chí dị thực sự là một tác phẩm

manh nha của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ở phương Đông

Bên cạnh Liêu trai chí dị, tính chất kỳ ảo còn góp phần quan trọng tạo nên sự hấp dẫn của những bộ tiểu thuyết như Tây du ký, Thủy hử, Tam quốc chí, Hồng lâu mộng…

Từ năm 1977 đến nay, những yếu tố hoang đường kỳ ảo lại quay về với văn học tạo

thành những “Liêu trai hiện đại của nền văn học Trung Quốc đương đại” với các sáng tác tiêu biểu của Giả Bình Ao, Tô Đồng, Lý Quán Thông… Liêu trai chí dị luôn xứng đáng với ngôi vị

đại diện hàng đầu của văn học kỳ ảo do văn nhân sáng tác vì nó luôn thể hiện sự định hướng của mình

Như vậy, tác phẩm văn học ở cả phương Đông lẫn phương Tây đều là nơi dung chứa huyền thoại suốt chiều dài lịch sử từ cổ chí kim Các thể loại văn học dân gian như sử thi, truyện cổ tích, truyền thuyết sử dụng rất nhiều yếu tố của huyền thoại, đặc biệt thần thoại chính

là một nội dung quan trọng của huyền thoại Vì trình độ phát triển khoa học kỹ thuật, vì đặc trưng tính cách con người nên văn học viết phương Tây có đôi lúc được đánh giá là nghiêng về nghệ thuật khi sử dụng huyền thoại trong khi phương Đông thiên về tư duy Tuy nhiên, có vô số các tác phẩm văn học viết sử dụng các yếu tố ảo là huyền thoại từ thời nguyên thủy hoặc huyền thoại mới do văn nhân sáng tác – tất cả đều xuất phát từ cái nhìn huyền thoại của nhà văn về thế giới

Tác phẩm văn học dân gian, văn học viết nếu dung chứa trong nó các yếu tố ảo luôn được sự quan tâm của huyền thoại học Huyền thoại học sẽ xác định các yếu tố ảo trong tác phẩm, đưa chúng về với cội nguồn huyền thoại, tìm hiểu chức năng – có thể là mới mẻ - của chúng trong tác phẩm

Huyền thoại học là khoa học về huyền thoại nên đối tượng nghiên cứu của nó sẽ là thế giới của các yếu tố ảo Văn học là một trong những nơi chứa đựng nhiều yếu tố ảo nhất nên các tác phẩm văn học có sử dụng huyền thoại ngoài sự quan tâm của xã hội học, thi pháp học… như các tác phẩm văn học khác còn cần được nhìn dưới góc nhìn của huyền thoại học để khai

thác cái hay của tác phẩm không chỉ ở bề rộng mà còn ở bề sâu Tiểu thuyết Liêu trai chí dị của

Trung Hoa – một điển hình của văn chương kỳ ảo – sẽ thể hiện sự dung chứa và chuyển hóa huyền thoại ở cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian nếu tìm hiểu dưới góc nhìn của huyền thoại học

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI ẢO THỂ HIỆN QUA CỐT

TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG

LIÊU TRAI CHÍ DỊ

Thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học bao gồm nhiều yếu tố trong đó cốt truyện

và nhân vật giữ vai trò đặc biệt quan trọng Cốt truyện là yếu tố đầu tiên đóng vai trò như một

bộ khung giúp nhà văn triển khai các ý tưởng của mình Bên cạnh đó, nhà văn phải mượn nhân vật để qua đó miêu tả, tái hiện cuộc sống một cách hình tượng trong tác phẩm Đối với cốt

truyện và nhân vật của Liêu trai chí dị, nhà văn Bồ Tùng Linh đã sử dụng hàng loạt các yếu tố

ảo vì cái nhìn huyền thoại đối với thế giới, vì những mục tiêu nghệ thuật của mình

2.1 Thế giới ảo thể hiện qua cốt truyện trong Liêu trai chí dị

Xung quanh khái niệm truyện và cốt truyện có nhiều ý kiến khác nhau Theo nhà nghiên

cứu Trần Đình Sử, “truyện là chuỗi sự kiện xảy ra liên tiếp trong không gian và thời gian cho

nhân vật và có ý nghĩa đối với tác giả, có mở đầu, có phát triển và có kết thúc, thể hiện những quan hệ, mâu thuẫn và quá trình nhất định của cuộc sống Có truyện khái quát cả một phong trào, một thời đại hay một đời người” [48, tr.302] Cũng theo nhà nghiên cứu này, cốt truyện là

hình thức tổ chức sơ đẳng nhất của truyện Bất cứ truyện lớn, truyện nhỏ, cốt truyện nói chung bao gồm các thành phần chính: thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút Ngoài các thành phần trên, cốt truyện còn có thể bao gồm phần trình bày và vĩ thanh Tuy nhiên, cốt truyện không nhất thiết khi nào cũng bao hàm đầy đủ, tách bạch các phần nói trên

Như vậy, cốt truyện thực chất là cái lõi diễn biến của truyện từ lúc xảy ra cho đến khi kết thúc Trong đó, nhân vật là đối tượng trung tâm phản ánh các quan hệ, xung đột xã hội Tuy nhiên, mỗi nhà văn đều có quyền lựa chọn nhân vật làm nòng cốt cho câu chuyện, để tạo lập và xây dựng cốt truyện Đối với nhà văn Bồ Tùng Linh, ông đã lựa chọn các nhân vật sinh ra từ quan niệm vạn vật hữu linh trong tư duy huyền thoại, nếu không có quan niệm vạn vật hữu linh

thì sẽ không có nhân vật trong Liêu trai và sẽ không có cốt truyện của tác phẩm này

Trong cái lõi diễn biến của truyện từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc, nhà văn sử dụng hàng loạt các sự kiện kỳ ảo Các sự kiện này còn được gọi là các mô tip được chuyển hóa từ các

mô tip trong thần thoại, truyện cổ tích, truyền thuyết một cách vô cùng nhuần nhuyễn tạo nên

sự hài hòa với các yếu tố khác của tác phẩm, vừa thể hiện cái nhìn huyền thoại về thế giới vừa thực hiện những nhiệm vụ nghệ thuật mới mẻ mà nhà văn đã giao phó

2.1.1 Truyện bắt nguồn từ quan niệm vạn vật hữu linh trong tư duy huyền thoại

Một tác phẩm truyện nói chung thường được hình thành nên từ các sự kiện xâu chuỗi với nhau Các sự việc có ý nghĩa này xảy ra có tác dụng làm cho nhân vật bộc lộ mình, kể cả cái bản chất sâu kín của nó Truyện diễn biến và kết thúc chỉ có thể trên cơ sở các sự kiện gắn liền với các nhân vật Điều này phù hợp với bản chất văn học là quan hệ chặt chẽ với đời sống, tái hiện đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò như những tấm gương của cuộc đời Nhà văn Bồ Tùng Linh đã lựa chọn hình tượng kỳ ảo làm trung tâm để xây dựng cốt truyện tiểu

thuyết Liêu trai chí dị

Hình tượng kỳ ảo trong Liêu trai chí dị chính là những nhân vật ảo như ma, hồ ly, tinh

các động vật khác, tinh thực vật và cả các vật thể, thần, Phật, tiên… Sở dĩ có thể xác định nhà văn đã lấy hình tượng kỳ ảo để xây dựng cốt truyện là vì rất nhiều lý do Thứ nhất, nếu đánh giá dựa trên sự ảnh hưởng đối với các nhân vật khác, hình tượng kỳ ảo tồn tại không hề đứng yên

mà luôn có sự tác động sâu sắc tới hình tượng trần thực một cách vô cùng chủ động Các nhân vật ảo ùa vào cuộc sống trần thế, mang theo một hơi thở mới vô cùng phấn chấn, trẻ trung làm thay đổi cuộc sống tinh thần của tất cả các nhân vật khác Rất nhiều mối tình say đắm, nồng nhiệt đã đến với các chàng thư sinh tưởng chừng quanh năm chỉ biết đèn sách, khi gặp gỡ

những mỹ nhân là ma, là hồ ly… Trong truyện Liên Hoa công chúa, chàng thư sinh Giao Châu

Đậu Húc đang nằm ngủ trưa chiêm bao thấy mình được đưa đi gặp một nàng công chúa là Liên Hoa, vì mải ngắm nàng công chúa xinh đẹp nên được vua đề nghị gả công chúa cho mà không

biết, về đến nhà có người kể lại thì “Chàng giậm chân ăn năn, mỗi bước chân là một bước than

tiếc, thế rồi về đến nơi thì mặt trời đã lặn, ngồi thừ mặt ra mà tưởng cảnh đẹp người tiên như còn phảng phất trước mắt Tối đến, chàng ở nhà học một mình, tắt đèn đi ngủ sớm, trong ý mong đợi giấc chiêm bao cũ lại tìm đến mình” [45, tr.240] Dường như, cốt cách nho sĩ trong

chàng học trò Giao Châu biến đâu mất, chỉ còn lại một chàng trai vô cùng si tình sau khi gặp một nàng công chúa xinh đẹp vốn là tinh loài ong Bên cạnh tình yêu lứa đôi, các nhân vật ảo còn giúp đỡ về vật chất, công danh, cũng có lúc phải răn đe, trừng phạt các nhân vật thực để họ

thay đổi chính bản thân và cuộc sống của mình Trong truyện Thư sĩ, thư sinh Lang Ngọc Trụ

suốt ngày suốt đêm chỉ biết đến việc đọc sách, không lo nhà nghèo khó, cũng chẳng thiết gì tìm

vợ nhưng thi hoài không đỗ Nàng tiên Nhan Như Ngọc xuống trần, bắt chàng phải chơi cờ,

giao du với bạn bè, tuyệt giao với sách vở Vì si mê nhan sắc tuyệt thế của Như Ngọc mà Lang phải nghe lời nàng, sự cân bằng trong cuộc sống đã giúp cho Lang thi đậu cử nhân, tiến sĩ Như vậy, các nhân vật ảo đều có sự tác động mạnh mẽ đến các nhân vật trần thực Bên cạnh đó, nếu đánh giá dựa trên vai trò đối với truyện thì đa số các hình tượng kỳ ảo xuất hiện nhiều, giữ vị trí then chốt của cốt truyện, giữ vai trò là nhân vật chính của tác phẩm Đó là con người có mặt trong những sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đề tài của mình Thậm chí, hình tượng kỳ ảo còn là những nhân vật trung tâm của tác phẩm – những nhân vật xuyên suốt từ đầu đến cuối về mặt ý nghĩa, là nơi quy tụ các mối mâu thuẫn của tác phẩm, là nơi thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm Các nhân vật ảo có mặt trong tất cả các thành phần của cốt

truyện: mở đầu, phát triển, cao trào (đỉnh điểm), mở nút Trong truyện Cáp dị, chàng công tử

Trương Công Lượng – vốn rất yêu chim câu – một đêm đang ngồi ở thư phòng thì có một thiếu niên mặc áo trắng – là tinh của chim câu – tìm đến Sự gặp gỡ này là điểm khởi đầu cho một quan hệ, tạo nên bước ngoặt cho cuộc đời nhân vật thực: thiếu niên mặc áo trắng đã gửi đôi chim câu đồng loại của mình cho Trương nuôi với tất cả niềm tin tưởng Khi công tử Trương Công Lượng vì nể sợ ông Mỗ là bậc quan sang nên đem hai con chim quý của thiếu niên gửi tặng mình để cho quan, hi vọng ông ta cũng sẽ yêu thương chăm chút nó như mình Nào ngờ, ông Mỗ chỉ biết đem hai con chim cực quý đó mổ thịt ăn mất Kết thúc của truyện này cũng

tương đồng với nhiều truyện ngắn của Liêu trai thường diễn ra cùng sự chia tay của nhân vật ảo

và nhân vật thực Chàng thiếu niên do tinh chim câu hóa thành khi biết được sự thật đã báo mộng trách cứ Trương Công Lượng, hóa thành chim câu đưa tất cả chim câu trắng bay đi mất Trương công tử cũng ân hận khôn nguôi đem tất cả chim câu nuôi được từ trước tặng cho bạn

bè Nói chung, nhân vật kỳ ảo trong Liêu trai chí dị là các nhân vật dẫn dắt cho cốt truyện phát triển Chính vì vậy mà trong tiểu thuyết Liêu trai chí dị, xung quanh vấn đề nhân vật chính là

loại nhân vật nào vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau nhưng chắc chắn đặc trưng nghệ thuật của

Liêu trai là “Sử dụng cái kỳ ảo như một phương tiện nghệ thuật trong xây dựng nhân vật” [32,

tr.51] Nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩn nhìn nhận “ma là phản vật chất của con người” [11,

tr.232], nó có thể có nguồn gốc từ con người, thực vật, vật thể, từ các loài thú… nhưng đều giữ

vai trò quan trọng “Thế giới ma tạo nên bộ khung của thế giới nghệ thuật Bồ Tùng Linh và là

mối liên hệ, móc xích ngầm, liên kết tất cả các truyện lại với nhau Do đó vẫn có thể phân tích từng truyện như những đơn vị nghệ thuật riêng lẻ, mặt khác có thể xem Liêu trai chí dị như là một chỉnh thể nghệ thuật nguyên vẹn mà các truyện là các chương, các phần của chỉnh thể đó”

[11, tr.234,235] Như vậy, rõ ràng nhà văn Bồ Tùng Linh đã lấy hình tượng kỳ ảo để xây dựng

cốt truyện Liêu trai chí dị Nếu tước đi các yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm của Balzac thì tác phẩm của ông vẫn đứng vững nhưng nếu gạt bỏ nhân vật ảo trong Liêu trai chí dị thì sẽ không có tiểu

thuyết này Bởi vì nếu thiếu đi cơ sở để tác giả triển khai đề tài cơ bản của mình thì sẽ không có cốt truyện, không có tác phẩm nghệ thuật

Như vậy, sự bắt nguồn của truyện được giải thích bằng chính sự bắt nguồn của các nhân

vật ảo Vậy hệ thống nhân vật ảo vô cùng đa dạng của Liêu trai chí dị từ đâu mà có?

Tất cả các nhân vật kỳ ảo trong Liêu trai chí dị được sinh ra từ quan niệm vạn vật hữu

linh trong tư duy huyền thoại vốn xuất hiện từ thời nguyên thủy Tư duy huyền thoại còn được gọi là tư duy nguyên thủy, tư duy man dã chỉ hệ thống quan niệm hoang đường về thế giới, là cái nhìn huyền thoại về thế giới Trong tư duy nguyên thủy, con người chưa tách mình ra khỏi

tự nhiên nên thường gán cho các khách thể tự nhiên những thuộc tính của mình Con người nguyên thủy quan niệm bản thân mình gồm có hai phần linh hồn và thể xác, từ đó cũng tin rằng vạn vật dường như đều có linh hồn, cũng là một cơ thể sống giống như con người Con người

có thể biến thành con vật và ngược lại Nhà nghiên cứu E.B.Tylor – người đầu tiên đưa ra quan

niệm vạn vật hữu linh đã khẳng định vai trò vô cùng quan trọng của nó: “Nguyên nhân đầu tiên

và chủ yếu của việc biến những sự kiện thuộc kinh nghiệm hằng ngày thành huyền thoại là lòng tin vào sinh khí của toàn bộ tự nhiên – lòng tin này đã đạt tới điểm cao nhất ở sự nhân cách hóa nó” [66, tr.384] Như vậy, quan niệm vạn vật hữu linh đóng vai trò quan trọng nhất trong tư

duy huyền thoại, là nguyên nhân chủ yếu tạo ra các huyền thoại

Quan niệm vạn vật hữu linh còn nằm trong tâm thức con người cho đến tận ngày hôm nay, đặc biệt là người phương Đông với tư duy hướng nội Vì thế, quan niệm vạn vật hữu linh

là tài sản tinh thần của người Trung Hoa nói riêng, con người trên cả thế giới này nói chung

Cái nhìn vạn vật hữu linh đã góp phần quan trọng nhất hình thành nên Liêu trai chí dị với các

nhân vật ảo như ma là linh hồn người đã chết; các động vật như hồ ly, hổ, ba ba, ễnh ương, chuột…; các thực vật như mẫu đơn, liễu, cúc… thậm chí cả những hòn đá, vật thể bằng đất tưởng chừng như vô tri cũng đều có linh tính, có khả năng biến hóa và sống cuộc sống như con

người Trong truyện Tửu bằng, thư sinh Cố Xa uống rượu say rồi ngủ quên bên bàn rượu, tỉnh

dậy đã thấy một con chồn cũng say quá nằm ngủ ngay bên cạnh Cố Xa thương tình lấy áo đắp lên cho khỏi lạnh, một lúc sau con chồn tỉnh dậy cựa mình hóa ngay thành một chàng trai

phong nhã, hằng đêm vẫn đến làm bạn tri kỷ của chủ nhân Trong chuyện Thạch Thanh hư, hòn

đá cũng có thể biến thành một người đàn ông nói lời cảm tạ với người đã hết sức yêu mến, bảo

vệ mình Thậm chí đối với các nhân vật được xem là nhân vật trần thực, quan niệm con người gồm cả hai phần linh hồn và thể xác cũng giúp cho phần hồn của một số nhân vật có thể chu du khắp nơi trong giấc mơ, có thể xuống tận âm phủ làm những việc lúc trước hoàn toàn không có khả năng thực hiện, rồi lại trở về sáp nhập với thể xác giúp nhân vật sống lại Lý Bá Ngôn là người nghĩa khí, cương trực được mời xuống âm phủ làm Diêm Vương trong vòng ba ngày

Sau khi làm xong nhiệm vụ của mình, ông ta lại ngồi xe ngựa trở về nhà sống lại (truyện Lý Bá

Ngôn) Nếu không có quan niệm vạn vật hữu linh chắc chắn sẽ không có thế giới nhân vật ảo

phong phú, đa dạng làm nên đặc trưng của Liêu trai và cũng sẽ thiếu vắng rất nhiều nhân vật

vốn được xem là trần thực

Hiện tượng xây dựng tác phẩm văn học bắt nguồn từ quan niệm vạn vật hữu linh đã xuất hiện trong thần thoại, từ các thể loại văn học dân gian và đi suốt các giai đoạn của văn học viết sau này Cho dù thần thoại của bất cứ dân tộc nào trên thế giới thì hình tượng trung tâm vẫn là các nhân vật kỳ ảo Bắt nguồn từ quan niệm vạn vật đều có linh hồn, có sự sống giống như con người trong tư duy huyền thoại, nhiều nhân vật ảo trong văn học đã được sinh ra Từ quan niệm này đã sinh ra những vị thần năng lực siêu phàm trong thần thoại có tính chất pha tạp giữa con người và con vật Sau này, tính chất pha tạp đặc điểm người và vật xuất hiện dưới một dạng khác là đội lốt xuất hiện rất nhiều trong truyện cổ tích Trong thần thoại Trung Hoa, câu chuyện thần thoại đầu tiên xoay quanh vị thần đầu tiên là Bàn Cổ có mình người, đầu chó vốn biến hóa từ loài chó mà thành Câu chuyện về thần Phục Hy cai quản phương Đông xác định thần này có mặt người mình rắn, thần Sét – Lôi thần lại có đầu người mình rồng Viêm đế - thần Nông cai quản phương Nam được thần thoại xác định là có đầu trâu, mình người Con gái của Viêm đế là nàng Dao Cơ đến tuổi lấy chồng nhưng không xuất giá, rồi chết non Linh hồn của người con gái này bay đến núi Cô, biến thành một thứ cỏ gọi là cỏ dao Cỏ dao mọc rậm rạp, xanh rì, nở hoa vàng, kết thành quả nhỏ, ai ăn vào thì được người ta yêu say mê Trong thần thoại Trung Hoa dễ dàng tìm thấy những dẫn chứng tương tự minh chứng cho quan niệm vạn vật hữu linh là nguồn gốc của rất nhiều truyện thần thoại

Đối với văn học Trung Hoa, kho tàng văn hóa cổ đại rất phong phú nhưng lại ở trong tình trạng bề bộn, vụn vặt và rời rạc, không được đúc kết, sắp xếp lại trong những bộ sử thi hoành

tráng như một vài nước khác trên thế giới Trong tác phẩm Trung Quốc tiểu thuyết sử lược, nhà văn Lỗ Tấn đã nêu ba nguyên nhân của tình trạng ấy như sau: “Một là vì tổ tiên của dân tộc

Trung Hoa sống tại lưu vực sông Hoàng Hà, ân tứ của giới tự nhiên không được phong phú, từ rất sớm đã lấy việc cày ruộng làm sinh nghiệp Cuộc sống cần cù vất vả cho nên họ coi trọng

thực tế, coi khinh huyễn tưởng và do đó không thể đem truyền thuyết đời trước tập hợp lại và đúc kết thành những áng văn chương rộng lớn được”, “Hai là thêm vào đó lại có việc ra đời của Khổng Tử, con người chuyên giảng cứu một hệ thống những điều giáo huấn có tính chất thực dụng về tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ Các truyền thuyết thần quái hoang đường thời thượng cổ, Khổng Tử và các học trò của ông không hề nói đến Do đó mà về sau, ở nước Trung Quốc đã coi tư tưởng Nho gia là chính thống, thì thần thoại dần dần chuyển hóa thành lịch sử, không những chưa từng được làm rạng rỡ lên mà trái lại còn bị tan rã đi nữa”, “Ba là

sự không phân biệt thần và quỷ Thiên thần, địa kỳ, nhân quỷ thời cổ xem ra thì có phân biệt đấy nhưng trên thực tế thì nhân quỷ (tức hồn ma người chết) có thể hóa thành thiên thần và địa

kỳ Người và thần lẫn lộn với nhau” [CD, 38, tr.5,6] Tuy nhiên, khi kho tàng thần thoại một

nước không được sắp xếp một cách tập trung, mạch lạc và ổn định như trong sử thi thì nó lại

tạo điều kiện thuận lợi cho những sự kết hợp khác, chẳng hạn đối với thần thoại Trung Hoa “Vì

không được đúc kết theo nội dung và hình thức xác định và ổn định cho nên chúng dễ biến chất

đi và dễ bị pha tạp và đồng hóa vào các truyền thuyết của đời sau Hơn nữa, cũng vì thế mà chúng dễ thu hút các yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục và các quan niệm chính trị, xã hội, triết học của các đời sau” [38, tr.8] Như vậy, việc thần thoại Trung Hoa tồn tại rải rác, lẻ tẻ

cũng không phải hoàn toàn bất lợi Thần thoại Trung Hoa không tồn tại một cách tập trung thì

sẽ tản mác trong văn hóa của dân tộc, tồn tại ở nhiều tác phẩm khác nhau Liêu trai chí dị ra đời

cũng là một minh chứng cho sức sống của huyền thoại trong nhân dân - tương truyền rằng Bồ Tùng Linh thường biện trà thuốc, trải chiếu ven đường đợi lúc nông dân đi làm về cùng trò

chuyện để sưu tầm chuyện lạ dân gian, Liêu trai hình thành từ đó

Không chỉ kế thừa việc xây dựng truyện bắt nguồn từ quan niệm vạn vật hữu linh trong thần thoại thế giới nói chung, thần thoại Trung Hoa nói riêng, nhà văn Bồ Tùng Linh còn có sự

kế thừa sâu sắc các tác phẩm khác Nếu dùng khái niệm huyền thoại bao hàm những câu chuyện kể về thời kỳ khởi nguyên của thế giới cùng những quan niệm hoang đường về thế giới, bao gồm cả huyền thoại xưa lẫn huyền thoại nay thì có lẽ văn học Trung Quốc là một trong những nền văn học có huyền thoại phong phú nhất Bên cạnh truyện thần thoại, cổ tích, truyền thuyết, văn học có hàng loạt các tác phẩm xuyên suốt lịch sử văn học Đó là nhờ thần thoại đã cung cấp nguồn đề tài phong phú và phương pháp sáng tác một cách không tự giác cho rất nhiều các tác phẩm về sau, nhất là khi người Trung Quốc xưa nay vẫn luôn có truyền thống

hiếu sử, hiếu sự trên cơ sở của hiếu kỳ Có thể kể ra một số dấu ấn đậm nét của văn học có sử

dụng yếu tố kỳ ảo của Trung Hoa như sau: từ cuối đời Hán đến đời Tùy, các thuyết thần tiên

thịnh hành, hai tôn giáo Phật và Đạo được truyền bá rộng rãi tạo nên những câu chuyện quỷ

thần ma quái, do đó xuất hiện nhiều tiểu thuyết chí quái Đến đời Đông Tấn xuất hiện Sưu thần

ký của Can Bảo là tác phẩm mở đầu của tiểu thuyết Trung Hoa không chỉ tập hợp đầy đủ các

truyện thần quái cổ kim từ thượng cổ đến Tây Tấn mà còn được sáng tạo khiến cho nhiều câu chuyện trở nên khúc chiết, cảm động Đến đời Đường, những truyện truyền kỳ tràn đầy màu sắc

thần quái nhưng tình tiết đã uyển chuyển hơn Đời Minh có tác phẩm Tiễn đăng tân thoại của

Cù Hựu tập hợp 21 truyện kể về ma quỷ, tinh động vật (trăn, khỉ…), thần tiên Đặc biệt, Liêu

trai chí dị của đời Thanh là tập đại thành của dòng văn học sử dụng yếu tố kỳ ảo Liêu trai đã

có sức lan tỏa mạnh mẽ vào cuộc sống đời thường khi trở thành thuật ngữ chỉ quang cảnh hoang vắng, rùng rợn Nhà văn Bồ Tùng Linh không chỉ có cái nhìn vạn vật hữu linh của tư duy huyền thoại mà còn kế thừa sâu sắc việc xây dựng truyện từ các nhân vật sinh ra từ quan niệm vạn vật hữu linh vốn đã được sử dụng trong các tác phẩm văn học dân gian,

Các nhân vật ảo sinh ra từ quan niệm vạn vật hữu linh rõ ràng thuộc về huyền thoại Điều cần phải nói ở đây là văn học và huyền thoại không chỉ có quan hệ nguồn gốc thuở ban đầu mà còn có quan hệ qua lại với nhau Đối với một tác phẩm văn học có sự gia công, sáng tạo rất lớn

của tác giả như Liêu trai chí dị, sự sử dụng các nhân vật ảo từ thần thoại và trong các tác phẩm văn học viết trước Liêu trai có những biến đổi nhất định phục vụ cho yêu cầu nghệ thuật của nhà văn Liêu trai chí dị không phải hoàn toàn là sự kế thừa của quan niệm vạn vật hữu linh

trong tư duy huyền thoại hay từ các tác phẩm văn học trước đó, mà nhà văn Bồ Tùng Linh đã sáng tác tác phẩm này dựa trên những yêu cầu bức thiết của thời đại Minh – Thanh

Lật từng trang lịch sử thời Minh – Thanh, người đọc luôn có ấn tượng sâu sắc với những biến động dữ dội Năm 1368, Chu Nguyên Chương lật đổ nền thống trị Mông Nguyên, xây dựng lại chính quyền thống nhất của Hán tộc Ban đầu, nhà Minh đã thi hành nhiều chính sách

có lợi cho dân chúng nhưng từ giữa đời Minh về sau xã hội luôn rối loạn, bọn hoạn quan chuyên quyền nhũng nhiễu nhân dân, thiên tai liên tiếp xảy ra nên nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ Thời Thanh (1644 – 1911) là triều đại ngoại tộc do người Mãn Thanh cai trị liên tiếp diễn ra các cuộc khởi nghĩa giải quyết mâu thuẫn dân tộc Giai cấp thống trị đã ra sức đàn

áp làm cho tình hình chính trị vô cùng bất ổn suốt một thời gian dài

Bên cạnh sự rối ren, đẫm máu về chính trị, thời Minh – Thanh còn có sự tàn bạo về văn hóa Nếu ai làm sách trái ý giai cấp thống trị thì sẽ bị trừng phạt nặng, bị chém… Chính quyền tập trung người tài để buộc họ tra cứu sách cũ, soạn sách mới để quên đi thời cuộc Chính

quyền còn chủ trương dùng “bát cổ văn” để thi cử nhằm cấm tự do tư tưởng Sự phẫn uất của

nhân dân dưới sự thống trị tàn bạo của nhà Minh, nhà Thanh đã sinh ra hàng loạt các tác phẩm văn học thấm đẫm tinh thần thời đại: chống lại tư tưởng Nho gia truyền thống, chống phong kiến bằng cách thể hiện tư tưởng, tình cảm của nhân dân bằng nội dung độc đáo, nghệ thuật

khác lạ là sử dụng các yếu tố kỳ ảo mà Liêu trai chí dị là một điển hình Cách viết này giúp nhà

văn đạt được mục đích thể hiện một cách không giới hạn nhận thức, tư tưởng, tình cảm của mình đối với xã hội mà vẫn tránh được sự đánh giá, trừng phạt khắc nghiệt của lễ giáo và chính quyền phong kiến

Chính lý do trên đã buộc nhà văn Bồ Tùng Linh khi kế thừa di sản văn hóa dân gian đã phải có sự sáng tạo riêng Sáng tạo đó là sự đan cài hai yếu tố thực - ảo trong cốt truyện Trong thần thoại, các yếu tố thực được nhiều người công nhận nhất là cái thực đằng sau tác phẩm, cái thực của những người đã sáng tác một cách không tự giác Đó là sự sợ hãi, lo âu của người nguyên thủy trước tự nhiên và niềm tin vô cùng thiêng liêng của họ đối với các lực lượng siêu

nhiên Chí quái, chí nhân ở Trung Hoa thực hiện đúng nhiệm vụ của truyền kỳ là “Truyền đi

một sự lạ” Cho đến truyền kỳ đời Đường, cái kỳ còn được hiểu là nghệ thuật kể chuyện của tác

phẩm được nâng lên một bước: phải kể cho ly kỳ, hấp dẫn Như vậy, các tác phẩm trước Liêu

trai chí dị đề cập cái ảo chỉ để nói tới cái hoang đường Liêu trai chí dị cũng đề cập nhiều đến

cái ảo nhưng không phải với mục đích như vậy Nhà văn viết về cái ảo trong tiểu thuyết của mình không phải để cổ vũ cho hiểu biết, niềm tin của con người thời nguyên thủy để lại cho người đời sau Ông cũng không hề muốn giải thích về con người nguyên sơ và tự nhiên, thế giới xung quanh mà chỉ muốn phản ánh hiện thực thời đại mình Nhà văn Bồ Tùng Linh đã dùng nghệ thuật mới lạ để biểu hiện chân thực cuộc sống bằng cách cho cái thực và cái ảo đan

cài, gắn bó khăng khít với nhau không thể tách rời Truyện ngắn của Liêu trai chí dị được nhận định: “Dù nó xuất xứ từ đâu đi nữa thì các truyện này đều phản ánh các khía cạnh khác nhau

của muôn mặt đời thường Thế giới kỳ ảo được tạo ra ngay trong lòng bản thân thế giới hiện thực, hòa quyện một cách hữu cơ với thế giới hiện thực, đến mức nếu tách bỏ thế giới kỳ ảo khoác áo ma quái này đi thì các truyện không tồn tại như là những chỉnh thể nghệ thuật được nữa” [11, tr.234]

Liêu trai được xây dựng theo hình tượng nhân vật kỳ ảo nhưng các hình tượng nhân vật

kỳ ảo này lại là sự tổng hợp của hai mặt thực - ảo Có như thế, truyện mới phản ánh được hiện

thực cuộc sống một cách chân thực Các nhân vật ảo và nhân vật thực trong Liêu trai chí dị

cũng có ranh giới nhất định: các nhân vật ảo có nguồn gốc là ma, là tinh động vật, thực vật và

các vật thể cho nên có khả năng phi thường, tính cách cũng khác thường so với các nhân vật thực Nàng công chúa Vân La từ trên trời chủ động xuống trần kết duyên với An Đại Nghiệp, thỉnh thoảng vẫn bay về trời Một lần xuống trần nghe chồng báo tin đã thi đỗ kỳ thi hương,

nàng đã bộc lộ thái độ chán ghét với công danh, thi cử “Cái thứ ở đâu dính vào Có chi đáng kể,

chỉ làm giảm thọ thôi Ba ngày không gặp, lại nặng thêm tục chướng một tầng nữa rồi” [44,

tr.1038] (truyện Vân La công chúa) Các nhân vật ảo cũng chia đôi cùng nhân vật thực thời gian tối / sáng, chẳng hạn thời gian ở chốn âm phủ được một nàng ma miêu tả “Thành phủ ở dưới

âm cũng ngang như trần gian vậy nhưng không ở chỗ này, cách đây tới ba, bốn dặm nhưng lấy đêm làm ngày” [44, tr.949] (truyện Ngũ Thu Nguyệt) Tuy nhiên, các nhân vật ảo vẫn trà trộn

được vào thế giới con người để hưởng cuộc sống trần gian đầy tục lụy Đêm đêm, các nhân vật

ảo mà chủ yếu là các mỹ nhân lại tìm đến với thư phòng của các thư sinh để tìm kiếm người tri

kỷ Thế giới nhân vật ảo cũng có tổ chức cao thấp, thiện – ác như cõi người Tiêu biểu là âm phủ với người đứng đầu là Diêm Vương, thấp hơn là hàng loạt quan lại, lính lệ cai quản vô số các linh hồn Trong mỗi nhân vật ảo cũng chứa không ít tư tưởng, tình cảm như con người Các nàng ma, hồ ly, tinh các động vật khác, tinh thực vật và các vật thể… đều chủ động trong tình yêu, rất chuộng chính nghĩa Có chứng kiến các nhân vật ảo là nữ tự đi tìm tình yêu cho mình,

tả xung hữu đột để bảo vệ tình yêu, bảo vệ người tri kỷ thì mới thấy hình tượng nhân vật kỳ ảo

trong Liêu trai chí dị mặc dù sinh ra từ quan niệm vạn vật hữu linh nhưng đã hoàn toàn lột xác

so với thần thoại Đó là những tấm gương để con người soi vào nhìn thấy chính bản thân mình nếu không bị các lễ giáo khắt khe ràng buộc, khi chưa bị tiền tài che phủ mất lương tâm Độc giả bị hấp dẫn bởi tính chất hoang đường nhưng không hề kinh sợ vì các hình tượng kỳ ảo vô cùng gần gũi

Nếu Liêu trai chí dị chỉ đề cập cái thực, tác phẩm sẽ không có sự lung linh huyền ảo mà

qua đó con người nhận thức chính mình sâu sắc hơn nhưng nếu nhà văn đề cập quá nhiều đến cái ảo thì tác phẩm sẽ trở nên hoang đường không có chiều sâu Ở đây, tác giả đã đan cài một cách cân bằng mật độ xuất hiện của nhân vật thực và ảo, yếu tố ảo và thực trong hình tượng nhân vật kỳ ảo, kéo theo sự cân bằng thực - ảo trong cốt truyện tạo nên một giá trị đặc biệt cho tác phẩm Việc làm này của tác giả đã mang đến cho văn học một hình thức mới để phản ánh thoát khỏi những hình thức đơn điệu và giúp nhà văn triển khai một cách không giới hạn tư tưởng của mình mà vẫn thoát khỏi sự đánh giá khắc nghiệt của lễ giáo, của chính quyền phong kiến Dụng ý này của tác giả cũng thể hiện ở sự xây dựng các sự kiện kỳ ảo trong tác phẩm

2.1.2 Truyện là chuỗi các sự kiện kỳ ảo

Sự kiện là những biến đổi, tác động, sự cố có ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật, làm cho nhân vật và quan hệ của chúng không giữ nguyên hiện trạng mà phải biến đổi theo Truyện

là chuỗi các sự kiện xảy ra liên tiếp trong không gian và thời gian được tác giả sáng tạo, sắp xếp

để chúng bộc lộ những ý nghĩa nhất định Nhà văn Bồ Tùng Linh đã xây dựng Liêu trai chí dị bằng chuỗi các sự kiện kỳ ảo Sự kiện xuất hiện nhiều nhất trong Liêu trai là sự kiện biến hình,

trong một truyện ngắn thông thường nhân vật phải biến hình nhiều lần, mỗi lần biến hình lại

đóng góp cho sự thúc đẩy diễn biến câu chuyện Sự kiện biến hình trong Liêu trai có tính chất

liên tục và bền vững, có thể chia thành hai mô tip là vật biến thành người và người biến thành vật

Mô tip phiên âm từ tiếng Pháp là motif, tiếng Đức là motive đều bắt nguồn từ tiếng Latinh moveo – chuyển động, học thuật Trung Hoa dịch là mẫu đề Mô tip lúc ra đời là một

thuật ngữ gắn với âm nhạc, được ghi trong Từ điển âm nhạc (1703) của S.de Brossare, sau được Goethe đưa vào văn học Đầu thế kỷ XX, mô tip được các nhà nghiên cứu xem như “yếu tố

không thể phân chia nhỏ hơn của văn bản, ngôn bản; đó là những sự vật, hình ảnh, là đơn vị nhỏ nhất của cốt truyện dân gian” [3, tr.209], “thành tố bền vững, vừa mang tính hình thức vừa mang tính nội dung của văn bản văn học; mô tip có thể được phân xuất ra từ một hoặc một

số tác phẩm văn học, của một nhà văn, hoặc trong văn cảnh toàn bộ sáng tác của nhà văn ấy, hoặc trong văn cảnh một khuynh hướng văn học, một thời đại văn học nào đó” [3, tr.208]

Trong Liêu trai chí dị, mô tip xuất hiện nhiều nhất là mô tip vật biến thành người và mô tip người biến thành vật Mô tip này đã hình thành nên nhân vật kỳ ảo cho Liêu trai chí dị từ đó

dẫn tới một chuỗi hàng loạt các sự kiện kỳ ảo xảy ra liên tiếp trong tác phẩm bởi vì các sự kiện này đều không có thật, không được khoa học chứng minh nó có thể xảy ra Dưới đây là kết quả

thống kê sự biến hình từ vật thành người và từ người thành vật trong Liêu trai chí dị

Bảng 2.1: Kết quả thống kê dạng biến hình từ vật thành người trong Liêu trai chí dị

Chồn Cua Rắn Ễnh ương

Hổ

71 truyện Tam tiên Tam tiên, Hoa Cô Tử, Hải công tử

Tam tiên Triệu Thành Hổ, Miêu sinh, Nhị Ban

Cá

Ba ba Rồng Ong Thằn lằn

Gà Sáo Hoàng trùng Lang Bươm bướm Mọt sách

A Tiêm Ngũ Thông thần Ngũ Thông thần Ngũ Thông thần Cáp dị

A Anh Trúc Thanh Thân thị

Tề Thiên đại thánh Thanh Oa thần, Quyên tiền xây đền Tây Hồ chủ, Bạch Thu Luyện, Uông Sĩ Tú

Bát đại vương Tây Hồ chủ Liên Hoa công chúa, Lục y nữ

Sơn thần Phùng Mộc Tượng Câu cóc Liễu tú tài

Lê thị Phóng điệp

Cát Cân, Hương Ngọc

Cát Cân Hoàng Anh

Hà hoa Tam nương tử Liễu tú tài

Đá

Nê thư sinh Tiểu kê Thạch Thanh hư

Bảng 2.2: Kết quả thống kê dạng biến hình từ người thành vật trong Liêu trai chí dị

Vẹt Quạ

Hổ Ngựa Lợn

Dê Lừa Chồn Rồng

A Bảo Trúc Thanh Hướng Kiểu Bành Hải Thu

Đỗ Tiểu Lôi Tạo súc Tạo súc Tên Ất ở Kim Lăng Bác Hưng nữ

Các mô tip vật biến thành người và người biến thành vật có nguồn gốc sâu xa từ trong thần thoại Con người nguyên thủy lấy hiểu biết về mình gán cho tất cả các sự vật xung quanh, chưa phân biệt được người và vật nên thần thoại tồn tại rất nhiều nhân vật có hình dạng là sự pha trộn giữa người và thú Trong thần thoại Trung Quốc có bốn vị thần cai quản bốn phương: Phục Hy (phương Đông), Thiếu Hạo (phương Tây), Thần Nông (phương Nam), Chuyên Húc (phương Bắc) thì Phục Hy là vị thần đầu người mình rồng hoặc có khi lại truyền rằng mặt người mình rắn, Thần Nông có mình người, đầu trâu, Chuyên Húc là cháu của Thiếu Hạo lúc sống có mặt người, mình kỳ lân, chân lợn, đến khi chết hoá thành một vật nửa người nửa cá… Việt Nam cũng có những câu chuyện kể về thuỷ tổ của dân tộc từ loài vật như rồng (Lạc Long Quân) và tiên (Âu Cơ) trong đó tiên sinh ra từ sự quan sát, tưởng tượng của con người đối với loài chim vì thế hình tượng chim thường có cánh và có thể bay trên không thoải mái, tự do Có khi thần thoại còn để con người biến thành thực vật như nàng Dao Cơ - con gái Viêm đế trong thần thoại Trung Hoa, khi chết đi linh hồn biến thành cỏ dao Nói chung, thần thoại là nơi lưu trữ tất cả những ký ức của tuổi thơ loài người chưa phân biệt người và vật

Khi con người bước vào xã hội có giai cấp, truyện cổ tích, truyền thuyết ra đời không còn

kể những câu chuyện mà các vị thần là trung tâm nữa mà kể nhiều về những con người mang