quản lý thiên tai thảm họa và quản lý rủi ro thiên tai thảm họa dựa vào cộng đồng

báo cáo về quản lý thiên tai thảm họa và quản lý rủi ro thiên tai thảm họa dựa vào cộng đồng

PHẦN 1

QUẢN LÝ THIÊN TAI THẢM HỌA VÀ QUẢN

LÝ RỦI RO THIÊN TAI THẢM HOẠ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG

1 ĐỊNH NGHĨA VÀ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1.1 Các từ liên quan đến thảm họa

1.1.1 Hiểm họa (Hazard-H)

Một sự kiện, hiện tượng tự nhiên hoặc do con người có nguy cơ

gây ra thiệt hại về tính mạng, bị thương, thiệt hại về tài sản, gián

đoạn về xã hội, kinh tế hoặc suy thoái về môi trường

Hiểm họa có thể bao gồm những điều kiện tiềm ẩn mà có thể gây

ra những mối đe dọa trong tương lai và có thể có nguồn gốc khác

nhau: từ tự nhiên (địa chất, khí tượng thuỷ văn và sinh học) và các quá trình do con người gây ra (suy thoái môi trường và hiểm hoạ công nghệ) Hiểm họa có thể đơn lẻ, liên tục hoặc kết hợp trong nguồn gốc và tác động Mỗi hiểm họa có đặc điểm được xác định thông qua vị trí, cường độ, số lần xảy ra và khả năng xảy ra

Hiểm họa

Sự kiện vật lý hay nhân tạo có tiềm năng gây ra thảm họa

Các loại hiểm hoạ:

ƒ Hiểm họa tự nhiên: Bão, Lũ lụt, Sạt lỡ đất, động đất, sóng thần, dịch bệnh

ƒ Hiểm họa do con người gây ra: chặt phá rừng, đốt rừng để sản xuất, xây dựng

các công trình không phù hợp, chiến tranh, khủng bố

ƒ Hiểm họa do môi trường: Ô nhiễm không khí, nước, đất đai cháy rừng, dầu

tràn…

ƒ Hiểm họa do công nghệ: tai nạn hạt nhân, tai nạn kỹ

Hậu quả do hiểm họa xảy ra tác động vào cộng đồng dân cư dễ

bị tổn thương không

đủ khả năng đối phó

và làm giảm nhẹ những ảnh hưởng tác hại của nó

1.1.2 Thảm họa (Disaster - D)

Thảm họa là khi hiểm họa xảy ra làm ảnh hưởng đến cộng

đồng dân cư dễ bị tổn thương không đủ khả năng chống đỡ với

những tác hại của nó

Ví dụ:

Lũ lụt: xảy ra gây chết người, hư hỏng công trình, nhà cửa,

mất mát tài sản gia súc, mùa màng

Hiểm hoạ Thảm hoạ

1.1.3 Khả năng (Capacity-C)

Khả năng là các nguồn lực, kỹ năng, kiến thức, phương tiện và sức mạnh có sẵn họăc tiềm năng trong các hộ gia đình và cộng đồng giúp họ có thể đối phó, chống chị, phòng

ngừa, giảm nhẹ hoặc nhanh chóng khắc phục một thảm họa Khả năng ngược lại với tình trạng dể bị tổn thương

Khả năng

Sự kết hợp tất cả những điểm mạnh và nguồn lực sẵn có tại một cộng đồng, xã hội hoặc tổ chức nhằm giảm thiểu mức độ rủi

ro hoặc tác động của một thảm họa

1.1.4 Tình trạng dễ bị tổn thương (VulnerabilityV)

Tình trạng dễ bị tổn thương là một loạt các điều kiện tác động

bất lợi tới khả năng của một cá nhân, hộ gia đình hoặc một

cộng đồng trong việc ngăn chặn, giảm nhẹ, phòng ngừa và ứng

phó với các sự kiện hiểm họa

1.1.5 Rủi ro (Risk-R)

Rủi ro là khả năng rất có thể gặp nguy hiểm hoặc chịu thiệt hại

và mất mát (khi thảm họa xảy ra)

1.1.6 Rủi ro trong Thảm họa và mối quan hệ (H-V-C)

ƒ Rủi ro trong thảm họa: là khả năng hiểm họa có thể gây

hại đối với một cộng đồng dễ bị tổn thương không đủ khả

năng đối phó với những hậu quả (chết người, thiệt hại tài

sản và ảnh hưởng môi trường)

Tình trạng dễ bị tổn thương

Những nhân tố hay khó khăn hạn chế có tính chất kinh tế, xã hội, vật chất hay địa lý làm giảm thiểu khả năng phòng chống và ứng phó của một cộng đồng đối với tác hại của các hiểm họa

ƒ Mối quan hệ giữa Rủi ro (R) với Hiểm họa (H), Tình

trạng dễ bị tổn thương (V) và Khả năng (C)

C

H x V

= R (Rủi ro)

¼ Rủi ro trong thảm họa sẽ tăng lên nếu hiểm họa tác

động đến một cộng đồng dễ bị tổn thương có khả năng

hạn chế

Rủi ro

Khả năng rất có thể có thảm họa xảy ra

¼ Thảm họa là sự hiện thực hóa của một rủi ro

1.1.7 Các biện pháp giảm nhẹ rủi ro

Các biện pháp giảm nhẹ rủi ro là những hoạt động, dự án và chương trình khác nhau mà các cộng đồng có thể nhận ra sau khi phân tích và lượng giá những rủi ro họ phải đối mặt Những biện pháp này được dự định cụ thể để giảm nhẹ rủi ro hiện tại và ngăn ngừa rủi ro trong tương lai cho cộng đồng

Hình 1.1: Minh họa bằng hình ảnh các khái niệm liên quan đến thiên tai, thảm họa

Hiểm họa

Khả năng

Cộng đồng dễ bị tổn thương

Thảm họa

Rủi ro

Biện pháp giảm

nhẹ rủi ro

1.2 Các khái niệm về quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng

1.2.1 Cộng đồng

Trong bối cảnh của Quản lý rủi ro thảm họa, Cộng đồng được

hiểu là nhóm người sống trong cùng một khu vực địa lý, cùng

chịu một tình thế hiểm họa chung do vị trí cư trú của họ và có

thể có chung kinh nghiệm ứng phó với hiểm họa và thảm họa

Tuy nhiên, họ có thể có những nhận thức và cách nhìn đối với

rủi ro khác nhau

1.2.2 Đánh giá rủi ro thảm họa có sự tham gia

Đánh giá rủi ro thảm họa có sự tham gia là một quá trình nhờ đó

tất cả các bên quan tâm thu thập và phân tích thông tin về các rủi

ro trong thảm họa, mục đích để lập các kế hoạch thích hợp và triển khai những hoạt động

cụ thể làm giảm nhẹ các rủi ro trong thảm họa có thể sẽ tác hại đến cuộc sống của họ Quá trình này vừa mang tính đối thoại cũng vừa là cơ hội tham gia thương lượng dàn xếp giữa những người đang đối mặt với rủi ro, các cấp chính quyền và các bên có liên quan khác

1.2.3 Quản lý rủi ro thảm hoạ

Quá trình có hệ thống của việc sử dụng các quyết định hành chính, tổ chức, kỹ năng vận hành và năng lực để thực thi chính sách, chiến lược và khả năng đối phó của xã hội và cộng đồng nhằm giảm thiểu những tác động của các hiểm họa tự nhiên và những thảm họa có liên quan đến môi trường và công nghệ

1.2.4 Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng

Quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng là một quá trình trong đó các cộng đồng đang đối mặt với rủi ro tham dự tích cực vào việc nhận diện, phân tích, xử lý, giám sát và đánh giá về các rủi ro thảm họa nhằm mục đích giảm thiểu tình trạng dễ bị tổn thương và tăng cường khả năng của họ Như vậy có nghĩa rằng người dân là trung tâm của việc ra quyết định và triển khai thực hiện các hoạt động quản lý rủi ro thảm họa Sự tham dự của những người dễ bị tổn thương nhất là rất quan trọng và sự hỗ trợ của những người ít bị tổn thương hơn là cần thiết

2 QUẢN LÝ RỦI RO THẢM HỌA (QLRRTH) DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG (CĐ)

Cộng Đồng

Một nhóm người có

tổ chức, có mối quan tâm chung, cùng chia sẻ mục tiêu chung, có mối quan hệ chặt chẽ tương tác lẫn nhau

Quản lý rủi ro Thảm họa dựa vào cộng đồng

Phương pháp hướng mọi thành viên trong cộng đồng bao gồm

cả những người dễ bị tổn thương nhất, tham gia vào quản lý thảm họa

1.2 Mục đích của QLRRTH dựa vào CĐ

Mục đích của phương pháp tiếp cận này nhằm:

ƒ Giảm thiểu tình trạng dễ bị tổn thương

ƒ Nâng cao khả năng của cộng đồng trong việc lập kế

hoạch phòng ngừa và ứng phó với thảm họa

ƒ Giảm nhẹ những rủi ro mà thảm hoạ có thể gây ra

2.2 Những điểm cốt lõi trong phương pháp QLRRTH dựa vào CĐ 1

ƒ Cộng đồng đóng vai trò trung tâm trong QLRRTH Trọng tâm chú ý trong quản

lý rủi ro thảm họa là cộng đồng địa phương Phương pháp QLRRTH dựa vào CĐ thừa nhận khả năng khởi xướng và duy trì sự phát triển của chính người dân địa phương Trách nhiệm thay đổi tùy thuộc vào những người sống trong cộng đồng địa phương

ƒ Giảm thiểu rủi ro thảm họa là mục đích Chiến lược chủ yếu là để tăng cường

khả năng và nguồn lực đồng thời giảm thiểu tình trạng dễ bị tổn thương của các nhóm dễ bị tổn thương nhất nhằm mục đích tránh việc xảy ra các thảm họa trong tương lai

ƒ Thừa nhận mối gắn kết giữa quản lý rủi ro thảm họa và quá trình phát triển

Phương pháp này thừa nhận việc giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của thảm họa, nghĩa là nghèo đói, phân biệt đối xử và tình trạng chịu thiệt thòi, quản lý kinh tế, chính trị và xã hội yếu kém, sẽ đóng góp cho sự cải tiến toàn diện trong chất lượng cuộc sống và môi trường

ƒ Cộng đồng là nguồn lực chủ yếu trong quản lý rủi ro thảm họa Cộng đồng là

người hành động chính cũng là người hưởng lợi trước tiên của quá trình quản lý rủi ro thảm họa

ƒ Áp dụng các phương pháp tiếp cận đa ngành và đa lãnh vực Phương pháp

QLRRTH dựa vào CĐ nhóm họp lại rất nhiều các bên liên quan ở cộng đồng địa phương và kể cả cấp quốc gia để mở rộng cơ sở nguồn lực cho việc quản lý rủi ro thảm họa

ƒ QLRRTH dựa vào CĐ được xem như một khung triển khai hoạt động năng

động và đang tiếp tục phát triển Các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn tiếp tục

xây dựng nên lý thuyết của QLRRTH dựa vào CĐ Các cộng đồng và người thực hành QLRRTH dựa vào CĐ chia sẻ các kinh nghiệm, phương pháp và công cụ tiếp tục làm phong phú thêm việc thực hành

ƒ QLRRTH dựa vào CĐ công nhận những người khác nhau có nhận thức khác

nhau về rủi ro Cụ thể đàn ông và phụ nữ có thể có hiểu biết và kinh nghiệm khác

nhau trong ứng phó với rủi ro, cũng có thể có nhận thức khác nhau về rủi ro và do

đó có những nhìn nhận khác nhau về cách làm giảm nhẹ rủi ro

ƒ Những thành viên và nhóm khác nhau trong cộng đồng có tình trạng dễ bị tổn

thương và khả năng khác nhau Các cá nhân, gia đình và nhóm khác nhau trong

cộng đồng có những tình trạng dễ bị tổn thương và khả năng khác nhau Sự khác nhau được xác định do tuổi, giới, tầng lớp xã hội, nghề nghiệp sinh kế, sắc tộc,

ngôn ngữ, tôn giáo và hoàn cảnh tự nhiên nơi sinh sống

Sự tham gia của cộng đồng là cần thiết

Không ai có thể hiểu hoàn cảnh địa phương bằng chính các thành viên trong cộng đồng địa phương

1 Abarquez, Imelda và Zubair Murshed 2004 “CBDRM Field Practitioners’ Handbook” (Hướng dẫn cho người làm công tác địa bàn về QLRRTH dựa cào CĐ), trg 13, 14 ADPC, Thailand

2.3 Tầm quan trọng của cộng đồng trong tham gia việc QLRRTH dựa vào CĐ

Cộng đồng tham gia vào quản lý rủi ro thảm hoạ là rất quan trọng vì:

ƒ Thông tin thu được sẽ đầy đủ và chính xác hơn nhờ vào những ý kiến và phản ánh thực tế của người dân sống trong cộng đồng

ƒ Quá trình tham gia sẽ giúp cho cộng đồng nâng cao được khả năng

ƒ Giúp cho các chuyên gia bên ngoài hiểu rõ hơn về cộng đồng

ƒ Thực hiện các chương trình đạt kết quả cao hơn khi có được những thông tin chính xác từ phía cộng đồng

ƒ Thực hiện nhanh chóng hơn các dự án nhờ vào sự tham gia đầy đủ và tích cực của cộng đồng

ƒ Phân chia ngân sách chính xác hơn và đúng đối tượng cần giúp đỡ

ƒ Quy trình đưa ra quyết định sẽ hiệu quả hơn do có sự tham gia đông đủ của các thành viên trong cộng đồng

ƒ Đảm bảo ổn định đời sống lâu dài cho người dân

2.4 Những yêu cầu và kết quả mong đợi của phương pháp QLRRTH

dựa vào CĐ

ƒ Tăng cường sự tham gia của người dân

ƒ Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nói lên được nguyện vọng, ý kiến của mình và được ưu tiên giải quyết

ƒ Chấp nhận những quan điểm về nhận thức và những chiến lược thích ứng khác nhau của cộng đồng

ƒ Cộng đồng tự xác định được những yếu tố dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương và rủi ro cần được ưu tiên giải quyết

ƒ Kết hợp chiến lược giảm thiểu rủi ro vào các chương trình phát triển của cộng đồng

ƒ Các tổ chức và cá nhân bên ngoài cộng đồng tham gia hỗ trợ cho việc quản lý thảm họa dựa vào cộng đồng

3 TIẾN TRÌNH QUẢN LÝ RỦI RO THẢM HỌA (QLRRTH) DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG (CĐ)

3.1 Các bước thực hiện trong tiến trình quản lí rủi ro thiên tai thảm họa dựa vào cộng đồng

Quản lý r ủi ro thảm họa

Việc áp dụng có hệ thống các chính sách,

thủ tục và thông lệ quản lý để nhận diện,

phân tích, lượng giá, xử lý, giám sát và đánh

giá các rủi ro Việc này đòi hỏi việc ra quyết

định dựa trên sự kiểm tra về các rủi ro đó,

bao gồm hiểm họa, tình trạng dễ bị tổn

Quá trình QLRRTH dựa vào CĐ gồm 6 giai đoạn kế tiếp nhau Các giai đoạn này có thể phân thành các bước được thực hiện trước khi có thảm họa, hay sau khi đã có một thảm họa xảy ra rồi, để giảm thiểu các rủi ro trong tương lai

(xem Bài đọc thêm 1.3) Theo ADPC,2

quá trình này gồm 7 bước, bắt đầu từ bước nhận diện cộng đồng dễ bị tổn thương nhất (1), xây dựng các mối quan hệ và hiểu biết trong cộng đồng (2), đánh giá rủi ro thảm họa có sự tham gia (3), lập kế hoạch QLRRTH có sự tham gia (4), thành lập và tập huấn nhóm quản lý (5) và thực hiện QLRRTH dựa vào CĐ (6), và cuối cùng là bước Giám sát

và Đánh giá có sự tham gia (7)

Hình 1.2- Sơ đồ tóm tắt các bước thực hiệnquản l rủi ro dựa vào cộng đồng

Cộng Đồng dễ

bị tổn thương,

khả năng

ƯPTH yếu

Cộng Đồng có

khả năng thích

nghi cao hơn

Chú thích

CĐ: Cộng đồng QLRRTHDVCĐ: Quản lý rủi ro thảm họa dựa

vào CĐ

TTDBTT: Tình trạng dễ bị tổn thương Ư

QUẢN LÝ RỦI RO THẢM HỌA DỰA VÀO CĐ

8 Phối hợp với các CĐ và tổ

chức khác giải quyết nguyên nhân gốc rễ của TTDBTT

7 Thành lập nhóm

PN&ƯPTH tại CĐ

3 Thực hiện đánh giá rủi ro thảm họa có sự tham gia của người dân

4 Xác định những rủi ro cần ưu tiên giải

quyết

5 Xác định và lựa chọn biện pháp giảm nhẹ rủi

ro ngắn và dài hạn

6 Lập kế hoạch PN

& ƯPTHDVCĐ

1 Tăng cường mối quan

hệ giữa tổ chức với

những lãnh đạo trong CĐ

2 Định hướng ban đầu

về QLRRTHDVCĐ

2 ADPC (TT Phòng Ngừa Thảm Họa Á Châu), 2002 & 2003 “CBDRM – Participants Workbook”

(QLRRTH dựa vào CĐ – Sách bài tập cho học viên ), trg 10&11

Không có một tiến trình chung cho tất cả các cộng đồng và quốc gia lãnh thổ, tiến trình

sẽ được xác định sau khi có các phân tích về cộng động, tổ chức, pháp lí, sinh thái nhân văn v.v Dưới đây là đề xuất chó tính chung nhất cho mộtn tiến trình QLRRTH dựa vào

cộng đồng, bao gồm các bước thực hiện như sau:

1 Tăng cường các mối quan hệ giữa các tổ chức và lãnh đạo trong cộng đồng (trưởng thôn, chủ hộ gia đình, các tổ chức trong thôn và các tổ chức bên ngoài khác) Định hướng ban đầu về quản lý rủi ro thảm hoạ dựa vào cộng đồng cho những người có trách nhiệm (như thành viên Ban phòng Chống lụt bão xã hay Nhóm phát triển cộng đồng của thôn/ấp)

2 Thực hiện đánh giá rủi ro do thảm hoạ gây ra có sự tham gia của người dân

3 Xác định những rủi ro cần được ưu tiên giải quyết

4 Xác định và lựa chọn các biện pháp giảm nhẹ rủi ro trước mắt và lâu dài

5 Lập kế hoạch phòng ngừa và ứng phó thảm hoạ dựa vào cộng đồng

6 Thành lập một nhóm người chịu trách nhiệm thực hiện kế hoạch phòng ngừa

và ứng phó thảm hoạ tại cộng đồng Tập huấn nâng cao năng lực cho lãnh đạo

và thành viên của nhóm thực hiện này là việc quan trọng trong quá trình thực hiện

7 Phối hợp với các cộng đồng và tổ chức khác để giải quyết những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương

Phối hợp chuỗi các bước thực hiện kế tiếp này lại với nhau có thể xây dựng nên một hệ thống lập kế hoạch và thực hiện, được xem như một công cụ mạnh sử dụng cho việc giảm nhẹ rủi ro trong thảm họa

Hình 1.3 Tham khảo tiến trình quản lí thiên tai tại Thái Lan

Quản lí RRTH dựa vào CĐ – Tiến trình và Công cụ

1 Xác định và lựa chọn cộng đồng • Số liệu thứ cấp

• Báo cáo hiện trường

2 Thành lập các nhóm cộng cộng, tài liệu

hướng dẫn

• Tập huấn đào tạo ,chuyên gia

• Hướng dẫn tổ chức quản lí nhóm

3 Thiết lập Mô hình Quản lí RRTH dựa

vào CĐ (CBDRM)

• Tài liệu thông tin về cộng đồng (Sổ tay cộng đồng)

4 Phát triển các kế họach CBDRM • Tài liệu thông tin về đánh giá rủi

cộng đồng (Sổ tay đánh giá rủi ro của cộng đồng)

5 Các hỗ trợ, kế họach họat động của

CBDRM và liên kết với tổ chức nhà nước

• Các đề xuất tài trợ và thỏa thuận hợp tác

6 Chia sẽ kết quả, bài học và vận động

chính sách

• Tài liệu CBDRM và Sổ tay hướng dẫn thực địa

Nguồn: Báo cáo trình bày của Chanyuth Tepa, tư vấn CBDRM của Raks Thai

3.2 Các bên liên quan trong QLRRTH dựa vào CĐ

Hình 1.4 Các bên liên quan trong QLRRTH dựa vào Cộng

đồng

CỘNG ĐỒNG

Cơ quan chính quyền

Tổ chức phi chính phủ

Khu vực

Tư nhân

Những nhóm khác

Các cá nhân

Lãnh

liên quan

Liên Hiệp Quốc

Người lao động

Các tổ chức

Trong quá trình quản lý rủi ro thảm họa dựa vào cộng đồng, có thể chia rất nhiều bên liên quan và các nhà hoạt động thành hai loại tổng quát, những người bên trong và bên ngoài cộng đồng (như mô tả trong hình hai vòng tròn ở trên)