Báo cáo văn học Tiếp nhận Trương Lương ở Việt Nam

Nếu như Trương Lương giúp Hán Cao Tổ sáng nghiệp nhà Hán của Trung Quốc, thì Nguyễn Trãi ví mình như Trương Lương giúp Lê Lợi sáng lập nghiệp đồ Đại Việt: Trí qua mười mới khả rằng nên

TIẾP NHẬN TRƯƠNG LƯƠNG Ở VIỆT NAM

(Kh ảo tư liệu từ trước tác các nhà nho Việt Nam)

ThS Trịnh Văn Định

Phòng Quản lý NCKH, Trường ĐHKHXH&NV

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong số những nhân cách văn hoá lớn Trung Quốc được tiếp nhận trong văn học Việt Nam, chúng ta đã quen với những Khuất Nguyên, Đào Uyên Minh, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch

Cư Dị Và nội dung tiếp nhận những tác giả lớn này trong văn học nhà nho đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và làm rõ Tuy nhiên, có một vấn đề đặt ra là, trong quá trình giao lưu và tiếp nhận văn học, nhà nho Việt Nam tiếp nhận, ảnh hưởng từ nhiều nhân cách văn hoá khác nhau Tạm thời có thể phân loại thành các nhóm : nhóm nhân vật là anh hùng sáng nghiệp tiêu biểu như: Câu Tiễn, Tần Thuỷ Hoàng, Hán Cao Tổ, Chu Nguyên Chương, ; nhóm những triết gia, nhà tư tưởng: Lão Tử, Khổng Tử, Mạnh Tử, Trang Tử, nhóm các sử gia, nhà văn hoá, nhà văn, nhà thơ: Khuất Nguyên, Tư Mã Thiên, Vương Anh Thạch ; và nhóm những danh thần, danh tướng như: Lã Vọng, Trương Lương, Khổng Minh

Trong số này, chủ yếu nhóm những tác giả văn học như: Khuất Nguyên, Lý Bạch được nghiên cứu tương đối kỹ ở Việt Nam, còn những nhóm nhân vật khác cơ hồ chưa được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Bài viết này vẫn tiếp mạch của những người đi trước tìm hiểu những danh nhân văn hoá Trung Hoa được các nhà Nho Việt Nam tiếp nhận nhưng người viết không tìm hiểu nhóm tác giả văn học, mà tập trung tìm hiểu nhóm danh thần, cụ thể hơn có thể gọi là nhóm quân

sư, những đế sư Nhóm này là một tiểu loại (đế sư) trong loại hình anh hùng thời loạn Và người viết chỉ đi tìm hiểu một nhân vật vốn cực kỳ lừng danh trong lịch sử-văn hoá Trung Quốc và khu vực nhưng ở Việt Nam được biết đến trong một diện khá hẹp đó là quân sư, đế

sư Trương Lương

Sự khác biệt cơ bản nhất giữa nhóm nhân vật là tác giả văn học, nhà thơ, nhà văn và Trương Lương là ở chỗ, Trương Lương không phải là tác giả văn học, vì ông không để lại trước tác Do vậy, nhà Nho tiếp nhận ông với tư cách là một nhân vật lịch sử Nếu như, nhóm nhân vật văn học được các nhà Nho Việt Nam tiếp nhận thì trước tiên và chủ yếu nhất

họ chịu ảnh hưởng từ phương diện một tác giả văn học, tức phương diện nghệ thuật Ngược lại, tiếp nhận Trương Lương, họ hô ứng với Trương Lương trên phương diện một đế sư, một quân sư, tức là trên phương diện tư tưởng

Trong nhóm nhân vật mà chúng tôi tạm gọi là quân sư, đế sư có nhiều nhân vật nổi tiếng, trong đó đáng kể nhất như: Phạm Lãi, Trương Lương, Khổng Minh Nhưng sở dĩ chúng tôi chọn Trương Lương là bởi lẽ,trước hết, Phạm Lãi là một quân sư, một đế sư phò Câu Tiễn

diệt được nước Ngô, phục thù cho nước Việt Nhưng nước Việt và Câu Tiễn mà Phạm Lãi phò là một nước nhỏ trong liệt quốc, nên công lao và độ điển hình của Phạm Lãi không sánh được với vai trò Trương Lương thiết lập đế chế Hán Còn với Khổng Minh, ông được mệnh danh là thần toán nhưng xét về công lao, ông không thể giúp Lưu Bị trung hưng nhà Hán Hơn nữa, ông là nhân vật lịch sử nhưng lại tồn tại chủ yếu với tư cách hình tượng văn học

diễn hoá cùng với quá trình diễn hoá của Tam quốc diễn nghĩa Trong số những nhân vật

thuộc nhóm đế sư, duy có Trương Lương là nhân cách vươn tới cao nhất của loại hình nhân cách này, vì vậy lựa chọn ông một mặt cho thấy rõ được các nhà Nho Việt Nam tiếp nhận những gì từ ông, mặt khác có cơ sở để chúng ta khái quát hoá đặc trưng loại hình nhân cách còn ít được biết tới này

2 VÀI NÉT VỀ TRƯƠNG LƯƠNG

Trương Lương (? – 189 TCN) đại thần Hán sơ Tự Tử Phòng Tương truyền là người Thành Phụ (nay thuộc phía đông Bảo Phong – Hà Nam) Tổ tiên Trương Lương là người nước Hàn Người ông là Khai Địa làm tướng quốc của Hàn Chiêu Hầu, Tuyên Huệ Vương, Tương Ai Vương; cha là Bình làm tướng quốc của Ly Vương, Điệu Huệ Vương Năm thứ hai mươi ba đời Điệu Huệ Vương, Bình chết (250 TCN) Lương còn ít tuổi, chưa từng làm quan nước Hàn Khi nước Hàn bị phá tan, Lương có ba trăm người tôi tớ trong nhà Em Lương chết, Lương không lo chôn cất, đem tất cả gia tài tìm thích khách giết vua Tần để báo thù cho nước Hàn, bởi vì cha và ông làm tướng quốc năm đời vua Hàn Tìm được một lực sĩ làm một cái chùy sắt nặng một trăm hai mươi cân Tần Thủy Hoàng đi chơi ở miền đông, Lương và người khách rình đánh Tần Thuỷ Hoàng ở bãi cát Bác Lãng (Nay thuộc đông nam Nguyên Dương- Hà Nam), đánh nhầm phải xe tùy tùng Tần Thủy Hoàng nổi giận sai lùng khắp thiên hạ, tìm người thích khách rất gấp, cốt lùng cho được Trương Lương Lương bèn đổi tên họ, trốn tránh ở Hạ Bì (nay thuộc phía bắc Tuy Ninh-Giang Tô) Một hôm dạo chơi ở trên cầu Hạ Bì, Lương gặp Hoàng Thạch Công trao cho“Thái công Binh pháp“ Trong thời

kỳ nông dân khởi nghĩa mạt Tần, Lương quy phò Lưu Bang, không lâu sau đó du thuyết Hạng Lương lập qúy tộc Hàn là Thành làm Hàn Vương, Lương nhậm chức Tư đồ Sau khi Hàn Vương bị Hạng Vũ giết, Lương quy phục Lưu Bang, trở thành mưu sĩ trọng yếu Trong thời kỳ chiến tranh Hán Sở, Lương đề xuất sách lược không lập con cháu lục quốc, liên kết với Anh Bố, Bành Thành, trọng dụng Hàn Tín, lại chủ trương truy kích Hạng Vũ, diệt quân Sở đều được Lưu Bang tiếp thu Hán triều kiến lập, Lương được phong Lưu Hầu (1) (2)

3 TRƯƠNG LƯƠNG TRONG SỰ TIẾP NHẬN CỦA CÁC NHÀ NHO VIỆT NAM

Nhà nho là một loại hình nhân cách văn hóa ra đời và tồn tại trong một không, thời gian đặc định Những tri thức mà các nhà nho mỗi thời đại khác nhau tri nhận được không có quá nhiều khác biệt Có thể có điều chỉnh, bổ sung trong nội dung học thuyết Nhưng về cơ bản những nội dung cốt lõi của học thuyết và những tri thức bổ sung ngoài học thuyết mà các nhà nho thu nhận được không quá sai biệt Điều này sẽ quy định cách thức và tiêu chuẩn đánh giá của các nhà nho về một nhân vật lịch sử Tức có nghĩa là bất luận một nhân vật lịch

sử nào khi được các nhà nho phú, vịnh, hoặc đề thơ đều được nhìn từ cấu trúc, tiêu chuẩn và lăng kính của nhà Nho và những triết thuyết khác mà nhà Nho bổ sung trong quá trình học

tập và tu tập Quan sát hình tượng Trương Lương trong trước tác của các nhà Nho, Trương Lương được các nhà nho nhìn từ hai trục tư tưởng cơ bản là: Nho giáo và Lão Trang

Trước hết trục Nho gia chi phối cách nhìn của các nhà Nho đối với Trương Lương trên hai bình diện: Lập công và lập đức Lập công, lập đức và lập ngôn là ba tiêu chuẩn lập thân của các nhà nho Đến những năm cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi, nhà nho

chí sĩ Phan Bội Châu vẫn khắc cốt ghi tâm câu thơ của Viên Mai: Mỗi phạn bất vong duy trúc bạch, lập thân tối hạ thị văn chương“ (Bữa bữa đều không quên việc phải ghi tên vào sử

sách, còn lập thân hèn nhất là bằng văn chương) Rõ ràng, trong chương trình tu dưỡng và phấn đấu của các nhà nho, thực đơn lập công và lập đức là tiêu chuẩn sang nhất và việc lưu danh sử sách là mục tiêu cả cuộc đời của mỗi nhà Nho

1 Về lập công

Trong trước tác của Nguyễn Trãi, công lao vĩ đại của Trương Lương được Nguyễn Trãi dành cho sự thán phục và Nguyễn Trãi ví mình ngang bằng với Trương Lương Nếu như Trương Lương giúp Hán Cao Tổ sáng nghiệp nhà Hán của Trung Quốc, thì Nguyễn Trãi

ví mình như Trương Lương giúp Lê Lợi sáng lập nghiệp đồ Đại Việt:

Trí qua mười mới khả rằng nên

Ỷ lấy nho, hầu đáng hiền

Đao bút phải dùng tài đã vẹn;

Chỉ thư nấy chép việc càng chuyên

Vệ nam mãi mãi ra tay thước

Điện Bắc đà đà yên phận tiên

Nghiệp Tiêu Hà làm khá kịp

Xưa nay cũng một sử xanh truyền

( Phận tiên: chỉ Trương Lương)

(Quốc âm thi tập – 183)

Lê Quý Đôn không chỉ say mê với công nghiệp vĩ đại của Trương Lương mà công nghiệp này còn được tạo lập từ một nhà nho “phong lưu”

Sáng cũ một pho ba tấc lưỡi

Nhà nho như thế thực phong lưu

( Văn đàn bảo giám – Trương Lương)

Trong số các nhà nho Việt Nam, Nguyễn Công Trứ dành cho Trương Lương một sự quan tâm đặc biệt: Trong số tất cả các nhà Nho Việt Nam, chỉ có Nguyễn Công Trứ và Phan Bội Châu là hai tác giả duy nhất có hai bài trở lên vịnh và phú trực diện về Trương Lương Nếu

như bài phú “Trương Lương” trong Văn đàn bảo giám được xác định chính xác là của

Nguyễn Công Trứ thì con số lên tới ba bài Ngoài ra còn không ít lần Nguyễn Công Trứ dẫn Trương Lương hoặc dẫn những biểu tượng gợi liên tưởng đến Trương Lương để nói lên chí nam nhi của mình Ông là nhà nho duy nhất Việt Nam ví mình đạt được tầm vóc Trương Lương cả với tư cách một nhà nho và cả với cách sống thong dong của một triết nhân mang phong cách sống Lão Trang

Năm năm uốn lưỡi trong màn

Một mình ơn Hán nợ Hàn giả xong

Trương Lưu hầu là Hàn công tử

Dõi năm đời chung đỉnh đai cân

Liều một dùi chưa giả nợ cố quân

Uốn ba tấc lấy thân thờ Hán chúa

Thuốc độc phun Tần lây đến Sở

Mùi thơm ngậm Hán trún cho Hàn

Trong năm năm gầy một mối giang san,

Đền nợ trước ơn sau đều vẹn xóng

Chàng phú quý xem bằng mây mỏng

Túi Xích Tùng riêng đủng đỉnh mái thanh sơn

Nhục vinh gác chuyện Tiêu Hàn

(Vịnh Trương Lưu hầu I)

Và

…

Cơn xung đột biết mấy lần lăn lóc

Tới Trần Lưu xảy gặp Lưu quân

Năm năm ba tấc lưỡi kinh luân

Màn thao lược vây Tần nhốt Hạng

Ơn Hán vẹn nợ Hàn chẳng vướng

(Vịnh Trương Lưu hầu II)

Có thể nói, xét trên tổng thể, cả đề vịnh, phú, dùng điển…thì hình tượng Trương Lương trong trước tác của Phan Bội Châu chiếm tỉ lệ nhiều hơn bất cứ nhà nho nào

Chính Phan Bội Châu thường ngâm câu thơ của Viên Mai: “mỗi phạn bất vong duy trúc bạch, lập thân tối hạ thị văn chương” Phan Bội Châu đặc biệt say mê sự nghiệp Trương

Lương Viết về hình ảnh Trương Lương trong trước tác Phan Bội Châu, ông Trần Ngọc Vương viết: “Điều thú vị là ở Phan Bội Châu, ta lại bắt gặp hình ảnh của hai nhân vật vốn được coi là tuyệt đỉnh trí mưu suốt cổ kim: Trương Lương và Phạm Lãi Ông tỏ ra đặc biệt say mê hành trạng của Trương Lương, và trong cả một quãng đời dài, suy nghĩ, tính toán, động thái của chính ông là sự lặp lại của Trương Lương trên khá nhiều việc cụ thể”

(tr.332) Ngay từ ngày trẻ ông đã có bài phú nổi tiếng: Trương Lương từ Hán vương quy Hàn:

Với triều Hán là mưu thần, với nhà Hàn là cố nhân

Ơn mới tuy trọng đại; nghĩa cũ cùng ân cần

Giận ba sinh nay đã thỏa rồi;

Lòng tái tạo bắt đầu từ đấy

Đi một bước tình sâu như bể, chàng Lưu Bang chưa hẳn biết ta

Trong bài Vịnh Trương Lương ông lại viết:

…

Hán trướng năm đời nợ đỉnh chung

Dùi phóng một keo Tần ngã ngửa

Lưỡi đuôi ba tấc Hán bay rồng

…

Như vậy, hình tượng Trương Lương trong trước tác của các nhà Nho Việt Nam xuyên suốt và trở đi trở lại nhiều lần trong trước tác các tác giả nhà nho lớn của Việt Nam Đặc biệt

nó nổi lên cồn cao trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ và Phan Bội Châu Phương diện lập công ở Trương Lương được các nhà Nho coi như một hình mẫu để phấn đấu Ở đó, các

nhà Nho ví mình làm được đại nghiệp như Trương Lương (Nguyễn Trãi), làm được đại nghiệp đã giỏi nhưng thú vị và đáng phục hơn nữa là làm một cách thực phong lưu (Lê Quý Đôn), và Nguyễn Công Trứ không chỉ cho rằng mình đã làm được như Trương Lương với tư cách một nhà nho mà tự ví mình “cũng đáng” sánh với Xích Tùng Tử và Hoàng Thạch Công Tóm lại, trên phương diện lập công, lưu danh vào sử sách, các nhà Nho đều thống nhất coi Trương Lương là hình mẫu, mẫu mực, các nhà nho đều mong muốn tu dưỡng và đạt được đại nghiệp một cách phong lưu như Trương Lương

2 Về lập đức

Trương Lương với tư cách là một hình tượng văn học trong trước tác của các tác giả nhà Nho không chỉ là hình mẫu ở phương diện lập công mà trên phương diện lập đức hình tượng này cũng được các nhà Nho vô cùng say mê Nếu như lập công đòi hỏi tài năng và ý chí của các nhà nho thì ở phương diện lập đức đòi hỏi khả năng ứng xử đặc biệt tinh tế của các nhà nho ở trong những tình huống nhạy cảm Xử lý thế nào cho thấu tình đạt lý khi giữa thời loạn một trạng thái thường xuyên diễn ra giữa một bên là một triều đại cũ đã suy tàn và một triều đại mới chuẩn bị kiến lập

Trương Lương sinh ra và lớn lên khi nước Hàn ông đã bị Tần tiêu diệt Gia đình ông vốn năm đời làm tể tướng nước Hàn Khi Hàn bị tiêu diệt, ông bán cả gia sản thuê tráng sĩ mưu giết Tần Thủy Hoàng, kế hoạch không thành công, ông được Hoàng Thạch Công tặng sánh

Thái công binh pháp ở cầu Hạ Bì, sau đó phò Lưu Bang Trong thời gian theo phò Lưu

Bang, ông luôn muốn khôi phục nước Hàn Từ khi Hạng Vương giết chết Hàn Vương vừa lập lên, ông một lòng theo Hán Vương Cuối cùng không những phò Hán vương dựng

nghiệp nhà Hán, ông còn trả thù được cho Hàn Cụm từ Thân Hán tâm Hàn là để chỉ trạng thái chia tách, lưỡng đôi giữa thân và tâm của Trương Lương Trạng thái này của hình tượng

Trương Lương được các nhà nho đặc biệt say mê

Trong Trương Lưu hầu phú, Nguyễn Hữu Chỉnh sau một hồi thong dong và thăng hoa cùng Trương Lương, gần kết bài phú ông viết về trạng thái Thân Hán tâm Hàn của Trương

Lương:

Nghĩa thủy chung biện bạch cũng êm

Đường tiến thoái thong dong chẳng vướng

Một lần mộng dọc ngang trong tám cõi, đủ phê pha công Hán nợ Hàn

Ba tấc lưỡi đưa đẩy ngoại năm năm, vựa lọn vẹn thù Tần oán Hạng

Trạng thái thân Hán tâm Hàn được Nguyễn Công Trứ nhấn mạnh trong hai bài Vịnh

Trương Lưu hầu Ở bài thứ nhất ông viết:

Năm năm uốn lưỡi trong màn

Một mình ơn Hán nợ Hàn trả xong

Trương Lưu hầu là Hàn công tử

Dõi năm đời chung đỉnh nước Hàn

Liều một dùi chưa giả nợ cố quân

Uốn ba tấc lấy thân thờ Hán chúa

Thuốc độc phun Tần lây đến Sở

Mùi thơm ngậm Hán trún cho Hàn

Trong năm năm gầy một mối giang san,

Đền nợ trước ơn sau đều vẹn xóng

…

Cả bài vịnh trên, cảm hứng quán xuyến chính là cảm hứng “thân hán tâm hàn” Ông nhắc nhắc đi nhắc lại ba lần trạng thái thân hán tâm hàn này: Một mình ơn Hán nợ Hàn trả xong, Mùi thơm ngậm Hán trún cho Hàn, Đền nợ trước ơn sau đều vẹn xong Một sự

trả nợ, trả ân mẫu mực Mẫu mực bằng “ba tấc lưỡi” của bậc đế sư, mẫu mực bằng diệt cả

kẻ thù diệt quốc và cả kẻ thù diệt vua vừa mới lập lên “thuốc độc phun Tần lây đến Sở”

và mẫu mực trong cả không chỉ trả ân Hàn mà còn báo ơn Hán mùi thơm ngậm Hán trún cho Hàn và mẫu mực ở đền nợ trước ơn sau đều vẹn xóng

Trong bài Vịnh thứ hai, cảm hứng Thân hán tâm Hàn lại trở lại trong sáng tác của

Nguyễn Công Trứ:

Tới Trần lưu xảy gặp Lưu quân

Năm năm ba tấc lưỡi kinh luân

Màn thao lược vây Tần nhốt Hạng

Ơn Hán vẹn nợ Hàn chẳng vướng,

Có thể nói, ở một góc độ nhất định, hình tượng nhân vật Trương Lương trong sáng tác

của Nguyễn Công Trứ là trạng thái Thân Hán Tâm Hàn Quan sát hai bài vịnh, rõ ràng, cảm hứng Thân Hán tâm Hàn chi phối đậm nhất nội dung vịnh Đọng lại ở Nguyễn Công

Trứ, Trương Lương là hình mẫu về lối ứng xử trọn vẹn “vẹn xóng”, tinh tế giữa một triều đại là ân nhân cũ và triều đại mới đem lại thành công cho bản thân Với Nguyễn Công

Trứ, ở Trương Lương, lập đức nơi ông đạt đến mẫu mực Trạng thái Thân Hán tâm Hàn

là kết tinh mẫu mực lập đức nơi Trương Lương

Nhưng có lẽ, trong trước tác của Nguyễn Công Trứ, chuẩn mực xử lý Thân Hán tâm Hàn có vẻ trầm và sâu sắc thì trong thời loạn trạng thái nảy trở lại đặc biệt cồn cào trong

sáng tác của Nguyễn Thượng Hiền và Phan Bội Châu

Theo khảo sát của chúng tôi, trạng thái Thân Hán tâm Hàn gần trùng với nội dung đề

vịnh về hình tượng Trương Lương trong sáng tác của Nguyễn Thượng Hiền Hay nói cách khác, hình tượng Trương Lương trong trước tác của Nguyễn Thượng Hiền nổi lên

cồn cào nhất là trạng thái Thân Hán tâm Hàn

Trong bài Hữu hoài (Lòng tưởng nhớ), Nguyễn Thượng Hiền viết:

Thân đương ngũ thế Hàn ân trọng,

Lực tận tam phân Hán tộ nguy

(Thân mang lấy ơn nước Hàn nặng đã năm đời

Sức cùng để nghiệp nhà Hán chia làm ba nước)

Trong bài Độc danh sơn phú thư hậu (Đọc bài phú danh sơn, viết mấy vần ở sau),

ông lại nhắc lại:

Ngũ niên Hán ác tài nan triển

Thất nhật Tần đình lệ vị can

(Màn Hán năm năm, tài khôn thi thố

Sân Tần bẩy tuổi, lệ chửa ráo khô.)

Và

Phấn lực khuông Hán tộ,

Thỉ tâm báo Hàn cừu

(Gắng sức giúp cơ đồ nhà Hán,

Quyết tâm trả mối thù cao vua Hàn)

(Ký quốc nội chư đồng chí – gửi đồng chí trong nước)

Nhưng cồn cào hơn cả và say mê hơn cả với trạng thái này thì trong số các nhà nho Việt Nam, Phan Bội Châu vừa là nhà nho cuối cùng vừa là người say mê nhất với trạng

thái Thân Hán tâm Hàn của Trương Lương Không tính đến những bài phú vịnh trực tiếp,

theo quan sát của chúng tôi có đến trên dưới chục lần Phan Bội Châu dẫn cụm từ này diễn đạt ý của mình Mặt khác, so với các nhà Nho trước đây, Phan Bội Châu cũng dành

nhiều câu chữ nhất để phú về trạng thái Thân Hán tâm Hàn này:

Với triều Hán là mưu thần, với nhà Hàn là cố nhân

Ơn mới tuy trọng đại; nghĩa cũ cũng ân cần

Ngày xưa xin về, mưu tung hoàng đã thỏa mãn;

Nay đây xin từ biệt, chí xin đưa để phân trần

Lưu hầu thật là không ngoan; trung với người mình phụng sự

Mượn cái vốn giúp Lưu Bang; Làm cái nơi giúp Hàn thị

Giận muôn vàng uổng bỏ, vẫn co người thù

May tấc lưỡi hãy còn, quyết đền túc chí

…

Cúi đầu lạy Lưu ông; xin trở về Hàn thị

…

Chỉ nghĩ chim yến tổ cũ; không đành én cạnh theo bay

Hơn mười năm bèo dạt hoa trôi, chính đang chờ đợi;

Ngoài ngàn dặm non mơ nước mộng, còn tưởng nọ kia

Nay Hàn hầu đã được dựng lại, Tôi Trương Lương đâu dám trái gì

Trong bài : Vịnh Trương Lương, Phan Bội Châu viết tiếp:

Hán trướng năm đời nợ đỉnh chung

Dùi phóng một keo Tần ngã ngửa

Lưỡi đuôi ba tấc Hán bay rồng

Hàn dưa Bành muối mình vô dạng

Như vậy, qua trước tác của các tác giả nhà Nho, cách ứng xử của Trương Lương đối với nhà Hàn, ân nhân cũ và nhà Hán triều đại mới trở thành mẫu mực Ở đó trọng lực nghiêng về phần “Hàn” – “tâm Hàn” – phần âm, bên trong, không nhìn thấy nhưng chi phối cuộc đời Trương Lương Với Trương Lương, ân đức của triều đãi cũ, triều đại đã qua luôn ám ảnh và tâm hồn gắn với triều đại này là không thể san sẻ Đây là một trạng thái mà qua đó cho thấy thái độ ứng xử, không phải phương diện tài năng của Trương Lương mà con người đức độ

của Trương Lương được thể hiện điển hình nhất Tâm Hàn là cái gốc, là động lực của “thân Hán” Đồng thời Thân Hán tâm Hàn còn cho thấy một trạng thái mờ mờ ảo ảo, lưỡng đôi

tính và trạng thái khó có thể phân biệt rõ ràng, trạng thái dằng dai và tồn tại trong nhau

Trạng thái “Thân Hán Tâm Hàn” cho thấy đầy đủ nhất phương diện lập đức ở Trương Lương “ Một mình ơn Hán nợ Hàn trả xong”, “Mùi thơm ngậm Hán trún cho Hàn” “ơn Hán vẹn nợ Hàn chẳng vướng”, “Đền nợ trước ơn sau đều vẹn xóng”, “đủ phê pha công Hán nợ Hàn”, “vừa lọn vẹn thù Tần oán Hạng”…là linh hồn của Thân Hán tâm Hàn, là linh

hồn lập đức nơi Trương Lương, là linh hồn lập đức nơi các nhà nho

Tóm lại, ở phương diện lập đức, với tư cách là hình tượng văn học, trong con mắt của các nhà Nho, cùng với lập công, Trương Lương là hình mẫu của nhân cách đức độ

Lập công và lập đức là yêu cầu cao nhất mà các nhà nho tu dưỡng, nỗ lực và khát vọng đạt tới Cả hai tiêu chí này đều đạt được độ mẫu mực trong Trương Lương Đây là hai lý do chính diện quyết định thái độ và cảm hứng đề, vịnh, phú và dẫn tới sự tồn tại liệt tục và mãnh liệt của hình tượng này trong sáng tác của các nhà Nho

3 Về phong cách Lão Trang

Hình tượng nhân vật Trương Lương không chỉ mẫu mực theo tiêu chuẩn tu dưỡng và phấn đấu của các nhà Nho, thú vị hơn nữa Trương Lương đi vào trước tác các nhà Nho Việt Nam và các nhà nho đặc biệt hứng thú và khâm phục phong thái mang đậm phong cách của những nhân vật thuộc trường phái Lão Trang và nhân vật Đạo gia: thung dung, tự tại, thoát

ẩn thoắt hiện, khó lường, biến ảo Hay nói như Nguyễn Hữu Chỉnh “chẳng tiên nhưng cũng

khác phàm”

Trương Lương là “phận tiên”, Nguyễn Trãi khao khát ví mình như phong thái, bước đi của Trương Lương

Điện bắc đà đà yên phận tiên

Nghiệp Tiêu Hà làm khá kịp

Chính Nguyễn Trãi hơn một lần thán phục Trương Lương :

Khám hạ Trương Lương chẳng khứng ở

Tìm tiên để nộp ấn phong hầu

Mang nhiều sắc thái của nhân vật Lão Trang như Nguyễn Bỉnh Khiêm còn phải buông lời thán phục Trương Lương:

Khám hạ Lưu hầu từ Hán lộc

Cô Thành náu ân Xích Tùng chơi

Trong bài Trương Lương, Lê Quý Đôn viết dưới cảm hứng thán phục và say mê trạng thái thong dong, phong lưu, khác phàm của Trương Lương:

Khôn thay rất mực bác Lưu hầu

Lui tới thong dong tự trước sau

Vì giận không thành mưu Bác Lãng

Nên đành phải bội ước Hồng Câu

Suy tiêu khiến giặc sinh lòng chán

Tịch Cốn theo tiên kế rất mầu

Sáng cũ một pho ba tấc lưỡi

Nhà nho như thế thực phong lưu

Có rất nhiều nhà Nho viết về trạng thái mang đậm phong cách Lão Trang này của Trương Lương nhưng có lẽ đến và ở Nguyễn Hữu Chỉnh Trương Lương hiện lên đầy đủ sắc thái, thần thái và phong thái của một Trương Lương “khác phàm”:

Đế sư cao một bậc, trọng đức tôn danh,

Hầu tước hậu ba muôn, luận công hành thưởng,

Đường báo quốc nhờ lưng Xích đế, tiệc Nam cung đà vẹn tiếng vin rồng;

Chước bảo thân mượn dấu Hoàng Công, miền bắc thành lại tìm nơi ấp phượng

Giá đã cao , nên đủng đỉnh công hầu;

Mình được nhẹ , nên tiêu dao ngày tháng

Rõ rỡ thư son khoán sắt, lời Nãi ông dù trỏ núi thề sông;

Thênh thênh non đá am thông, thuyền tiên tử đã quen mây mến ráng

….Ở giang hồ thì danh sĩ phong lưu;

Vào lang miếu lại đại thần thể dạng

…

Đi lại tha hương cố quốc, lưới anh hùng khôn dò chốn hiểm thâm

Ra vào đế tử tiên ông, lồng trí thuận dễ ngự trong lại vãng

Nghĩa thủy chung biện bạch cũng êm;

Đường tiến thoái thong dong chẳng vướng

Một lần mộng dọc ngang trong tám cõi, đủ phê pha công Hán nợ Hàn;

Ba tấc lưỡi đưa đẩy ngoại năm năm, vừa lọn vẹn thù Tần oán Hạng

Ngẫm từ trên như Trọng Liên , Phạm Lãi nào hơn

So xuống dưới dẫu Lý Tĩnh, Khổng Minh chưa đáng

Ngôi đế sư mà danh cao sĩ, ngoại vật há còn trong bụng, nghìn thu chữ thắm chẳng phai vàng

Nền nho giả mà giá danh thần, chẳng tiên nhưng cũng khác phàm, muôn kiếp sử xanh còn

để sáng

Có một điều đặc biệt thú vị là, vịnh , phú đề thơ về phương diện phong thái thung dung tự tại của Trương Lương có rất nhiều nhưng trong số các nhà nho Việt Nam chỉ duy nhất Nguyễn Công Trứ là ví mình đạt trạng thái này:

Trong bài Vịnh Trương Lưu hầu I:

Đền nợ trước ơn sau đều vẹn xóng

Tràng phú quý xem bằng mây mỏng

Túi Xích Tùng riêng đủng đỉng mái thanh sơn

Nhục vinh gác chuyện Tiêu Hàn

Trong bài Vịnh Trương Lưu hầu II:

Ơn Hán vẹn nợ Hàn chẳng vướng,

Túi vương hầu treo gửi gánh Hoàng Công

Một mình lui tới thung dung

Trong bài Luận kẻ sĩ:

Nhà nước yên mà sĩ cũng thung dung

Bấy giờ sĩ mới tìm ông Hoàng Thạch

(Trương Lương khi nhận sách dưới cầu, Hoàng Thạch Công hẹn mười ba năm sau gặp lại )

Trong bài cầm kỳ thi tửu,:

Thú xuất trần tiên vẫn là ta

Sánh Hoàng Thạch, Xích Tùng ở cũng đáng

Như vậy, các nhà Nho Việt Nam không chỉ say mê phương diện lập công, lập đức của

Trương Lương mà phong thái chẳng tiên nhưng cũng khác phàm cũng là phương diện trọng

tâm hình tượng Trương Lương trong trước tác của các tác giả nhà Nho Hầu như tất cả các nhà nho nếu đã đề vịnh về Trương Lương thì đều đề cập đến phương diện này của ông Các nhà nho Việt Nam hẳn cũng tu dưỡng và phấn đấu đạt trạng thái này Duy chỉ Nguyễn Công Trứ là tự đánh giá mình đã đạt đến trạng thái đó Đạng đồng tiểu dị, các nhà nho đều đồng thanh coi Trương Lương là hình mẫu của nhà nho mẫu mực (trừ lập ngôn) và hình mẫu của nhân vật phong cách Lão Trang

4 LUẬN SÂU HƠN HÌNH TƯỢNG TRƯƠNG LƯƠNG TRONG TRƯỚC TÁC CỦA CÁC TÁC GIẢ NHÀ NHO VIỆT NAM

4.1 Bất kỳ một triết thuyết nào từng tồn tại đều xây dựng một xã hội lý tưởng và những hình mẫu con người lý tưởng Đạo gia: chủ trương xây dựng xã hội tiểu quốc quả dân (nước nhỏ

dân ít), con người sống vô vi theo tự nhiên, Nho giáo chủ trương xây dựng xã hội khoan hòa,

thái bình thịnh trị, hình mẫu của nó là xã hội thời Nghiêu Thuấn, vua Nghiêu Thuấn, tôi Nghiêu Thuấn Biện pháp để đạt được xã hội đó là con người phải học tập tri thức thánh hiền

và tu luyện bản thân theo lời dạy của tiền nhân Nếu làm được như vậy, xã hội sẽ trở lại trạng thái khoan hòa, thái bình thịnh trị và được coi có Đạo Phương pháp giáo hóa để dân chúng đạt được trạng thái đó là xây dựng các hình mẫu và nêu gương Trong lịch sử Nho giáo, Khổng Tử là nhà nho đầu tiên, là nhân vật hình mẫu đầu tiên và là tấm gương cho nhiều thế hệ học trò sau này Cả cuộc đời ông chu du nhiều nước để thuyết pháp về học thuyết của mình, cả cuộc đời, về cơ bản là sống trong sạch, đức độ, cả cuộc đời không ngừng rèn luyện đạo đức, cả cuộc đời học và dạy không ngừng không mỏi Ông là hình mẫu điển hình bậc nhất, là nhân vật hình mẫu đầu tiên trong lịch sử Nho giáo