Báo cáo Những ghi chép chữ nghĩa khi đọc Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi

Các chữ Nôm tự tạo phần lớn sẽ không dùng font cho chữ Nôm mà sẽ ghép các yếu tố Hán lại với nhau A: nghĩa phù, B: âm phù và đặt trong ngoặc vuông [ A + B], để dễ phân tích cấu trúc cũng

NHỮNG GHI CHÉP CHỮ NGHĨA

KHI ĐỌC QUỐC ÂM THI TẬP CỦA NGUYỄN TRÃI

(Phần 2)

Nguyễn Hùng Vĩ

Khoa Văn học,Trường Đại học KHXH&NV

Trần Trọng Dương

Viện Hán Nôm

Bài Những ghi chép chữ nghĩa khi đọc Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi

(phần 1) của Nguyễn Hùng Vĩ đã phát hiện và sửa chữa 27 trường hợp, xuất hiện 41 lần chữ phiên sai của các thế hệ học giả từ 1956 đến nay Bài này chúng tôi tiếp tục phát hiện

và sửa chữa thêm 14 trường hợp, xuất hiện 20 lần nữa như đã hứa với các độc giả trong bài trước Các bản phiên âm nền mà chúng tôi thực hiện khảo sát nghiên cứu là các bản phiên

âm từ trước đến nay, trong đó bản của nhóm Mai Quốc Liên năm 2001 (MQL2001) được chú ý nhiều hơn Đây là bản phổ biến và có ảnh hưởng đến giới học thuật trong 10 năm trở lại đây Các văn bản chữ Nôm mà chúng tôi tiến hành phiên âm, khảo sát gồm bản A tại Viện NC Hán Nôm còn bản B chúng tôi phải dựa trên sự mách bảo của bản phiên TVG-PTĐ 19561 Các phương pháp mà chúng tôi sử dụng là văn tự học, ngữ văn học, ngữ âm lịch sử, văn hóa học… Các vị trí được khảo sát sẽ được đánh dấu lần lượt theo số thứ tự bài

và thứ tự câu trong từng bài đó, ví dụ: 9.6, nghĩa là bài thứ 9 tại vị trí câu thứ 6 của bài này Các chữ Nôm tự tạo phần lớn sẽ không dùng font cho chữ Nôm mà sẽ ghép các yếu tố Hán lại với nhau (A: nghĩa phù, B: âm phù) và đặt trong ngoặc vuông [ A + B], để dễ phân tích cấu trúc cũng như thuận tiện hơn cho việc công bố và xuất bản

1 Hàu chất so le CỤM cuối làng (9.6)

Về chữ cụm [木+禁] này, các bản phiên của TVG-PTĐ1956, ĐDA1976, BVN1994, nhóm MQL2001, Nhóm NTN2008 đều phiên là khóm P.S1991 phiên là cụm và

Từ điển chữ Nôm do GS Nguyễn Quang Hồng chủ biên (2006) cũng phiên cụm trong phần ngữ liệu Chúng tôi cho rằng phiên khóm là chưa đúng vì những lẽ sau đây:

- Chữ khóm trong toàn văn bản Quốc âm thi tập xuất hiện 4 lần và được ghi bằng chữ

坎 và rất hợp nghĩa văn cảnh:

19.1 Thương Lang mấy khóm một thuyền câu

56.1 Ruộng đôi ba khóm đất con ong

150.7 Khóm ruộng ăn ngày tháng đủ

254.5 Khỏe cày ruộng thánh đà nhiều khóm

Các ngữ cảnh cho ta thấy 3 câu gắn với ruộng và 1 câu gắn với sông Ở đây

chữ thổ để biểu nghĩa và chữ khám để biểu âm nên phiên khóm là ứng hợp Đồng thời cũng

cho ta thấy trong trường hợp này, các nhà cổ học làm sách rất nhất quán, có chủ ý Từ điển

P de Béhaine (1772-1773) cũng ghi Nôm chữ này và ghi quốc ngữ là khóm với các ngữ

liệu ruộng khóm (phần chia ruộng đất, phần đất thuộc về ai) và hoa khóm (một thứ rau thơm) [5, tr.285, 4,tr.227] P Của cũng vậy với các từ một khóm, chòm khóm [, tr.499] Các từ điển này cũng ghi cụm bằng mã chữ [木+禁] [5, tr.146; 4, tr.102], [7, tr.203]

Chữ cụm chúng ta đang nói xuất hiện 4 lần và được ghi bằng mã chữ [bộ mộc 木+

cấm 禁 ] Những văn cảnh xuất hiện như sau:

9.6 Hàu chất so le cụm cuối làng

18.6 Ngày vắng chim kêu cuối cụm hoa

126.1 Giậu sưa sưa hai cụm trúc

234.1 Đất dư dưỡng được cụm hoàng tinh

Ta thấy trong các ví dụ trên có 3 câu chữ cụm gắn loài cây và 1 câu chữ cụm

là một danh từ được đặt trong thế đối với danh từ thuyền Bình thường có thể giải thích cụm là một nhóm nhỏ các mái nhà lúp xúp ở cuối làng Nhưng không hẳn đã ấn định được

như vậy Có thể là các đụn rơm rạ, các đống củi, các bụi cây xum xúp, thậm chí có thể các cụm rạ trên mảnh ruộng cuối làng Đọc cả hai câu này ta thấy không thể ấn định một nghĩa cứng nhắc nào cả:

Tằm ôm lúc nhúc thuyền đầu bãi

Hàu chất so le cụm cuối làng

Về ngữ âm, chữ cấm theo cách đọc Hán Việt rõ ràng là gần với cụm hơn khóm, ít ra là về thủy âm và chung âm Trong từ điển của P de Béhaine nói trên mục chữ cụm cũng viết [ mộc + cấm] với chú thích cụm là bụi, với ngữ liệu bụi cây Lại ở đây nữa,

ta thấy các cụ làm bản Nôm rất chọn lọc chữ Phần biểu ý dùng bộ mộc là hợp lí Từ điển chữ Nôm của Nguyễn Quang Hồng chủ biên còn ghi cụm với các tự dạng [口+禁], [扌+禁] với các văn cảnh khác như: Một am ở cụm Tây Lâm (Dương từ Hà Mậu, 12), Khu đào cụm liễu trải qua (Dương từ hà mậu, 11), Xảy nghe bên cụm dâu xanh (nt, 20), Khuất cụm câu buông cần nhẹ (Hồng Đức QATT, 29a), Ít nhiều hương cụm nhặt thưa bóng cành (Hoa Tiên, b), Rễ cụm tóc trên (Đại Nam quốc ngữ, 68a) [15, tr.214-215] Từ điển chữ Nôm trích dẫn của Viện Việt học thì lại đánh đồng giữa cụm và khóm, coi khóm là hình thức

chính thức hơn Tuy nhiên, ngay trong một mục từ thì các soạn giả lại có các phương án

phiên khác nhau (thành khóm, cụm, cắm) [17, tr.615] Thiết nghĩ, nên chuyển tất cả các ngữ liệu trên về dạng cụm cho chuẩn Từ điển này cung cấp thêm một số ngữ liệu như sau:

Kỳ viên mấy cụm đào hồng, nùm hoa sim dại con ong ước thầm (Thiên Nam ngữ lục,

c.5717-5718), Ngọn nguồn kia lai láng mái ghềnh kia, Đèn chiếu thủy vốn chia dòng Kinh Vị; chòm cỏ mọc tần vần bên miếu nọ, trống thôi hoa từng ghẽ cụm lan du (Tây Hồ, 51a), sực nhìn dưới cụm phù dung, phấn môi nắng ánh áo hồng gió bay (Song tinh bất dạ, c.893-894),ngoài ra, chữ này, chúng tôi còn phát hiện dùng để ghi âm động từ cặm hoặc cắm vì gần âm hơn: nhác trông sao đẩu về đông, chị em ra sức cho xong mẫu này, lom lem tay cặm(cắm) chân dày, năng trồng cây ngọc cũng ngày hữu thu (Thanh Hóa quan phong, 19a)

[17, tr.615] Ngữ liệu đến đây đã tạm đủ Chúng ta có thể tiến hành phân suất nghĩa để

phân biệt từ cụm và khóm như sau Với tiếng Việt cổ từ thế kỷ XVIII trở về trước, cụm có

nghĩa là tập hợp các tán lá của các loài cây (đây là nghĩa phổ dụng nhất), nhưng cũng đã

bắt đầu mở rộng trường nghĩa để chỉ một tập hợp khác lớn hơn (như trong câu cụm cuối làng), ngoài ra cụm còn là một động từ (cụ thể xin xem trường hợp dưới); từ khóm là từ trỏ các không gian lớn hơn nhưng có sự phân cắt, ví dụ: khóm đất, khóm ruộng, khóm nước, khóm Thương Lang Một số ngữ liệu bổ sung như sau: trời trời xanh, nước nước biếc, làu làu muôn khóm pha lê (Thúy sơn, 1a), thức xuân rước gió như cười, chòm thanh khóm dật khác vời chân du (Mai đình mộng ký, c.153-154) Thế nhưng, đến cuối thế kỷ XIX, cụm và khóm đã nhập vào dùng chung: có khách đưa cho một khóm trà, say nhè nào có bén mùi hoa (Yên Đổ, Sơn Trà, 4a) Việc khảo sát và phân suất nghĩa cho hai từ này từ cuối thế kỷ

XIX đến nay vẫn còn bỏ ngỏ

Tóm lại, không thể vì có một nhóm từ gần âm gần nghĩa nhau như cụm, khụm, khúm, khóm, xóm, xúm, xụm, rúm mà khi phiên dễ dàng tùy ý lựa chọn Giải pháp phiên cả

8 trường hợp trên, vốn được ghi có chủ ý bằng 2 mã chữ khác nhau, thành khóm cả là vô

tình đã làm nghèo chữ nghĩa của Nguyễn Trãi

2 Cây CỤM chồi cành chim kết tổ (11.4)

Về câu thơ này cũng không có sự thống nhất khi phiên TVG-PTĐ1956 đã

phiên chữ Nôm [艸+禁] là cớm và chú thích Cây cớm: Cây lá um tùm ĐDA1976 vì cho rằng chữ cấm là do chữ diệp lộn thành nên phiên là rợp BVN1991 phiên là rậm Nhóm MQL2001 cũng theo phiên là rậm còn NTN2008 trở lại phiên cớm Tự điển Chữ Nôm của Viện NC Hán Nôm, và Tự điển chữ Nộm trích dẫn của VVH cũng phiên là cớm

Chúng tôi không đặt vấn đề chữ viết lộn vì mã chữ này vẫn có thể cho chúng

ta một số phương án đọc khác Chữ rậm mới nghe thì có vẻ thuyết phục cả về âm, về nghĩa

và về đối thơ nhưng nghĩ kĩ sẽ không ổn vì hầu như chưa gặp tiền lệ ghi Nôm như thế.Tuy nhiên, phương án nào hợp lý hơn cả thì lại cần phải biện luận một cách khá chi tiết Với

chữ cớm mà giải nghĩa là um tùm thì rõ là ép nghĩa vì chữ cớm trong tiếng Việt dùng để chỉ

trạng thái cây bị che mất ánh sáng nên không thể quang hợp và phát triển tự nhiên, khiến

cho lá mầm có màu vàng nhạt Mặt khác, chữ cớm là một từ khá mới, không thấy ghi nhận

trong bất cứ từ điển nào, và cũng không thấy xuất hiện ở bất cứ ngữ liệu văn học cổ nào

(ngoài trường hợp đang bàn) Từ điển đầu tiên ghi nhận từ này là cuốn Việt Nam tự điển

của Hội Khai trí Tiến đức năm 1931 [tr.95]

Chúng ta gặp chữ rậm được ghi bằng các mã chữ như sau 林， 甚， 椹，葚， và [艸 +椹] [15, tr.943] Nhóm MQL lấy ngữ liệu Truyền kì mạn lục giải âm dùng chữ này (mà các ông phiên là khóm - NHV nhấn mạnh) để dịch chữ Hán tùng rồi lấy nghĩa rậm rạp, bụi rậm làm nghĩa chính để chứng minh cách phiên rậm là quá ép nghĩa Tùng trước hết vẫn có nghĩa là bụi Còn rậm là nghĩa suy ra, nghĩa phái sinh do các soạn giả tự suy

đoán Về từ nguyên, thì rậm có thể có nguyên từ là sâm 森, từ sâm còn cho một biến thể

khác là sum trong tiếng Việt Còn từ cụm trong chữ Nôm vẫn được ghi nhất quán chỉ bằng

1 thanh phù duy nhất là cấm禁 như đã nêu trên

Cũng như ở mục 1, ta thấy cấm đã biểu âm cho cụm, thì ở đây cấm vẫn biểu

âm đó, nhất quán Về đối thơ cụm hoàn toàn có thể đối được với quang ở câu sau khi hai

thực từ này đều chỉ trạng thái cảnh vật:

Cây cụm chồi cành, chim kết tổ

Ao quang mấu ấu, cá nên bầy

Cụm chồi cành là trạng thái sinh trưởng của cây cũng như quang mấu ấu là trạng thái hiện thực của ao Đôi phát ngôn trên được dựng theo kết cấu đề - thuyết Nhưng đằng sau

nó là có bàn tay của thi sĩ ẩn cư Chăm cây để dọn tổ cho chim về, làm cỏ ao để cho cá lội

Đó là cảnh giới cao nhất về đời sống của người ẩn sĩ Đời sống vật chất và tinh thần nhất thể hóa làm một

3 Khách đến vườn còn hoa LIẾC (35.5)

Chúng tôi chọn phương án phiên 落 là LIẾC trong câu thơ này là sau một quá

trình suy nghĩ nghiêm túc để đạt đến sự hợp lí giữa chữ, nghĩa và âm đọc Phiên lác như các tác giả khác cũng được, nhưng rất tiếc là họ đã hiểu sai nghĩa nên dùng liếc là để phân

biệt cho rõ Về chữ này, ta thấy:

TVG-PTDD1956 phiên là lác và chú thích: “Hoa lác: Vườn còn lác đác mấy

đóa hoa”

ĐDA 1976 không đồng thuận với cách phiên hoa lạc , ông ủng hộ cách phiên

lác với nghĩa lác đác

BVN1994 phiên là lạc và chú thích: “Hoa lạc: bản Nôm ghi chữ lạc là rụng,

để mượn âm, đồng thời ẩn nghĩa, hoa lạc tức là hoa lạc mùa, trái mùa, tất nhiên, loại hoa như vậy chỉ lác đác, chứ ít khi nở rộ, nhưng cũng quý, như khách tri âm”

Nhóm MQL2001 cũng phiên lác và chú thích: “Chữ Hán đọc là lạc, chữ Nôm落 Có thể phiên là lác hoặc rác Lác có nghĩa là lác đác Từ điển Génibrel có ghi落lác: và đã dịch lác đác là rare (hiếm, còn ít); 落rác và đã dịch lác rác cũng là rare Hoa lác đác TVG,

ĐDA, PS đều phiên và giải thích như thế PS cũng ghi thêm một cách đọc khác là hoa lạc

và giải thích là hoa rụng (les fleurs tombées) ”

Nhóm NTN2008 cũng đồng ý cách phiên và hiểu như trên

Chúng tôi thấy rằng chữ落trong tập thơ này với âm Hán Việt là lạc có thể ghi

âm Nôm nhiều tiếng khác nhau như lạc, rặc, lác Với âm lác, các tác giả phiên âm trước

đây phiên cho 2 trường hợp:

Khách đến vườn còn hoa lác

Thơ nên cửa thấy nguyệt vào

và:

Giậu cúc thu, vàng nẩy lác

Sân mai tuyết, bạc che đều

Đã đành trường hợp sau, hiểu lác là lác đác là hữu lí vì nó đối rất chỉnh với

chữ đều ở câu sau : hai trạng thái đối với nhau Còn trường hợp trước (là trường hợp chúng

ta đang nói tới thì lác phải là một động từ mới đối chỉnh với vào ở câu dưới đó Vậy đây

phải hiểu lác là trông qua, ngó trông Khách đến thì vườn còn hoa để ngắm tạm / Thơ nên

thì cửa đã có trăng dọi vào Xem trong từ điển P de Béhaine làm vào năm 1772-1773 trước cả khi các bậc cổ học hoàn thành việc sưu tập và khắc in thơ Nguyễn Trãi ta gặp

chữ落trong các ngữ liệu lác xem, lác nhìn, lác thấy Và cũng trong từ điển này ta gặp chữ liếc quốc ngữ và viết Nôm với tự dạng mục目 + lạc 落 Có thể cho rằng, khi không viết với

bộ mục, thì chữ này vẫn hoàn toàn có thể đọc âm liếc Chúng tôi chọn âm liếc là chọn hình thức trung gian để phân biệt với lác dù có thể cổ hơn nhưng có thể gây nhầm nghĩa1 Việc nhóm MQL dẫn từ điển Génibrel là thiếu khách quan vì trong từ điển này, tác giải thích từ

kép lác đác và lác rác chứ không giải thích riêng từ lác Không phải từ kép nào thì mỗi âm

tiết của nó cũng mang nghĩa chung cho cả từ

4 Kẻo còn LOẠT LOẠT chữ Tương Như (36.2)

Đây là câu thơ thực sự thú vị vì có nhiều phương án phiên và hiểu rất khác nhau Các cụ Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm cẩn trọng hơn cả khi phiên là lọt

đọt Các cụ viết trong mục Tồn nghi: “Câu 2 có chữ lọt đọt, nguyên bản A viết chữ 律律 ,

bản B viết chữ [糸+卞] [糸+卞], chúng tôi tạm phiên là lọt đọt và bền bện, không biết có

đúng không, xin ghi để chất chính”

Cụ Đào Duy Anh, 1976, phiên là lọt lọt và giải thích “còn thấy rõ ràng mồn

một chữ của Tương Như” [10, tr.726]

Cụ Bùi Văn Nguyên, 1994, phiên là biện biệt và viết: “Biện biệt Tương Như: Biện biệt là phân tích cho rõ, đây theo bản B, còn bản A lại ghi là lọt lọt, lọt thọt Tư mã Tương Như là nhà làm phú nổi tiếng thời Hán, chữ dùng cầu kì, nên phải biện biệt”

Nhóm Mai Quốc Liên chủ trương phiên lọt lọt và dẫn thêm Vũ Văn Kính và Paul Sneidere phiên rọt rọt Các cụ viết trong sách: “Lọt lọt: Luật đọc chệch thành lọt lọt, nghĩa là rõ ràng mồn một ĐDA cũng phiên lọt lọt và giải thích: Còn thấy rõ ràng mồn một chữ của Tương Như PS phiên rọt rọt, ở bảng từ vựng giải thích là Suivre, poursuivre

(theo, theo đuổi, đeo đẳng), rebattre les oreilles (đập vào tai, nói mãi nghe đến chán tai) và dịch câu thơ này là “Il me semble entendre sans cesse le nom de Tuong Nhu (Hình như ta

không ngừng nghe tên của Tương Như) Bản B chép[糸+卞] [糸+卞] TVG: bền bện BVN: biện biệt”

Nhóm Nguyễn Tá Nhí, 2008, đồng thuận phiên rọt rọt và giải nghĩa là rõ ràng, rành

rọt

Các ý kiến chưa thống nhất cho dù chữ nghĩa thì rất rõ ràng và câu thơ không đến nỗi khó hiểu như họ tưởng Luật là nguyên từ của loạt, tiếng Việt hiện tồn cả hai từ

nhất luật và nhất loạt Cho nên, ở câu thơ này, chữ luật luật là loạt loạt Thế thôi! Chúng

ta có một loạt, nhất loạt, hàng loạt, cả loạt hà cớ gì không có loạt loạt Dễ như vậy thì mà

các cụ cựu học xưa nay không biết sao? Thực ra, trong câu thơ trên, hình như chữ KẺO

làm cho người phiên bối rối vì nhiều người hiểu kẻo còn là một kết cấu chặt Nếu theo dõi

12 lần xuất hiện chữ kẻo trong toàn văn bản thì ta thấy tình hình khác như vậy và hai chữ loạt loạt sẽ sáng ra:

38.4 - Lọn thuở đông hằng bếp

Suốt mùa hè, kẻo đắp chăn

56.2 -Ruộng đôi ba khóm đất con ong

Đầy tớ hay cày kẻo mượn mòng

59.2 -Am quê về ở dưỡng nhàn chơi

Yên phận yên lòng kẻo tiếng hơi

67.4 -Gió tận rèm thay chổi quét Trăng kề cửa kẻo đèn khêu

105.6 -Lặt hoa tàn xem nguyệt rụng Soi nguyệt xấu kẻo đèn khêu

109.6 -Mừng cùng viên hạc quen lòng thắm

Đã kẻo thuần lô bảo hẹn về

141.8 -Người cười dại khó, ta cam chịu

Đỡ kẻo lầm cầm lẫn mất lề

146.6 -Nhiều của ấy chăng qua chữ nghĩa Dưỡng người cho kẻo nhọc chân tay

153.2 -Trong tạo hóa có cơ mầu Hay đỗ hay dừng mới kẻo âu

156.4 -Rồi việc mới hay khuôn được thú Khỏi quyền đã kẻo lụy chưng danh

171.6 -Có của cho người nên rộng miệng Chẳng tham ở thế kẻo chau mày

Trừ đi trường hợp đang bàn thì trong 11 trường hợp vừa dẫn, có đến 10

trường hợp chữ kẻo chắc chắn có quan hệ với động từ và duy 1 trường hợp phải biện luận: Yên phận yên lòng kẻo tiếng hơi Khi chúng ta hiểu tiếng hơi là thị phi thì 100% trương hợp đều là đi với động từ Như vậy nghĩa của chữ kẻo là để chỉ việc chủ thể phát ngôn chủ

động thoát ra khỏi một hành động đáng lẽ phải diễn ra Và tất cả những chữ kẻo trên chúng

ta đều có thể thay thế bằng chữ khỏi hiện nay mà vẫn trọn nghĩa Tất nhiên là chữ khỏi hiện nay để chúng ta hiểu chứ không phải là chữ khỏi thời Nguyễn Trãi (Chúng tôi cũng đã so sánh 9 chữ khỏi và 12 chữ kẻo trong Quốc âm thi tập thì thấy hai chữ này có sự phân nghĩa tinh tế nhưng khá rõ ràng là chữ khỏi thời đó chủ yếu mang nghĩa chỉ việc chủ thể phát ngôn chủ động ra khỏi một hiện thực không gian nào đó và vì vậy nó thường có quan hệ

với một hình thức danh từ nào đó)

Như vậy để hiểu trường hợp đang bàn, ta thay chữ kẻo bằng chữ khỏi hiện nay, kết

quả sẽ là:

Án tuyết mười thu uổng độc thư

Khỏi còn loạt loạt chữ Tương Như

Theo sự mách bảo của cả 11 trường hợp trên thì lúc này, chữ kẻo sẽ quan hệ với một

động từ và động từ đó sẽ là độc thư Tác giả vừa thoát khỏi cảnh mười năm phí uổng độc

thư Cái còn lại sau đó sẽ là loạt loạt chữ Tương Như nữa mà thôi Chúng tôi như đang có

vẻ cố tình tách chữ kẻo khỏi chữ còn Nhưng không phải Chúng ta lại dùng phép thay thế

Ví dụ, ngay bây giờ chúng ta có phát ngôn: Bia rượu cả tuần quá say sưa Khỏi, còn váng vất đến bây giờ hoặc Bệnh viện năm tuần nằm chữa bệnh; khỏi, còn chất đống bao nhiêu bài vở.Hay chúng ta có biến thể khác: Trên biển cả tháng lênh đênh, xong lên bờ vẫn còn loạng choạng hay Hội hè từ nam chí bắc, xong hết sạch cả tiền tiết kiệm Chúng ta không

thể nói rằng, những câu trên là không hiểu nổi hoặc không thuần Việt Đọc những câu thơ của Nguyễn Trãi ta thấu hiểu tâm sự của Cụ hơn:

Án tuyết mười thu uổng độc thư

Kẻo còn loạt loạt chữ Tương Như

Nước non kể khắp quê Hà hữu

Sự nghiệp nhàn khoe phú Tử Hư

Có thể diễn đạt ý nhà thơ như sau: Qua khỏi 10 năm uổng phí đọc sách thánh hiền trong nghèo khó, cái còn lại chỉ là miên man những chữ của Tư mã Tương Như thôi, khắp

cả nước non kể ra cũng là ảo tưởng, khoe sự nghiệp rút cuộc là chữ nhàn trong bài phú Tử

hư Chữ loạt loạt chính là như vậy Điều thú vị là, bản B cũng giống ý như vậy Bện bện là

chữ của thao tác đánh dây, xe sợi, hết tao này nuộc nọ miên man, lớp lớp không dừng Vậy

bản B, câu này phiên đúng là Kẻo còn bện bện chữ Tương Như Không còn gì để bàn nữa

Các tác giả phiên thơ đã làm rắc rối những chữ đáng ra rất giản dị, rõ rành, đúng đắn

5 GIẠI LÒNG ĐƠN, nhật nguyệt thâu (40.4)

Câu thơ này cũng có nhiều cách hiểu và cách phiên khác nhau và cần phân tích để hiểu rõ

TVG-PTĐ1956 phiên là Dãi lòng đan và giải thích lòng đan là lòng son

ĐDA 1976 phiên Giãi lòng đơn và không chú thích

Nhóm MQL2001 phiên là Dãi lòng son, Nhóm NTN2008 quay lại phiên và hiểu

như TVG-PTĐ1956

BVN1994 phiên Dại lòng đan và chú thích dại là cái dại bằng phên, lòng đan là lòng son

Đọc Quốc âm thi tập theo bản A chúng tôi thấy chữ dãi với nghĩa là phơi ra, phôi phai xuất hiện 3 lần và đều được ghi bằng chữ trãi 豸 Đó là các câu:

14.4: Quĩ đông dãi, nguyệt in câu

21.3: Cửa song dãi, thâm hơi nắng

213.4: Nhà giao dãi bóng thiềm cung

Trong câu thơ đang bàn, chữ giại được ghi đãi 待 Đãi âm Hán Việt đọc giại âm

Nôm là đúng Và sự phân biệt với dãi là có ý, ít ra là của các bậc cổ học khi làm sách này Giại lòng đơn là cái giại đan róng mốt sơ sài để che chắn nên ánh mặt trời, ánh trăng

có thể xuyên thấu (nhật nguyệt thâu) Trong nghề đan lát, có những từ nghề nghiệp chỉ

cách đan hoặc tả mặt đan Róng (hoặc lóng, dóng, nong) mốt, róng hai, róng ba, róng bốn, róng năm là chỉ cách gài nan Còn để tả mặt đan khi sản phẩm đã hoàn thành người ta

nói: lòng đơn, lòng kép, lòng thia, lòng gấm Lòng đơn để chỉ hoa văn mặt sản phẩm đan

róng mốt tạo nên Lòng kép để chỉ hoa văn mặt sản phẩm đan róng hai róng ba tạo nên

Lòng thia để chỉ hoa văn mẹt sảy, nia sảy mà trên đó, nan dọc lao đi cách quãng như ném

thia lia trên mặt nước Dụng cụ này khi sảy, người ta sảy dọc để dễ thoát những phần tử nhẹ, khi gằn để gạn, người ta người ta gằn ngang để dễ giữ lại cát sạn hoặc phần tử được

chọn dễ mắc vào nan dọc Lòng gấm để chỉ hoa văn do cách đan phức tạp tạo ra những

hình như dệt gấm

Đến đây, đọc cả hai câu thơ của Nguyễn Trãi, trước hết ta thấy sự chỉn chu, cặn kẽ của nó:

Song cửa ngọc, vân yên cách

Giại lòng đơn, nhật nguyệt thâu

Có thể diễn ý rõ ra cái nghĩa này như sau: Cửa ngọc là ngọc môn, chỉ nơi ở của vua,

mà nơi đó đã chìm khuất sau sương khói xa xôi; còn ở nơi này chỉ là ngôi nhà phên vách đơn sơ, suốt ngày, ánh mặt trời, ánh trăng có thể xuyên thấu qua

Nhưng đó là nghĩa thực, lớp nghĩa thứ nhất của câu thơ Bởi vì lòng đơn còn có nghĩa là lòng son, là đan tâm (tấm lòng trung thành bền chặt), nhật nguyệt còn chỉ minh

quân, chỉ vũ trụ, đất trời cho nên câu thơ còn hàm ý biểu hiện: Tấm lòng trung thành bền chặt của ta đã có mặt trời mặt trăng soi thấu Ở đây rõ ràng câu thơ Nguyễn Trãi sử dụng yếu tố chơi chữ sâu kín và thầm lắng Chúng tôi cũng đã nói về yếu tố chơi chữ đã xuất

hiện trong Quốc âm thi tập khi phân tích những chữ cân cấn và thia thia trong bài trước ( Ngòi khan ước ở làm cân cấn/ Cửa quyền biếng mặc áo thia thia) Yếu tố chơi chữ này về

sau, trong thơ Nôm đã thực sự bùng nổ với phong phú những cách thức, những quan niệm Cũng chính yếu tố này làm cho việc hiểu và phiên thơ Nôm nhiều khi lưỡng lự, băn khoăn

dẫn đến những giải pháp rất khác nhau, đôi tranh với nhau Ở trường hợp này đọc giại lòng

đơn vẫn có thể hiểu lớp nghĩa dãi lòng son như thường khi mà giại, giãi, dãi trong tiếng khu bốn đến nay vẫn phát âm không phân biệt và cũng còn nhiều chứng cứ ngữ âm về sự không phân biệt này cách đây 3,4 thế kỉ, dù ở Bắc hay ở Trung Khu bốn chỉ là hình thức bảo lưu khi kinh kì phát triển nhanh và không ngừng mà thôi

6 Mây QUÊN KHÁCH, nguyệt vô tình (65.2 bản B)

Chúng tôi phiên câu này theo bản B Bản A ghi câu này có đảo thứ tự giữa

chữ khách và chữ nguyệt và nên phiên là Mây quen/ nguyệt khách/ vô tình

Các bậc cựu học theo bản A mà phiên như sau:

TVG- PTĐ 1956 phiên là Mây quen nguyệt, khách vô tình

ĐDA1976 phiên là Mây quyến nguyệt, khách vô tình

Những người phiên sau như BVN1994, Nhóm MQL2001, Nhóm NTN2008

chắc vì thấy mây quyến nguyệt rất lọn ý nên phiên theo mà không băn khoăn gì cả

Chúng tôi thấy chữ quyến vốn là chữ Hán 眷 đã có cách đọc Hán Việt rất quen thuộc và tiện lợi với các nét nghĩa quyến nhớ hay gia quyến, thân quyến Trong QÂTT,

chữ này vẫn là một từ Hán Việt thông dụng thời Nguyễn Trãi với nghĩa là quyến rủ, lôi cuốn, quấn quýt, quyến luyến xuất hiện 5 lần trong những bài sau:

1.3: Con đòi trốn dường ai quyến

62.3: Dịp huyện hoa còn quyến khách

70.4: Đìa thanh, đêm quyến nguyệt vô tâm

119.4: Quyến trúc mai kết bạn tri âm

215.5: Đêm có mây nào quyến nguyệt

Nghĩa là rất trọn và chữ là rất rõ Vậy, trong câu thơ đang bàn, với chữ 涓 này,

chúng ta không thể phiên là quyến được Chỉ có thể phiên quen hoặc quên mà thôi

Có thể những người chủ trương phiên quyến là do ảnh hưởng cách ngắt nhịp câu thơ làm đôi của những người phiên đầu tiên (Mây quen nguyệt// khách vô tình) và thấy cụm mây quen nguyệt nghe cầu kì, nghĩa nông cạn mà đổi thành mây quyến nguyệt, bất chấp chữ trên văn bản Nhưng nếu ta ngắt nhịp khác đi thì chữ quen vẫn trọn ý:

Non Phú Xuân cao/ nước Vị thanh

Mây quen/ nguyệt khách/ vô tình

Cảnh ẩn dật như Nghiêm Quang câu ở Phú Xuân, Lã Vọng câu ở sông Vị, mây là người quen, nguyệt là khách khứa, tất cả mọi chuyện đều vô sự, không phải nghĩ

ngợi Có thể những bậc cổ học biên soạn QÂTT đã hiểu theo hướng này nên giữ chữ quen

涓 Nhưng cũng có điều cần nói là so với câu thơ ở bài 64 câu 6 thì ta thấy ý có ngược lại:

Mây khách khứa, nguyệt anh tam Nguyễn Trãi không coi nguyệt là khách!

Bản B cho ta một dị bản thú vị và chúng tôi thấy bản này về ý nghĩa rất trọn

vẹn và khả dụng hơn: [雨+迷]涓客月無情 Chúng ta có thể phiên là Mây quên khách/ nguyệt vô tình Mây quên khách là cụm từ lấy ý từ câu thơ của Đào Tiềm, một mẫu hình ẩn dật: Vân vô tâm dĩ xuất tụ (Mây vô tâm, cứ tụ lại rồi cứ tan đi) Vô tâm như vậy thì quên khách thơ là chuyện đương nhiên Còn nguyệt vô tình hay nguyệt vô tâm là điều mà

Nguyễn Trãi đã từng nói đến Ông làm thơ trong tâm thế một người ẩn dật, lánh đời Trong quá trình tìm hiểu thơ quốc âm của Nguyễn Trãi, chúng tôi thấy bản B còn lưu nhiều yếu tố

cổ đáng được chú ý kĩ

7 Nắng quáng, SƯA SƯA bóng trúc che (79.1)

Chúng tôi lựa chọn sưa sưa thay cho thưa thưa như các bản phiên từ trước tới nay dù nghĩa không khác nhau Chữ Nôm viết 疎疎 và cách đọc Hán Việt là sơ sơ Chữ này cũng thường dùng ghi thưa với nghĩa chỉ một hành động nói năng trong văn Nôm

Tuy nhiên, Nguyễn Trãi cách chúng ta đã hơn 500 năm và thời của ông, chữ Nôm đang

hoàn thiện với tư cách là một hệ thống văn tự, nó vẫn giữ cách phát âm cổ Trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi không xuất hiện chữ thưa với nghĩa là động từ chỉ một loại hành

động nói năng nên chúng ta không có để so sánh Chữ sưa này với nghĩa chỉ một thực

trạng vật chất không dày, ngược với mau, xuất hiện 6 lần và đều có thể phiên sưa cả:

79.1: Nắng quáng sưa sưa bóng trúc che

126.1: Giậu sưa sưa hai khóm trúc

225.4: Bóng sưa ánh nước động người vay

226.1: Bóng sưa ánh nước động người vay (lặp câu trên trong kiểu

thơ thủ vĩ tương liên)

Hiện tường dùng / th / để ghi / s / là việc hay thấy trong các văn bản cổ Trong văn

bản Thiền tông khóa hư ngữ lục cho Tuệ Tĩnh giải nghĩa có dùng chữ thượng thượng

尚尚để ghi từ sảng sảng: Sảng sảng thửa những tiếng đàn địch hứng thổi lại gọi rằng ấy

thực tiếng rồng ngâm; Rân rân thửa những tiếng chuông trống rôm rả gọi là ếch kêu

tr.41b [18, tr.153]

Hiện nay đi thực tế các vùng Bắc Ninh, Hà Tây cũ hay Nam Định chúng tôi vẫn gặp

phát âm sưa này trong sự phân biệt với thưa động từ chứ không chỉ vùng khu bốn mới dùng phổ biến Phiên thưa dễ hiểu với mọi người ngày nay hơn nhưng phiên sưa cũng

không phải là không hiểu, hơn nữa giữ được âm hưởng cổ của văn bản Chúng tôi lựa chọn

là vì thế

8 Cây im, thư thất LẶNG bằng the (79.2)

TVG-PTĐ1956 phiên câu này là Cây im, thưa thớt sáng bằng the và chú thích Cây im: Cây không có gió động, bóng nắng thưa thớt chiếu xuống như một bức rèm the căng lên trên

ĐDA1976 cho chữ 烺 chép lộn thành浪, nên phiên lặng bằng the, và chú thích là “sáng như là có căng the, ánh sáng lọt qua mà sáng hơi hơi (vì có bóng trúc che thưa thưa cho nên ánh sáng lọt qua mà phòng đọc sách được sáng) [10, tr.754]

BVN1994, Nhóm MQL2001 phiên theo GS Đào Duy Anh

Nhóm NTN2008 phiên Cây im thư thất rắng bằng the và chú thích Rắng

bằng: Tựa như

Hồng Đức QATT cũng có câu tương tự và trước nay đều nhất loạt được phiên là: thừa lương đình vắng sáng bằng the (3a)

Chúng tôi thấy chữ 浪 trong câu trên phải phiên lặng mới đúng cả về ngữ âm

cả về ngữ nghĩa Bài thơ được làm trong một buổi trưa hè nắng nóng, ít gió:

Nắng quáng, sưa sưa bóng trúc che

Cây im, thư thất lặng bằng the

Nắng quáng là nắng nhìn lóa cả mắt Ấy vậy mà mấy ngọn trúc chỉ che được phần thưa thớt mà thôi Gió chưa có nên cây đứng im còn phòng đọc sách thì lặng như the vậy

(đây là một lối nói cổ hơn của cụm lặng như tờ) Tả như vậy là đủ thấy cái bức nực của

nắng hè Chúng ta bây giờ đọc sách viết bài có phòng máy lạnh hoặc có quạt cây Khi mất điện, ta sẽ hiểu ngay ra Nguyễn Trãi Chốn ẩn dật của Nguyễn Trãi thủa xưa, chân núi Côn Sơn, đâu chỉ xuân hoa nở, thu trăng trong mà còn sẽ gặp những ngày hè nóng nực Cụ viết

về cái cảnh đó để lại cho chúng ta hôm nay Nói lặng như tờ được thì ắt hẳn nói lặng bằng the cũng chắc chắn là được Chữ “lặng” ở đây vừa là tĩnh lặng vừa là không có một mảy

gió nào, không chút rung rinh Thế mới bức

9 SAN SÁT KỀ song, giấc hòe (79.8)

Đây là câu kết của bài 79 là bài chúng tôi vừa sửa chữ cho câu 1 và câu 2 Ba chữ San

sát kề các tác giả trước đây phiên có khác nhau