Báo cáo Minh triết Hồ Chí Minh về con người, nhân cách và giáo dục

MINH TRIẾT HỔ CHÍ MINH VỀ 0N NGƯỜI, NHÂN CÁCH VÀ BIÁ DỤC Pham Tat Dong’ Con người, phẩm hạnh làm người và hạnh phúc con người là vẫn để cổ xưa nhất và cũng là vấn đề thời đại bức thiết

MINH TRIẾT HỔ CHÍ MINH VỀ 0N NGƯỜI,

NHÂN CÁCH VÀ BIÁ DỤC

Pham Tat Dong’

Con người, phẩm hạnh làm người và hạnh phúc con người là vẫn để cổ xưa nhất và cũng là vấn đề thời đại bức thiết; hầu hết các nhà khoa học đều bàn đến và bàn một cách sâu sắc nhất, song cũng đã để lại những câu hỏi khó giải quyết nhất Từ xa xưa, trước Công nguyên, những triết gia phương Tây có tìm đến lời giải về

con người hạnh phúc Đúng là, con người ngàn năm về trước đã

mong mỏi mình giàu có, khoẻ mạnh, dũng cảm để hạnh phúc

Socrates nhin nhan van dé nay bang tri tué thông thái của ông: Người điêu khắc không biết sử dụng dao trổ, người thợ mộc không biết sử dụng cưa đục thì sẽ làm hỏng việc Người có sức

khoẻ, có tiền của, có danh vị mà không biết sử dụng cái mình có

_ thì sao đạt tới hạnh phúc Theo ông, phải biết dùng cái có trong tay, và biết dùng có nghĩa là có tri thức Tri thức mới là cái chỉ phối hết thảy Trị thức tạo ra trí tuệ Trên thế giới không có cái Thiện và cái

Ác Chỉ có cái trí tuệ là thiện, ngu truội là ác mà thôi

Trước Socrates hon mét tram nam, ở Ấn Độ cổ đại xuất hiện

Sakumuni (Thích Ca Mâu Ni) Cảm thấy cuộc đời là bể khổ, Thích

"` Hội Khuyến học Việt Nam, nguyên Chủ nhiệm đầu tiên của Khoa Xã hội học,

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Phạm Tat Dong

Ca xuất giá theo Đạo để tìm đến sự giác ngộ Đắc Đạo dưới cây Bồ '

Đề, Thích Ca trở thành Đức Phật Điều mà Người ngộ sâu sắc nhất

là, cái gì đã sinh ra đều sẽ chết Để giải thoát mình, cần không sừng

nỗ lực Được giải thoát tức là ra khỏi mọi khổ ải, cũng nghĩa là hạnh phúc, còn nỗ lực là vươn lên không ngừng qua quá trình

giới, định, tuệ Giới là giới luật, tự răn mình, từ bỏ ý thích, định là

giữ cho tâm ý vững vàng, tuệ là sáng suốt, phân biệt thực tướng

của sự vật, hiểu rõ nhân quả

Tóm lại, trong triết học cổ đại phương Đông, sự hoàn thiện con người vẫn là hướng tới trí tuệ minh man

Đã mấy nghìn năm đi qua, loài người vẫn chưa có được giải pháp hữu hiệu để giải quyết vẫn đề con người như mong muốn, trong khi thiên hạ cũng không ít lý luận triết học và các triết lý khác nhau Xã hội vẫn đang tiến lên với gia tốc ngày càng lớn, nhưng giải phóng con người vẫn như đang chậm chạp từng bước, khiến cho lý luận đang cố đuổi theo thực tiễn mà vẫn không kịp

Hãy nhìn lại những nền văn minh mà nhân loại đã trải qua:

Cách chúng ta trên 10.000 năm, kinh tế nông nghiệp xuất hiện, đẩy phương thức hái lượm, săn bắn vào quá khứ Trên 10.000 năm con người lao động bằng cơ bắp, cực kỳ khó nhọc mà

đời sống lại quá thấp Ngoài sức lực cơ bắp, con người chỉ biết dựa

vào sức kéo của súc vật và những dạng năng lượng sơ cấp Trong

nền văn minh nông nghiệp này, sự thống trị xã hội là chế độ chuyên chế phong kiến thần quyền và tôn giáo Người dân bị bóc

lột thậm tệ, thân phận của họ là nô lệ Tri thức được sử dụng

trong sản xuất ở mức độ hết sức thập kém

Chế độ phong kiến bắt đầu tan rã từ thời kỳ Phục hưng Cuộc

cách mạng kỹ thuật lần thứ nhất mở đầu với sự xuất hiện máy hơi nước Hình ảnh cối xay gió trên cánh đồng châu Âu bị mờ đi Sức

10

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

lao động được giải phóng một phần, nhưng chủ nghĩa tư bản sơ

khai cũng vẫn đồng nghĩa với sự bóc lột tàn bạo vì những lợi

nhuận của nhà tư sản

Cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật lần thứ hai đã bắt đầu

bằng sự xuất hiện động cơ đốt trong Việc sử dụng điện, kim loại và

những phương tiện giao thông mới là một bước tiến về tri thức của

loài người, đánh dấu sự ra đời của nền văn minh công nghiệp Văn

minh công nghiệp đã nhìn nhận khoa học và công nghệ như một

động lực cho phát triển kinh tế - xã hội Nhờ đó, những tri thức mới

trong xã hội đã tăng lên vượt bậc so với xã hội nông nghiệp

Sự phát triển công nghiệp với sự khai thác triệt để tài nguyên

thiên nhiên cùng với sự tranh giành thị trường, cạnh tranh xã hội

đã đặt xã hội công nghiệp trước những thách thức về tài nguyên,

môi trường, thị trường và bất bình đẳng xã hội Sự phân hóa xã

hội ngày càng gia tăng cùng với sự sáng tạo vũ bão trong khoa học

và công nghệ Điều này cũng có nghĩa là khối lượng tri thức đang

gia tăng từng ngày Người ta tính rằng, ngày nay cứ khoảng

3 năm thì khối lượng tri thức tăng lên gấp đôi” Trong thế kỷ XX,

lượng thông tin mới bằng 90% tổng lượng thông tin đã có trong

lịch sử nhân loại

Cuối thế kỷ XX, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện

đại đã làm xuất hiện và phát triển hệ thống công nghệ cao như

máy tính, công nghệ vi điện tử, quang điện tử, laser, vật liệu mới,

gen, hạt nhân, v.v Một nền kinh tế mới bắt đầu hình thành và

từng bước thay thế nền kinh tế công nghiệp Người ta gọi nền

kinh tế này bằng nhiều tên mà qua đó ta hiểu sâu hơn về bản chất

và đặc điểm của nó: "Nền kinh tế dựa trên tri thức" (Knowledge -

0 Ở thế kỷ XIX, cứ 50 năm thì lượng tri thức tăng gấp đôi Còn ở đầu thế kỷ XX

là 30 năm, giữa thế kỷ XX là 10 năm, trong thập kỷ 70 của thế kỷ XX là 5 năm

11

Pham Tat Dong

Economy), "Nén kinh té sé hda" (Digital Economy), "Nén kinh té

không gian diéu khién hoc" (Cyber Economy), "Nén kinh té sinh học - số hóa" (Biodigital Economy), "Nền kinh tế mới" (New Economy), v.v ; nhưng dù được gọi bằng cái tên nào chăng nữa, chúng ta vẫn thấy đó là nền kinh tế dựa vào những tiền dé cua nền công nghiệp đã tạo ra để sản xuất những tri thức mới như một

hàng hóa đặc biệt, mang lại cho hàng hóa công nghiệp những hàm

lượng tri thức cao, hình thành những ngành nghề mới và đem lại

giá trị gia tăng cao hơn hẳn so với hàng hóa công nghiệp trước đây Chúng ta gọi nó bằng cái tên mà nhiều người dùng nhất:

"Kinh tế tri thitc" (Knowledge Economy)

Trong nền kinh tế tri thức, việc sản xuất ra tri thức phải đa vao giáo duc, dựa uào uiệc học tập của con người Xã hội đã phát triển khá mạnh, song trên thực tế, bước vào thế kỷ XXI, khi kinh tế tri thức đã bắt đầu phát triển ở một số quốc gia trên thế giới, khi lượng tri thức mới của loài người đã gia tăng với tốc độ chưa từng thấy thì cũng là thời điểm mà thế giới bất ổn hơn bao giờ hết: Các

cuộc xung đột và đổ máu giữa các sắc tộc vẫn tiếp diễn và gia tăng, nạn khủng bố đang mở rộng dần, chiến tranh hạt nhân vẫn đang rình rập, cuộc khủng hoảng chính trị tại nhiều quốc gia xem

ra vẫn còn nhiều điều bế tắc, chưa thể giải quyết ngay được, sự suy thoái kinh tế vẫn luôn đe dọa Tri thức nhiễu hơn trước, nhưng xã hội lại bất ổn và khó lường hết những bất trắc cho từng

con người và cả nhân loại

Trong hoàn cảnh ấy, chúng ta nhớ tới câu nói bất hủ của

F.Rabelais:

12

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

Tri thức mà không có lương tri thì chỉ là sự tàn hoại của tâm

hồn" (Science sans conscience n"est que ruire de l"âme)

Như vậy, néu Socrates cho rang, tri thức chỉ phối tất cả thì nó

sẽ đúng cả với trường hợp phát triển lẫn trường hợp suy thoái Xã

hội tri thức là bậc cao mà lần đầu tiên loài người bắt đầu với tới,

nhưng xã hội tri thức liệu có giải quyết được những hỗn độn đang

xảy ra cùng với những thành quả công nghệ cao mà loài người có

Rõ ràng, bậc thang tiến hóa của xã hội loài người ngày càng

được nâng mức phát triển hơn, thời gian sinh thành và kết thúc

của nền kinh tế tương ứng với mỗi giai đoạn phát triển xã hội

được rút ngắn, song khi sắp đặt chân tới xã hội tri thức, con người

đã nghĩ đến một xã hội tiếp theo Nếu kinh tế tri thức không đủ

sức giải quyết vấn để lương tri, thì phải tiến tới một xã hội cao

hơn, mặc dù xã hội tri thức còn đang trên con đường trở thành

hiện thực Logic của vẫn đề là trên tri thức chính là minh triết Nhiều

người đã nghĩ đến viễn tưởng đó

con người va uề nhân cách con người Phải chăng, từ đó ta hiểu nên đi

vào kinh tế tri thức như thế nào để hy vọng hé mở một ánh sáng đằng sau kinh tế tri thức mà hiện vẫn đang mờ ảo trước chúng ta

- L BÀN QUA KHÁI NIỆM MINH TRIẾT

Ở đây, chúng tôi không bàn tới sự khác biệt giữa ba khái niệm

triết học, triết lý à minh triết, coi như vẫn đề này đã được giải quyệt

ở chỗ khác, vào thời điểm khác rồi Hơn nữa, chúng tôi chỉ nói đến khái niệm Minh triết Hồ Chí Minh theo cách hiểu của mình,

và cụ thể hơn là Minh triết Hồ Chí Minh về con người và về nhân

cách con người mà chúng tôi, những người làm giáo dục, đã

chiêm nghiệm như thể nào mà thôi

Chữ Minh ở đây nói về sự sáng suốt, sự thông thái, sự sâu sắc,

còn chữ Triết nói đến trí tuệ đựa trên những tri thức uyên bác Hai chữ Minh triết bao hàm ý nghĩa triết học, nhưng không phải là lý luận triết học, mà là triết học hành động, triết học cải tạo thế giới

cụ thể Trí tuệ ở đây không phải là trình độ thông tuệ chỉ về lý luận, mà ở trình độ giải quyết những công việc, trước hết, với Hồ Chí Minh, là những công việc cách mạng, giải phóng dân tộc, giải phóng con người và nhân loại Minh triết Hd Chí Minh còn thể hiện ở sự ứng xử khôn khéo, tài tình những mối quarrhé trong cac

lĩnh vực xã hội, văn hóa, chính trị, quân sự, trong nước và trên

thế giới

Khởi nguồn của Minh triết thường là linh cảm, một hiện tượng

tâm lý của con người: Đó là những tư tưởng mới chợt nảy sinh khi

con người tri giác một hiện tượng Quả táo từ trên cây rụng

14

MINH TRIẾT HỖ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

xuống, có hàng nghìn, hàng vạn, hàng triệu người quan sát thấy

Song, trong sự tri giác của Isaac Newton, quả táo rơi đã làm loé lên

trong tư duy của ông về lực hấp dẫn nào đó đối với quả táo Từ

day, Newton đã phát hiện ra định luật vạn vật hấp dẫn

Nằm trong bổn tắm, ai cũng thấy hình như cơ thể mình nhẹ

hơn lúc ở trên cạn Có cái gi day day co thé Song, cả triệu người

thay nhu vay, va rồi hình như nó là chuyện tự nhiên Nhưng, với

Archimèdes, một lần nằm trong bồn tắm, một tư tưởng mới loé

sáng Archimèdes sung sướng reo lên Eureka! Eureka! Ông đã tìm

ra một lời giải cho một bài toán mà ông từng nát óc suy nghĩ, từ đó

xây dựng nên nguyên lý Archimèdes

Tư tưởng mới loé sáng không phải là một ngẫu nhiên Nó chỉ

là một Insight (bừng hiểu), song để có sự hiểu ra, phải có một quá

trình nung nấu Cả Newton lẫn Archimèdes, sự suy nghĩ một vấn

để nào đó đã làm cho họ canh cánh trong lòng, và khi tri giác một

hiện tượng nào đó có mối liên hệ ẩn tàng với điều mà các Ông

quan tâm, một linh cảm xuất hiện

Hồ Chí Minh cũng vậy Người bôn ba bốn bể năm châu để

tìm lời giải về cứu con người, cứu dân tộc, cứu nhân loại ra khỏi

tình trạng làm nô lệ, bị bóc lột đến cùng cực Lúc rời bến Nhà

Rồng, bài toán đặt ra với Người đang là một ẩn số mà các nhà yêu

nước trước Người hoặc cùng thời với Người đều không tìm ra lời

giải Một cuộc tìm kiếm đáp số vô cùng nhọc nhằn, đầy ắp những

nung nấu Chỉ đến khi gặp Chủ nghĩa Lénine, một linh cảm đã loé

_sáng "Eureka" đã nảy sinh Người viết: Luận cương của Lénine

làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao

_ Tôi vui mừng đến phát khóc lên Ngồi một mình trong buồng mà

tôi nói to lên như đang nói trước quân chúng đông đảo: "Hỡi

đồng bào bị đọa đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta,

đây là con đường giải phóng chúng ta”

15

Phạm Tất Dong

Song, từ những linh cảm quan trọng như vậy để đi đến một

bộ óc thông tuệ mà ta gọi là Minh triết là một quá trình lâu dài mà

sự học hỏi cộng với sự tu dưỡng đạo đức để có nó phải đo bằng cả

'Trên thế giới, nhiều người nghiên cứu Hồ Chí Minh đã dùng rất nhiều thuật ngữ khác nhau về tư tưởng vĩ đại của Người, song

họ không dùng thuật ngữ Minh triết Euruta Motoo (Nhật Bản)

cho rằng, Hồ Chí Minh không để lại những trước tác đỗ sộ, nhưng Người thể hiện một bản sắc riêng trong tư tưởng, và quan trọng hơn, trong cả đời phục vụ trọn vẹn cho cách mạng, Hồ Chí Minh không có một sai lầm nào Tác giả đánh giá như thế có nghĩa là, tư tưởng Hồ Chí Minh không được trình bày thành một hệ thống trong trước tác này hay trước tác khác, nhưng trong thực tế đầu tranh cách mạng, sự sáng suốt, thông tuệ Hồ Chí Minh thể hiện

trong từng việc mà Người tiến hành để đưa sự nghiệp đến thành

công, không có một sai sót nào tạo nên một vết mờ, dù là nhỏ trong những hào quang do Người mang lại

Chúng ta nhớ có một thời kỳ, khi trào lưu xã hội chủ nghĩa

đang dâng cao, người ta dùng những thuật ngữ khác nhau để tôn

vinh các lãnh tụ: Chủ nghĩa Marx, Chủ nghĩa Lénine, tư tưởng Mao Trạch Đông, còn Hồ Chí Minh, người ta chỉ nói đến tác

phong của Người Đó là chuyện cũ Sau này, Đảng Cộng sản

Việt Nam có nói đến đạo đức Hồ Chí Minh Điều này cho thấy, nhiều người đã coi việc đưa ra những học thuyết hoặc có những luận thuyết được trình bày trong những tác phẩm mới được gọi là nhà lú luận hoặc nhà tư tưởng Đây là cách đánh giá của họ Nhưng, nếu tư tưởng mang vào chỉ đạo cách mạng, cải tạo thực tế mà sai lầm, chấc không thể coi là một nhà tư tưởng sáng suốt hoặc một trí tuệ thông thái được Do vậy, những suy nghĩ để vận dụng lý luận vào thực tiễn mà đúng trong mọi trường hợp thì đó là tư

1ó

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

tưởng sáng suốt, là minh triết, và trong trường hợp Hồ Chí Minh,

ta phải nói Người là một nhà tư tưởng

Hồ Chí Minh thể hiện tư tưởng của mình trong phong trào

cách mạng Mỗi quyết định của Người đều đi tới một thành công,

mỗi lời kêu gọi của Người đều được hàng chục triệu người dân

hưởng ứng, tạo nên sức mạnh vĩ đại Cho nên, trong lúc gay go ac

liệt nhất, người dân Việt Nam vẫn sẵn sàng "đốt cả day Trường

Sơn" để tạo cơ hội, sẵn sàng chịu những thành phố "bị san bằng"

để có những thành công, và khi thành công sẽ có điều kiện dựng

xây lại bằng năm, bằng mười khi trước

Do vậy, E.Cobeliev (Nga) đã nhận xét rằng, Hồ Chí Minh có

uy tin oô hạn đối với nhân dân, là biểu tượng cho sự uyén bác cộng

sản chủ nghĩa ở châu Á J.Lacouture (Pháp) thì đánh giá rằng, với

nhân dân, Hỗ Chí Minh vừa là người cộng sản hiện sinh oừa là người

cộng sản cơ câu, uừa là người phát sinh uừa là người bảo vé, vita la dan

tộc uừa là cách trạng

Nhà khoa học người Ấn Độ - ông Mauroi viết rằng: "Chủ

nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh là chủ nghĩa nhân văn giải thoát

_ những lớp người yếu hèn lao khổ của các dân tộc bị chà đạp, giải

thoát bằng chính ý thức về lực lượng của mình" Giải thoát con

người, dù cho một hoặc một ít người đã là vĩ đại, đã là anh hùng,

mà Hồ Chí Minh thì được nhân dân các nước bị thực dân áp bức

coi như một biểu tượng, một hướng đi của cuộc cách mạng do họ

tiễn hành Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh phải được đánh giá là

Tôi nhớ nhà Phật có câu: Giải thoát cho một người còn hơn xây

chín cảnh chùa Cảnh chùa ở đây chắc chắn được hiểu là một biểu

tượng của sự an lành, phúc đức, bình yên Hồ Chí Minh xuất hiện

-ở đất nước ta, cùng với những đồng chí của mình, đã cứu nhân

17

EhHE.rẻ.ẻẸẹEẹEBLIINANNNNNNửờờnnaeaeeseeeeeeeem=—=—==—=.-_ÐS_

Pham Tat Dong

ˆ dân ra khỏi cuộc sống nô lệ, và đã tạo nên những 'cảnh chùa" trên khắp đất nước ta, tạo nên sự đổi đời của cả một dân tộc Nước Việt

Nam ngày nay là kết quả của Minh triết Hồ Chí Minh và Minh triết Việt Không phải là ngạo mạn nếu như nói rằng, ở không ít nơi, nhiều dân tộc chưa thoát khỏi cảnh đói rét, khốn cùng là do còn thiếu một ngọn đuốc trí tuệ thông thái soi đường Ở Việt Nam, nơi do khí thiêng sông núi mà có được trí tuệ Hồ Chí Minh,

cộng với trí tuệ của dân tộc Việt Nam và trí tuệ của Đảng, dân tộc

ta đã được giải phóng

Trong triết học phương Đông, bàn về Minh triết, người ta nói đến Parajna, tức là trí tuệ, trí năng, sự suy tưởng liên quan đến trực

giác, trải nghiệm Nhưng, nếu so sánh với Minh triết Hồ Chí Minh

thì ở người trí năng luôn gắn vào những hoạt động chứ không chỉ gắn với sự giải thích Hơn nữa, hoạt động đó lại luôn luôn lẫy việc giải phóng con người làm cứu cánh Trần Văn Giàu, người nghiên cứu rất sâu về tư tưởng Hồ Chí Minh, đã viết ra một điều có thể giúp chúng ta hiểu rõ thêm bản chất Minh triết của Hồ Chí Minh

"Tầm cỡ của một hiển triết chưa chắc ở chỗ giải đáp mỗi tương quan giữa tồn tại và tư tưởng, Ở chỗ xác định thế giới là

thực tại hay là ảo ảnh, khả tri hay bắt khả tri, ở chỗ lựa chọn giáo

điều quen thuộc hay sáng tạo mới lạ, mà chung quy lại là ở mức quan tâm đến con người, con người thật đang sống trên quả đất này và chắc chắn còn sống lâu dài đến vô tận thời gian, lay dé lam trung tâm của mọi suy tư và chủ đích của mọi hành động Cụ Hồ Chí Minh thuộc loại hiền triết đó, vì đó mà Cụ lớn

Nhà Phật kêu gọi con người từ bỏ mọi ham muốn, xa lánh trần tục, hướng tới một chân trời cực lạc mà mọi người sống trên đờ không bao giờ nhìn thấy, nó giúp người ta dim chìm trong suy tưởng, hướng vào sự giải thoát, không bị rơi vào vòng luân hồi Những nhà tu hành sống cuộc đời khổ hạnh, bỏ mợi ham muốn

18

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

dập tắt mọi nhu cầu, không làm điều ác, dù là nhỏ như làm đau con

Minh triết Hồ Chí Minh hướng vào xây dựng một thế giới

hạnh phúc, một thế giới "cực lạc" trong đời thường, và như vậy,

con người phải đấu tranh với thiên nhiên, với chế độ bóc lột, với

bệnh tật Hồ Chí Minh kêu gọi con người phải hướng đến thế giới

hòa bình, tự do, hạnh phúc N gười tổ chức nhân dân xây dựng

thế giới đó, để hạnh phúc ngay trong thực tại chứ không phải là

một thế giới trong trí tưởng tượng Sống để vươn tới thế giới như

vậy, con người phải nỗ lực, phải biết yêu cuộc sống, giành quyền

sông cho mình Hồ Chí Minh nói rằng, Người chỉ có một ham

muốn: Ham hoc, ham làm, ham tiến bộ Cả đời, Người đã thể hiện

điều này, và đó chính là nguồn gốc, là bản chất của sự thông tuệ

tuyệt vời của Người

Il QUAN NIEM HO CHi MINH VE CON NGƯỜI VÀ

NHAN CACH

1 Quan niệm "làm người" trong tư tưởng Hồ Chí Minh

Ở đây, ta không bàn về vấn đề con người từ đâu đến, sự sinh

thành của con người từ tự nhiên theo quy luật nào, chủ nghĩa duy

vật khác với chủ nghĩa duy tâm khi bàn về bản chất con người là ở

chỗ nào Chuyện đó thuộc chuyên đề khác Vấn để ở đây là, con

người được sinh ra trong xã hội, sông giữa những mối quan hệ xã

_ hội, phải thực hiện nhiều vai trò cần thiết trong những mối quan

hệ ấy Vậy, con người cần sống ra sao, cần làm gì để làm tốt phận

sự của mình trong các quan hệ xã hội Nói khác đi, con người sinh

ra phải sống ra sao để LÀM NGƯỜI đúng với nghĩa chân chính

của từ CON NGƯỜI

Dân tộc Việt Nam hết sức coi trọng việc làm người Ngày xưa,

dù giàu hay nghèo, người dân không chỉ quan tâm dạy dỗ con cái

19

Phạm Tắt Dong

theo gia giáo, gia phong, mà còn đưa con tới trường học, nghèo thì cho con xin được Thánh hiển "đăm ba chữ" để ít nhiều hiểu được đạo lú lầm người, giàu thì cho con ăn học, dùi mài kinh sử để "trước

Trong xã hội "thần dân", làm người phải trung với vua, hiếu với cha mẹ Lãnh đạo cách mạng dân chủ nhân dân, lật đồ chế độ phong kiến, để quốc, Hỗ Chí Minh cho rằng, làm người trung

hiểu thì phải:

Sự dân nguyện tận hiếu

Sự quốc nguyén tận trung

Chi Minh, dé lam người, đối với dân phải thực hiện 3 điều:

- Thờ phụng dân (lấy Dân làm gốc - Dân vi bản);

- Học hỏi dân (Học hỏi trong đời sống xã hội, trong phong

trào cách mạng);

- Phục vụ dân dam nô bộc cho dân)

a) Thờ phụng dân là phải hết lòng hết sức làm việc vì lợi ích của dân Trong lời kêu gọi quốc dân đi bầu cử Quốc hội khóa | (1946), Hồ Chí Minh viết:

Vì lợi nước, quên lợi nhà

Vì lợi chung, quên lợi riêng

20

- MINH TRIẾT HỖ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

Với người đời, việc đặt lợi ích theo thứ tự nào là chuyện nới thì

dễ, làm cực khó, phải thờ dân trong tâm thì mới được đủ lý trí mà bỏ

_ những gì có lợi cho mình, nhưng không có lợi cho dân

Biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng là một nhận thức

sâu sắc về quyển lợi, về nghĩa vụ Nhận thức đó dựa trên cơ sở

của một phẩm chất đạo đức là không tham tiền của, danh vị,

không sợ khó khăn vắt vả Dân theo lời kêu gọi của Hồ Chí Minh

bởi họ hiểu rằng, Hồ Chí Minh bảo vệ lợi ích của họ và vì lợi ích

của họ Nói mà dân không nghe, về thực chất, là họ không tin

rằng anh không xuất phát từ lợi ích riêng tư, rằng anh là kẻ nói

một đẳng làm một nẻo, kêu gọi mọi người đừng tham nhưng lại

vơ vét cho cái túi của mình

Hồ Chí Minh luôn nhắn mạnh chữ LIÊM Theo người, Liêm là

trong sạch, không tham lam Nội hàm của chữ Liêm mà người

dùng khác với chữ Liêm trong chế độ phong kiến trước đây Ngày

xưa, chữ Liêm chỉ dùng cho quan lại, còn ngày nay, chữ Liêm phải

là điều ai ai cũng thực hành như một nét đạo lý làm người vậy

Bàn về chữ Liêm, Người nêu lên những ví dụ cụ thể:

"Người cán bộ cậy quyền thế mà khoét dân, ăn của đút, hoặc

trộm của công làm của tư;

Người buôn bán mua một bán mười, hoặc mua gian bán lận,

chợ đen chợ đỏ, tích trữ đầu cơ;

Người có tiền cho vay cắt cổ bóp hầu bóp họng đồng bào;

Người làm ruộng không ra công đào mương mà lấy cắp nước

ruộng của láng giềng;

Người làm nghề (bất kỳ nghề gì) nhân lúc khó khăn mà bắt

chẹt đồng bào;

Người cờ bạc, chỉ mong xoay của người làm của mình, v.v

21

Phạm Tat Dong

Đều là tham lam, đều là bất liêm

Dìm người giỏi, để giữ địa vị và danh tiếng của mình, là tham -

_danh đạo 0Ị

Gặp việc phải mà sợ khó nhọc nguy hiểm, không dám làm là tham dat ty lao

Gặp giặc mà rụt rè, không dám đánh là tham sinh dy tu

Đầu trái với chữ Liêm"

b) Học hỏi dân là một phẩm chất đạo đức trong đạo làm người Điều này nói lên thái độ tôn trọng dân, lễ phép với dân, khiêm tốn trước nhân dân, không được đối xử với dân theo cách

hạ mục uô nhân Mặt khác, học hỏi dân là làm theo những truyền thống tốt đẹp của dân, tham khảo kinh nghiệm trong dân, noi

theo những người tốt, việt tốt của dân

Tháng 01-1953, nói chuyện với sinh viên Trường Đại học

"Trường này là Trường Dai học Nhân dân, các cháu học với các thày giáo, đồng thời phải học nhân dân Trong bộ đội ta, trong

dan công ` và những ngành hoạt động khác, có những thanh niên gương mẫu Điều đó chứng tỏ rằng thanh niên ta nói chung rất hăng hái, rất tốt Vài ví dụ: trong bộ đội có những thanh niên anh

hùng như La Văn Cầu, Giáp Văn Khương, Nguyễn Thị Chiên, V.V ; Ở CÔqg trường đường xe lửa có những chiến sỹ gương mẫu

như Lê Văn Quy, Nguyễn Thị Mùi, Nguyễn Trọng Tùng, Lê Văn Phát và nhiều thanh niên khác Trong thời kỳ kháng chiến, họ là

những chiến sỹ du kích anh dũng Ngày nay trong công cuộc khôi

phục kinh tế nước nhà, họ là những chiến sỹ lao động anh dũng Thanh niên ở các công trường, các nhà máy khác cũng vậy Như

đoàn thanh niên xung phong gặp việc gì khó, việc gì cần, họ cũng đều xung phong Mong các cháu noi theo những gương thanh

22

MINH TRIET HO CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

niên kiểu mẫu ấy, các cháu cũng thi đua học tập, thi đua tiến bộ,

xung phong công tác xã hội, để góp phần vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân cho hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ

trong cả nước, để xứng đáng là lớp đầu tàu của Trường Đại học

Nhân dân, để rèn luyện thành chủ nhân xứng đáng tương lai của

nước nhà”

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến trí tuệ và sáng kiến của quân chúng và yêu cầu các cắp lãnh đạo phải khuyến khích, giúp

đỡ, phát huy, hướng dẫn, vun trồng để đạt tới sự phát triển trí tuệ

và sáng kiến trong dân Hồ Chí Minh luôn học hỏi người dân qua các phong trào của dân Với Người, thực tế lao động sản xuất, đấu tranh cách mạng là môi trường học tập lớn nhất, là nơi để hun đúc, rèn giũa con người Ngày trước, Lê Quý Đôn có một kết luận _rất đúng về học Đạo, tức là học để xây dựng cho mình những

quan niệm đúng đắn vẻ chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục Theo

lời của Lê Quý Đông thì Đạo ở ngay trong mọi sự vật, do đó "Đạo

xa dén tận trời, Đạo lan khắp mặt đất, Dao gan thì hing ngày thường ở các công uiệc, chẳng công uiệc gì không có lý của Đạo Với đạo ấy, con người theo học để mở mang học vấn, trau đồi tri thức, hiểu kỹ từ tình đến mệnh của trời, tức là nắm được các quan hệ xã hội, các

quy luật trời đất"

Hồ Chí Minh cũng có một quan niệm về Đạo như vậy, nhưng

Người luôn cho rằng, học Đạo để phục vụ nhân dân:

Đại học chỉ đạo, tại mình trinh đức, tại thân dân

Như vậy, học hỏi là con đường lớn, mà theo con đường đó,

con người phải có tâm trong sáng, phải học để phục vụ dân, đấu tranh cho lợi ích của dân Một lần, đi thăm Indonesia, Hồ Chí

Minh đến nói chuyện với sinh viên Trường Đại học Patgia Giavan

Đoạn trích dưới đây trong bài nói đã thể hiện học dân, học trong

xã hội, học trong cuộc sống của Người

23

Phạm Tất Dong

"Tôi sẽ nói vài lời với các bạn Khi còn trẻ tôi không có dịp đến

_ trường học Tôi đã đi du lịch và làm việc, đó là trường đại học của tôi

Trường học ay da dạy cho tôi khoa học xã hội, dạy cho tôi

cách yêu, cách ghét; dạy cho tôi yêu nước, yêu loài người, yêu đân chủ và hòa bình, căm ghét áp bức ích kỷ

Trường học ấy dạy cho tôi khoa học quan sự Với gậy tầm vông, nhân dân tôi đã đánh bại quân đội để quốc Pháp và giành

tự do với chiến thắng Điện Biên Phủ Trường học ấy dạy tôi lịch

sử Tôi thấy trên 50 năm qua tất cả nhân dân bị áp bức như

Indonesia, Ấn Độ, Việt Nam, v.v ngày càng đi lên

Trường học ấy dạy cho tôi chính trị Chính trị là gì? Theo như tôi

biết, đó là sự đoàn kết nhân dân Sự đoàn kết trong nước và sự

đoàn kết giữa các nước anh em sẽ vĩnh viễn thanh toán bọn đề quốc Khoa học là gì? Nó có nghĩa khi trở thành hữu ích cho nhân

dân Các cháu sinh viên yêu quý! Các cháu sẽ là những nhà khoa

học tương lai, không phải là những ông quan sống ở trên và ở

cách xa nhân dân, mà để làm việc cho nhân dân! "

(Hồ Chí Minh, 1959) c) Phục vụ dân là mục đích hoạt động của Đảng, Chính phủ, cán

bộ, đảng viên và mợi người lao động Dân là gốc (Dân vi bản), dán là trước hết và trên hết Hồ Chí Minh yêu cầu con người đứng trước nhiệm vụ, đứng trước việc làm bao giờ cũng phải trả lời câu hỏi đầu

tiên: "Việc này có lợi gì cho dân?" và câu hỏi thứ hai là: "Ta phải làm

việc này như thế nào để mang lại lợi ích tốt nhất cho dân?"

Báo Sự thật, số ra 140 ngày 02-9-1950, trong bài "Phải tẩy sạch

_ bệnh quan liêu", Hồ Chí Minh viết một cách giản dị, cực kỳ dễ

hiểu nhưng cũng vô cùng sâu sắc:

24

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

Nhiệm uụ của Chính phủ ta uà Đoàn thể ta là phụng sự nhân dân

Nghĩa là lam day tớ cho dân"

Phục vụ dân là một cụm từ nói thì dễ, mà làm thì khó Hồ Chí

Minh nêu cao tâm gương tận tụy với dân, nhưng Người luôn nhắc

nhở cán bộ, đảng viên rằng, Đảng Cộng sản Việt Nam là dang cam

quyen, néu khéng ¥ thức đầy đủ về nhiệm vụ làm nô bộc cho đân

thì vì những lợi ích cá nhân, con người sẽ chỉ chăm lo thu vén

riêng tư bằng những hành động bất liêm như tham ô, hách dịch,

cửa quyền, mệnh lệnh, áp đặt những gì mình muốn, coi đân như

"củ khoai", như "tôm tép" mà thôi Phục vụ dân nhiều khi đối với

một số cán bộ chỉ là câu cửa miệng Đây là một hiện tượng có thể

Thái độ của người làm nô bộc trước người chủ phải như thế nào?

Chắc mọi người dễ nhất trí với nhau rằng:

Một là, phải cung kính chủ nhân;

Hai là, phải lâm việc hết lòng vì chủ nhân;

Ba là, phải tỏ lòng biết ơn chủ nhân;

Bốn là, không cầu cạnh, trông mong vào ơn, lộc từ chủ nhân

Năm là, phải thật thà, trung thành, không ăn cắp, tư lợi

Ngày xưa, quan niệm này cũng đã từng được nhắc tới Có lần,

Quý Khang Tử hỏi Không Tử: "Sử dân kính, trung đĩ khuyến, như

chỉ hà?" (Muốn khiến dân cung kính, trung thành và cổ vũ lẫn

nhau, nên làm thế nào?) Không Tử đáp: "Lâm chỉ dĩ trang, tắc

kính, hiểu từ, tắc trang; cử thiện nhỉ giáo bất năng, tắc khuyến"

(Đối xử dân với thái độ trang trọng thì dân sẽ cung kính; hiếu

thuận với cha mẹ, thương yêu mọi người thì dân sẽ trung thành;

cất nhắc người đức hạnh tài năng, dạy người yếu kém năng lực thì

dân sẽ cổ vũ lẫn nhau)

25

Pham Tat Dong

Hồ Chí Minh không chỉ kính trọng dân, mà tôn thờ dân, mọi

việc làm là vì dân:

"Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm cho

nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do,

đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành Riêng

phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, nơi có non xanh nước biếc

để câu cá, trồng hoa, sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, em trẻ chăn trâu, không dinh liu gì với vòng danh lợi”

Có không ít người nói rằng, Cụ Hỗ là Thánh rồi, không theo

Cụ được Do vậy, trước khi rời khỏi công việc để hưu trí, họ xây dựng biệt thự lớn, biệt thự nhỏ Dân trông thấy họ đi ôtô sang

trọng đã nói với nhau rằng, ông ấy là đây tớ của dân đấy Chắc câu này không xuất phát từ lòng cung kính

Làm bạn với cụ già hái củi và chơi với trẻ chăn trâu mà Hồ Chí

Minh nói trên kia thể hiện lòng yêu kính, hết lòng vì dân Thái độ đó

đã giúp cho Hồ Chí Minh giữ được sự thông tuệ của mình, làm cho minh sống mãi trong lòng dân Đó là Minh triết của nhà cách mạng

Dân khóc Hồ Chí Minh khi Người từ biệt nhân dân và thương

Hồ Chí Minh đến giờ phút lâm chung vẫn trăn trở một điều: Nay

dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều gì phải hỗi hận, chỉ

tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa (Di

chúc, 1969)

ˆ Hồ Chí Minh lớn lao, vĩ đại bởi cả đời làm đầy tớ dân mà lúc chết đi vẫn chưa có được cái nhà nho nhỏ của riêng mình và không có dịp nào thăm đồng bào miễn Nam: "Tôi nghĩ rằng tôi chưa làm tròn nghĩa vụ cách mạng của tôi đối với đồng bào miễn Nam; mặc dù như vậy, tôi biết rằng đồng bào miễn Nam vẫn yêu quý tôi cũng như tôi yêu quý đồng bào Ở miền Nam, tôi không phải là Chủ tịch Hồ Chí Minh mà là Bác Hồ",

("Tôi hiến cả cuộc đời tôi cho đân tộc Báo Nhân dân số 5643 ngày 27-9-1969

MINH TRIẾT HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI, NHÂN CÁCH

2 Tư tưởng "học tập suốt đời" của Hồ Chí Minh

Người đời bàn đến việc học tập có đến cả ngàn năm Học đã

trở thành một đạo lý đối với nhiều người cũng như với nhiều dân

tộc Nhưng, nhìn nhận việc học như thế nào, cần nghiên cứu ý

kiến của một số nhà hiển triết, một số học giả và nhà khoa học để

từ đó, thấy rõ hơn Minh triết Hồ Chí Minh về vẫn đề này

Nhà Phật có 14 điều răn dạy chứng sinh, trong đó, điều thứ 10

nói rằng, "Tài sản lớn nhất của đời người là sức khoẻ và trí tuệ",

chắc chấn rằng, chỉ có học hành và tu dưỡng thì mới có tài sản

này Thực ra, tu dưỡng cũng là một hình thức học mà thôi Cho

_ nên cái tài sản quan trọng nhất của con người mà nhà Phật đã chỉ

ra phải qua con đường học tập thì mới trở thành-hiện thực

Song, học như thế nào lại phụ thuộc vào sự hiểu biết về thực chất

Ngày xưa, Tuân Tử đã có lời bàn:

"Không lên núi cao thì không biết cái cao của trời như thế nào

Không xuống khe sâu thì không biết cái dầy của đất như thế nào

Không học thì không biết cái lớn lao của học vấn như thế nào?"

Học vấn của loài người lớn lao nên con người phải học Song,

trong cuộc sống, có rất nhiều việc muốn giải quyết cũng cần phải

học Do đó, con người mới ngộ ra rằng, học để mà làm, học đi đôi

với làm, không học thì không làm được điều gì cả

Khổng Tử có lần nói rằng: |

"Ngộ thường chung bắt thực Chung dạ bắt tẩm, dĩ tư

Vô ích, bất như học dã"

(Ta thường suốt ngày không ăn, suốt đêm không ngủ, dành

trọn thời gian để suy nghĩ Nhưng vô ích, không bằng học tập)

27