Báo cáo Phân biệt phương pháp xâm nhập cộng đồng của dân tộc học , xã hội học và công tác xã hội cộng đồng

Phương pháp xâm nhập cộng đồng của dân tộc học - Th ời gian xâm nhập: Trong quá trình xâm nhập cộng đồng thu thập thông tin, các nhà dân tộc học cần lưu trú ngay tại địa bàn trong một

1

Tham luận PHÂN BIỆT PHƯƠNG PHÁP XÂM NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA DÂN TỘC HỌC, XÃ

HỘI HỌC VÀ CÔNG TÁC XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG

Họ và tên: Nguyễn Trung Hải (76)

Chức danh: giảng viên

Đơn vị công tác: Khoa công tác xã hội – đại học Lao động – xã hội

Địa chỉ: 43 Trần Duy Hưng, Cầu giấy, Hà Nội

Điện thoại: 0983 071 396

Email: haitc08@yahoo.com

Hình thức tham luận: Bài trình bày cá nhân 20 phút

Xâm nhập cộng đồng được hiểu là một quá trình bao gồm nhiều chuỗi hoạt động nối kết nhau từ khâu chuẩn bị xâm nhập cộng đồng đến khâu trung gian lưu trú tại cộng đồng và kết thúc ở khâu rút khỏi địa bàn

Trong nghiên cứu khoa học, xâm nhập cộng đồng là một hoạt động mang tính bắt buộc đối với nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng và của các ngành khoa học xã hội để thu

thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu Không có ngành khoa học xã hội nào (thậm chí cả

nhân văn) có thể thu thập được thông tin mà không tiến hành xâm nhập cộng đồng, chính vì

v ậy, nhiều nhà nghiên cứu coi xâm nhập cộng đồng vừa là phương pháp, vừa là công cụ thực

hi ện nghiên cứu Điểm chung của các ngành khoa học trên trong quá trình xâm nhập cộng

đồng là chúng đều yêu cầu nhà nghiên cứu thực hiện 03 công đoạn sau:

Công đoạn 1: lựa chọn địa bàn xâm nhập;

Công đoạn 2: gặp gỡ chính quyền địa phương để có cơ sở pháp lý cho hoạt động xâm

nh ập cộng đồng; và

Công đoạn 3: thực hiện xâm nhập cộng đồng

Tuy nhiên, mỗi ngành khoa học sẽ có những cách thức khác nhau để thu thập thông tin trong quá trình xâm nhập cộng đồng, điểm khác biệt đó được chúng tôi trình bày trong phần dưới đây thông qua phân biệt 3 trường hợp của dân tộc học, xã hội học và công tác xã hội

cộng đồng

2

1 Phương pháp xâm nhập cộng đồng của dân tộc học

- Th ời gian xâm nhập: Trong quá trình xâm nhập cộng đồng thu thập thông tin, các nhà

dân tộc học cần lưu trú ngay tại địa bàn trong một khoảng thời gian dài để tiến hành nghiên

cứu, khoảng thời gian lưu trú đó được tính bằng tháng, thậm chí bằng năm và nhiều người thường xuyên thực hiện biện pháp lưu trú tại địa bàn một thời gian rồi trở về tổng hợp thông tin, tiến hành phân tích, sau đó tiếp tục quay lại địa bàn tìm kiếm thông tin bổ sung rồi quay

về viết, quy trình đó có thể lặp đi lặp lại nhiều lần đến khi hoàn thành công trình nghiên cứu

- Hình th ức xâm nhập: nhà dân tộc học thực hiện hình thức cùng sinh hoạt tại địa bàn

để tiến hành thu thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu, do vậy, nhiều khi họ cũng tham gia vào các hoạt động chung của địa bàn và thường xuyên tham gia vào các hoạt động sinh hoạt thường ngày của gia đình mà họ cư trú trong thời gian xâm nhập cộng đồng, do vậy, nhà dân

tộc học tạo được sự tin cậy và yêu mến của người dân địa phương Sự tin cậy và yêu mến của người dân địa phương là một yêu cầu bắt buộc đối với nhà dân tộc học vì nếu không đạt được điều đó, họ sẽ không thể lưu trú tại địa bàn để tiến hành thu thập thông tin phục vụ mục đích nghiên cứu

- M ục đích xâm nhập: nhà dân tộc học xâm nhập cộng đồng nhằm mục đích thu thập

thông tin nghiên cứu về chủng tộc, tập tính, phương thức ăn ở, sinh hoạt … của người dân địa phương Phương thức thu thập thông tin qua quá trình xâm nhập cộng đồng của nhà dân tộc

học là quan sát, ghi chép, hỏi chuyện… Sau một thời gian xâm nhập địa bàn, nếu cần thu

thập thông tin bằng bảng hỏi, nhà dân tộc học sẽ biết cách thiết kế một bảng hỏi phù hợp với tình hình thực tiễn của địa bàn, nhờ đó thông tin thu được sẽ mang tính khách quan và có độ chính xác cao, nhiều nhà dân tộc học thậm chí không cần thực hiện điều tra thử để kiểm tra

độ tương thích của bảng hỏi

- Thông tin c ần thu thập: để phục vụ mục đích đặt ra cho đề tài nghiên cứu, nhà dân tộc

học cần thu thập thông tin về chủng tộc, tập tính, phương thức ăn ở, sinh hoạt … của người dân địa phương

- Kh ả năng kiểm chứng thông tin thu được: nhờ có khoảng thời gian dài lưu trú tại địa

bàn, cùng tham gia vào các hoạt động chung của cộng đồng, vào các hoạt động sinh hoạt của gia đình và đạt được sự tin cậy, yêu mến của người dân địa phương nên nhà dân tộc học có

kiến thức nhất định về địa bàn và có khả năng thu thập được thông tin chính xác, đồng thời

kiểm chứng được độ tin cậy của các thông tin đó qua hoạt động quan sát, hỏi chuyện và ghi chép thường ngày Hơn nữa, ngay bản thân thông tin thu được cũng chứa đựng độ chính xác

và khách quan cao do người dân khi cung cấp thông tin cũng ít có thái độ che dấu hoặc bẻ cong thông tin

3

- Cách th ức sử dụng thông tin thu được: trước hết, nhà dân tộc học sử dụng thông tin

thu được cho mục đích nghiên cứu sau đó công bố kết quả nghiên cứu để giới thiệu các đặc điểm về tộc người, phương thức sinh hoạt, ăn, ở … của cộng đồng với thế giới bên ngoài

2 Phương pháp xâm nhập cộng đồng của xã hội học

- Th ời gian xâm nhập: thông thường nhà nghiên cứu xã hội học không dành nhiều thời

gian cho hoạt động xâm nhập cộng đồng, ngoại trừ phương pháp nghiên cứu chuyên khảo

của Le Play (trường phái xã hội học Chicago), mà chỉ tiến hành trong một khoảng thời gian

rất chóng vánh, có nhiều trường hợp chỉ diễn ra trong ngày, dài là khoảng 1 tuần, ít có nhà nghiên cứu xã hội học nào dành thời gian nhiều tuần cho việc xâm nhập cộng đồng để thu

thập thông tin

- Hình th ức xâm nhập: khi xâm nhập cộng đồng, nhà nghiên cứu xã hội học thường ít

chú ý đến việc gây thiện cảm với người dân tại địa bàn điều tra, mà ưu tiên chú ý tới việc làm sao nhanh chóng thu thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu và rút ra khỏi địa bàn Trong

thời gian lưu trú thu thập thông tin, nhà nghiên cứu xã hội học dành khoảng thời gian ban ngày xâm nhập cộng đồng để thực hiện điều tra, phỏng vấn, quan sát …, tối đến sẽ rút về nhà nghỉ hoặc khách sạn, ít trường hợp chọn giải pháp lưu trú tại nhà dân, do vậy không có được nhiều thông tin cụ thể, chính xác về địa bàn nghiên cứu và không tạo được sự thân thiện, gần

gũi của người dân địa phương

- M ục đích xâm nhập: nhà nghiên cứu xã hội học xâm nhập cộng đồng nhằm mục đích

thu thập thông tin theo nhóm chủ đề cần thiết phục vụ đề tài nghiên cứu, những chủ đề đó có

thể là những chủ đề hiện đang được cộng đồng quan tâm, nhưng cũng có thể là những chủ đề hoàn toàn không nằm trong sự ưu tiên của cộng đồng, nhưng nhà nghiên cứu xã hội học không quan tâm đến điều đó mà chỉ quan tâm đến việc thu thập đầy đủ thông tin theo kế

hoạch đã định và rút ra khỏi địa bàn nên mục đích xâm nhập cộng đồng của nhà nghiên cứu

xã hội học có thể nói là ưu tiên thu thập thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu hơn thu thập

thông tin v ề những vấn đề ưu tiên của cộng đồng

- Thông tin c ần thu thập: khi xâm nhập cộng đồng, nhà nghiên cứu xã hội học sẽ thu

thập những thông tin cần thiết cho đề tài nên tùy từng đề tài khác nhau mà ưu tiên thu thập

những thông tin khác nhau, chẳng hạn thu thập thông tin về lối sống, về tập quán canh tác, về thu nhập, về chăm sóc sức khỏe sinh sản …

- Kh ả năng kiểm chứng thông tin thu được: do không có thời gian lưu trú lâu dài tại

cộng đồng, không cùng tham gia vào các hoạt động sinh hoạt chung của cộng đồng và không cùng sinh hoạt thường ngày với các hộ dân địa phương nên nhà nghiên cứu xã hội học không

4

có được kiến thức sâu sắc, chi tiết … về địa bàn xâm nhập khiến họ khó có thể kiểm chứng ngay được độ tin cậy của các thông tin thu được dù trong bảng hỏi hay nội dung các câu hỏi

phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm … đã được thiết kế các câu hỏi kiểm tra chéo, trong khi đó, đối tượng được hỏi thường vì nhiều lý do khác nhau như: e dè, phòng vệ, sĩ diện … mà có

thể cung cấp thông tin sai lệch

- Cách th ức sử dụng thông tin thu được: với phương thức làm việc như trên, các nhà

nghiên cứu xã hội học trước hết sử dụng thông tin thu được phục vụ cho đề tài nghiên cứu, sau đó mới đưa ra các đề xuất, khuyến nghị phục vụ lợi ích của cộng đồng

3 Phương pháp xâm nhập cộng đồng của công tác xã hội cộng đồng

- Th ời gian thâm nhập: Xâm nhập cộng đồng là một biện pháp được sử dụng xuyên suốt

trong tiến trình tác nghiệp cũng như tiến hành thu thập thông tin phục vụ nghiên cứu của nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng

Công việc này đòi hỏi nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần lưu trú dài hạn tại địa bàn, thời gian lưu trú được tính theo tháng hoặc theo năm tùy thuộc vào tình hình thực tế

tại địa phương và yêu cầu công việc của phía cơ quan tổ chức cung cấp dự án hay đề tài nghiên cứu

Thời gian lưu trú tại địa phương là một trong những yếu tố quyết định thành công của

đề tài nghiên cứu vì nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng luôn cần có đủ thời gian xâm

nhập cộng đồng cần thiết để thực hiện các bước của hoạt động xâm nhập cộng đồng – từ xâm

nhập ban đầu đến chiếm được thiện cảm của cộng đồng - thì mức độ thành công của đề tài nghiên cứu sẽ cao và có giá trị khoa học cao nhờ từ quá trình xâm nhập cộng đồng, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng sẽ thu thập được thông tin đầy đủ, cụ thể, chính xác về

những khó khăn và các vấn đề ưu tiên của cộng đồng, từ đó đưa ra được những khuyến nghị

và giải pháp phù hợp với nhu cầu cộng đồng và những khuyến nghị, giải pháp đó sẽ dễ dàng được cộng đồng tiếp nhận

Ngược lại, nếu nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng không có đủ thời gian xâm

nhập cộng đồng cần thiết, nghĩa là khoảng thời gian xâm nhập cộng đồng trước đó không đủ giúp nhà nghiên cứu nắm bắt được vấn đề cũng như những ưu tiên của cộng đồng, thì sẽ dễ dàng đưa ra nhiều nhận định sai lệch hoặc không xác định được hết các vấn đề ưu tiên, các nhu cầu của cộng đồng, do vậy, kết quả thực hiện đề tài nghiên cứu sẽ không đạt hiệu quả cao và những đề xuất, khuyến nghị sẽ không phù hợp với mong muốn của cộng đồng và khó được cộng đồng tiếp nhận

Điều này cũng có nghĩa, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thực sự nắm bắt nhu cầu của cộng đồng theo đúng trình độ phát triển của cộng đồng, những suy nghĩ mang

5

tính chất áp đặt từ bên ngoài vào dù thực tế rất có ích cho cộng đồng, nhưng cũng vẫn khó được cộng đồng tiếp nhận vì chúng có thể không phù hợp với bản sắc cộng đồng, hoặc vượt

xa trình độ nhận thức cũng như nguồn lực hiện tại của cộng đồng khiến cộng đồng chưa nhận

thức được hết giá trị của những suy nghĩ đó Đây được coi là một trong những lỗi lầm cơ bản

nhất của nhân viên công tác xã hội cộng đồng và theo cách nói của Trần Đình Tuấn “Một trong những lỗi lầm ấu trĩ nhất của người làm công tác tư vấn và công tác xã hội kém khả

năng là có ý nghĩ mình biết cái gì là giải pháp tốt nhất cho khách hàng”1

- Hình th ức xâm nhập: Một tiêu chí đem lại hiệu quả cao của hoạt động xâm nhập cộng

đồng đối với nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng, đó là “cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng tham gia vào các hoạt động lễ hội, hiếu, hỉ của người dân địa phương …” Quá trình này sẽ giúp nhà nghiên cứu thấu hiểu được hoàn cảnh, hoạt động, sự quan tâm… của cộng đồng Trong quá trình xâm nhập cộng đồng, nhà nghiên cứu sẽ từ những thông tin thu thập qua sinh hoạt hàng ngày mà có thể vẽ lên bức tranh hoàn chỉnh về cuộc sống và những vấn

đề mà cộng đồng đang đối mặt Mà để có thể thu thập được thông tin về nếp sinh hoạt hàng ngày của người dân địa phương, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng buộc phải thực

hiện tiêu chí 04 cùng nói trên

Tiêu chí 04 cùng, “cùng ăn, cùng ở, cùng làm, cùng tham gia vào các hoạt động lễ hội,

hiếu, hỉ của người dân địa phương …”, có nghĩa nhà nghiên cứu cùng tham gia:

(1) vào các sinh ho ạt với gia đình Hoạt động đó giúp tăng cường mối quan hệ giao lưu,

thân tình, cởi mở giữa hộ gia đình mà nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng lưu trú với nhà nghiên cứu nhờ đó giúp nhà nghiên cứu dễ dàng khai thác thông tin để tìm hiểu tâm tư nguyện vọng… của người dân qua phản ánh của các thành viên trong hộ gia đình;

(2) vào các ho ạt động lao động tại cộng đồng như: cùng lên nương, cùng làm rẫy, cùng

trồng trọt, chăn nuôi, cùng sản xuất … với người dân địa phương Hoạt động này giúp nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng gây dựng và tăng cường thiện cảm nơi cộng đồng, nhờ

đó dễ dàng hòa nhập vào cộng đồng để khai thác thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu; và

(3) vào các ho ạt động sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương như: tang lễ, đám

cưới, lễ hội … Hoạt động này giúp nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng tiếp xúc được

với đầy đủ các thành phần dân cư trong cộng đồng, nhờ đó thu thập được nhiều thông tin đầy

đủ, chính xác về phong tục, tập quán, nếp sống, nhu cầu, nguyện vọng, mong muốn … của

cộng đồng

Chỉ khi nào thực hiện thành công hình thức xâm nhập cộng đồng với tiêu chí “4 cùng” như trên, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng mới thực sự chinh phục được thiện cảm

1

Tr ần Đình Tuấn, Công tác xã hội: lý thuyết và thực hành, NXB Quốc gia Hà Nội, 2010, trang 35

6

của cộng đồng để từ đó thu thập được thông tin chính xác, khách quan về các vấn đề đang tồn

tại, cũng như thứ tự ưu tiên giải quyết vấn đề của cộng đồng

- M ục đích xâm nhập: nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần sử dụng các kỹ

năng chuyên môn để tiến hành xâm nhập cộng đồng, tạo lập mối quan hệ với lãnh đạo địa phương, với người dân nhằm từ đó khai thác thông tin của cộng đồng như thông tin về lược

sử cộng đồng, về điểm mạnh- điểm yếu của cộng đồng…

Để làm được điều đó, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần xác định ngay từ đầu mục đích xâm nhập cộng đồng một cách chi tiết và rõ ràng Có mục đích xâm nhập cộng đồng càng chi tiết, càng rõ ràng sẽ càng giúp nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng trong quá trình tác nghiệp thực hiện được tuần tự từng bước các hoạt động xâm nhập cộng đồng

một cách thuận lợi

Đối với bất kỳ một nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng nào thì nhà nghiên cứu đều

cần tìm hiểu các nguyên nhân yếu kém của cộng đồng và các nguồn lực giúp cộng đồng thức tỉnh trong bước xâm nhập cộng đồng Nhưng cộng đồng nào cũng có các đặc điểm riêng về

lịch sử hình thành và phát triển, có các đặc điểm riêng về văn hóa, lối sống, có các đặc điểm riêng về phong tục, tập quán, có các đặc điểm riêng về các vấn đề đang tồn tại và thứ tự ưu tiên giải quyết các vấn đề đó…, nên mục đích xâm nhập cộng đồng của nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần được xác định từng bước căn cứ theo đặc điểm của cộng đồng mà không nên áp dụng một cách máy móc mục đích xâm nhập của cộng đồng này vào cộng đồng khác, có vậy mới khai thác và thu thập được thông tin hữu ích phục vụ đề tài nghiên cứu

- Thông tin c ần thu thập: khi thực hiện hoạt động xâm nhập cộng đồng nhằm thu thập

thông tin phục vụ đề tài nghiên cứu, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thu thập nhiều dạng thông tin khác nhau của cộng đồng và các dạng thông tin đó được chúng tôi xếp vào thành 02 nhóm, đó là: (1) thông tin về lược sử cộng đồng và (2) thông tin về điểm mạnh - điểm yếu và thứ tự ưu tiên của cộng đồng

+ Thu thập thông tin về lược sử cộng đồng:

Trong hoạt động này, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thu thập thông tin

về lịch sử hình thành và phát triển của cộng đồng theo mốc các sự kiện từ quá khứ đến hiện

tại, đó là những thông tin quan trọng mang tính bước ngoặt đã xảy ra trong cộng đồng, như thông tin về sự ra đời của cộng đồng, về lịch sử phát triển thăng – trầm của cộng đồng, về

hoạt động kinh tế của cộng đồng, về dân số và giáo dục của cộng đồng, về tinh thần đoàn kết

cộng đồng … Những thông tin trên được thu thập qua quá trình hỏi chuyện người dân, được người dân và chính quyền địa phương cung cấp

Chú ý, khi thu thập thông tin về lược sử cộng đồng, nhà nghiên cứu công tác xã hội

cộng đồng có thể thu thập thông tin đa dạng, cả điểm tích cực và không tích cực của cộng

7

đồng, nhưng khi trình bày lại lược sử cộng đồng với người dân địa phương thì cần tránh đưa

ra những thông tin không tích cực có thể gây tổn hại đến tính tự trọng của cộng đồng vì cộng đồng nào cũng muốn nghe nói về những điểm tích cực và khó chấp nhận một người từ bên ngoài đến nói những điểm xấu về lược sử hình thành và phát triển của địa bàn Nếu nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng không chú ý đến điểm này thì sẽ dễ dàng bị cộng đồng

“ghét bỏ, tẩy chay” và từ chối cung cấp thông tin khi được hỏi

+ Thu thập thông tin về điểm mạnh- điểm yếu và thứ tự ưu tiên của cộng đồng:

Thu thập thông tin về điểm mạnh- điểm yếu và thứ tự ưu tiên của cộng đồng nghĩa là nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng thông qua lược sử cộng đồng và những thông tin thu thập từ nhiều kênh khác nhau, cùng với người dân địa phương lập bảng đánh giá, so sánh điểm mạnh- điểm yếu sau đó trao đổi công khai để tìm ra thứ tự ưu tiên giải quyết các vấn đề khó khăn đang tồn đọng tại cộng đồng

Bảng so sánh điểm mạnh – điểm yếu và thứ tự ưu tiên bao gồm tổng thể các thông tin

thực tế về tình hình cộng đồng tính đến thời điểm hiện tại như các thông tin về: nhân lực, vật

lực, tài lực, hoạt động kinh tế, các công trình phục vụ dân sinh, phục vụ sản xuất, các vấn đề khó khăn hiện tồn … Những thông tin thu được càng cụ thể sẽ càng giúp nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng triển khai thành công đề tài nghiên cứu vì nó có độ phù hợp cao

với tình hình thực tiễn của cộng đồng

Bảng so sánh điểm mạnh – điểm yếu và thứ tự ưu tiên được trình bày như sau:

(ph ần này do chính cộng đồng lựa chọn)

Điểm mạnh 1 Điểm yếu 1 Thứ tự ưu tiên 1

Điểm mạnh 2 Điểm yếu 2 Thứ tự ưu tiên 2

Điểm mạnh 3 Điểm yếu 3 Thứ tự ưu tiên 3

Trong bảng so sánh điểm mạnh – điểm yếu và thứ tự ưu tiên trên, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần:

(1) Sử dụng cột điểm mạnh để thu thập thông tin về những thế mạnh hiện tại của cộng đồng, đó là những nguồn lực sẵn sàng huy động được trong cộng đồng để giúp cộng đồng tự

giải quyết những khó khăn hiện tại, chẳng hạn như các nguồn lực về: nhân lực, tài lực, vật

lực, thời lực …

8

(2) Sử dụng cột điểm yếu để thu thập thông tin về những điểm hạn chế đang tồn tại khiến cộng đồng yếu kém như: tập quán canh tác, kế hoạch hóa gia đình, thói quen sinh hoạt,

khả năng nhận thức, cơ sở hạ tầng thiết yếu, năng lực thị trường, năng lực pháp lý …

(3) Sử dụng cột thứ tự ưu tiên để thu thập thông tin về các vấn đề được cộng đồng ưu tiên giải quyết trước (cột này chỉ được điền sau buổi họp dân)

- Kh ả năng kiểm chứng thông tin thu được:

Trước hết, bằng phương pháp xâm nhập cộng đồng để thu thập thông tin nên nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng có khả năng thu thập được nhiều thông tin có độ chính xác cao qua quá trình cùng tham gia vào các hoạt động sinh hoạt với hộ gia đình, vào các

hoạt động lao động và hoạt động văn hóa với cộng đồng vì khi đó, người dân địa phương

cũng có độ thân thiện, tin cậy nhất định đối với nhà nghiên cứu, nên khi cung cấp thông tin,

họ cũng sẽ có thái độ chân thật, cởi mở, ít che dấu hay bẻ cong thông tin

Đồng thời, bằng phương pháp xâm nhập cộng đồng để thu thập thông tin, nhà nghiên

cứu công tác xã hội cộng đồng cũng đã có được những hiểu biết nhất định về cộng đồng nên ngay trong quá trình điều tra thu thập thông tin cũng có khả năng tự kiểm chứng thông tin thu được để loại bỏ những thông tin không chính xác Ngoài khả năng tự kiểm chứng thông tin, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng còn có thể sử dụng nhiều kênh khác nhau để thu

thập thông tin về cùng một chủ đề như: kênh lãnh đạo chính quyền, kênh lãnh đạo thôn bản, kênh người dân …, nhờ đó có thể sử dụng các kênh thông tin trên để kiểm chứng một thông tin nào đó Chẳng hạn, sử dụng kênh người dân để kiểm chứng các thông tin do chính quyền địa phương cung cấp hay sử dụng kênh lãnh đạo thôn, bản để kiểm chứng thông tin do người dân cung cấp… Như vậy, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng có được thông tin thu

nhận đa chiều và các kênh thông tin đó góp phần bổ trợ và kiểm chứng lẫn nhau

- Cách th ức sử dụng thông tin thu được:

Như phần trên đã trình bày, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần thu thập thông tin theo bảng điểm mạnh – điểm yếu và thứ tự ưu tiên của cộng đồng nên sau khi thu

thập thông tin về điểm mạnh – điểm yếu, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần trình bày thông tin về các vấn đề thu thập được với cộng đồng để tiếp tục thu thập thông tin về thứ

tự ưu tiên giải quyết các vấn đề được trình bày trong bảng điểm mạnh – điểm yếu trên Hoạt động này cũng là một trong những bước giúp cộng đồng nâng cao năng lực tự nhận thức Cho nên có thể nói trước hết nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng sử dụng thông tin thu được phục vụ cho buổi họp dân, sau mới sử dụng phục vụ mục đích nghiên cứu của đề tài Nói cách khác, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng sử dụng thông tin trước hết để

9

ph ục vụ lợi ích cộng đồng, sau mới để phục vụ mục đích nghiên cứu và kết quả nghiên cứu

tiếp tục được sử dụng phục vụ lợi ích cộng đồng

Để sử dụng thông tin phục vụ cho buổi họp dân và sau đó phục vụ mục đích nghiên cứu

của đề tài, nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng cần cùng với đại diện cộng đồng tổng

hợp thông tin thu được từ trước và thể hiện lại trên khổ giấy to, hoặc trình chiếu trên màn hình (nếu có đủ phương tiện) nhằm thuyết trình với cộng đồng tại buổi họp dân với thành

phần mở rộng đủ đại diện cho cả cộng đồng và chính quyền địa phương Khi đó, người dân

sẽ tiếp tục đưa ra ý kiến góp phần hoàn thiện bảng thông tin và biểu quyết thứ tự ưu tiên giải quyết các vấn đề được nêu ra trong buổi họp dân hôm đó

Kết thúc buổi họp dân mới thực sự kết thúc quá trình thu thập thông tin trong nghiên

cứu công tác xã hội vì thông tin thu được lúc này mới thực sự thể hiện đầy đủ các vấn đề tồn

tại, cũng như mong muốn giải quyết vấn đề theo thứ tự ưu tiên của chính cộng đồng địa

phương

Từ kết quả thông tin thu được sau cùng tại buổi họp dân, nhà nghiên cứu công tác xã

hội cộng đồng sử dụng chúng cho mục đích nghiên cứu và đề xuất ra các khuyến nghị, giải pháp áp dụng trở lại cộng đồng Cách thức sử dụng thông tin thu được như vậy mới thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn của cộng đồng, giúp cộng đồng có được cái nhìn tổng quan

về điểm mạnh, điểm yếu của cộng đồng nhằm sử dụng điểm mạnh khắc phục điểm yếu và

dần vươn lên trở thành cộng đồng tự lực

Như vậy, một lần nữa chúng tôi khẳng định cách thức sử dụng thông tin thu được của nhà nghiên cứu công tác xã hội cộng đồng trước hết là để phục vụ lợi ích cộng đồng, sau mới đến phục vụ mục đích của đề tài nghiên cứu và kết quả nghiên cứu tiếp tục được sử dụng

ph ục vụ lợi ích cộng đồng

4 Bảng so sánh điểm khác biệt trong phương pháp xâm nhập cộng đồng của dân tộc học, xã hội học và công tác xã hội cộng đồng

Dân tộc học Xã hội học Công tác xã hội cộng

đồng

- Th ời gian

thâm nh ập

Lưu trú dài hạn (có thể nhiều tháng hoặc nhiều năm) hoặc ngắn hạn (tính theo tuần), nhưng quay lại địa bàn nhiều

Lưu trú ngắn hạn, nhiều khi chỉ ở lại 01 ngày, ít có trường hợp lưu lại địa bàn từ 01

tuần trở lên

Lưu trú dài hạn tại địa bàn (thời gian lưu trú thường tính theo tháng, thậm chí, nhiều nhân viên công tác

xã hội cộng đồng có thể lưu trú tính theo năm theo

10

tổ chức)

- Hình th ức

thâm nh ập

Cùng tham gia vào các

hoạt động chung của

cộng đồng, nhất là hoạt động sinh hoạt chung

với gia đình trong thời gian lưu trú

Gần như không tham gia vào các hoạt động chung của cộng đồng,

ít khi lưu trú tại nhà dân, mà thường ở nhà

trọ hoặc khách sạn

Cùng tham gia vào các

hoạt động chung của cộng đồng, nhất là hoạt động sinh hoạt chung với gia đình trong thời gian lưu trú

- M ục đích

thâm nh ập

Mục đích thu thập thông tin nghiên cứu về chủng

tộc, tập tính, phương

thức ăn ở, sinh hoạt …

của người dân địa phương

Mục đích thu thập thông tin theo nhóm

chủ đề cần thiết phục

vụ đề tài nghiên cứu,

những chủ đề đó có

thể là những chủ đề

hiện đang được cộng đồng quan tâm, nhưng

cũng có thể là những

chủ đề hoàn toàn không nằm trong sự

ưu tiên của cộng đồng

Mục đích thu thập thông tin về lược sử cộng đồng,

về điểm mạnh, điểm yếu

và thứ tự ưu tiên của cộng đồng

- Thông tin

th ập

Những thông tin về

chủng tộc, tập tính, phương thức ăn ở, sinh

hoạt … của người dân địa phương

Những thông tin cần thiết cho đề tài

Những thông tin về lược

sử cộng đồng, về điểm

mạnh, điểm yếu và thứ tự

ưu tiên của cộng đồng

- Kh ả năng

ki ểm chứng

thông tin

thu được

Có khả năng tự kiểm

chứng thông tin; thông tin thu được có độ chính xác cao

Gần như không có khả năng tự kiểm chứng độ chính xác của thông tin ngay trong quá trình điều tra

Có khả năng tự kiểm

chứng thông tin; thông tin thu được có độ chính xác cao