Ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay

Tuychỉ nghiên cứu về một giáo phận cụ thể nhưng luận án phần nào chothấy bức tranh ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tớiđời sống đạo của Công giáo ở Việt Nam nói chung.Với n

MAI DIỆU ANH

¶NH H¦ëNG CñA TÝN NG¦ìNG TRUYÒN THèNG VIÖT NAM §ÕN §êI SèNG §¹O CñA NG¦êI C¤NG GI¸O

ë GI¸O PHËN BïI CHU - NAM §ÞNH HIÖN NAY

Chuyên ngành : CNDVBC & CNDVLS

Mã số: 62 22 03 02

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: 1 GS.TS Nguyễn Hùng Hậu

2 PGS.TS Nguyễn Hồng Dương

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và

Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

Việt Nam là đất nước thuộc loại hình văn hóa nông nghiệp.Trong lịch sử hình thành và phát triển, do hoàn cảnh địa lý - lịch sửkhá đặc biệt nên thường xuyên bị xâm lược bởi các cường quốc nhưTrung Hoa, Mông Cổ, Pháp, Mỹ cũng như tiếp nhận rất nhiều nềnvăn hóa ngoại lai Một điều lạ lùng là nước Việt Nam nhỏ bé lạikhông hề bị đồng hóa bởi bất cứ một nền văn hóa nào khác Điều nàychỉ có thể được lý giải bởi một đặc trưng cơ bản của văn hóa ViệtNam, đó là tính dung hợp - sự tổng hợp nhiều yếu tố khác nhau lại vàbiến đổi linh hoạt để tạo nên cái mới Vì thế, các hiện tượng văn hóangoại lai khi du nhập vào Việt Nam thường bị biến đổi sao cho phùhợp với văn hóa truyền thống Công giáo ở Việt Nam cũng là mộthiện tượng như vậy

Lịch sử Công giáo ở Việt Nam đã thừa nhận giáo phận BùiChu - Nam Định là điểm đến đầu tiên của các giáo sĩ phương Tâynhằm truyền bá tôn giáo này Năm 1533 được giáo sử Công giáo lấylàm thời điểm đánh dấu hoạt động truyền giáo ở Việt Nam Cũng từ

đó, Công giáo phát triển lan rộng toàn đất nước Việt Nam, mở đầucho sự giao lưu giữa văn hóa Việt Nam với văn hóa phương Tây nóichung, văn hóa Công giáo nói riêng

Công giáo là một tôn giáo mang đậm tính khuôn mẫu, cứngrắn của truyền thống văn hóa phương Tây, vì vậy trong một thời giandài, về mặt quan phương, tôn giáo này không thể hòa đồng với vănhóa Việt Nam Sự xung đột giữa Công giáo với văn hóa truyền thống,

đặc biệt là với tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên người Việt đã gây nênbao trăn trở với các tín đồ Công giáo

Với Công đồng Vatican II (1962 - 1965), lịch sử Giáo hội đãbước sang một trang mới Sau Công đồng Vatican II, tinh thần Canhtân và Thích nghi đã được Giáo hội Công giáo Việt Nam tiếp nhận,triển khai từng bước nhằm đưa Công giáo hoà hợp với văn hoá dântộc, khắc phục những xung đột của đời sống đạo Công giáo với vănhóa truyền thống

Tinh thần Canh tân và Thích nghi của Công đồng Vatican IIphù hợp với đường lối, chủ trương nhất quán mà Đảng và Nhà nước

ta đưa ra, đó là tôn trọng tự do tôn giáo nói chung, Công giáo nóiriêng, giữ gìn và trân trọng những giá trị văn hoá tốt đẹp của Cônggiáo, đảm bảo sự tự do sinh hoạt tôn giáo cho các tín đồ

Tuy nhiên, bối cảnh thế giới và trong nước đang diễn biến hếtsức phức tạp Trong sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của khoa học

kỹ thuật, xu thế hòa bình, hợp tác, phát triển vẫn là một xu thế lớn.Xung đột sắc tộc, tôn giáo, chiến tranh cục bộ, can thiệp, khủng bốdiễn ra gay gắt Trước tác động của hội nhập, của kinh tế thị trường,đời sống đạo của người Công giáo Việt Nam có những biến thái phứctạp Trong bối cảnh đó, phát triển môi trường sinh hoạt tôn giáo tự

do, lành mạnh để các tín đồ thực hiện tốt phương châm “Sống tốt đời,đẹp đạo”, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp vào sựnghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Thiết nghĩ vấn đề đó sẽ đượcgiải quyết một cách hiệu quả nếu tập trung nghiên cứu trước hết vàovùng đất mà các giáo sỹ truyền đạo đặt chân đầu tiên tới Việt Nam,nơi khởi nguồn cho sự hình thành và phát triển Công giáo ở Việt

Nam - giáo phận Bùi Chu - Nam Định Ở nơi đây, ảnh hưởng của vănhóa truyền thống, đặc biệt là tín ngưỡng truyền thống đến đời sốngđạo của người Công giáo đang diễn ra sôi động, nhiều màu sắc Tuychỉ nghiên cứu về một giáo phận cụ thể nhưng luận án phần nào chothấy bức tranh ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tớiđời sống đạo của Công giáo ở Việt Nam nói chung.

Với những lý do trên, đề tài “Ảnh hưởng của tín ngưỡng truyềnthống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận BùiChu - Nam Định hiện nay” có tính lý luận và thực tiễn cấp thiết

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Mục đích của luận án

Luận án tập trung làm rõ thực trạng ảnh hưởng của tínngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Cônggiáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay, nguyên nhân củathực trạng; đưa ra dự báo xu hướng, từ đó đề xuất một số giải phápnhằm phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnhhưởng tiêu cực của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sốngđạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu hiện nay

- Nhiệm vụ của luận án

Để thực hiện mục đích trên, luận án thực hiện một số nhiệm

vụ như sau:

- Khái quát tín ngưỡng truyền thống Việt Nam vùng đồngbằng Bắc Bộ, tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ở giáo phận BùiChu - Nam Định

- Khái lược vài nét về Công giáo, lịch sử giáo phận Bùi Chu– Nam Định Làm rõ khái niệm đời sống đạo, đời sống đạo của người

Công giáo, từ đó chỉ rõ những nét đặc thù trong đời sống đạo củangười Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định.

- Làm rõ thực trạng ảnh hưởng tích cực, tiêu cực của tínngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo Công giáo ở giáophận Bùi Chu - Nam Định hiện nay, nguyên nhân của thực trạng

- Dự báo xu hướng và đề xuất một số giải pháp nhằm pháthuy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cựccủa tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của ngườiCông giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Đối tượng nghiên cứu:

Luận án tập trung nghiên cứu đời sống đạo của người Cônggiáo dưới ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ở giáophận Bùi Chu - Nam Định

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Luận án nghiên cứu trong

phạm vi giáo phận Bùi Chu - Nam Định, thời gian tập trung vào giaiđoạn từ sau Công đồng Vatican II (1962 - 1965) đến nay

Trong khuôn khổ luận án, nghiên cứu sinh chỉ tập trung vào 3loại hình tín ngưỡng: tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên, tín ngưỡng ThànhHoàng làng và tín ngưỡng thờ Mẫu Đồng thời, luận án chỉ nghiêncứu ảnh hưởng một chiều: tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ảnhhưởng đến đời sống đạo của người Công giáo Bùi Chu - Nam Định

4 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Cơ sở lý luận

Luận án sử dụng cơ sở lý luận là CNDVBC và CNDVLS,quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và

đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề tínngưỡng, tôn giáo.

Ngoài ra, luận án còn dựa vào các văn kiện Đại hội Đảng, cácnghị quyết của Trung ương, tài liệu của các cấp ủy đảng và chínhquyền ở tỉnh Nam Định và các địa phương nằm trong khu vực giáophận Bùi Chu - Nam Định hiện nay có liên quan đến đề tài

- Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp luận của CNDVBC vàCNDVLS; các phương pháp cụ thể như phương pháp triết học tôngiáo, phương pháp phân tích - tổng hợp, kết hợp giữa lý luận và thựctiễn, phương pháp điều tra phỏng vấn sâu, phương pháp chuyên gia…

5 ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN

- Luận án khái quát các tín ngưỡng truyền thống Việt Nam,đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định

- Luận án làm rõ thực trạng những ảnh hưởng tích cực, tiêucực và nguyên nhân

- Luận án đưa ra dự báo về xu hướng và đề xuất một số giảipháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởngtiêu cực của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo củangười Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN

- Ý nghĩa khoa học: Đề tài luận án được thực hiện để góp

thêm sự nhận biết về ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống ViệtNam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu -Nam Định, đem lại những giá trị văn hóa với tính cách là nền tảngtinh thần cho người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định

- Ý nghĩa thực tiễn: Luận án đưa ra xu hướng và đề xuất một

số giải pháp nhằm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởngtiêu cực của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo củangười Công giáo ở giáo phận Bùi Chu – Nam Định hiện nay

Sản phẩm của luận án sẽ là tài liệu tham khảo cho các cơquan, cá nhân nghiên cứu, giảng dạy về tôn giáo, các cơ quan chứcnăng làm công tác tôn giáo

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục, danh mụccông trình đã công bố của tác giả có liên quan đến đề tài luận án,danh mục tài liệu tham khảo; luận án gồm 4 chương, 10 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM VÀ ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng truyền thống Việt Nam và tín ngưỡng truyền thống Việt Nam ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định

Đáng chú ý có các tài liệu như cuốn “Tìm về bản sắc vănhóa Việt Nam”, Nxb Tp Hồ Chí Minh năm 1997 của tác giả TrầnNgọc Thêm; cuốn sách “Các hình thái tín ngưỡng, tôn giáo ở ViệtNam” của Nguyễn Đăng Duy, Nxb Văn hóa Thông tin, 2001;

Cuốn sách “Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam” do

Ngô Đức Thịnh chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001.Đáng chú ý có công trình “Những khía cạnh triết học trong tínngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiệnnay”, Luận án Tiến sĩ Triết học, 2001 của Trần Đăng Sinh Côngtrình này đã trình bày những khía cạnh triết học của tín ngưỡngthờ cúng Tổ tiên người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, minh chứng rõ

cơ sở hình thành, tồn tại, những yếu tố tích cực và tiêu cực, thựctrạng và xu hướng vận động, từ đó nhằm định hướng đúng đắn chohoạt động thờ cúng Tổ tiên ở nước ta hiện nay Luận án Tiến sĩTriết học của Nguyễn Hữu Thụ năm 2013 “Khía cạnh triết họctrong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc

Bộ” lại tập trung phân tích quan niệm về con người và tự nhiêntrong tín ngưỡng thờ Mẫu, chỉ rõ xu hướng vận động cùng nhữngkiến nghị nhằm phát huy những giá trị tích cực, hạn chế những tácđộng tiêu cực của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồngbằng Bắc Bộ trong giai đoạn hiện nay Các công trình cung cấp cơ

sở khoa học quan trọng giúp tác giả phân tích ảnh hưởng của tínngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Cônggiáo vùng giáo phận Bùi Chu - khu vực ghi dấu ấn đậm nét củacác tín ngưỡng truyền thống - trong chương 3 của luận án

Về tài liệu liên quan đến tín ngưỡng truyền thống ViệtNam ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định, đáng chú ý có cuốn sách

“Địa chí Nam Định”, Tỉnh ủy – Hội đồng nhân dân - Ủy bannhân dân tỉnh Nam Định, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội - 2003;

Cuốn sách “Địa chí Hải Hậu”, Huyện ủy - Ủy ban nhân dân

huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, xuất bản năm 2009; Cuốn “Lịch

sử Đảng bộ huyện Xuân Trường 1930 - 2000”, Ban chấp hành

Đảng bộ huyện Xuân Trường, 2004 Những cuốn sách trên cungcấp tư liệu quan trọng để tác giả làm rõ đặc điểm tín ngưỡng,Công giáo ở tỉnh Nam Định với hai huyện tiêu biểu là Hải Hậu

và Xuân Trường, cũng là hai huyện có lượng tín đồ Công giáođông đảo

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về đời sống đạo của người Công giáo

Đó là “Kinh Thánh (trọn 2 bộ Cựu ước và Tân ước)”, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2002; “Giáo lý Hội thánh Công giáo”, Uỷ ban

Giáo lý Đức tin - Hội đồng Giám mục Việt Nam, Nxb Hà Nội, 2009;các văn kiện của Công đồng Vatican II (1962-1965) như “Công đồngVatican II, Hiến chế - Tuyên ngôn - Sắc lệnh - Sứ điệp - Thông

điệp”, Senatus Sài Gòn xuất bản năm 1969; “Giáo hội Công giáo Việt Nam - Niên giám 2004” của Văn phòng Tổng thư ký Hội đồng Giám mục Việt Nam; “Các thư chung, Các giám mục Việt Nam”,

Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2005, “Kỷ yếu Đại hội đại biểu những người

Công giáo Việt Nam xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định

Về lịch sử giáo phận Bùi Chu, đáng chú ý có cuốn “Sử ký

Địa phận Trung” được thừa sai Manuel Moreno dòng Đa Minh Tây Ban Nha biên soạn năm 1916; Cuốn “Lịch sử địa phận Bùi Chu”

của Lm Trần Đức Huynh Về đời sống đạo Công giáo ở giáo phận

Bùi Chu - Nam Định có các cuốn sách “Địa chí Nam Định”, Tỉnh

ủy - Hội đồng nhân dân - Uỷ ban nhân dân tỉnh Nam Định, Nxb

Chính trị Quốc gia Hà Nội 2003, cuốn sách “Địa chí Hải Hậu”,

Huyện ủy - Uỷ ban nhân dân huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, xuấtbản năm 2009, cuốn “Lịch sử Đảng bộ huyện Xuân Trường 1930 -

2000”, Ban chấp hành Đảng bộ huyện Xuân Trường, 2004 Những

cuốn sách này cung cấp cho nghiên cứu sinh tư liệu có giá trị về đờisống văn hóa của người dân thuộc vùng giáo phận Bùi Chu nóichung, đời sống đạo của người Công giáo Bùi Chu nói riêng, làm cơ

sở xây dựng nội dung vấn đề đời sống đạo của người Công giáo ởgiáo phận Bùi Chu - Nam Định

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở VIỆT NAM VÀ Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU – NAM ĐỊNH HIỆN NAY

1.2.1 Những công trình nghiên cứu về thực trạng ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống đến đời sống đạo của người Công giáo ở Việt Nam

Các công trình “Thư chung 1980” của Hội đồng Giám mụcViệt Nam; cuốn sách “Tìm hiểu nét đẹp văn hóa Thiên Chúa giáo”của Hà Huy Tú Đối với vùng đồng bằng sông Hồng, có một số bàiviết, công trình như: Luận án Tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thị QuếHương: “Hương ước làng Công giáo vùng đồng bằng sông Hồng”.Các bài viết: “Về tổ chức ban hành giáo xứ, họ đạo ở Giáo phận Phát

Diệm” của Lê Văn Thơ, tạp chí Nghiên cứu tôn giáo, số 6 năm

2008… Đây là cơ sở để tác giả luận án xây dựng nội dung thực trạngảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạocủa người Công giáo ở Việt Nam nói chung

1.2.2 Những công trình nghiên cứu về thực trạng ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam đến đời sống đạo của người Công giáo ở giáo phận Bùi Chu - Nam Định hiện nay

Trước Công đồng Vatican II, có thể kể đến hệ thống hươngước làng Công giáo thuộc giáo phận Bùi Chu - Nam Định Qua đó,đời sống đạo của người Công giáo Bùi Chu - Nam Định với các lễnghi và thực hành các nghi lễ Công giáo ở giáo phận Bùi Chu đượcbộc lộ rõ nét Ngoài ra, phải kể đến luận văn “Đấu tranh với hoạtđộng tôn giáo trái pháp luật trên địa bàn tỉnh Nam Định trong tình

hình hiện nay” của Ngô Anh Sáng và luận văn “Quản lý Nhà nước về

an ninh, trật tự đối với hoạt động của đạo Thiên Chúa trên địa bànhuyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định” và nguồn tư liệu điền dã đượctổng hợp trong suốt quá trình tác giả luận án khảo sát tại địa bànnghiên cứu - giáo phận Bùi Chu - Nam Định Đây là nguồn tài liệucung cấp cho tác giả cái nhìn đa chiều về đời sống đạo của ngườiCông giáo ở Bùi Chu, thấy rõ những hiện tượng tiêu cực vẫn còn tồntại ở đây cần phải được khắc phục, giải quyết

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI PHÁP CHUNG

VÀ GIẢI PHÁP CỤ THỂ NHẰM PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM ĐẾN ĐỜI SỐNG ĐẠO CỦA NGƯỜI CÔNG GIÁO Ở GIÁO PHẬN BÙI CHU

1.3.1 Những công trình nghiên cứu về giải pháp chung cho tôn giáo ở Việt Nam, trong đó có đề cập đến Công giáo

Cuốn sách “Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - lýluận và thực tiễn” của Đỗ Quang Hưng; cuốn “Quan điểm đường lốicủa Đảng về tôn giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện

nay”, Nxb Chính trị Quốc gia, 2012… Đây là nguồn tài liệu có giá

trị, làm căn cứ để tác giả luận án đề xuất kiến nghị theo mục tiêu mà

đề tài đặt ra

1.3.2 Những văn bản về giải pháp cụ thể

Trong quá trình đi khảo sát thực tế đề tài luận án, tác giả đã

có sự tổng hợp các báo cáo tổng kết, các văn bản ở địa phương Đây

là những luận cứ quan trọng để tác giả xây dựng các giải pháp chovấn đề ảnh hưởng của tín ngưỡng truyền thống Việt Nam tới đời sống