Thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn gần đây của Ma Văn Kháng ( Trốn nợ - 2008, Mùa thu đảo chiều - 2012, San Cha Chải - 2013)

Những tập truyện ngắn viết về đề tài miền núi như: Xa Phủ 1969, Bài ca trăng sáng, Góc rừng xinh xắn, Người con trai họ Hạng, Mùa mận hậu đều được viết năm 1972, Cái móng ngựa 1973 và

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN MINH HẠNH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN

GẦN ĐÂY CỦA MA VĂN KHÁNG (TRỐN NỢ - 2008; MÙA THU

ĐẢO CHIỀU- 2012; SAN CHA CHẢI- 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN MINH HẠNH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN GẦN ĐÂY CỦA MA VĂN KHÁNG

(TRỐN NỢ - 2008; MÙA THU ĐẢO CHIỀU- 2012;

SAN CHA CHẢI- 2013)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu, dưới sự chỉ bảo, dạy dỗ tận tình của các thầy cô giáo và sự giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, gia đình, luận văn đã được hoàn thành

Trước tiên, tôi xin gửi lời tri ân đến PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện- người thầy đã tận tâm hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo khoa Văn học, trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia, Hà Nội

Đồng thời tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Nguyễn Minh Hạnh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn Thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn gần đây của Ma Văn Kháng (Trốn nợ- 2008, Mùa thu đảo chiều-

2012, San Cha Chải- 2013) là kết quả nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn

khoa học của PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện Những dẫn chứng, tài liệu tham khảo là chính xác Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm

Người cam đoan

Nguyễn Minh Hạnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 14

4 Phương pháp nghiên cứu 14

5 Cấu trúc của luận văn 15

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MA VĂN KHÁNG 16

1.1 Vài nét về cuộc đời, sự nghiệp và quá trình sáng tác của Ma Văn Kháng 16

1.2 Khái niệm nhân vật văn học 20

1.3 Các kiểu nhân vật trong văn học thời kỳ đổi mới 23

1.4 Con người trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải 26

CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN TRỐN NỢ, MÙA THU ĐẢO CHIỀU, SAN CHA CHẢI CỦAMA VĂN KHÁNG 36

2.1 Nhân vật phẩm chất tốt đẹp 37

2.2 Nhân vật tha hóa 49

2.3 Nhân vật bản năng 58

2.4 Nhân vật bi kịch 63

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN TRỐN NỢ, MÙA THU ĐẢO CHIỀU, SAN CHA CHẢI CỦA MA VĂN KHÁNG 70

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 71

3.2 Miêu tả nhân vật qua hành động 78

3.3 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật 82

3.4 Giọng điệu, ngôn ngữ 88

3.5 Tình huống truyện 93

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Diện mạo của một nền văn học dân tộc trước hết là sự góp mặt của những tên tuổi lớn Trong văn học đương đại Việt Nam, Ma Văn Kháng là một nhà văn có vai trò không nhỏ trong hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật

Sự nổi tiếng của ông là một điều không phải bàn cãi Hơn 50 năm hoạt động sáng tạo chi chút như con ong làm mật, từ truyện ngắn đầu tiên đến nay ông

đã có một vốn liếng khá lớn về tiểu thuyết và truyện ngắn, trong đó có những tác phẩm in dấu trong lòng bạn đọc Có thể nói, dù viết truyện ngắn từ những năm 1961 nhưng phải đến cuối những năm bảy mươi của thế kỉ trước, Ma Văn Kháng mới thật sự thành công về sáng tác truyện ngắn, đặc biệt là từ sau năm 1986

Gần 80 tuổi đời và trên 50 năm cầm bút, với tinh thần miệt mài, cần mẫn và niềm say mê với nghề viết, Ma Văn Kháng thực sự thành công trong khu vườn văn của mình với hơn chục tiểu thuyết, trên 200 truyện ngắn, bốn truyện viết cho thiếu nhi, một hồi ký văn chương đầy đặn và một tiểu luận bút

ký về nghề văn Các tác phẩm văn học in đậm dấu ấn phong cách nghệ thuật của ông mang hơi thở cuộc sống và tinh thần nhân văn mới mẻ, cũng đồng thời dự báo tính thời đại của đời sống văn học

Thành tựu văn học của Ma Văn Kháng kết tinh ở cả hai thể loại là tiểu thuyết và truyện ngắn Truyện ngắn – vốn được mệnh danh là thể loại “giống như một búp chè được sao khô, nén chặt lại, nhưng khi dội nước vào thì tở ra,

cho cả một đại dương nước trà thơm” (Ma Văn Kháng, Năm tháng nhọc

nhằn, năm tháng nhớ thương) – đã đưa ông đến với duyên văn chương và

trình làng văn đứa con tinh thần đầu đời: “Phố cụt” được đăng trên Báo Văn

Nghệ năm 1961 Từ dấu mốc đầu tiên này, truyện ngắn tiếp tục góp phần

thành công nhất định: Giải nhì (không có giải nhất) cuộc thi truyện ngắn Báo

Văn Nghệ năm 1988; Giải “Cây bút vàng” trong cuộc thi truyện ngắn và ký

năm 1996 – 1998 do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam đồng tổ chức; giải thưởng văn học ASEAN năm 1998; giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật đợt I năm 2001, giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012…

Truyện ngắn của Ma Văn Kháng có thể tạm chia thành hai nhóm: nhóm

đề tài miền núi và nhóm đề tài thành thị Những tập truyện ngắn viết về đề tài

miền núi như: Xa Phủ (1969), Bài ca trăng sáng, Góc rừng xinh xắn, Người

con trai họ Hạng, Mùa mận hậu (đều được viết năm 1972), Cái móng ngựa

(1973) và gần đây nhất là tập truyện ngắn San Cha Chải được PGS.TS

Nguyễn Ngọc Thiện tuyển chọn với mười bảy truyện ngắn viết về cuộc sống hoang sơ, rừng rú của người dân miền núi và hình ảnh các chiến sĩ công an dũng cảm, kiên cường trên mặt trận đấu tranh chống các loại tội phạm đã khẳng định tài năng, tâm huyết của nhà văn và góp phần làm cho bức tranh hiện thực cuộc sống được phản ánh trong nền văn học hiện đại Việt Nam trở nên phong phú, đa dạng

Những truyện ngắn thuộc nhóm thứ hai, đề tài chủ yếu là đời sống thành thị trong sự thay đổi mạnh mẽ của đất nước sau chiến thắng 1975 “Đây

là mảng truyện ngắn đã đặt Ma Văn Kháng vào đội ngũ những cây bút đang

có nhiều đóng góp to lớn vào việc đổi mới nền văn xuôi nghệ thuật của dân tộc Đưa truyện ngắn xích lại gần tiểu thuyết là nét đổi mới quan trọng bậc nhất mà ta có thể tìm thấy trong sáng tác của Ma Văn Kháng và nhiều cây bút khác.” [38] Nhóm đề tài này bao gồm các tập truyện được tuyển chọn, xuất

bản trong những năm gần đây như: Cỏ dại, Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, Một

chiều giông gió…

1.2 Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi nhân vật chính là linh hồn làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm trong lòng bạn đọc Nhà văn sáng tạo

nhân vật là để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại người, một vấn đề nào đó của hiện thực Thế giới nhân vật trong các sáng tác của Ma Văn Kháng đa hình đa dạng, nhiều màu sắc, nhiều dáng vẻ, mỗi cá nhân một tính cách, một số phận không ai giống ai Cả đời cầm bút, nhà văn có cả chục cuốn tiểu thuyết, hàng trăm truyện ngắn, nhưng nhân vật trong thế giới văn chương của ông không hề bị lặp lại, không gây sự nhàm chán trong lòng độc giả Mỗi sáng tác của Ma Văn Kháng lại là một sự khám phá về con người trong đời sống hiện đại

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về sáng tác của Ma Văn Kháng,

về thế giới nhân vật trong tác phẩm của ông Tuy nhiên những công trình đó lại tập trung chủ yếu vào các cuốn tiểu thuyết để đời của ông Vì vậy mảng truyện ngắn chưa thực sự được giới phê bình và nghiên cứu văn học chú ý nhiều Đặc biệt là những tập truyện ngắn được các nhà xuất bản chú ý và

tuyển chọn gần đây (10 năm trở lại đây) của ông (Trốn nợ- 2008, Mùa thu

đảo chiều- 2012, San Cha Chải- 2013)

Xuất phát từ những cơ sở trên chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Ma Văn Kháng là một yêu cầu nghiên cứu toàn diện đối với hiện tượng văn học, điều này thực sự sẽ tạo ra những hướng tiếp cận mới, sâu và có hiệu quả đối với thế giới nghệ thuật phong phú

và đầy bí ẩn

1.3.Vì vậy mà luận văn này chúng tôi tâp trung vào thế giới nhân vật

của Ma Văn Kháng trong các tập truyện Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San

Cha Chải Đây là ba tập truyện ngắn để lại trong tâm hồn người đọc nỗi nhức

nhối khôn nguôi về sự “hồi tổ”, “lộn giống” cùng “bản tính của đời sống rừng rú” ở miền biên ải cũng như những chuyện đời thường về cuộc sống của những con người thành thị hôm nay, rồi cả những câu chuyện trên mặt trận chống tội phạm của các chiến sĩ công an gan dạ, kiên cường

Tìm hiểu về truyện ngắn của Ma Văn Kháng, chúng tôi nhận thấy đa số các nhà nghiên cứu chủ yếu tiếp cận từ góc độ tiểu sử - cuộc đời, thể loại để

đi vào thế giới nghệ thuật, chứ chưa có công trình nào nghiên cứu về thế giới

nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha

Chải một cách toàn diện Xuất phát từ tình cảm yêu mến các tác phẩm của Ma

Văn Kháng và mong muốn góp thêm tiếng nói vào sự khẳng định về tài năng của ông khi xây dựng thế giới nhân vật trong truyện ngắn gần đây nhưng trong khuôn khổ của bài viết có hạn, chúng tôi xin chỉ dừng lại ở khía cạnh

nhỏ, tìm hiểu các kiểu loại nhân vật, đánh giá nghệ thuật xây dựng Thế giới nhân vật của Ma Văn Kháng trong các tập truyện ngắn gần đây (Trốn nợ-

2008 ; Mùa thu đảo chiều-2012 và San cha chải-2013), với hy vọng sẽ hé

mở ra được nhiều điều lý thú trong nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của ông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhà văn Ma Văn Kháng tên khai sinh là Đinh Trọng Đoàn, sinh ra tại

Hà Nội nhưng ông lại có duyên nợ với miền núi Tây Bắc

Hồi ấy, cậu học sinh Đinh Trọng Đoàn mới ngoài hai mươi tuổi, sau khi tốt nghiệp trung cấp Sư phạm, xung phong lên dạy học ở Lào Cai Lý tưởng thời đại giục giã, cộng với lòng say mê văn học, cậu hăm hở đi vào vùng đất hoàn toàn mới lạ Phải có ý chí mạnh mẽ, con người mới tự nguyện rời khỏi tổ ấm quen thuộc có ánh đèn điện, có nước máy để đến sinh sống ở những nơi heo hút, “có sự tương hợp giữa sự thành nhân và đắc đạo văn chương” (Ma Văn Kháng) Chặng đường mấy chục năm qua của ông đã chứng minh cho sự tương hợp ấy Tự rèn luyện mình để viết văn Viết văn để rèn luyện mình Chu kỳ chuyển đổi đó không ngừng vận hành trong cuộc sống hàng ngày của ông Cậu học trò Đinh Trọng Đoàn ngơ ngác đã trở thành

nhà văn Ma Văn Kháng được bạn đọc mến mộ Nhiều tác phẩm với đề tài miền núi trong thời kỳ ở Lào Cai đã góp phần làm nên tên tuổi ông

Ma Văn Kháng có nhiều tiểu thuyết viết vào thập niên 80 từng gây xôn

xao dư luận và cho đến nay vẫn thu hút độc giả như Mưa mùa hạ (1982), Mùa

lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989)…, nhưng

Ma Văn Kháng thực sự đặc sắc ở thể loại truyện ngắn Tập truyện Ngày đẹp

trời (1986) đánh dấu bước chuyển mình, đến tập Heo may gió lộng (1992),

truyện ngắn Ma Văn Kháng đã thật sự chinh phục được người đoc Với thể loại này, tác giả quan tâm đến con người không chỉ trên bình diện đời sống chính trị tư tưởng mà còn mở ra cái nhìn có tính toàn vẹn hơn, tiếp cận con người trên nhiều bình diện nhân bản khác Đa số các nhà nghiên cứu đều cho rằng Ma Văn Kháng dành toàn bộ sự chú ý của mình vào việc khám phá những con người trên nhiều bình diện khác nhau với “cái nhìn không xuôi chiều” Khi thể hiện con người, nhà văn đã đạt tới độ sắc sảo về nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật Đã có không ít các bài báo, công trình nghiên cứu

đề cập đến một số phương diện trong sáng tác của Ma Văn Kháng mà ta không thể quên được của các tác giả như: Nguyễn Văn Toại, Nguyễn Nguyên Thanh, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Đăng Điệp, Trần Bảo Hưng, Nguyễn Thị Huệ…:

Phong cách nghệ thuật Ma Văn Kháng, cảm hứng nghệ thuật, hình tượng nhân vật người phụ nữ, nhân vật trí thức, đặc điểm tiểu thuyết… trong bài viết “Đọc các sáng tác miền núi của Ma Văn Kháng – nghĩ về trách nhiệm

của nhà văn trước một đề tài lớn” của Nguyễn Văn Toại (Tạp chí văn học, số

05 – 1985) Tác giả chủ yếu đánh giá, phản ánh cuộc sống mới, con người mới ở miền núi của nhà văn Đáng lưu ý khi tác giả phát hiện: “Truyện ngắn

Ma Văn Kháng giàu tứ và tình…”

Nguyễn Nguyên Thanh khi tiếp cận truyện ngắn Ngày đẹp trời cũng chỉ

ra đặc điểm nhân vật thường thấy trong truyện ngắn Ma Văn Kháng, đó là:

“người tốt cứ tốt, kẻ xấu cứ xấu, người hy sinh cứ tiếp tục hy sinh cho kẻ khác

vụ lợi tiếp tục sống trên dư thừa và may mắn…”

Phê bình về tập truyện Ngày đẹp trời, tác giả Bùi Việt Thắng phát hiện

ra tính chất dự báo những vấn đề cốt yếu của cuộc sống, khai thác những chuyện đời thường, “Ma Văn Kháng đã khéo léo khai thác những chuyện đời thường mà không rơi vào tầm thường vô vị… Mỗi truyện ngắn viết ra như một nhát cắt ngang sắc gọn làm nổi rõ hình hài đời sống trong những hình thái phong phú phức tạp của nó” Tác giả Nguyễn Đăng Điệp nhận xét về

Đầm sen là “đời thường, đầy ắp hơi thở của sự sống, nhân vật phụ nữ đời hơn

cả” Lúc này, giọng điệu của Ma Văn Kháng cũng rất khác trước, cái giọng điệu rất riêng của Ma Văn Kháng khiến cho tác giả rất “mê cái giọng ấy”, bởi

nó “không còn thơ như cái thuở “Đồng bạc trắng hoa xòe” Nó “tưng tửng, điềm đạm, khách quan”, nó “vượt qua cái vụn vặt theo lối kể lể” để “chạm

đến một vấn đề khác lớn lao hơn” Đọc Heo may gió lộng, tác giả Trần Bảo

Hưng cho đó là “lối viết đượm tình yêu thương, thế giới tâm linh huyền bí với những nghiệp căn số mệnh” Còn tác giả Nguyễn Thị Huệ trong bài viết của mình cho rằng khi viết về cuộc sống, “Ma Văn Kháng đã nhìn thẳng vào

sự thật”, “một hiện thực phong phú nhưng ngổn ngang, bề bộn, phải trái trắng đen lẫn lộn, xen cài trong biết bao là biến động” Về nghệ thuật, Ma Văn Kháng đã chuyển từ cái nhìn “sử thi” sang cái nhìn “tiểu thuyết” nhằm tiếp cận đời sống ở bình diện thế sự, quan tâm đến con người cá nhân “ở nhiều chiều, nhiều bình diện xuất phát từ cái nhìn nhân đạo về con người”

Cái nhìn toàn diện về truyện ngắn Ma Văn Kháng phải đến năm 1999 với các tác giả Lã Nguyên, Nguyễn Ngọc Thiện, Phong Lê… Họ có những nhận xét, bài viết sâu sắc về văn xuôi Ma Văn Kháng:

Tác giả Lã Nguyên trong “Khi nhà văn đào bới bản thể ở chiều sâu tâm hồn” phát hiện truyện ngắn Ma Văn Kháng ở các cấp độ: “Những truyện ngắn thể hiện cái nhức nhối xót xa, giận mà thương cho sự hoang dã, mông muội của những kẻ chưa thành người và những kẻ không được làm người” gắn với

đề tài miền núi trong sáng tác của nhà văn, những truyện ngắn thể hiện

“những cảm khái thành thị với nhịp sống hiện đại nghiêng về tình người nhân văn” gắn với đề tài thành thị, và những truyện có tính dục trào lộng

P.G.S- T.S Nguyễn Ngọc Thiện - một người bạn mà gần như tác phẩm nào của Ma Văn Kháng cũng đọc đã nói: “ Chả lúc nào ông ấy không có truyện trong ngăn kéo đâu, cứ đến xin khéo may là được đấy” Nhà văn Nguyễn Ngọc Thiện bàn nhiều về đời sống tâm linh bí ẩn để đặt con người đúng chỗ trên trần thế, về dục vọng như một thuộc tính của con người trong tryện ngắn của Ma Văn Kháng

Năm 2008 tập truyện mới của Ma Văn Kháng có tên Trốn nợ (NXB Phụ nữ, 2008) ra đời Trốn nợ là chủ đề của cuộc hội thảo tại trụ sở hội nhà

văn Việt Nam- cuộc hội thảo nằm trong khuôn khổ hoạt động của lớp bồi dưỡng lí luận phê bình khoá I do trung tâm bồi dưỡng viết văn tổ chức Tại hội thảo này, T.S Nguyễn Thanh Tú đã khẳng định: “Ma Văn Kháng vẫn viết những điều mình biết và chiêm nghiệm, ngồn ngộn những chi tiết” Nhà phê bình Văn Vinh đánh giá “Ma Văn Kháng thể hiện một bút lực sung mãn, cường tráng” Nhà phê bình Nguyễn Chí Hoan cho rằng: “Hầu hết các tác phẩm đều gói chặt vào những không gian nhỏ bé, để lại dư vị bức bối Có một thế giới cũ kĩ đang bàng hoàng trước những đổi thay của cuộc sống”

Trong buổi giao lưu với nhà văn Ma Văn Kháng và giới thiệu tập

truyện ngắn mới nhất Mùa thu đảo chiều (NXB Văn hóa- Văn nghệ, TP Hồ

Chí Minh, 2012), nhà phê bình Bùi Việt Thắng chia sẻ niềm vui, lòng kính trọng với nhà văn qua những câu chuyện nghề, chuyện đời rất thú vị Viết về

cuốn Mùa thu đảo chiều nhà phê bình nhận định “mười hai truyện trong Mùa

thu đảo chiều không ghi ngày tháng ở cuối như một dấu hiệu khẳng định của

nhà văn về những câu chuyện mình kể với độc giả là chuyện muôn thuở, chuyện của quy luật muôn đời, chuyện của nhân tình thế thái từ xưa tới nay…

Ma Văn Kháng là nhà văn luôn cố gắng nhìn con người từ bên trong con

người nói cách khác là từ tính người nhìn ra tính xã hội của nhân vật” Nhà

giáo Khánh Tình thấy tác phẩm của nhà văn có những điển hình tột độ, nghệ thuật diễn đạt tinh vi, kì diệu…đem lại cho người đọc nhiều tình cảm, suy nghĩ, thúc đẩy con người hướng tới chân lý và cái đẹp

Như vậy nghiên cứu về sáng tác truyện ngắn Ma Văn Kháng đã có một quá trình lịch sử từ những nhận định riêng lẻ trên các tờ báo, đến những bài viết công phu, những tham luận có giá trị tại các hội thảo, tất cả đều tập trung khám phá sức sáng tạo dồi dào của truyện ngắn Ma Văn Kháng từ sau 1986 Ông đã chuyển đổi từ cách viết tư duy sử thi sang đời tư thế sự với những vấn

đề nổi cộm về dòng đời, mạch sống, về luân lí đạo đức và giá trị con người trong vòng quay cổ điển của cuộc sống hiện đại

Những năm gần đây xuất hiện một số đề tài Khoa học ngữ văn nghiên

cứu về Ma Văn Kháng như: Thi pháp truyện ngắn Ma Văn kháng ( luận văn

thạc sĩ của Nguyễn Tiến Lịch, ĐH KHXH&NV, Đại học Quốc Gia Hà Nội,

2007); Nghệ thuật tự sự trong sáng tác Ma Văn Kháng (luận án của nghiên

cứu sinh Đỗ Phương Thảo, ĐH KHXH&NV, Đại học Quốc Gia Hà Nội,

2008); Đặc điểm truyện ngắn Ma Văn Kháng thời kì đổi mới (luận văn thạc sĩ

của Nguyễn Hồng Thắm, ĐH KHXH&NV, Đại học Quốc Gia Hà Nội, 2013)…

Trên đây là những công trình khoa học có giá trị, dù mới chỉ dừng lại ở nghệ thuật sáng tác của Ma Văn Kháng nhưng sẽ là những gợi ý quý báu cho chúng tôi tiếp cận truyện ngắn của Ma Văn Kháng trong luận văn này

Tuy nhiên, những bài nghiên cứu, đánh giá, bài viết này có quy mô vừa

và nhỏ, chưa đi sâu, cụ thể Việc tìm hiểu thế giới nhân vật – một trong những yếu tố phong phú, đa dạng tạo nên sức hấp dẫn trong truyện ngắn Ma Văn Kháng lại chưa được đề cập đầy đủ và khai thác ở mức độ sâu sắc cần có, đặc

biệt là thế giới nhân vật trong Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải Vì

vậy thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn Ma Văn Kháng vẫn còn là

khoảng lặng đang nằm trong sự chờ đợi, và lẽ đương nhiên nghiên cứu thế

giới nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha

Chải thì còn mờ nhạt và chưa hệ thống. Đây chính là vấn đề mà chúng tôi

quan tâm tìm hiểu trong luận văn này - Thế giới nhân vật trong các tập

truyện ngắn gần đây của Ma Văn Kháng (Trốn nợ-2008; Mùa thu đảo chiều-2012; San Cha Chải-2013)

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Sự phong phú của các loại nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa

thu đảo chiều, San Cha Chải

- Đặc sắc nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ,

Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn chủ yếu qua ba tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San

Cha Chải - Ma Văn Kháng

- Đối chiếu, so sánh với một số tác phẩm tiêu biểu khác của nhà văn và các tác giả cùng thời khác

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân loại - thống kê

- Phương pháp phân tích - tổng hợp để làm rõ đặc sắc thế giới nhân vật

trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma

Văn Kháng và thấy được vị trí của nhà văn trong sự phát triển của truyện ngắn Việt Nam đương đại

5 Cấu trúc của luận văn

- Mở đầu

- Nội dung chính: gồm 3 chương

+ Chương 1: Khái lược chung về nhân vật văn học và quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của Ma văn Kháng

+ Chương 2: Các kiểu nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa

thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma Văn Kháng

+ Chương 3: Nghệ thuật thể hiện thế giới nhân vật trong các tập truyện

ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma Văn Kháng

- Kết luận

- Tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN

Năm 1967, Ma Văn Kháng nhận được quyết định về làm thư kí riêng

nghề da ̣y ho ̣c, làm báo ở miền ngược , từ 1976, Ma Văn Kháng về xuôi , sống giữa thủ đô , chính thức làm nghề viết Trung tâm kinh tế , văn hóa, chính trị sau chiến tranh và đến thời đổi mới có biết bao diễn biến sôi động và phức tạp trong vất vả nho ̣c nhằn mà dũng cảm đi lên , khơi gợi bao nhiêu vấn đề mới của cuộc sống chốn thành thị cho tác giả Nhà văn còn có dịp đi thực tế nhiều vùng miền trong cả nước, đắm mình vào hiện thực ngổn ngang, xô bồ, hỗn ta ̣p với cả hai mă ̣t, trong sự giằng co, tranh chấp tích cực và tiêu cực để vươn lên với thời cuô ̣c mới

Không chỉ là một nhà giáo mẫu mực, một tài năng nghệ thuật dồi dào,

Ma Văn Kháng còn đảm nhận vai trò là một người quản lí như Phó Giám đốc NXB Lao động, Tổng biên tập tạp chí văn học nước ngoài, Ủy viên BCH Hội nhà văn Việt Nam…

Cuộc đời vất vả, nhiều trải nghiệm của nhà văn đã để lại dấu ấn trên những trang văn đậm chất nhân văn, giàu giá trị tư tưởng về cuộc sống, đặc

trước kia và trải nghiệm hiê ̣n nay tổng hợp thành kho tri thức đồ sô ̣ , tạo nên chất liê ̣u sống đô ̣ng, phong phú cho văn chương Cốt cách cũng là nhân cách, nhà văn lên tiếng : “Sống đã rồi hãy viết” [26] Không ai dám nói là sống đủ Bởi còn phải sống với cuô ̣c đời thiên biến va ̣n hóa – Nhưng nhà văn là người sống kỹ lưỡng, sống thực, sống hết mình trong mỗi khoảnh khắc của thời gian

vô tâ ̣n Đặc biệt, theo nhà văn , sống là phải mở lòng mình ra, phải lặn ngụp tới đáy cuô ̣c sống đi đến tâ ̣n cùng thế giới tâm hồn , phải thấm thía nỗi đau nhân tình thế thái Ai đó đã nói , đa ̣i ý: trong tất cả tác phẩm , chỉ có mỗi nhà văn, chỉ còn lại nhà văn Tất cả nhân vâ ̣t không kể trong hồi ký - tự truyê ̣n, tiểu thuyết tự truyê ̣n, còn lại đều là cái tôi, bóng hình của chính tác giả Có tin yêu, tự hào, hãnh diện, cũng kiêu hùng , oai vũ nhưng có cả băn khoăn , bức xúc, thâ ̣m chí xót xa, tiếc nuối, ngâ ̣m ngùi, tức giâ ̣n và căm ghét nữa… Rồi cả

mă ̣c cảm cô đơn xen lẫn khoái cảm hồn nhiên , hồi hô ̣p, ngỡ ngàng… Nghĩa là sống với nhân vâ ̣t đến tận cùng đáy tâm hồn Từ trải nghiê ̣m đời la ̣i có thêm trải nghiệm viết, mô ̣t trải nghiê ̣m kép ta ̣o nên vốn sống của nhà văn

Ma Văn Kháng làm nên mình còn nhờ vốn văn hóa – văn hóa hiểu theo nghĩa rộng – không chỉ là chữ nghĩa nhà trường mà là những tri thức, kiến văn lớn rô ̣ng bao la của cuô ̣c đời

So với nhiều bâ ̣c đàn anh , phải nói rằng nhà văn được đào tạo bài bản Nhà trường Sư phạm trung cấp và đại học tạo cho ông một cái vốn cơ bản ,

khá vững chắc để có được hiểu biết cần thiết về văn học cổ kim, đông tây Rồi trường viết văn , bồi dưỡng thêm tri thức về nghề nghiê ̣p Có nhiều cái may lớn nữa Làm biên tập và tổng biên tập các báo, nhà xuất bản giúp cho ông rèn giũa văn chương làm người đọc chuyên nghiệp về câu chữ , yêu cầu nghiêm ngă ̣t về diễn tả , biểu cảm, thể hiê ̣n để đa ̣t đô ̣ cao hàm súc cũng là vẻ đe ̣p văn chương, đòi hỏi mô ̣t tầm cao về cảm thu ̣ và phân tích Nhiều năm phu ̣ trách

Tạp chí Văn học nước ngoài lại đưa ông đến nhiều chân trời mới lạ , học tập

được thêm tinh hoa văn chương thế giới , những khuynh hướng , những trào lưu hiê ̣n đa ̣i nhất, ấy là cái may hiếm có trong đời viết Đây cũng là cơ hội, là điều kiê ̣n để bản thân tiến hành hô ̣i nhâ ̣p văn hóa thế giới trên phương tiê ̣n làm văn Nhưng tất cả chỉ có thể bồi đắp cho cái cốt lõi nhân cách văn chương

Ma Văn Kháng Chính đời viết là sự phát huy năng lượng cốt cách ấy

Cuô ̣c đời thành đa ̣t chính vì giữa sự thành “Có sự tương hợp nhân và đắc đa ̣o văn chương” như tâm sự của nhà văn Tích cực nhập cuộc, dấn thân,

Ma Văn Kháng là mô ̣t trong số ít ỏi chiến sĩ “mô ̣t mình mô ̣t ngựa” dáng dấp

“oai vũ”, “cô đơn” xung trâ ̣n từ thời trước Đổi mới Cũng là một trong những ngọn cờ cách tân văn xuôi hiện đại đang còn tiềm ẩn nhiều xung lực Tuổi cao, sứ c khỏe yếu, cũng chẳng ham hố , cũng không ảo tưởng, nhưng nhà văn phải viết nữa vì niềm đam mê bất tận Viết như sự thôi thúc, giục giã của con tim Viết như tiếng gọi, yêu cầu khẩn thiết của cuô ̣c sống

Về quá trình sáng tác, không giống những nhà văn cùng thời, Ma Văn Kháng đến với văn chương chuyên nghiệp khá muộn Nhưng tình yêu đối với văn chương thì có từ thời trung học Sau khi tốt nghiệp trường trung cấp Sư phạm, Ma Văn Kháng xung phong lên Lào Cai dạy học Mảnh đất xa xôi,

Ma Văn Kháng bắt đầu viết những trang viết đầu tiên về con người miền núi trong những ngày xây dựng cuộc sống mới, đấu tranh chống bọn thổ

ty, chúa đất, phục vụ kháng chiến Sau truyện ngắn đầu tay Phố cụt (năm 1961), người đọc biết đến tên tuổi nhà văn với Xa phủ (năm 1969), Mùa mận

hậu (năm 1972)… Song Ma văn Kháng không bằng lòng với chính mình, ông

tìm đến với những tiểu thuyết và Đồng bạc trắng hoa xòe được ông khởi thảo

vào năm 1972

Những năm đầu trở về Hà Nội (năm 1976), Ma Văn Kháng tiếp tục đề

tài miền núi với các truyện ngắn Vệ sĩ của quan châu, Hoa gạo đỏ… và tiểu thuyết Vùng biên ải (1983), Trăng non (1984), … Cũng từ đây, nhãn quan

nghệ thuật của ông còn hướng đến thế sự, đời tư ở thành thị Tác phẩm đáng

chú ý là tiểu thuyết Mùa là rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy

giá thú (1989)…

Từ khi về Hà Nội, quan niệm sáng tác của nhà văn có sự thay đổi Những thay đổi trong cái nhìn về hiện thực và con người đã tạo ảnh hưởng

nhất định đến đổi mới quan niệm nghệ thuật của tác giả “Văn chương là

chuyện đời thông qua việc đào bới bản thể ở chiều sâu tâm hồn, chứ đâu phải

là đi hớt lấy cái váng bọt nổi trên bề mặt của ngoại vật”[17] Ma Văn Kháng đã đem đến cho văn đàn Việt Nam mấy chục năm qua những dấu ấn đậm nét Nhiều tác phẩm của ông ngay khi ra đời đã có tiếng vang trong đời sống văn chương và ít bị hao hụt theo thời gian bởi tính nhân văn sâu sắc

Ma Văn Kháng còn viết phê bình , tiểu luâ ̣n Nhà văn cũng đọc tác phẩm của ba ̣n viết Đó cũng là “mô ̣t cửa sổ nhìn ra thế giới” v ăn chương Rải rác qua sáng tác và phê bình , tiểu luâ ̣n, Ma Văn Kháng đã phát biểu nhiều về quan niê ̣m viết, quan niê ̣m nghê ̣ thuâ ̣t bô ̣c lô ̣ lý tưởng thẩm mỹ, tư tưởng nghê ̣ thuâ ̣t Điều đó còn thể hiê ̣n trình đô ̣ , tâm huyết nghề nghiê ̣p cũng là nhân cách, bản lĩnh của nhà văn Các bài tiểu luận, bút ký về nghề văn của ông

bước đầu được tổng hợp vào cuốn Phút giây huyền diệu

Ma Văn Kháng tự phòng vê ̣ mình bằng mô ̣t triết lý: “Sống còn để mang thương tích” đâu chỉ “để ra lô ̣c, ra hoa” Ma Văn Kháng là nhà văn có ba ̣n đo ̣c

rô ̣ng rãi, là người cầm bút được mệnh danh là “người khuấy động văn đàn Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i” (Lưu Khánh Thơ ), ra tác phẩm nào cũng gây được xôn xao, gây “sốt”, gây “sốc” trong, ngoài văn giới Đó là mô ̣t thứ “quyền uy” rất đáng yêu mà nhà văn ta ̣o dựng được bằng cả nhân cách và đời viết

Tâm sự về nghề văn, Ma Văn Kháng cho rằng: “Viết văn là một công

việc quá khó khăn, ở ngoài sự cố gắng, ở trên sức người Từ truyện ngắn Phố

Cụt đầu tay in trên báo Văn học tháng 3.1961 tới nay đã mấy chục năm trong

nghề, vậy mà bây giờ, hễ cứ cầm bút viết là lại thấy bồi hồi, run rẩy như trẻ nhỏ tập đi những bước đầu; thật hoang mang và lo sợ” Như vậy mới thấy rằng trong rất nhiều thứ lao động trên đời thì dường như không có lao động nào “khổ sai” bằng lao động nhà văn Sự nghiệp sáng tạo của Ma Văn Kháng

đã tạo ra một trường lực hấp dẫn và nhất quán, bởi giọng điệu riêng ẩn chứa

vô vàn những lớp sóng ngầm và một thứ ngôn ngữ nghệ thuật tinh tế Nếu muốn tìm đến sự phong phú của ngôn ngữ tiếp cận được với đời sống đương đại cần phải đọc Ma Văn Kháng Dẫu là quen hoặc lạ, chữ nghĩa khi đã qua tay ông là cứ ánh chói lên cái nội lực bên trong của nó

1.2 Khái niệm nhân vật văn học

Văn học là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống với đối tượng trung tâm là con người qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học có viết: “Nhân vật văn học là một thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu

về sự tồn tại của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người…” [2, tr241]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) và Lí luận văn học của nhóm Phương Lựu, Trần

Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa, Thành Thế Thái Bình "nói đến nhân vật văn học là nói đến con người cụ thể được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thúc Sinh, Kim Trọng Đó là những nhân vật không có tên như thằng bán tơ, một mụ nào đó trong "Truyện Kiều" , bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người "[34,tr277]

Như vậy, nhân vật văn học là con người được miêu tả, thể hiện trong

phải là những con người bằng xương bằng thịt của cuộc sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu

tả thế giới một cách hình tượng Nhân vật văn học là một hình tượng ước lệ,

có những dấu hiệu để ta nhận ra, nó có chức năng khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ước ao, kỳ vọng về con người Nhà văn sáng tạo nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó Nói cách khác nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng

nên nó gắn liền với cốt truyện Nó là chỉnh thể vận động, có tính cách, được bộc lộ dần trong không gian và thời gian mang tính quá trình

Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học Để xác lập loại hình nhân vật, người ta chia ra nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật chính, nhân vật phụ Về mặt cấu trúc có người chia ra nhân vật mặt nạ, nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng, nhân vật bi

kịch…Nhân vật được thể hiện bằng những hình thức khác nhau, ngoại hình, nội tâm, cảm xúc, nỗi niềm , có những nhân vật có mặt trong tác phẩm, có những nhân vật chỉ xuất hiện bằng giọng điệu, tiếng nói như nhân vật người trần thuật, có khi khái niệm nhân vật được sử dụng một cách ẩn dụ, chỉ một hiện tượng cụ thể, nổi bật trong tác phẩm

Nhân vật văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực

và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình mô tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộc sống

Nói đến thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn gần đây của Ma Văn Kháng, chúng tôi muốn nói tới những truyện ngắn được sáng tác từ sau năm

1979 trở lại đây, và tập trung vào ba tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo

chiều, San Cha Chải – được các nhà xuất bản tuyển chọn và cho ra mắt bạn

đọc trong khoảng mười năm gần đây

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn rất đông đúc, nhiều dáng vẻ Thế

giới nhân vật trong Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma Văn

Kháng càng vô cùng phong phú, đặc sắc: từ người nông dân miền núi ít học nhưng chất phác, đến anh công an, cô hội trưởng hội phụ nữ, ông tổ trưởng dân phố đầy trách nhiệm, từ những người phụ nữ quê mùa cho đến những cô cave trẻ trung hiện đại, rồi những người trí thức hiền lành, những người mẹ, người vợ đảm đang, tháo vát, thương chồng, thương con…

Với một nội lực mạnh mẽ và một cá tính sáng tạo, nhà văn Ma Văn Kháng đã và đang chiêm nghiệm, nhập cuộc, lùi xa, đứng trên dòng chảy đất nước những năm chuyển động dữ dội và thời kì đổi mới để có một thương hiệu truyện ngắn Ma Văn Kháng Ông nhận ra “những cơn vật vã” của toàn

xã hội, đấu tranh nội bộ thời hậu chiến với những mưu toan, quyền lực, chuyên quyền, a dua, nịnh bợ, với những cái ác, cái xấu hiện hình

Nói chung nhân vật trong những tập truyện ngắn trên của Ma Văn Kháng

có đầy đủ mọi loại người, xấu có, tốt có, tha hóa có, bản năng ngu ngơ có…Truyện ngắn của Ma Văn Kháng giống như một bức tranh toàn cảnh của cuộc sống được thu nhỏ lại qua trang sách, qua đó nhà văn ký gửi những triết

lý sâu sắc về số phận con người trong đời sống hiện đại

Chiến tranh đã lùi xa nhưng vết tích của chiến tranh vẫn còn để lại, con người bước vào một cuộc chiến mới âm thầm, nhưng quyết liệt hơn, đó là cuộc đấu tranh để sinh tồn.Văn học từ 1986 trở đi tập trung vào miêu tả con người trong đời sống hiện thực với sự vật lộn của miếng cơm manh áo, với những khát vọng vật chất và mưu toan của loài người trong thời hiện đại

Thời thế đem đến cho các nhà văn giai đoạn này những cách nhìn mới, khác lạ, như là sự tự phát hiện lại mình - “vẫn đất nước mình mà thêm một bước đi là một bước lạ Vẫn là con người Việt Nam mình mà gặp thêm một người lại tưởng như buộc mình phải hiểu lại chút ít về con người” [31] Thế giới nhân vật trong văn học thời kỳ đổi mới thực phong phú: từ già đến trẻ; từ thông minh, tháo vát, đến vụng về, lạc thời, bế tắc Ngòi bút của các nhà văn thực da diết, ân tình, đau xót khi viết về những cảnh đời với những số phận trắc trở, trớ trêu Văn học giai đoạn này như có nước mắt, lời văn da diết đánh động và giục giã thái độ sống cần có trách nhiệm và quan tâm hơn đến những

cảnh ngộ của con người Chính trong những bối cảnh trên Ma Văn Kháng và các nhà văn cùng thời lại phát hiện nhiều vấn đề nhân sinh ẩn giấu sau những cuộc đời, những quan điểm về đạo đức truyền thống, danh dự và khổ đau, lợi ích kinh tế, giá trị đồng tiền Vì vậy nhân vật văn học giai đoạn này rất đa dạng với nhiều kiểu loại khác nhau

Đầu tiên là kiểu nhân vật tha hóa Đời sống càng hiện đại thì đạo đức của con người ngày càng xuống cấp, các nhà văn đã kịp thời phản ánh sự xuống cấp đó thông qua việc xây dựng kiểu nhân vật tha hóa, để qua đó bộc lộ quan điểm, tư tưởng và sự đau xót trước đời sống nhân tình thế thái Lê Lựu

qua Thời xa vắng đã đưa ra một mẫu người tha hoá Giang Minh Sài là người

có đời sống tâm hồn trải qua bao thăng trầm, đau đớn, là sản phẩm của một tình huống đặc sắc Nguyễn Khắc Trường vạch trần tâm địa đen tối độc ác

của bọn tội phạm đội lốt cộng sản ở nông thôn (Mảnh đất lắm người nhiều

ma, 1990) – cũng là vấn đề được Ma Văn Kháng khơi gợi ở Côi cút giữa cảnh đời như sự lên án bọn cường hào mới nhân danh quyền uy xô đẩy, dồn ép, vùi

dập con người vào hoàn cảnh ngặt nghèo, khốn khó Nguyễn Huy Thiệp hưởng ứng và tiếp sức tố cáo sự xói mòn phong hóa xã hội từ suy bại trong

quan hệ gia đình Những vấn đề trong Tướng về hưu, Không có vua, Huyền

thoại phố phường, Những người thợ xẻ (1987), cũng đã được Ma Văn Kháng

xới lên từ Mùa lá rụng trong vườn: sự băng hoại đạo đức truyền thống trong

gia đình do tác động tiêu cực của xã hội

Kiểu nhân vật tiếp theo là nhân vật có phẩm chất tốt đẹp Ở đây, phải kể đến nhân vật những người phụ nữ với khát vọng chân chính trong cuộc sống đời thường Ta bắt gặp những người phụ nữ có cuộc đời đa đoan trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư, mẫu phụ nữ truyền thống trong sáng tác của Nguyễn Thị Ngọc Tú, mẫu phụ nữ cam chịu, nhẫn nhục vì con trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, mẫu phụ nữ xinh đẹp nhưng đa nhân cách, tài giỏi và

vô cùng bản lĩnh trong Mùa Thu đảo chiều của Ma Văn Kháng…Nhìn chung

văn học giai đoạn này tập trung đi sâu vào khám phá vẻ đẹp, tính cách, số phận đầy bi kịch, khát vọng của người phụ nữ trong đời sống hiện đại Và qua

đó khẳng định vai trò và vị thế của họ trong xã hội

Tiếp nữa, nhân vật được các nhà văn đề cập đến là kiểu nhân vật bản năng Với kiểu nhân vật này, trước tiên nhà văn xây dựng những con người

mà bản năng thể hiện thành những khát khao chính đáng, rất nhân bản Đó là bản năng ham mê nhục thể đến mức nổi loạn phá phách để thoát khỏi cuộc sống buồn tẻ, nhàm chán bức bối trong truyện ngắn của Võ Thị Xuân Hà,

trong Trốn nợ và Mùa thu đảo chiều của Ma Văn Kháng… Nhưng bản năng

tính dục đi quá xa đã biến con người trở nên u mê, lầm đường lạc bước, đẩy con người vào những hành động tội lỗi, đầy bi kịch như trong truyện ngắn của Nguyễn Thế Hùng, Hồ Anh Thái

Nhân vật bi kịch cũng là một kiểu nhân vật được các nhà văn quan tâm nhiều, bởi thông qua cuộc đời đầy bi kịch của họ, tác giả làm rõ chủ đề tư tưởng của tác phẩm Kiểu nhân vật này ta bắt gặp nhiều trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp và trong các tập truyện ngắn của Ma Văn Kháng…

Có thể nói, thế giới nhân vật trong văn học thời kỳ đổi mới quả thực rất phong phú, mỗi nhà văn lại khám phá một khía cạnh khác nhau trong bản thể chiều sâu tâm hồn con người Tuy nhiên do giới hạn của luận văn, nên chúng tôi chỉ đề cập đến một số kiểu nhân vật thường gặp trong văn học thời kỳ đổi mới Để qua đó chúng tôi có thể dễ dàng đi thâm nhập vào thế giới truyện

ngắn của Ma Văn Kháng ở Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải trong

cái nhìn tương quan so sánh với các truyện ngắn của các tác giả cùng thời Nhờ có sự so sánh đối chiếu này, mà chúng tôi nhận ra Ma Văn Kháng không nằm ngoài quỹ đạo chung của sự đổi mới nền văn học dân tộc, phản ánh chân

thực sự thay đổi của con người trong đời sống hiện đại mà còn phát hiện ra những nét riêng, tiềm ẩn trong ngòi bút đầy nội lực, tâm huyết của ông đối với nghề văn, với những quan niệm về con người mới, xây dựng hệ thống nhân vật mang nét riêng biệt tạo nên sức sống lâu bền cho truyện ngắn của ông trong lòng bạn đọc mọi thế hệ

1.4 Con người trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều,

San Cha Chải

Con người là cầu nối giữa văn học nghệ thuật và cuộc sống Vì thế nên con người trở thành đối tượng miêu tả chủ yếu để văn học có một điểm tựa nhìn ra thế giới bên ngoài Con người lịch sử, con người cá nhân, con người

xã hội là trọng tâm đánh giá các mối quan hệ trong đời sống Do đó người nghệ sĩ phải đi nhiều, hiểu nhiều, phải chọn những phương tiện để bộc lộ mọi mặt trong đời sống của con người

Tuy vậy vấn đề con người trong văn học rất khó có thể đưa ra một định nghĩa đầy đủ và chuẩn xác Con người là một khái niệm không đơn giản, chúng ta chỉ biết rằng cuộc sống và nghệ thuật được tạo nên từ con người và con người trở thành đối tượng quan trọng hàng đầu của người nghệ sĩ Tố Hữu từng nhận xét: "Văn học không phải là chuyện văn chương mà là chuyện cuộc sống, trước hết là con người” Còn Giáo sư Trần Đình Sử thì cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người thực chất là vấn đề tính năng động của chủ thể nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lý giải con người bằng các phát hiện nghệ thuật, về vấn đề và giới hạn, phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hệ thống nghệ thuật, là khả năng thâm nhập của nó vào các miền khác nhau của đời sống"

Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù của thi pháp học hiện đại, được coi như một cấp độ hình thức trong chỉnh thể nghệ thuật Các

nhà thi pháp học định nghĩa: "Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật đó" [12,tr59] Văn học luôn lấy con người làm trung tâm Nhân vật văn học là sản phẩm của sự sáng tạo chứa đựng tư tưởng, quan niệm của nhà văn Thông qua nhân vật văn học, tác giả gửi gắm suy nghĩ, tình cảm của mình về con người, cuộc sống, xã hội

Như vậy một tác phẩm văn học muốn tồn tại và tự khẳng định được những nét riêng của mình bao giờ cũng phải lấy điều trên làm "tiêu chí" quyết định Có thể nói, văn học ra đời không phải góp phần giải thích thế giới mà tham gia cải tạo thế giới, không chỉ miêu tả con người đơn thuần mà thắp sáng lòng nhân ái, lối sống nhân văn trong bản thân một cá nhân

* Con người trước những thay đổi của đời sống xã hội

Văn chương và cuô ̣c sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của

nó chính là con người , mà phải là con người trong các mối quan hệ với thế giới xung quanh Con người trở thành đối tượng miêu tả chủ yếu của văn học

Một trong những hấp dẫn của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến nay là việc tìm hiểu, khám phá con người trong các mối quan hệ của cuộc sống thường nhật Truyện ngắn đề cập đến sức mạnh, khả năng lựa chọn và thích ứng của con người trước những thay đổi của đời sống xã hội Thông qua các sáng tác của mình, nhà văn xây dựng lên những hình tượng nhân vật cụ thể đại diện cho từng lớp người trong xã hội với một cái nhìn mang đậm tính nhân văn, nhân bản

Văn học ở giai đoạn nào cũng vậy, vấn đề con người là vấn đề được các nhà văn đặt lên hàng đầu Văn học từ 1986 trở đi cơ bản là văn học của đời sống thông tục với những con người bình thường Các nhà văn đã đề cao khát vọng cá nhân con người và đi sâu vào nghiên cứu, phân tích tất cả các khía

cạnh của con người trong mối quan hệ với đời sống xã hội Con người cá nhân được điều chỉnh hợp lí, được nhìn nhận đúng đắn và sâu sắc Con người được nhìn nhận dưới tác động đa chiều, phức tạp của cuộc sống hôm nay Chưa bao giờ “con người với tất cả quan hệ xã hội của nó” được phản ánh phong phú, sinh động như trong giai đoạn này Các nhà văn nhìn nhận con người như nó vốn có và với thực tại xã hội hiện nay, các nhà văn không thể dửng dưng trước các hiện tượng tha hóa, suy đồi về mặt đạo đức của con người

Nhà văn Ma Văn Kháng cũng không nằm ngoài quỹ đạo đó, truyện ngắn của ông thâm nhập vào đời sống của từng cá nhân, góp phần tái tạo đạo đức cho con người Hiện thực phản ánh trong truyện ngắn của nhà văn là cuộc sống với những ngổn ngang, bề bộn, phải- trái, trắng- đen lẫn lộn, xen cài trong biết bao biến động, phức tạp không thể biết trước, biết hết Mỗi người chúng ta đều có niềm hăm hở khi bước vào cuộc đời, có một khát vọng sống riêng Thế nhưng, những khát vọng ấy đôi khi bị triệt tiêu bởi chính đồng loại của mình Với những con người cơ hội, họ sẵn sàng tìm mọi cách, có khi dựa vào chính lòng tốt và sự nhẹ dạ cả tin của đồng loại để lừa gạt Con người có thể bị tha hóa ở mọi lúc, mọi nơi trong cuộc sống Đồng tiền đã khiến con người trở thành bất nhân bất nghĩa, sẵn sàng làm mọi việc trái đạo lý Bên cạnh đó là những bi kịch gia đình và xã hội trước những nguy cơ sụp đổ của những giá trị đạo đức truyền thống trong sự tác động của nền kinh tế đang ngày một phát triển theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Con người trong truyện ngắn Ma Văn Kháng được soi chiếu cả ở phần thể chất lẫn tâm hồn, nên vừa nồng nàn trong niềm khát khao giao cảm, vừa chật vật trong đời thường với những toan tính trong mưu sinh và nhân tình thế thái Ma Văn Kháng là một nhà văn có sự đóng góp đáng kể trong việc đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, những sáng tác của ông có ý nghĩa với nền văn học

đương đại Con người trong những trang văn của ông là con người miền núi hoang sơ, hồn nhiên, con người bản năng, …

Có thể nói: “Truyện ngắn Ma Văn Kháng có diện mạo, hình hài riêng,

vì ngay từ những sáng tác đầu tay, người cầm bút đã đến với người đọc trong

tư cách một nhà văn có ý thức về chỗ đứng trong vương quốc văn chương, nghệ thuật [38] Cũng theo Lã Nguyên và các nhà nghiên cứu cho rằng tiểu

thuyết và truyện ngắn của Ma Văn Kháng vẫn tập trung vào hai đề tài chính là cuộc sống của đồng bào vùng núi cao phía bắc Tổ quốc và đời sống thành thị đầy phức tạp trong cuộc chuyển mình mạnh mẽ của đất nước sau chiến thắng

1975

Với mảng đề tài miền núi, Ma Văn Kháng tiếp tục phản ánh cuộc sống hồn nhiên, hoang sơ nơi đây và những biến đổi trong cuộc sống của người dân trước những thay đổi của đất nước Hiện lên vẫn là những con người chân chất, chịu thương chịu khó trong lao động, song nhận thức của họ vẫn còn

có rất nhiều tác phẩm xuất sắc viết về cuộc sống miền núi phía bắc Tổ quốc

như Truyện Tây Bắc của Tô Hoài Đến với mảnh đất địa đầu Tổ quốc này, Ma

Văn Kháng không dừng lại ở cái nhìn quen thuộc gói gọn trong quan điểm giai cấp Nhìn từ góc độ ấy, nhà văn khó mà giúp người đọc nhận ra sự khác biệt lớn lao giữa đời sống miền núi và đời sống miền xuôi Miền xuôi có tri huyện, chánh tổng, lí trưởng, thì miền núi có quan châu, thống lí, thổ ty câu kết với thực dân áp bức bóc lột quần chúng một cách dã man Miền xuôi có những người nông dân phải bán con, bán chó, bỏ làng lên huyện, ra tỉnh, thì miền núi cũng có những người nông dân bị biến thành con trâu, con ngựa, phải bỏ đất, bỏ mường Rốt cuộc, miền núi chỉ khác miền xuôi ở phong tục tập quán, thiên nhiên giàu chất thơ, ở cách cảm, cách nghĩ

Qua một loạt các truyện ngắn viết về người dân miền núi như: “Mã Đại Câu – người quét chợ Mường Cang”, “ Vệ sỹ của Quan Châu”, “Giàng Tả- kẻ lang thang”, “San Cha Chải”, “Đỉa bám chân ai”…Ma Văn Kháng đã gieo vào tâm hồn người đọc một hiện thực xã hội miền núi đầy nhức nhối xót xa, giận mà thương cho sự hoang dã mông muội của “những kẻ chưa thành người

và những người không được làm người”

Từ sau đổi mới, Ma Văn Kháng dành rất nhiều tâm huyết cho mảng

khỏi ánh hào quang của chiến thắng, trở về với đời sống xã hội thường nhật, đối diện với mọi nhu cầu cá nhân Thực tế đời sống khó khăn tác động trực tiếp đến tính cách của con người Ma Văn Kháng hòa vào bầu không khí chung của văn học, của đất nước Nhà văn chuyển sang cái nhìn tiểu thuyết, quan tâm đến con người cá nhân Tác giả hướng ngòi bút tới những vấn đề nóng hổi của cuộc sống thế sự: tình yêu, tình dục, hôn nhân, công việc, khát vọng, lo toan hàng ngày… Trong nội dung này, truyện ngắn của Ma Văn Kháng đã dựng lên bức chân dung của những kẻ cơ hội, những con người sống thiếu tình người Họ sẵn sàng chà đạp thậm chí chiếm đoạt những thành quả của người khác, có khi cướp đi cả mạng sống của chính đồng loại Xã hội càng hiện đại thì cuộc sống của con người càng trở nên phức tạp Con người, đặc biệt là người trẻ tuổi mới bước chân vào đời cần tỉnh táo trước những cạm bẫy Một mặt nhà văn đặc biệt lên án những đối tượng suy thoái về mặt đạo đức, nhân cách Mặt khác thuyết phục những người lầm đường, lạc lối trở về với cuộc sống lương thiện, sống có lý tưởng, cùng nhau xây dựng cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn

Từ những ngày đầu cầm bút viết, những sáng tác của Ma Văn Kháng đã

là những trải nghiệm của riêng ông về chuyện đời sống hàng ngày, khai thác chiều sâu ý nghĩa sự vật, hiện tượng, khám phá cuộc sống từ nhiều bình diện

khác nhau “lách sâu hơn vào ngõ ngách đời sống tinh thần, tìm ra những nguyên nhân và quy luật khắc nghiệt của tồn tại xã hội” [43] Cách nhìn cuộc sống và con người trong truyện ngắn của Ma Văn Kháng đã đạt tới sự sâu sắc chín muồi, đầy sự chiêm nghiệm, đúc kết của một thế hệ nhà văn từng trải, sống hết mình với cuộc đời, trăn trở băn khoăn cho số phận con người.

* Con người trong mối quan hệ đời thường

Nói tới đời thường, là nói tới quy luật tự nhiên của cuộc sống, một cuộc sống luôn hiện ra trong cái thường ngày, nhưng bản thân nó có thể trở thành mảnh ghép của những cái vĩnh hằng Chính nhờ vậy mà những con người bình thường nhưng lại biểu hiện những ý nghĩa nhân văn sâu sắc Đưa con người về với đời thường, các tác giả muốn bổ sung thêm cho cái mảng hiện thực còn uẩn khúc bên trong mỗi cá nhân Truyện ngắn của Ma Văn Kháng đi sâu vào mọi khía cạnh của cuộc sống: từ cái xấu, cái ác đến cái cao cả, thánh thiện đều hiển hiện trên từng trang văn Một xã hội với những cá nhân liền kề nhau trong cuộc mưu sinh đời thường, thao thức trước những niềm vui và đau khổ của con người Ngoài việc đề cao cái tốt, ca ngợi con người dấn thân vào đời sống, nhà văn còn phê phán cái xấu, cái ác dưới tư tưởng nhân văn

Cuộc sống hôm nay được nhìn nhận dưới ánh sáng đời thường Tất cả những ngõ ngách, những góc cạnh của cuộc sống đều hiện ra Con người phải chú ý đến khía cạnh cơm áo, vật lộn với cuộc sống để tìm kế sinh nhai Cái đẹp, cái thiện đối lập với cái ác, cái xấu trong mọi góc cạnh của tâm hồn con người Nhiều truyện ngắn của Ma Văn Kháng luôn chứa đựng nỗi ám ảnh về con người bị mưu phản, mưu hại, bị cái ác săn đuổi Những kiếp người nhỏ

bé, hữu hạn Cuộc sống mưu sinh đôi khi đã đẩy con người những hoàn cảnh

ta thấy nhà văn đau đớn đến quặn lòng trước lẽ sống thờ ơ, đạo đức giả, sự phi lí bất ổn trong quan hệ con người với con người Phản ánh những vấn đề

này, Ma Văn Kháng muốn khẳng định cuộc sống chất chứa nhiều mối nguy hiểm, biến thiên khôn lường nhưng chìm dưới bề nổi ấy vẫn có những con người có phẩm chất đáng trân trọng, giá trị đạo đức của con người vẫn luôn sáng ngời, vẫn tiềm tàng trong một vùng sâu thẳm chưa khám phá hết

Những câu chuyện về người dân thành thị của Ma Văn Kháng là những câu chuyện về cái thường ngày, hàng ngày, về những con người nhỏ bé, vô danh Đọc các truyện ngắn về mảng đề tài này, ta thấy toàn những chuyện vặt vãnh: chuyện một cô gái chọn chồng lấy phải thằng cha chẳng ra gì; chuyện chồng –vợ ngoại tình; chuyện lục đục mẹ chồng, nàng dâu; chuyện chị em, chuyện xếp hàng đợi lấy nước ở khu chung cư, Nhưng chính những câu chuyện vặt vãnh ấy lại nói lên một sự thật: nguyên tắc tư duy tiểu thuyết đã

mở rộng tối đa khu vực tiếp xúc giữa mảng truyện ngắn viết về đời sống thành thị của Ma Văn Kháng với cuộc đời phồn tạp

Tạng nghệ sĩ của Ma Văn Kháng hình như chỉ thích ứng với cái đẹp Và “Ma Văn Kháng là nhà văn của cái đẹp trong dòng đời sinh hoá, bình

dị, hồn nhiên, cái đẹp trong niềm hạnh phúc được làm người với ý nghĩa đích thực của nó chứ không phải là cái gì khác” [38,tr7] Bên cạnh việc khắc họa những con người bình thường thì trong truyện ngắn của Ma Văn Kháng còn

có thế giới của cái đẹp Tuyệt đại đa số nhân vật nữ trong truyện ngắn của ông đều là những người phụ nữ có nhan sắc, từ những người phụ nữ vùng cao đến những người phụ nữ miền xuôi Mỗi nhân vật đều mang một màu sắc riêng nhưng nhìn chung đó là vẻ đẹp đậm đà thiên tính nữ, nghiêng về sắc giới tính, đầy nhục cảm mà cũng rất mĩ cảm Trước thời kì đổi mới, văn học Việt Nam sống trong một khuôn khổ chật hẹp, sống với những nguyên tắc khắt khe, mẫu mực Thơ văn trung đại đồng nhất chữ “tình” với hôn nhân và chữ

“nghĩa” Văn học đương đại của chúng ta từng một thời miêu tả tình yêu như

là sự hoà hợp của những con người cùng chung lí tưởng Ma Văn Kháng

không thừa nhận, cũng không “im lặng cười” trước cái “lịch sử cao hơn lô gíc” ấy Ông không ngần ngại đưa lên trang viết của mình những chủ đề một thời vẫn bị xem là địa hạt cấm kị của văn chương: Tình yêu không tách rời tình dục Nhà văn cảm thông, chia sẻ với những khát vọng bản năng chính đáng của con người Đó cũng là lẽ tự nhiên của âm dương hoà hợp, tạo nên sự

sống trường cửu, hồn nhiên và cường tráng Ở ta, Ma Văn Kháng là nhà văn

đầu tiên viết được những truyện ngắn khoái hoạt và hả hê nhất nói về lòng ái dục của con người [38,tr20]

Nhan sắc, phồn thực, người phụ nữ trong truyện ngắn Ma Văn Kháng còn là những kiếp người đa đoan Cuộc sống gặp nhiều éo le, ngang trái Vì vậy trong nhiều truyện như “Móng vuốt thời gian”, “Bãi vàng”, “Lũ tiểu mãn ngập bờ”…nhà văn chế giễu, lên án thói dâm bôn, lối sống hành lạc, khoái lạc

vô lượng của dục tình với căn bệnh lãnh cảm, thói đạo đức giả Đồng thời, trong nhiều truyện khác, Ma Văn Kháng lại quyết đứng ra để minh oan, chiêu tuyết cho những “cuộc ái ân vụng trộm” và lòng đắm dục của con người Vừa hiện đại, vừa tiếp nối dòng sông dào dạt của nghệ thuật dân gian, Ma Văn

Kháng đã cất lên khúc tấu “trào lộng trang nghiêm” trước vẻ đẹp phồn thực,

cường tráng của dòng đời sinh hoá hồn nhiên

Đọc các sáng tác của Ma Văn Kháng, từ những câu chuyện về miền núi xa xôi đến chốn thành thị gần gũi với đời sống của ta, chúng ta đều thấy nhà văn luôn đi tìm cái đẹp, đặc biệt là cái đẹp tiềm ẩn bên trong mỗi con người Dù có miêu tả cái tha hóa, cái ác thì rốt cuộc cũng là cách mà nhà văn làm nổi bật chân lí của chính nghĩa, của cái thiện Giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống tốt đẹp vẫn tồn tại mãi, cái tốt cuối cùng sẽ chiến thắng

Ma Văn Kháng không biến văn chương thành phương tiện minh hoạ giản đơn cho tư tưởng chủ quan của bản thân Sáng tác của Ma Văn Kháng chứng tỏ nhà văn không có ý định nói lời đầu tiên về thế giới Cho nên, với

Ma Văn Kháng, viết văn là cách để người cầm bút nối lời, tiếp lời, để tranh luận, đối thoại với các ý thức xã hội và ý thức nghệ thuật Lần theo sáng tác của Ma Văn Kháng, thấy hệ thống những vấn đề được nêu ra để tranh biện, đối thoại hết sức phong phú, đa dạng Tất cả những vấn đề ấy đều có liên quan tới quan niệm về con người, về đời sống và bản thân văn chương nghệ thuật

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1:

Tìm hiểu về thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn gần đây của

Ma Văn Kháng, chúng tôi có dip đi sâu phân tích, cắt nghĩa từng truyện ngắn, từng nhân vật, qua đó giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về tài năng và bản lĩnh văn xuôi của ông, trước sau gì Ma Văn Kháng vẫn sống chết và chỉ nhận sáng tác văn chương là nghiệp

Muốn viết truyện hay, muốn ta ̣o nét riêng cho phong cách văn xuôi của

mình, thì người nghệ sĩ phải có vốn sống Vốn sống của nhà văn bao gồm

sống (trải nghiệm và quan sát), đọc (xem, nghe), viết (sáng tạo) Ở nhà văn

Ma Văn Kháng, ta thấy vốn sống ngồn ngộn trong các tiểu thuyết, truyện ngắn của ông Trong đó có thể nói rằng, óc tưởng tượng của ông thật siêu phàm Nhưng tưởng tưởng cũng bắt nguồn từ vốn sống và khát vọng mà có Người nghèo nàn óc tưởng tượng thật khó mà trở thành nhà văn lớn

Ở chương này , chúng tôi giới thiê ̣u ngắn go ̣n cho ba ̣n đo ̣c biết đôi nét về tiểu sử thân thế và những yếu tố kết t inh tài năng và bản lĩnh văn xuôi của

Ma Văn Kháng Đặc biệt, chúng tôi tập trung đi sâu vào nghiên cứu quá trì nh sáng tác và quan niệm về con người trong các tập truyện ngắn của ông, từ đó chúng tôi khẳng định truyện ngắn của Ma Văn Kháng là một lẽ sống , là một cơn gió la ̣, là điê ̣u tâm hồn mới mẻ tha thiết và luôn nồng nàn với cuô ̣c sống Không phải truyện ngắn nào của Ma Văn Kháng cũng khắc hoạ được những

tính cách sắc sảo, sinh động Nhưng khi đã đưa nhân vật vào tác phẩm, bao giờ nhà văn cũng cố ý tô đậm chân dung tính cách của nó Cho nên, nhân vật của Ma Văn Kháng dù phức tạp đến đâu, có những biểu hiện phong phú như thế nào, sau khi tiếp xúc, ta dễ dàng nhận diện và có thể xếp được ngay nhân vật ấy vào một hạng người nào đó: cao thượng hay đê tiện, độc ác hay nhân

từ, ích kỉ hay hảo tâm…

Từ những quan niê ̣m về con người trong sáng tác của mình, cả đời văn

Ma Văn Kháng, luôn sáng tác theo đúng quan niê ̣m và chuẩn mực mà văn chương đă ̣t ra , qua đó đô ̣c giả nhâ ̣ n ra chiều sâu trong tư duy sáng tạo của ông Hành trình sáng tác của ông là hành trình đi tìm tòi sáng tạo để đổi mới nền văn học nước nhà Với ông , sáng tác truyện ngắn chính là hành trình lượm nhặt cảm xúc, tìm đến những điều sâu lắng và cảm động nhất trong tâm hồn đa cảm của mình Tôi cho rằng khi xâm nhập vào thế giới nhân vật đa hình, đa sắc của Ma Văn Kháng , chúng ta sẽ nhâ ̣n ra một bản lĩnh nghệ thuật mới, một cây bút truyện ngắn đang tự tìm một điệu hoà vang từ trái tim mình tới trái tim bạn đọc

CHƯƠNG 2 : CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN

NGẮN TRỐN NỢ, MÙA THU ĐẢO CHIỀU, SAN CHA CHẢI CỦA

MA VĂN KHÁNG

Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San cha chải vừa là ba tập truyện ngắn

đồng thời cũng là tập đại thành về triết lí sống của nhà văn Ma Văn

Kháng Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều và San Cha Chải cho chúng ta thấy một

sự suy tư đồng thời là cảm thụ văn học Cái hay, cái đẹp, cái hấp dẫn long lanh trau chuốt của từng trang viết đã nhường chỗ cho cái giản dị gần gũi của

cuộc sống đời thường Theo tôi, Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều và San Cha Chải

là những tập truyện ngắn đạt được những thành công đáng trân trọng để bạn đọc tìm đến với nhà văn và tác phẩm

Đọc các tập truyện, người đọc như được chứng kiến những người thực, việc thực, sống động đang hiển hiện diễn ra ngay trước mắt mình y như thật Bên cạnh những thành công của Ma Văn Kháng trong việc kiến tạo một thế giới cuộc sống con người y như thật ở ngoài đời, chúng ta còn nhận thấy tài năng của ông khi xây dựng hệ thống nhân vật

Trong truyện ngắn Ma Văn Kháng những năm gần đây, thế giới nhân vật khá phong phú, đa dạng Người đọc có thể bắt gặp ở đó những gương mặt người với các vai trò xã hội thời hiện đại, từ những con người có tri thức văn hoá như: nhà giáo, nhà báo, nhà văn… đến những con người có tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, dân tộc như công an, bộ đội, tổ trưởng dân phố cho đến những kẻ vô học, vô lại, những tên lưu manh côn đồ kiểu xã hội đen, gái bao của những công tử con nhà giàu, những giám đốc, cán bộ nhà nước tiêu tiền chùa … Bao nhiêu mặt phải, trái của xã hội thì có bấy nhiêu hạng người được Ma Văn Kháng đưa ra ánh sáng công lí để xã hội đánh giá khen chê, từ đó rút ra những bài học quý báu cho mỗi công dân Nhà nghiên cứu Lã Nguyên cũng đã nhận định rằng các kiểu nhân vật của Ma Văn Kháng không

gọi tên theo nghề nghiệp, theo chức phận xã hội của nó mà được gọi theo một

“mô hình con người” Việc phân chia các kiểu nhân vật mang tính tương đối, căn cứ vào loại hình học tính cách nhân vật (tính cách chủ yếu của nhân vật)

và quan niệm của nhà văn về con người Trong số rất nhiều kiểu, loại nhân vật được Ma Văn Kháng đưa vào tác phẩm, chúng tôi tạm thời đưa ra một số kiểu, loại nhân vật được nhà văn trở đi trở lại trong nhiều truyện ngắn của mình

Ma Văn Kháng dành nhiều tâm huyết dựng nên nhiều cái đẹp, cái tốt như những biểu tượng sáng ngời về đạo lí Bạn đọc làm sao quên được những gương mặt chất phác, gần gũi, hồn hậu giàu lòng vị tha và đức hi sinh như:

Moan (“Thoạt kì thuỷ là nước”); Thịnh (“Lênh đênh sông nước miền Tây”);

Ông Bân (“Tổ trưởng dân phố”); nhân vật người cháu ("Bát ngát trời xanh”), Quang (“Khách trọ”), My (“Lũ tiểu mãn ngập bờ”), Đoan (“Chuyến xe buýt

cuối ngày”), Bằng (“Chuyến tuần tra cuối cùng”), Lý A Lừ (“Hoa gạo đỏ”), Pao, thầy Tính (“San Cha Chải”), Quân (“Mùa săn ở Na Le”) …

Nhân vật hướng đến cái đẹp được tác giả rất quan tâm Những nhân vật này đều có phẩm chất đáng quý, đáng trân trọng Ma Văn Kháng xây dựng kiểu nhân vật này đẹp cả về hình thức lẫn nội dung bên trong Họ xinh đẹp, đẹp đẽ, thông minh, tài hoa… Họ chịu thương chịu khó trong lao động Họ chịu nhún nhường và luôn vươn lên trong cuộc sống Tuy nhiên những nhân vật này thường có số phận trắc trở, éo le và họ phải cố gắng vượt qua hoàn cảnh, vượt lên số phận Khi viết về kiểu nhân vật này, nhà văn thể hiện sự yêu mến, cảm thông, ngậm ngùi cho số phận của họ

Trong tập truyện Trốn nợ Ma Văn Kháng đã viết về tình yêu và lòng

nhân ái như một sự cứu cánh của cuộc sống Đó là ý nghĩa của truyện ngắn

“Bát ngát trời xanh” Hình ảnh con chim cu gáy bị nhốt trong lồng chật hẹp

cất tiếng hót ta vẫn nghĩ nó ca hát, có biết đâu đó chính là tiếng kêu, tiếng

than khóc, tiếng gọi bầy, gọi bạn: "Những âm thanh nuột nà vàng ngọc của

con cu gáy đã từng làm mê mẩn hồn ta, chỉ là kết quả của một cuộc đọa đầy, hành xác của con người Đó tuyệt đối không phải là tiếng hót tự nhiên của con chim được bay nhảy dưới trời xanh, trên đồng ruộng, đó không phải tiếng

ca cất lên từ cuộc sống tự do vui vẻ với bầy đàn" [25,tr9] Khi nhận thức được

bản chất của sự vật hiện tượng, tính nhân văn trong truyện ngắn “Bát ngát trời xanh” chính là khi con người thức tỉnh được lòng trắc ẩn, tình yêu và lòng nhân ái của con người với thiên nhiên Trong truyện ngắn việc thằng cháu của tác giả thả con chim cu gáy bay lên trời xanh, trở về rừng như một sự sám hối

của con người trước hành vi của mình: "Ta không thể ỷ vào bất cứ một mục

đích nào để biện hộ cho một hành vi trói buộc vô nhân được" [25, tr10] Tác

giả đã để một kết thúc với ý nghĩa mở của truyện ngắn "Bát ngát trời xanh"

Trong truyện ngắn “Thoạt kỳ thuỷ là nước” cứ tưởng khi cuộc sống, sinh hoạt còn khó khăn, mọi người phải tranh giành nhau từng xô nước sạch thì còn gì là tình yêu, lòng nhân ái, nhưng chỉ với một cử chỉ đẹp, hành động

sẻ chia của người phụ nữ ở cuối truyện đã đem lại sự ấm áp của tình người Lòng nhân ái, tình yêu làm cho con người hồi tâm, chuyển ý, sống tốt đẹp hơn Có lẽ, nói về lòng nhân ái của con người cần chú ý đến đoạn kết truyện ngắn "Chuyến xe buýt cuối ngày" với nhân vật Đoan Với anh người con gái

dù là phải bán thân nuôi mẹ, nuôi con ấy không phải là sự khinh rẻ mà là sự thương cảm, thông cảm đến tận cùng Sự vị tha và lòng nhân ái ấy không phải bất cứ ai cũng có được Cái đẹp tồn tại ở trong mỗi con người, và quanh môi trường sống của chúng ta, thậm chí cái đẹp tồn tại ngay trong môi trường của cái ác, cái xấu, và trong mọi hoàn cảnh cái đẹp vẫn cứ hiện hữu và tỏa sáng

Đọc tập Mùa thu đảo chiều, ta thấy ngòi bút của Ma Văn Kháng len lỏi

khắp hang cùng ngõ hẻm của cuộc đời để phát hiện ra những con người đẹp, cảnh đẹp, tình yêu đẹp, tấm lòng đẹp Chắc hẳn không ai không xúc động khi đọc truyện ngắn “Đồng cỏ nở hoa” với hình ảnh ngây thơ, xinh xắn đáng yêu

và vô cùng tài năng của cô bé Bống, tuy còn nhỏ tuổi nhưng cô đã có một tâm hồn nghệ sĩ Những bức tranh của Bống vẽ ra đẹp, thuần khiết như những đồng cỏ nở hoa Người nghệ sĩ nhỏ tuổi ấy, đã giúp cho những tâm hồn nghệ

sĩ già cỗi lấy lại niềm tin, thêm yêu cuộc sống, khơi lại trong họ niềm cảm

hứng sáng tạo “Chẳng một ai dạy bảo, Bống cứ vẽ Vẽ theo con mắt mình

nhìn và trái tim yêu ghét của con trẻ mách bảo Vẽ như một niềm vui được hít thở không khí trong lành, được ngắm nhìn mọi người, được tiếp xúc với thiên nhiên tạo vật trong một không gian tràn ngập ánh sáng Vẽ như đồng cỏ đến

kỳ nở hoa Mà lạ chưa Thì chính ông họa sĩ Phan chẳng đã phải kinh ngạc khi xem bức tranh Bống vẽ bố Bống mẹ Bống đó thôi” [27, tr10] Yêu biết bao

cô bé Bống tài năng mà hồn nhiên, trong trắng, vô tư!

Các nhân vật trong San Cha Chải, Mùa thu đảo chiều còn mang nét đẹp

truyền thống của người Việt Nam, vẫn còn đó những con người biết sống vì tập thể như Lý A Lừ ( “Hoa gạo đỏ”), Pao (“San cha chải”), vẻ đẹp truyền thống của các nhân vật được biểu hiện ở đức tình cần cù, hiền lành, chất phác, giàu lòng tự trọng Họ lưu giữ những hình ảnh truyền thống, Ma Văn Kháng muốn thông qua đó để bày tỏ tình thương và niềm tin với con người Dẫu cuộc sống có nhiều đổi thay thì cái đẹp vẫn luôn tồn tại mãi mãi

Trong số những nhân vật có phẩm chất tốt đẹp, chúng ta thấy nổi bật lên là hình ảnh người dân tộc thiểu số tính tình hiền lành, tốt bụng; người phụ

nữ nhan sắc, phồn thực, đảm đang, chịu khó và người chiến sĩ an ninh dũng cảm thông minh Sự sắp xếp này cũng chỉ mang tính tương đối vì mỗi nhân vật của tác giả đều là những con người đa nhân cách, có sự phức tạp, đan xen trong tính cách Tuy nhiên khuynh hướng tính cách nào chủ đạo thì chúng tôi

đề cập đến

* Người dân tộc thiểu số tính tình hiền lành, tốt bụng

Trong tập truyện ngắn San Cha Chải, hình ảnh những con người dân

tộc thiểu số hiện lên khá toàn diện Trong tính cách của họ có sự mâu thuẫn,

có sự giằng co của lí trí, giữa tốt và xấu để rồi cuối cùng họ hoàn thiện nhân cách, phấn đấu giữ gìn phần tốt đẹp trong mình

Ông Xuyển trong “Đỉa bám chân ai”, cả đời nghiện thuốc phiện, đã làm khổ vợ, con Con người ấy tưởng như đã bị “nàng tiên nâu” làm tha hóa về nhân cách, nhưng ẩn sau vẻ ngoài của một con nghiện là bản chất của người dân miền núi thật thà hiền lành, tốt bụng Tấm lòng của ông Xuyển trong như nước suối, tính cách của ông thẳng thắn như mũi lao, ngọn chông…Nhà văn

miêu tả “Xuyển cũng là một chàng trai hiền lành chăm chỉ Cũng canh một

chưa nằm, canh năm đã dậy Cũng đi cấy bị con đỉa bám, đi rừng bị con vắt cắn Hơn nữa, còn sức vóc hơn người Vác nổi con hổ một tạ Đã có lần vật