Triết lí tình yêu trong Những kẻ tủi nhục của F. Dostoevsky.PDF

Đứng trước những mâu thuẫn không thể giải quyết ấy, trước xã hội Nga đầy phức tạp và đau khổ, hàng loạt các cây bút xuất hiện bộc lộ suy ngẫm về dân tộc, con người… Dostoevsky cũng cầm b

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ MAI HƯƠNG

TRIẾT LÍ TÌNH YÊU TRONG

NHỮNG KẺ TỦI NHỤC CỦA F.DOSTOEVSKY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ MAI HƯƠNG

TRIẾT LÍ TÌNH YÊU TRONG

NHỮNG KẺ TỦI NHỤC CỦA F.DOSTOEVSKY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 60 22 02 45

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thu Thủy

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả các thầy cô giáo trong Khoa Văn học và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã truyền giảng cho tôi những kiến thức hữu ích trong quá trình học tập!

Bằng tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm

ơn TS Nguyễn Thị Thu Thủy – người đã tận tình, chu đáo hướng dẫn cho tôi thực hiện và hoàn thành luận văn này!

Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, người thân – những người luôn đồng hành, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn!

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Trần Thị Mai Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Bố cục luận văn 13

CHƯƠNG 1: KẾT CẤU TÁC PHẨM ĐA TUYẾN 14

1.1 Sự giao cắt các tuyến truyện và quan niệm tình yêu Cơ đốc giáo 14

1.2 Tình yêu và lòng khoan thứ qua tuyến truyện Natasa - Aliôsa 20

1.3 Tình yêu và sự thử thách qua tuyến truyện Natasa - Vanhia 25

1.4 Tình yêu và sự trả nghĩa qua tuyến truyện Nenli - Vanhia 29

1.5 Tình yêu và sự cứu vớt qua tuyến truyện Cachia - Aliôsa 34

Tiểu kết 37

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT DƯỚI GÓC NHÌN THIỆN - ÁC 38

2.1 Hệ thống nhân vật trong Những kẻ tủi nhục 38

2.2 Vancôpxki - nơi tình yêu không hiện hữu 39

2.3 Natasa – bản tính thiện thuần nhất 46

2.4 Ông Ikhmênhep và ông Xmít - đấu tranh giữa sự tàn nhẫn và tình yêu thương 51

2.5 Aliôsa - mâu thuẫn giữa sự ích kỉ cá nhân và tình yêu 56

2.6 Nenli và các nhân vật nữ khác – giữ trọn yêu thương bất chấp đau khổ 61 Tiểu kết 66

CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN “XƯNG TÔI” 68

3.1 Chân dung người kể chuyện “xưng tôi” 68

3.2 Vị trí và vai trò của người kể chuyện trong hệ thống nhân vật 77

3.3 Khoảng cách điểm nhìn - thay đổi trong quan niệm về tình yêu 85

Tiểu kết 89

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Xuất phát từ tình yêu văn học Nga nói chung và sự yêu mến đặc biệt đối với Dostoevsky nói riêng, chúng tôi mong muốn được khám phá di sản nghệ thuật của ông như một nhà văn Nga tiêu biểu của thế kỉ XIX

Dostoevsky (1821 – 1881) bắt đầu sự nghiệp sáng tác văn học vào giữa thế kỉ XIX Đây là lúc xã hội Nga đang đứng trước một cuộc chuyển mình vĩ đại với những biến chuyển to lớn, mạnh mẽ sau cuộc Khởi nghĩa tháng Chạp (1825) Biểu hiện của

nó là sự phân chia ý thức hệ rõ rệt trong xã hội: một số người muốn học tập châu Âu trong khi một số khác phản đối và kêu gọi sự quay trở về quá khứ cùng những truyền thống của dân tộc Đứng trước những mâu thuẫn không thể giải quyết ấy, trước xã hội Nga đầy phức tạp và đau khổ, hàng loạt các cây bút xuất hiện bộc lộ suy ngẫm về dân tộc, con người… Dostoevsky cũng cầm bút sáng tác trong giai đoạn này và đã để lại cho nền văn học Nga nói riêng cũng như văn học thế giới nói chung nhiều tác phẩm nổi tiếng với tư tưởng lớn lao và nghệ thuật thực sự điêu luyện

Trong di sản để lại cho hậu thế của Dostoevsky, tiểu thuyết Những kẻ tủi

nhục dường như ít được quan tâm hơn cả Tác phẩm được in lần đầu năm 1861 trên

tạp chí Thời đại, từ số 1 đến số 7, in riêng tại Peterburg cũng vào năm đó Đây là tác

phẩm lớn đầu tiên của Dostoevsky sau thời gian lưu đày khổ sai ở Siberia Trên một phương diện nào đó, có thể coi đây là cuốn tiểu thuyết “thử nghiệm”, là bức phác thảo cho các tiểu thuyết trong tương lai, tập trung nhiều motip, tình huống, các

nguyên tắc miêu tả… mà sau này sẽ được nhà văn sử dụng thành công Những kẻ

tủi nhục là tác phẩm quan trọng thể hiện những tìm kiếm tư tưởng - đạo đức của

Dostoevsky giai đoạn cuối những năm 50 - đầu những năm 60 của thế kỉ XIX

Đến với tác phẩm, chúng tôi nhận thấy vấn đề nổi bật lên là câu chuyện tình yêu của những nhân vật chính mà nhà văn đã dành trọn yêu thương, đồng thời gửi

gắm vào đó những suy ngẫm về tình yêu, con người, cuộc sống Khám phá Những

kẻ tủi nhục, dần bóc tách những lớp vỏ ngôn từ nghệ thuật, những tình tiết hấp dẫn

và thế giới nhân vật sống động, chúng ta sẽ thấy được triết lí, tư tưởng lớn lao đậm chất nhân văn, thấm nhuần đạo đức của nhà văn

Trên đây là những lí do chính cho quyết định lựa chọn đề tài luận văn của

chúng tôi: “Triết lí tình yêu trong Những kẻ tủi nhục của F.Dostoevsky”

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Nghiên cứu về Dostoevsky

Trong phạm vi tư liệu thu thập được, chúng tôi bước đầu nhận thấy việc nghiên cứu Dostoevsky chủ yếu tập trung ở những phương diện sau:

Trước hết là những nghiên cứu về con người, sự nghiệp sáng tác, tư tưởng nghệ thuật khái quát về Dostoevsky Ở phương diện này, chúng ta có thể kể đến các

bài viết và công trình tiêu biểu như: Ba diễn từ tưởng niệm Dostoievski của Vladimir Soloviev; Số phận nước Nga và Thế giới quan Dostoievski của Berdiaev Nikolai Aleksandrovich; Doxtoiepxki, cuộc đời và sự nghiệp của Gôxman; Ba bậc

thầy Đôxtôievxki - Balzăc - Đickenx của Stefan Zweig; Dostoievski - Sự nghiệp và

di sản của Phạm Vĩnh Cư; F.M.Đôxtôiepxki (1821 – 1881) // Lịch sử văn học Nga

của Nguyễn Kim Đính; Lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX của Nguyễn Hải Hà; Một hồ

sơ nhỏ về Đốt của Vương Trí Nhàn… Trong những bài viết và công trình trên, các

tác giả đã cho ta thấy bức tranh khái quát nhưng cũng vô cùng sinh động về sự nghiệp sáng tác cũng như tư tưởng nghệ thuật của Dostoevsky Đây là những gợi ý, định hướng quan trọng giúp chúng ta có cái nhìn khái quát về tầm cỡ của một nhà văn lớn cùng những tư tưởng đã xuyên suốt hay các vấn đề trăn trở suốt cuộc đời sáng tác của ông

Khi nghiên cứu về Dostoevsky, các tác giả đều nhận thấy tư tưởng xuyên suốt và bao trùm chính là tư tưởng Kitô giáo Các tác giả cũng đi đến thống nhất rằng, tư tưởng Kitô giáo ấy không phải thuần túy của Giáo hội mà nó mang nét đặc

trưng riêng, màu sắc riêng của cá nhân Dostoevsky Trong bài Ba diễn từ tưởng

niệm Dostoievski, Vladimir Soloviev đã viết: “Nếu chúng ta muốn bằng một từ ngữ chỉ ra cái lý tưởng xã hội mà Dostoievski đã đi tới, thì từ ấy không phải là nhân dân hay dân tộc Nga mà là Giáo hội” [15, tr 761] và “… Thực tại của Chúa Trời và

Đức Kitô đã được ông khám phá trong sức mạnh nội tại của tình yêu và lòng bao dung tha thứ tất cả, và ông đã truyền bá cái sức mạnh tha thứ tất cả ấy của thiên ân như là cơ sở cho sự thực hiện trên thế gian cái vương quốc của chân lý và công lý

mà ông suốt đời khao khát hướng tới” [15, tr 751] Trong bài Số phận nước Nga,

Berdiaev cũng khẳng định: “Chủ nghĩa dân túy của Dostoievski - là chủ nghĩa dân

túy đặc biệt Đó là chủ nghĩa dân túy tôn giáo” [9] Đến công trình Ba bậc thầy Đôxtôievxki - Balzăc - Đickenx, Stefan Zweig viết về Dostoevsky: “… Trái tim ông đến với người đầy tớ của Thượng đế cũng như đến với người phủ nhận Ngài Trong các vấn đề giằng co không dứt về vấn đề tôn giáo của các nhân vật của ông, ông không dứt khoát đứng về một phía, sự cảm thông của ông chia đều cho người sùng tín cũng như người dị giáo Đức tin của ông là một dòng điện xoay chiều giữa hai cực của thế giới, giữa cái có và cái không Trước Thượng đế, Đôxtôievxki vẫn giữ

là người bị loại trừ khỏi sự thống nhất” [17, tr 101] và “… Ông chuyển vấn đề từ bình diện tôn giáo sang bình diện dân tộc, mà ông bao bọc nó bằng sự cuồng tín Như người đầy tớ trung thành nhất, ông trả lời câu hỏi: “Anh có tin Thượng đế không?” bằng một sự thú nhận chân thật nhất của đời ông: “Tôi tin ở nước Nga! ”

[17, tr 102] Còn Phạm Vĩnh Cư trong bài viết Dostoievski - Sự nghiệp và di sản cũng không ngần ngại cho rằng: “Một hằng số khác trong nhân cách Dostoievski…

đó là lòng mộ đạo, đức tin tôn giáo” [5, tr 179] và: “Trong thế giới tinh thần của quần chúng nhân dân Nga có một thông số chung với Dostoievski, nó thu phục ngay tâm hồn ông, đó là đức tin tôn giáo, tình yêu cuồng nhiệt đối với Chúa Giêsu Kitô

và đạo Kitô Sự tiếp xúc với nhân dân lao động đã làm sống lại mãnh liệt trong Dostoievski niềm tin và tình yêu ấy…” [5, tr 191] Phạm Vĩnh Cư còn chỉ ra nét đặc

trưng của tư tưởng Kitô giáo Dostoievsky, đó là: “… trong con mắt của Dostoiexski,

Kitô không phải là Chúa Trời xa vời vợi, mà là một con người chân chính, hoàn hảo, lòng yêu Kitô thể hiện sự khao khát hoàn hảo thuộc về bản chất của con người, tin vào Kitô tức là tin vào khả năng con người có thể trở nên hoàn hảo…” [5, tr

192] Như vậy, có thể thấy Kitô giáo đã trở thành một phần không thể thiếu trong tư tưởng của Dostoevsky, chi phối toàn bộ sáng tác của ông

Bên cạnh việc khẳng định tư tưởng Kitô giáo chi phối các sáng tác của Dostoevsky, những công trình trên cũng phân tích nhiều về đặc điểm thi pháp các tác phẩm cụ thể của nhà văn Trên phương diện này, ta còn có thể kể đến nhiều

công trình khác nữa, như: Những vấn đề thi pháp Dostoesky của M.Bakhtin, Luận văn Thạc sĩ “Kết cấu tiểu thuyết Anh em nhà Caramazov của F.M.Dostoevski” của

Nguyễn Quỳnh Giang… Ta nhận thấy có hai điểm nổi bật trong nghiên cứu về sáng tác của Dostoevsky như sau:

Một là, các nghiên cứu về Dostoevsky chủ yếu đi sâu vào các tác phẩm nổi tiếng giai đoạn sau - khi nhà văn đã thành danh Các tác phẩm được khám phá bao

gồm: Anh em nhà Karamazov, Lũ người quỷ ám, Chàng thiếu niên, Giấc mơ của kẻ

nực cười, Tội ác và hình phạt, Chàng ngốc, Bút ký dưới hầm… Ngoài ra, một số ít

tác phẩm của Dostoevsky giai đoạn đầu cũng được quan tâm, gồm có: Những người

cơ cực, Những đêm trắng

Hai là, nghiên cứu về các tác phẩm của Dostoevsky, các tác giả chủ yếu tìm hiểu những vấn đề như sau: Hình tượng nhân vật (con người nhỏ bé, nhân vật nữ), kết cấu tác phẩm, cốt truyện, không - thời gian nghệ thuật, nghệ thuật phân tích tâm lý Có thể nói, đó đều là những phương diện nổi bật trong tiểu thuyết Dostoevsky Những phương diện này cũng là gợi ý quan trọng, là “công cụ” hữu ích giúp chúng ta có cái nhìn tổng thể về sáng tác của Dostoevsky Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy những vấn đề đã được phát hiện sau có ý nghĩa đối với đề tài nghiên cứu

Đầu tiên, đó là những nhận xét, khám phá về đặc điểm thế giới nhân vật

trong sáng tác của Dostoevsky Stefan Zweig có những nhận xét xác đáng: “… Hãy

tìm trong tác phẩm của Đôxtôievxki một con người thở khoan thai, nghỉ ngơi, đạt mục đích Không có người nào! Tất cả lao lên đỉnh hay xuống vực trong một cuộc chạy điên loạn, theo cách nói của Aliôsa, ai đã đặt chân lên bậc đầu tiên phải cố đạt đến bậc cuối cùng… tất cả những nhân vật của Đôxtôievxki đều bị nỗi đau khổ giằng xé; vẻ mặt họ co lại; họ sống trong những cơn sốt, những cơn co giật, những cơn co thắt…” [17, tr 52] và: “… những con người mà Đôxtôievxki sáng tạo biến

đổi các tình cảm của mình và cường điệu chúng từ mâu thuẫn này sang mâu thuẫn khác; đau khổ của họ là hạnh phúc sâu sắc nhất của họ Ở họ có một cái gì nó đối lập với khoái lạc, với niềm vui của hạnh phúc: khoái lạc của nỗi đau khổ, niềm vui

tự đầy đọa mình” [17, tr 53] hay: “Tâm lí học của Đôxtôievxki là không thể sai lầm, nhưng các nhân vật của ông, thay vì được tạo hình, lại được thanh cao hóa Họ có duy nhất một tâm hồn; họ không có gì vật chất cả Đó là những tình cảm đang tự vận động và được người ta vận động, mà người ta sẵn lòng quên rằng họ có máu trong các huyết quản… họ không nghỉ ngơi, họ lo lắng không yên, luôn suy nghĩ Không bao giờ họ sống cuộc sống cây cỏ, thú vật Họ luôn xúc động, tràn đầy, căng thẳng…” [17, tr 72] Những nhận định mang tính khái quát như trên cho ta thấy

rất rõ đặc trưng thế giới nhân vật trong sáng tác của Dostoevsky Đây cũng là những

đặc điểm ta nhận thấy trong Những kẻ tủi nhục - tác phẩm ngay trong giai đoạn đầu

khi nhà văn còn chưa thành danh Điều này chứng tỏ Dostoevsky đã sớm khẳng định được phong cách riêng ngay từ những tác phẩm đầu tay

Một đặc điểm nữa trong sáng tác của Dostoevsky được Stefan Zweig phát hiện có liên quan khá gần với đề tài nghiên cứu của luận văn, đó là phát hiện về đặc

điểm tình yêu, quan niệm về tình yêu của nhà văn: “… ở ông tình yêu không phải là

một trạng thái hạnh phúc, một sự hòa hợp, mà là một cuộc đấu tranh được thăng hoa, một sự đau khổ cường độ lớn của vết thương muôn đời và do đó là một thời điểm của đau khổ mạnh hơn những điểm thông thường của cuộc đời…” [17, tr 93]

và: “… đối với ông tình yêu, sự giải hòa ấm áp các giới tính không biểu hiện ý

nghĩa và sự chiến thắng của cuộc đời Nó nối lại truyền thống của thời cổ đại, khi

mà ý nghĩa và sự lớn lao của một số phận không hạn chế ở một người đàn bà mà ở

sự chiến đấu chống lại thế giới và các thần linh…” [17, tr 95] Tuy là những nhận

xét khái quát bước đầu, nhưng nó cũng cho chúng ta một định hướng tham khảo khi bàn về triết lí tình yêu của Dostoevsky

Như vậy, những nghiên cứu về Dostoevsky bao gồm tư tưởng, quan niệm, thi pháp… mang tính khái quát như trên là những gợi ý cho chúng tôi thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, từ đó có những phát hiện mới mẻ và thú vị

2.2 Nghiên cứu về “Những kẻ tủi nhục”

Trong các công trình nghiên cứu về Dostoevsky ở Việt Nam, dù quy mô lớn

hay nhỏ, chúng tôi thấy hầu như đều không nói đến tác phẩm Những kẻ tủi nhục

Tác giả Phạm Vĩnh Cư trong bài giới thiệu về di sản của Dostoevsky nhắc đến

Những kẻ tủi nhục với đánh giá ngắn gọn: “… bênh vực đến lí tưởng hóa những người cùng khổ và phê phán đến mức tô bằng một màn đen quỷ dữ hình tượng kẻ quyền quý ngồi mát ăn bát vàng” [5, tr 184] Chỉ có trong bản dịch Những kẻ tủi nhục, dịch giả Anh Ngọc có phân tích khái quát về tác phẩm, hệ thống nhân vật ở

mức độ giới thiệu đến độc giả Đây có lẽ là bài viết phân tích cụ thể hơn cả về

Những kẻ tủi nhục Trong đó, chúng tôi tìm thấy những nhận định có ý nghĩa quan

trọng như sau:

“… tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục tuy không phải là tác phẩm tiêu biểu về

chiều sâu tư tưởng và độ chín muồi của bút pháp nhà văn, nhưng vẫn phản ánh rất đúng Đôxt 1 về hai mặt: chủ đề và văn phong” [7, tr 8]

“… đấy là một bức tranh đầy mâu thuẫn, phản ánh cái mâu thuẫn âm ỉ

nhưng quyết liệt của một chế độ thối nát tập trung trong một thành phố khổng lồ mà nhân vật Ivan Pêtrôvits gọi là “Dở điên, dở khùng”” [7, tr 9]

“… Xa rời tư tưởng thực tế của cuộc cách mạng xã hội, Đôxt đi tìm lối giải

thoát cho mọi mâu thuẫn xã hội bằng con đường duy tâm, tôn giáo Ông kêu gọi sám hối và tha thứ Kết cục đoàn viên ở cuối truyện này là một dẫn chứng” [7, tr 14]

Ngoài ra, trong cuốn Đôxtôépxki, cuộc đời và sự nghiệp, Gôxman cũng dành một phần viết về Những kẻ tủi nhục với nhan đề “Tiểu thuyết đăng tải nhiều kỳ” Ông có lời giới thiệu về tác phẩm khá xác đáng: “… Ngay nhan đề của cuốn tiểu

thuyết cũng đã nói lên chủ đề chính, thể loại và văn phong của nó Đây là bước Đôxtôépxki trở lại với thể loại tiểu thuyết xã hội Nhưng cuốn tiểu thuyết này khác với Những kẻ bất hạnh về nhiều mặt và nó chỉ có gương mặt trung tâm của một nhân vật quái đản có ảnh hưởng đến số phận của mọi người vô tội và đau khổ trong tấn kịch thê lương của một thành phố lớn Các tình tiết xây dựng trên sự tương

1Là cách viết của dịch giả Anh Ngọc

phản giữa kẻ xấu và người tốt, nên căng thẳng cao độ” [10, tr 318] Ở đây,

Gôxman còn giới thiệu một số nhận định của nhà phê bình khác Đó là nhận định về giá trị nội dung tư tưởng trong tương quan với nghệ thuật của Đôbrôliubốp và

Apônlôn Grigôriép: “Đôbrôliubốp công nhận cuốn sách là một hiện tượng văn học

tốt trong năm đó, xét về phương diện lý tưởng nhân văn cao cả của tác giả và nỗi đau thấm đượm của ông đối với con người, nhưng về giá trị thẩm mĩ thì thấy Apônlôn Grigôriép đánh giá theo một hướng khác hẳn… “Cuốn tiểu thuyết của Đôxtôépxki là sự pha trộn giữa sức mạnh kì diệu của cảm xúc và sự ngớ ngẩn rất

ấu trĩ!” Cuộc trò chuyện với công tước ở khách sạn là giả tạo, “vị công tước đó chỉ

là một quyển sách biết nói”, Cachia và Aliôsa – “là bài luận trẻ con”, Natasa là lý thuyết suông, thế nhưng nhân vật Nêli được xây dựng sâu sắc biết bao! ” [10, tr

319] Cuối cùng, Gôxman khẳng định giá trị của Những kẻ tủi nhục ở phương diện

là một tiểu thuyết đăng tải nhiều kì hấp dẫn: “Những kẻ tủi nhục được viết theo

cung cách một truyện kể nóng hổi, vội vã, chưa được gọt giũa kỹ nhưng gây ấn tượng và hấp dẫn” [10, tr 321]

Có thể nói, những nhận định của dịch giả Anh Ngọc và nhà phê bình Gôxman trên đây đã cung cấp một cái nhìn ban đầu khi độc giả chưa thâm nhập vào

tác phẩm Chúng được coi như những gợi ý quan trọng trước khi đến với Những kẻ

tủi nhục và khám phá chi tiết hơn thế giới nghệ thuật này

Như vậy, tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục cũng như phương diện triết lí tình

yêu chưa thực sự được chú ý phân tích trong các nghiên cứu về Dostoevsky

3 Đối tƣợng, phạm vi và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn là vấn đề triết lí tình yêu

trong tác phẩm Những kẻ tủi nhục của Dostoevsky Nghiên cứu được làm trên bản dịch Những kẻ tủi nhục của dịch giả Anh Ngọc, NXB Văn hóa Thông tin, 2003

- Đối tượng tình yêu ở đây hiểu theo nghĩa rộng là tình yêu thương giữa con người và con người nói chung, bao gồm tình yêu nam nữ, tình yêu cha con, mẹ con, bạn bè…

3.2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu vấn đề triết lí tình yêu trong tác phẩm Những kẻ tủi nhục của

Dostoevsky, luận văn hướng đến các mục đích chính như sau:

- Tìm hiểu một sáng tác thời kỳ đầu của Dostoevsky, từ đó khám phá tài năng, tư tưởng - những nền móng đầu tiên cho cả chặng đường của nhà văn sau này

- Thông qua một hiện tượng ở một tác phẩm của một nhà văn cụ thể, luận văn hướng đến khám phá bản chất tư tưởng, quan điểm thẩm mĩ, quan niệm nhân sinh của một giai đoạn văn học Nga Bởi hơn ai hết, Dostoevsky được coi là một

người Nga thực thụ của thế kỉ ông sinh sống và tác phẩm Những kẻ tủi nhục cũng

thể hiện được khá rõ nét những tư tưởng, trăn trở của nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Luận văn tiếp cận vấn đề bằng phương pháp

hệ thống, tức là đặt các phương diện trong hệ thống của nó (hệ thống sáng tác của Dostoevsky, hệ thống tư tưởng của Dostoevsky, hệ tư tưởng Kitô giáo trong văn hóa Nga, hệ thống các đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm…) Phương pháp này cho phép những nhận định, phân tích đưa ra có tính hệ thống xuyên suốt, đồng thời từ đó cũng phát hiện ra nét mới mẻ, phá cách trong tương quan với chính hệ thống ấy

- Tổng hợp, phân tích, so sánh, đối chiếu: Đây là những thao tác cụ thể giúp

mổ xẻ chi tiết vấn đề, từ đó đưa ra những đánh giá có cơ sở khoa học Thao tác so sánh, đối chiếu với các vấn đề tương tự trong nhiều tác phẩm khác hay so với tác giả khác làm cho luận văn có cái nhìn đa chiều, thuyết phục hơn

5 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn triển khai nội dung gồm có ba chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Kết cấu tác phẩm đa tuyến

Chương 2: Nhân vật dưới góc nhìn thiện - ác

Chương 3: Nhân vật người kể chuyện “xưng tôi”

CHƯƠNG 1: KẾT CẤU TÁC PHẨM ĐA TUYẾN 1.1 Sự giao cắt các tuyến truyện và quan niệm tình yêu Cơ đốc giáo

Trong một tác phẩm văn học, đặc biệt là một tiểu thuyết cổ điển như Những

kẻ tủi nhục của Dostoevsky, kết cấu tác phẩm là một yếu tố đóng vai trò vô cùng

quan trọng

Trước khi tìm hiểu kết cấu tác phẩm Những kẻ tủi nhục, chúng ta cùng nhìn

lại nội hàm khái niệm kết cấu tác phẩm

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả định nghĩa kết cấu là “toàn bộ

tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm”, trong đó: “tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung

cụ thể của tác phẩm Bố cục là một phương diện của kết cấu Ngoài bố cục, kết cấu còn bao gồm: tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian và không gian nghệ thuật của tác phẩm; nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể của các thành phần cót truyện, nghệ thuật trình bày, bố trí các yếu tố bên ngoài cốt truyện… sao cho toàn bộ tác phẩm thực sự trở thành một chỉnh thể nghệ thuật” [12, tr 156 - 157]

Vai trò, chức năng của kết cấu trong một tác phẩm văn học được thể hiện cụ thể như

sau: “… bộc lộ tốt chủ đề và tư tưởng tác phẩm: triển khai, trình bày hấp dẫn cốt

truyện; cấu trúc hợp lí hệ thống tính cách; tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả: tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm như là một hiện tượng thẩm mĩ… Kết cấu bộc lộ nhận thức, tài năng và phong cách của nhà văn” [12, tr 157]

Còn trong Từ điển văn học, thuật ngữ kết cấu được định nghĩa như sau:

“Toàn bộ tổ chức phức tạp bao gồm mọi mối quan hệ giữa chỉnh thể và bộ phận,

giữa bộ phận và bộ phận, trong một tác phẩm văn học Bất kỳ tác phẩm nào cũng

có kết cấu; kết cấu là một trong những nhân tố trọng yếu biểu hiện giá trị nghệ thuật của tác phẩm” [16, tr 345] Ở đây, các tác giả còn lưu ý: “Kết cấu của tác phẩm thể hiện tài năng, phương pháp tư tưởng của tác giả, và quy luật lô-gich của cuộc sống Khi phân tích đánh giá kết cấu, ta vừa phải chú ý đến các mối quan hệ bên trong giữa các yếu tố của tác phẩm [đề tài và chủ đề, chủ đề và nhân vật, nhân

vật và sự kiện, nhân vật và nhân vật…], vừa phải chú ý đến mối quan hệ giữa nó và chân lý cuộc sống” [16, tr 345]

Có thể nói, bất kì tác phẩm văn học nào dù dung lượng lớn hay nhỏ cũng đều

là những chỉnh thể nghệ thuật, bao gồm nhiều yếu tố, bộ phận được nhà văn sắp xếp, tổ chức theo một trật tự, hệ thống nào đó nhằm biểu hiện một nội dung nghệ thuật nhất định… được gọi là kết cấu Kết cấu là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm, không chỉ là sự liên kết những sự kiện, hành động, biến cố trong tác phẩm mà là một khái niệm rộng hơn nhiều Kết cấu có nhiệm vụ góp phần thể hiện chủ đề và tư tưởng của tác phẩm Trong lao động sáng tạo văn học, có thể coi chủ đề tư tưởng là mục tiêu hướng tới của nhà văn trong quá trình phát hiện và xây dựng kết cấu Tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá kết cấu một tác phẩm chính là hiệu quả diễn đạt nội dung của nó Bên cạnh đó, kết cấu còn có nhiệm vụ tổ chức hệ thống các tính cách nhân vật, sự kiện, các biến cố, hình ảnh, cảm xúc làm cho những yếu tố đó gắn bó chặt chẽ, tác động qua lại ngay từ bên trong tác phẩm, làm cho nó trở thành một chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn không thể chia cắt được

Như vậy, kết cấu của tác phẩm bao giờ cũng tăng cường sức mạnh nghệ thuật của tác phẩm văn học, tạo nên sức hấp dẫn đối với người đọc Phân tích kết cấu tác phẩm, người đọc có thể so sánh nó với các hình thức, thủ pháp kết cấu chung Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xuất phát từ bản thân tác phẩm và xem nó

có thể hiện tốt nhất chủ đề tư tưởng của tác phẩm hay không

Thông thường, các tác phẩm văn học gồm có những kiểu kết cấu như sau: kết cấu theo trình tự thời gian, kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập, kết cấu đa tuyến, kết cấu tâm lí, kết cấu trữ tình hay sự pha trộn, kết hợp nhiều kiểu kết cấu trong cùng một tác phẩm văn học…

Đi vào tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục, ta thấy nổi bật lên là kiểu kết cấu đa

tuyến Trong những bộ tiểu thuyết lớn, để khái quát về một bức tranh xã hội rộng lớn gồm nhiều hạng người, nhiều mối quan hệ đan xen nhau, khai thác nhiều mặt khác nhau của đời sống, các nhà văn thường sử dụng hình thức kết cấu theo tuyến nhân vật tạo thành kết cấu đa tuyến Trong những tác phẩm này, nhà văn tổ chức

các nhân vật theo các tuyến dựa trên những mối quan hệ về gia đình, nghề nghiệp, giai cấp

Trước hết, dựa vào mối quan hệ gia đình và tình yêu, Những kẻ tủi nhục gồm

có hai tuyến truyện chính với sự lặp lại motip nhân vật nữ rời bỏ gia đình, đặc biệt được nhấn mạnh trong quan hệ với người cha để chạy theo tiếng gọi của tình yêu

Đó chính là hai nhân vật Natasa và mẹ của Nenli Ta có thể gọi đây là tuyến trục dọc của tác phẩm

Tuyến truyện chính xoay quanh nhân vật Natasa Natasa là cô con gái duy nhất của gia đình ông bà Ikhmênhep, được cha mẹ hết sức cưng chiều, đặc biệt là người cha Thế nhưng, khi lớn lên, cô vướng vào chuyện tình cảm yêu đương với Aliôsa, lại chính là con trai kẻ thù của cha cô Bởi vậy, mối quan hệ này bị cả hai phía gia đình phản đối kịch liệt Kết quả là, cô gái đầy đam mê Natasa đã quyết định rời bỏ gia đình cô yêu thương hết mực để chạy theo tiếng gọi của tình yêu đôi lứa

Cô lập tức nhận được sự phản ứng từ gia đình, đặc biệt là từ người cha từng chiều chuộng cô hết lòng Ông già Ikhmênhep quay sang nguyền rủa con gái, không còn chấp nhận sự có mặt của cô trong cuộc sống của mình

Tuyến truyện thứ hai xoay quanh nhân vật người mẹ của Nenli Nếu tuyến truyện thứ nhất được kể liền mạch, xuyên suốt từ đầu đến cuối qua ngôi kể của duy nhất nhân vật tôi thì tuyến truyện thứ hai này xuất hiện mờ nhạt hơn, được biết đến thông qua lời kể lại của nhiều người (Nenli, người bạn của nhân vật tôi – Maxlôbôep) Tuy nhiên, điểm đáng chú ý ở đây là sự trùng lặp tình tiết, motip Mẹ của Nenli cũng là cô con gái duy nhất trong gia đình, được người cha (là ông già Xmít) nâng niu, giữ gìn Nhưng bà cũng đã bỏ lại ông cụ để cùng người yêu chạy trốn, từ đó phải đón chịu sự ghẻ lạnh, ghét bỏ của chính người cha ruột

Có thể nói, hai tuyến truyện trên thể hiện rõ kết cấu cốt truyện đa tuyến, cụ thể ở đây là song tuyến (gồm hai tuyến truyện) Hai tuyến truyện ấy là trục dọc của tác phẩm, giống như hai đường thẳng song song, vai trò kết nối hai tuyến truyện này thuộc về các nhân vật: người kể chuyện Vanhia, Nenli, Vancôpxki Trong đó, Vanhia đóng vai trò là người chứng kiến và kể lại toàn bộ câu chuyện về hai tuyến

truyện; Nenli xuất hiện với tư cách là nạn nhân trong tuyến truyện thứ hai và là người “giác ngộ”, tìm ra hướng giải quyết cho tuyến truyện thứ nhất (nhờ có sự xuất hiện của cô bé Nenli, ông già Ikhmênhép đã nhận ra và tha thứ cho cô con gái Natasa – phần này được phân tích rõ hơn trong chương 2 của luận văn); còn Vancôpxki chính là kẻ gây ra đau khổ cho những con người thuộc cả hai tuyến truyện trên Ở đây, thông qua cốt truyện song tuyến và sự giao cắt của chúng, ta có thể thấy được sự hé lộ quan niệm, cái nhìn của Dostoevsky về tình yêu

Thứ nhất, cốt truyện song tuyến trên thể hiện rõ bi kịch tình yêu bị phản bội

Cả hai nhân vật mẹ của Nenli và Natasa khi chạy theo tiếng gọi tình yêu đều không

có được hạnh phúc, cuối cùng bị phản bội Đó chính là bi kịch Ở đây, ta thấy tác giả đặt ra một vấn đề như sau: Phải chăng đây là kết thúc tất yếu của tình yêu “phi chuẩn”, của tình cảm không được công nhận, của hành động đi ngược lại lễ giáo, quy định? Trong xã hội phong kiến, ở bất cứ nơi đâu, người phụ nữ gần như đều phải chịu sự bó buộc của mọi thứ lễ giáo Ở xã hội Nga thế kỉ XIX cũng vậy Người phụ nữ Nga mẫu mực phải là con người của gia đình, biết nhẫn nhịn và phục tùng Đặc biệt, trong tình yêu đôi lứa, họ phải là người biết chờ đợi, thụ động, cần được

sự cho phép của gia đình và xã hội Nhưng ở đây, Dostoevsky để cho người phụ nữ chủ động trong tình yêu, thậm chí dám bất chấp tất cả vì tình yêu Nhưng kết cục của sự táo bạo ấy lại là bi kịch bị phản bội, bi kịch bất hạnh Vậy, kết cục ấy, triết lí

ấy có phải điều Dostoevsky hướng đến khẳng định? Có lẽ là không đúng Thay vào

đó, thông qua đây, dường như Dostoevsky phê phán cái nhìn thiên lệch của xã hội, của những con người cổ hủ đã bóp nghẹt, thậm chí giết chết tình yêu Điều này chúng ta sẽ thấy rõ nét hơn khi đi sâu phân tích hệ thống nhân vật cũng như quan điểm của tác giả thông qua hình tượng người kể chuyện ở phần sau

Thứ hai, cốt truyện song tuyến ở đây lặp lại nhưng có sự khác biệt cơ bản

Cụ thể, mẹ của Nenli cuối cùng chết trong đau khổ, còn Natasa được tha thứ, trở về đoàn tụ với gia đình Phải chăng đây là giải pháp cho bi kịch tình yêu phản bội? Đó

là lòng bao dung, vị tha của con người có thể cứu rỗi những lầm đường, lạc lối? Ta

có thể thấy rõ màu sắc này qua lời của ông già Ikhmênhep nói với con gái trong

giây phút đoàn tụ: “Xin cảm ơn vì tất cả giây phút này, ôi mặc cho chúng ta bị sỉ

nhục, mặc cho chúng ta bị thóa mạ, nhưng chúng ta lại bên nhau và mặc cho tất cả những kẻ kiêu ngạo, hợm hĩnh, những kẻ đã sỉ nhục và thóa mạ chúng ta giờ này đang hân hoan mừng chiến thắng! Mặc cho chúng ném chúng ta vào đá! Đừng sợ, Natasa… chúng ta sẽ bước đi, tay cầm tay và bố sẽ nói với chúng: Đây là con gái thân thiết của tôi, đứa con gái yêu dấu của tôi, đây là đứa con gái vô tội của tôi mà các người đã lăng mạ và sỉ nhục, nhưng tôi vẫn yêu nó và nguyện cầu cho nó đời đời, kiếp kiếp! ” [7, tr 629] Phải chăng đây mới chính là triết lí Dostoevsky

muốn hướng đến? Tuy nhiên, nhìn nhận về kết thúc này, dịch giả Anh Ngọc cho

rằng đó là “một thắng lợi đầy chất A.Q” [7, tr 15] Vậy, đâu là ý nghĩa thực sự của

kết thúc trở về này?

Đầu tiên, xét từ kết cấu cốt truyện song tuyến, ta thấy rõ sự khác biệt trong cách ứng xử của hai nhân vật người cha Họ giống nhau ở tình yêu thương, chiều chuộng con gái, từ đó cùng thất vọng và cảm thấy bị sỉ nhục khi con gái bỏ đi theo người yêu và có những mâu thuẫn, giằng xé trong tâm hồn (phần này được phân tích chi tiết trong chương 2 của luận văn) Nhưng kết quả cuối cùng là ông già Ikhmênhep đã chiến thắng được mọi rào cản, chiến thắng được tư tưởng cổ hủ của mình - đại diện tiêu biểu cho cả xã hội để tha thứ và được tha thứ Còn ông già Xmít nhận ra quá muộn, cho nên kết quả hoàn toàn ngược lại Đặt hai tuyến truyện và hai kết thúc khác biệt này cạnh nhau, có lẽ tác giả muốn khẳng định sự bao dung, tha thứ là phương thuốc hữu hiệu nhất để mang đến một tình yêu trọn vẹn, hạnh phúc

Không những thế, một điều ta dễ dàng nhận ra là kết thúc như trên hoàn toàn phù hợp với quan điểm thống nhất của Dostoevsky trên lập trường tư tưởng, quan niệm của dân tộc Nga Đối với dân tộc Nga, kết thúc là đoàn tụ và trở về Ở đây, kết thúc Natasa trở về đoàn tụ với gia đình là hoàn toàn hợp tình hợp lí đối với người Nga Dostoevsky là một người Nga đặc tuyển, cho nên quan điểm của ông cũng hoàn toàn thống nhất như vậy Có thể nó có một chút màu sắc tự huyễn hoặc mang

“tính A.Q” trong bối cảnh xã hội bấy giờ, nhưng ta không thể phủ nhận một triết lí đầy tính nhân văn khi tác giả hướng con người đến lòng bao dung, tha thứ và yêu

thương Và triết lí ấy của Dostoevsky cũng được biểu hiện đầy tự nhiên, hợp tình qua kết cấu cốt truyện song tuyến của tác phẩm

Trong kết cấu song tuyến trên, sự lặp lại motip người con gái rời bỏ gia đình

đi theo tiếng gọi tình yêu có sự tương đồng với Dụ ngôn “Đứa con hoang đàng”

trong sách Phúc âm thánh Lu-ca Đây là một tích truyện kể về đứa con trai từ bỏ gia

đình, từ bỏ người cha và sa ngã vào cuộc sống hoang đàng, trác táng rồi phải trải qua những giây phút đau khổ, phải đói khổ, bần hàn Cuối cùng, đứa con hối cải trở

về trong vòng tay bao dung, nhân ái của người cha Ý nghĩa của dụ ngôn là ngợi ca tình yêu thương ban phát vô điều kiện của người cha Đó là tình yêu Cơ đốc giáo – một tình yêu bao la vô điều kiện Tình yêu và ân điển của Thiên Chúa được ban cho con người không cần bất kì một điều kiện nào Con người chỉ cần biết hối cải là được tha thứ

Motip đứa con hoang đàng trong Kinh thánh đã đi vào trong sáng tác của

một số nhà văn Trước Dostoevsky, Puskin là người sáng tạo motip này Trong

truyện ngắn Người coi trạm và Bão tuyết, Puskin đã xây dựng motip đứa con gái bị

quyến rũ đã từ bỏ gia đình đi theo tiếng gọi của tình yêu Nhân vật Maria

Gavrilốpna trong Bão tuyết hay cô con gái xinh đẹp của người coi trạm trong Người

coi trạm đều là những cô gái trẻ đầy đam mê đã không ngần ngại chạy theo tình

yêu, rời bỏ gia đình

Như vậy, motip người con gái chạy theo tiếng gọi tình yêu trong Những kẻ tủi

nhục là một motip không còn xa lạ Sử dụng motip này xây dựng kết cấu chính cho

cuốn tiểu thuyết, Dostoevsky gián tiếp thể hiện quan niệm tình yêu Cơ đốc giáo Đó là quan niệm về tình yêu và ân điển của Thiên Chúa ban phát cho tất cả mọi người vô điều kiện Đó là một tình yêu thuần khiết, không một chút vụ lợi Có thể nói, tình yêu

Cơ đốc giáo này trong quan niệm của nhà văn là một quan niệm mang bản chất tư tưởng Nga – một tình yêu có cội nguồn từ bản tính thiện trong con người

Bên cạnh kết cấu song tuyến dựa trên mối quan hệ giữa gia đình và tình yêu

như trên, trong tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục, ta còn thấy có sự giao cắt các tuyến

truyện ở một hệ thống khác, tạo thành kết cấu đa tuyến khác nữa của tác phẩm Kết

cấu đa tuyến ở đây được xâu chuỗi bởi các mối tình – có thể gọi là trục ngang của tác phẩm Nói cách khác, nếu coi tình yêu của các nhân vật là logic kết cấu, ta có thể thấy tác phẩm là một tập hợp những câu chuyện tình yêu Đó là tình yêu giữa Natasa và Aliôsa, giữa Natasa và Vanhia (người kể chuyện), giữa Vanhia và Nenli, giữa Aliôsa và Cachia… Đồng thời, qua mỗi mối tình ấy, tác giả lại gửi gắm những triết lí, suy ngẫm nhất định về tình yêu Các phần tiếp theo trong chương 1 của luận văn sẽ phân tích cụ thể triết lí về tình yêu mà Dostoevsky gửi gắm thông qua mỗi tuyến truyện là các mối tình cụ thể

Một điều đáng lưu ý trong sáng tác của Dostoevsky là mặc dù viết về các mối tình nhưng tư tưởng, quan điểm gửi gắm trong đó không chỉ dừng lại ở tình yêu nam nữ thông thường Đến với phần phân tích các mối tình cụ thể dưới đây, chúng

ta sẽ thấy rõ các mối tình ấy chính là một cách để bộc lộ mối quan hệ giữa con người với con người nói chung, thể hiện những suy ngẫm của Dostoevsky về tình yêu thương của con người

Kết cấu tác phẩm đa tuyến trên có thể tổng kết lại thành sơ đồ như sau:

1.2 Tình yêu và lòng khoan thứ qua tuyến truyện Natasa - Aliôsa

Câu chuyện tình yêu Natasa - Aliôsa xuyên suốt tác phẩm, là tuyến truyện quan

trọng trong chỉnh thể kết cấu tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục Mối tình ấy được kể lại

qua sự chứng kiến tận mắt của nhân vật xưng tôi Qua đó, ta thấy được một khía cạnh trong triết lí về tình yêu của Dostoevsky – đó là tình yêu và lòng khoan thứ

Trong câu chuyện tình yêu này, ta thấy nổi bật lên là hình ảnh Natasa – cô gái luôn bao dung, giàu lòng vị tha Ở đây, nhân vật Natasa là đại diện cho phái nữ - thường được coi là cần phải kín đáo, ý nhị, nhất là trong tình yêu Thế nhưng, Natasa hiện lên là một cô gái dám bất chấp tất cả vì tình yêu, yêu thương mãnh liệt, hết lòng Chính cô là người quyết định rời bỏ gia đình để đi theo Aliôsa Ngay giây phút bước

chân ra khỏi nhà vào ngày hẹn với người yêu, cô đã quả quyết: “Vanhia, chẳng lẽ anh

lại không thấy rằng em đã ra đi hẳn, em đã rời bỏ mọi người và không bao giờ trở lại?” [7, tr 80] Và sau này, dù không hạnh phúc, cô cũng không hề hối hận

Tình yêu của Natasa dành cho Aliôsa trước hết là một tình yêu đời

thường, dễ hiểu Tình yêu ấy cũng có sự ghen tuông: “Tất cả vì anh ấy! Cả cuộc

đời em là dành cho anh ấy! Nhưng anh Vanhia ạ, em không thể nào chịu nổi khi nghĩ rằng lúc này đây, ở chỗ cô ta, anh ấy đã quên hẳn em, anh ấy ngồi bên cạnh cô ta và trò chuyện, cười đùa, như anh ấy vẫn làm ở đây” [7, tr 172]; sự

làm nũng người yêu: “Và sáng mai thì anh phải đến càng sớm càng tốt Giờ thì

anh sẽ không bỏ mặc em đến năm ngày liền chứ? - Cô nũng nịu nói thêm, âu yếm nhìn cậu ta” [7, tr 219] hay những đau khổ rất con người khi bị người mình yêu

thương bỏ rơi: “Tại đây, trong căn phòng này, lúc tôi còn lại một mình… khi anh

ấy bỏ mặc tôi, anh ấy quên tôi… tôi đã nếm trải tất cả… tôi đã suy tính tất cả…”

[7, tr 377] Có thể nói, những trạng thái cảm xúc này của Natasa rất đỗi bình thường Nó làm cho nhân vật giống một người phụ nữ đang yêu một tình yêu thực sự con người với đủ mọi cung bậc cảm xúc

Tuy nhiên, điều đặc biệt nhất của Natasa trong tình yêu với Aliôsa là sự vị tha, hi sinh đến “không thể lí giải” Và chính điều này làm cho nhân vật trở nên khác biệt, thậm chí có thể nói là “dị biệt” Natasa yêu Aliôsa với một thứ tình yêu bao dung vô bờ bến, sẵn sàng khoan thứ những khuyết điểm, lỗi lầm của anh ta, thậm chí cả sự phản bội

Hơn ai hết, Natasa là người biết rõ sự dễ dàng thay lòng đổi dạ của người mình

yêu Cô tâm sự với Vanhia: “Chỉ cần một ấn tượng khác, một ảnh hưởng mới của

người khác là lập tức có sức lôi kéo anh ấy xa rời ngay cái điều mà một phút trước đó anh ta khăng khăng thề sống thề chết Anh ấy không hề có cá tính gì hết Anh ấy vừa hứa hẹn với anh xong, thì ngay hôm ấy đã lại thề thốt với một người khác, cũng chân thành và trung thực chẳng kém, rồi lại chính anh ấy lại kể hết mọi chuyện với anh… Chỉ cần gặp một ấn tượng mới khác là anh ta lại quên tất cả Anh ấy cũng sẽ quên em, nếu như em, nếu như em không luôn luôn ở cạnh anh ấy Anh ấy là như thế đấy!” [7, tr

87 - 88] hay: “Chỉ có một tuần em và anh ấy không gặp nhau mà anh ấy đã say mê, đã

quên em và yêu người khác, thế mà sau đó, thoạt nhìn thấy em anh ấy đã quỳ xuống chân em!” [7, tr 88 - 89] Và chính cô cũng khẳng định tình yêu của mình là mù

quáng: “Và chính em cũng biết rằng em đã mất trí và không còn biết yêu cho lẽ phải

Em yêu anh ấy một cách không hay ho gì đâu…” [7, tr 90 - 91] Không những vậy,

Natasa còn cho thấy rằng, bản thân cô không hề tin tưởng vào những hứa hẹn của

Aliôsa: “Chính anh ấy đã thề thốt yêu em, đã hứa hẹn đủ điều và chính em chẳng tin gì

vào những lời hứa hẹn của anh ấy, chẳng hy vọng gì vào đấy, ngay cả trước đây cũng chẳng hy vọng gì, mặc dù em biết rằng anh ấy không lừa dối em, thậm chí cũng không thể lừa dối nổi” [7, tr 91] Nhưng cô vẫn yêu Aliôsa và tha thứ cho tất cả lỗi lầm, sự

phản bội ấy bằng một cử chỉ nhẹ nhàng thể hiện tấm lòng bao dung vô bờ bến: “Tốt

nhất là anh đưa tay đây cho em… thế là xong… Như mọi bận ấy mà…” [7, tr 175]

Thậm chí, Natasa còn coi tha thứ và yêu thương Aliôsa là nghĩa vụ, lấy đó làm hạnh

phúc: “Tuy nhiên em sung sướng được làm nô lệ cho anh ấy, một kẻ nô lệ tự nguyện,

chịu đựng tất cả, tất cả vì anh ấy, chỉ có điều anh ấy phải ở bên em, và em được nhìn thấy anh ấy! Thậm chí, cứ để cho anh ấy yêu người khác, chỉ có điều phải có mặt em,

để cho em được ở liền bên họ…” [7, tr 91], “Anh ấy không thể cưới em được, anh ấy không đủ sức chống lại ông bố Em cũng chẳng trói buộc anh ấy Vì thế nên em thậm chí còn vui mừng khi anh ấy yêu cô vợ chưa cưới mà họ định hỏi cho anh ấy Anh ấy sẽ

dễ dàng cắt đứt với em hơn Mà em thì cần như vậy! Đấy là nghĩa vụ của em… Nếu em yêu anh ấy thì em phải hy sinh tất cả cho anh ấy, em phải chứng minh cho anh ấy tình

yêu của mình, đó là nghĩa vụ của em!” [7, tr 169], “Em vô cùng thích thú được tha thứ cho anh ấy” [7, tr 581] Cô còn luôn cầu mong hạnh phúc đến với người mình yêu,

ngay cả khi điều đó làm cho cô đau khổ: “Những lúc còn lại một mình, em luôn luôn có

một khát vọng, thậm chí khắc khoải lo âu, muốn cho anh ấy được hết sức hạnh phúc”

[7, tr 579], “Em cho rằng Cachia có thể mang lại cho anh ấy hạnh phúc… Cô ta có

bản lĩnh, và có thể nói, đầy cứng rắn, đối với anh ấy, cô ta là một người nghiêm nghị

và quan trọng, - cô ta nói toàn những điều hay ho, đúng như một người có tầm cỡ Còn

em thì, đúng là một đứa trẻ con chính cống! Một cô gái thật đáng yêu! Ôi! Cầu mong cho họ hạnh phúc! Cầu mong, cầu mong! ” [7, tr 581]

Trong tình yêu, Natasa càng bao dung, vị tha bao nhiêu thì Aliôsa hiện lên càng hèn nhát, tội lỗi bấy nhiêu Nhân vật Aliôsa là đại diện cho nam giới - những người vốn vẫn được coi là phái mạnh, là người dẫn dắt, làm chủ trong tình yêu Nhưng Aliôsa hoàn toàn ngược lại: không dám đối mặt, vô trách nhiệm, hèn nhát, tội lỗi Trước tình yêu và tấm lòng bao dung của Natasa, Aliôsa càng làm nhiều điều có lỗi với cô hơn Điều này sẽ được phân tích cụ thể hơn trong phần viết về nhân vật Aliôsa ở chương 2 của luận văn

Như vậy, thông qua mối tình giữa Natasa và Aliôsa, ta nhận thấy triết lí về tình yêu và lòng khoan thứ của nhà văn Nó là một tình yêu mà ở đó người phụ nữ sẵn sàng bao dung cho mọi lỗi lầm, trở thành nơi trở về cho những trái tim lầm lỗi Thế nhưng, cuối cùng tình yêu ấy vẫn không đến được bến bờ hạnh phúc Kết thúc mối tình này là sự chia tay nhẹ nhàng của hai nhân vật Phải chăng sự “khoan thứ” ở đây quá cao thượng đã trở thành “nhà tù” cho tình yêu? Hay chính những người nam giới không đủ tỉnh ngộ để nhận ra sự hi sinh vĩ đại đó của người phụ nữ?

Văn hóa Nga là một nền văn hóa mang đậm chất nữ tính Trong bài viết Tâm

hồn Nga, Berdiaev khẳng định: “Dân tộc Nga không muốn làm một nhà kiến tạo dũng cảm, bản tính của nó được xác định như là nữ tính, thụ động và dễ bảo trong các việc quốc gia đại sự, nó luôn chờ đợi một vị hôn phu, một người chồng, một vị chủ nhân Nước Nga là mảnh đất lệ thuộc, âm tính Tính nữ thụ động, tiếp nhận trong quan hệ đối với quyền lực nhà nước thật đặc trưng đối với cả dân tộc Nga lẫn

đối với lịch sử Nga Sự chịu đựng nhẫn nhịn của dân tộc Nga nhiều thương đau là không có giới hạn” [9] hay: “Đó không hẳn là tôn giáo của Đức Ki tô, mà đúng hơn

là tôn giáo của Đức Mẹ, tôn giáo của mẹ - đất, nữ thánh linh soi rọi đời sống xác thịt V.V.Rozanov về phương diện nào đó là người thể hiện thiên tài cái tôn giáo máu mủ dòng tộc Nga này, thứ tôn giáo phồn sinh và ấm cúng Mẹ - đất đối với dân tộc Nga là nước Nga Nước Nga trở thành Đức Mẹ” [9]

Nhân vật Natasa trong truyện mang nét đặc trưng của người phụ nữ Nga truyền thống, thậm chí còn có ý nghĩa tượng trưng cho nước Nga nữ tính Trong Natasa, ta thấy có sự vĩ đại, bao dung nhưng cũng đầy nhẫn nhịn, chịu đựng, thậm chí còn có nét thụ động truyền thống Xét từ một khía cạnh nào đó, trong quan hệ tình cảm với Aliôsa, Natasa phần nào đóng vai trò hết sức bị động Ngay từ khi bắt đầu mối tình này, Natasa đã là người nghe theo sai khiến của Aliôsa Chính Aliôsa

là người ra lệnh cho cô đến bên cầu để đợi, cô cũng đến đó đợi, không biết làm thế nào, thậm chí trong khi còn không dám chắc người cô yêu thương hết lòng kia có xuất hiện hay không Rồi tiếp theo đó, trong suốt những tháng ngày cùng chung sống, Natasa luôn là người ở nhà chờ đợi Aliôsa trở về từ những cuộc vui nào đó

Sự bao dung, sẵn sàng tha thứ cho Aliôsa xét từ khía cạnh khác lại trở thành sự nhẫn nhịn, thụ động, cam chịu đến đáng thương ở người phụ nữ này

Lòng khoan thứ của Natasa là lòng khoan thứ mang màu sắc Cơ đốc giáo – tha thứ, bao dung chỉ cần có sự hối cải, thể hiện tình yêu và ân điển ban cho vô điều kiện Nhưng trong cái khoan thứ tưởng chừng như hoàn toàn là cao thượng, bao dung, vị tha ấy, ta còn nhận ra thấp thoáng hình ảnh, ý nghĩa của nhẫn nhịn, chịu đựng, thậm chí còn là sự thụ động

Trong câu chuyện tình yêu của Natasa và Aliôsa ta nhận thấy có sự trùng lặp lại tình yêu của mẹ Nenli và lão công tước Vancôpxki Mẹ của Nenli cũng vì tình yêu đã đi theo lão công tước, cuối cùng cũng bị phản bội Nhưng khác với Natasa tha thứ cho Aliôsa, mẹ của Nenli không tha thứ cho lão công tước Lí do chính là bởi lão công tước không hề có một chút hối cải Tình yêu Thiên Chúa ban cho là vô điều kiện nhưng phải có sự hối cải, phải có cái tâm thiện từ gốc rễ Còn ở lão công

tước không hề có điều ấy nên dĩ nhiên không thể nhận được sự tha thứ Có thể nói, tình yêu Cơ đốc giáo rất bao la, mênh mông nhưng không dung thứ cho cái ác Đây

là một quan niệm tình yêu thể hiện rõ tinh thần nhân văn, nhân đạo của Dostoevsky

1.3 Tình yêu và sự thử thách qua tuyến truyện Natasa - Vanhia

Tuyến truyện Natasa - Vanhia cũng là một tuyến truyện được miêu tả khá dụng công trong tác phẩm Bởi nhân vật người kể chuyện từ vai trò người thuật lại

đã trực tiếp tham gia vào tuyến truyện Thông qua mối tình này, ta cũng cảm nhận được những suy ngẫm của nhà văn về tình yêu và hạnh phúc

Diễn biến của tuyến truyện này khá cổ điển, có thể khái quát thành các mốc chính như sau: nảy sinh cảm tình - chia tay - trải qua các thử thách - cuối cùng trở

về, đoàn tụ trong hạnh phúc Xây dựng tuyến truyện Natasa - Vanhia theo mô hình

ấy, Dostoevsky khẳng định tình yêu vượt qua được mọi thử thách sẽ đơm hoa, kết trái và có được hạnh phúc trọn vẹn

Natasa và Vanhia sống cùng nhau từ nhỏ trong gia đình Natasa, hai người lớn lên bên nhau đến khi Vanhia lên thành phố để học Tình cảm nảy nở giữa hai người bắt đầu khi họ gặp lại nhau lúc gia đình Natasa chuyển lên thành phố nơi Vanhia ở Lúc này, hai người đều đã lớn Họ bắt đầu nảy sinh tình cảm đặc biệt:

“Tôi vẫn nhìn cô bé Natasa vô giá của bà bằng đôi mắt rực lửa tình yêu, rằng mỗi

khi ngồi bên cô tôi dường như nghẹt thở và đôi mắt trở nên sâu thẳm và chính Natasa cũng bắt đầu nhìn tôi như có cái gì trong trẻo hơn trước” [7, tr 61]

Tình yêu của Natasa và Vanhia bắt đầu giản dị và có phần “mơ hồ” như vậy Tình cảm là xuất phát từ hai phía, nhưng thái độ, hành động của mỗi người với tính yêu ấy có sự khác biệt cơ bản

Trong tuyến truyện này, nhân vật Vanhia hiện lên là người yêu thương Natasa thật lòng, luôn quan tâm và lo lắng cho cô, ngay cả khi tình yêu của anh không được chấp nhận Trong suốt thời gian Natasa sống cùng Aliôsa, chính Vanhia

đã luôn ở bên lắng nghe tâm sự, lo lắng cho số phận của cô Khi nghe tin lão công tước (cha của Aliôsa) sẽ đến gặp Natasa và có thể cô sẽ phải chịu sỉ nhục, Vanhia

cảm thấy: “Tôi thật sự cảm thấy có ai giáng một đòn vào giữa tim mình” [7, tr

304] Rồi sau cuộc đàm thoại với lão công tước, Vanhia không khỏi lo lắng cho số

phận của người mình yêu thương: “Tôi sợ cho Natasa Tôi linh cảm thấy bao nhiêu

đau khổ đang chờ cô ở phía trước và hoang mang lo lắng không biết làm cách nào

để thoát ra, để làm dịu bớt những giây phút cuối cùng trước khi mọi chuyện sẽ hoàn toàn chấm dứt” [7, tr 507] Có thể nói, ở phương diện này, Vanhia là người đàn

ông hiện lên khác biệt so với những nhân vật nam khác trong tác phẩm, đó là biết yêu thương người phụ nữ và thể hiện tình yêu ấy bằng những lo lắng và hành động

cụ thể Nếu không yêu thương, tại sao Vanhia lại lo lắng cho Natasa đến vậy? Thậm chí, anh còn nghĩ đến cô nhiều hơn đến bản thân mình, lấy bất hạnh của cô làm lo lắng, đau khổ, bất hạnh của chính mình; lấy niềm vui nho nhỏ của cô là hạnh phúc của bản thân Và có lẽ, chính điều này giúp anh có được hạnh phúc thực sự với người mình yêu

Tuy nhiên, giống nhiều nhân vật nam khác trong tác phẩm, Vanhia cũng là người không dám chủ động nói lên tình cảm của mình hay quyết liệt giành lấy tình yêu, hạnh phúc Anh chỉ luôn là người đứng phía sau, âm thầm lo lắng, âm thầm yêu thương và cũng âm thầm đau khổ khi tình yêu không được đáp trả Khi người

mình yêu đang si mê một bóng hình khác, anh rơi xuống tột cùng đau khổ: “Trái

tim tôi như thắt lại vì đau buồn khi tôi thấy đôi má xanh xao hõm xuống, cặp môi phồng rộp như trong cơn sốt và dưới hàng mi dày thẫm đôi mắt cô rực lên ngọn lửa nồng nàn và thoáng gì quả quyết đến si mê” [7, tr 76] Thái độ này của Vanhia

được coi là cao thượng, bao dung hay chỉ là sự hèn nhát, không dám đấu tranh cho tình yêu của mình? Đặt trong hệ thống các nhân vật nam trong tác phẩm, ta có thể thấy đây là đặc điểm chung cho thấy nam giới trong tình yêu chỉ đóng vai trò bị động Còn vai trò chủ động được trao cho phái nữ Đây là một cái nhìn mới về người phụ nữ của Dostoevsky

Trong tình cảm với Vanhia, Natasa thể hiện rõ là người chủ động, dám nói lên tình cảm thật của mình Khi có cảm tình với Vanhia, Natasa hồn nhiên và chủ

động thể hiện bằng những hành động cụ thể vô cùng đáng yêu: “Natasa vừa nghe

vừa khóc và lén lút xiết chặt tay tôi dưới gầm bàn Buổi học đã kết thúc Cô đứng

dậy, má nóng bừng, giọt lệ long lanh trong khóe mắt, đột nhiên cô nắm tay tôi, ghé môi hôn, đoạn bỏ chạy ra khỏi phòng [tr 65] hay: Natasa trở lại ngay, vui vẻ và sung sướng đi ngang qua chỗ tôi, cô khẽ véo tôi một cái” [7, tr 65] Ngay cả khi

quyết định lựa chọn Aliôsa, Natasa vẫn là người chủ động nói tất cả với Vanhia Nếu như Vanhia chỉ là người lắng nghe thì trong mối tình này, Natasa luôn là người lên tiếng Những lời bộc lộ tình cảm yêu thương, thậm chí là lời nói đến tình yêu

của chính Vanhia cũng luôn là lời cô nói trực tiếp với anh: “Nếu như em yêu Aliôsa

như mê muội, như phát điên, thì có thể em còn yêu anh hơn, như yêu một người bạn

Em cũng đã cảm nghe, cũng đã biết rằng thiếu anh em không thể sống được, em cần có anh, cần có trái tim anh, tấm lòng vàng ngọc của anh…” [7, tr 85 - 86],

“Anh yêu em quá đỗi, Vanhia! - Cô trả lời âu yếm nhìn tôi - Thế còn anh, hiện nay

anh làm gì? Công việc của anh ra sao?” [7, tr 166] hay: “Ôi, anh Vanhia, bạn thân thiết của em! Nếu giờ đây mà em lại rơi vào bất hạnh, mà đau khổ lại ập đến với

em, thì chắc chắn lại chính là anh sẽ đến đây bên em, anh, một mình anh mà thôi!

Em biết lấy gì để đền đáp cho anh vì tất cả Đừng bao giờ nguyền rủa em, anh Vanhia nhé! ” [7, tr 222] Và khi nhận ra tình cảm của mình, quay trở lại với

Vanhia lúc kết thúc tác phẩm, cũng chính Natasa mới là người chủ động:

“Natasa nhìn tôi với ánh mắt chăm chú và khác thường

- Anh Vanhia - Cô nói - Anh Vanhia, tất cả chuyện này chỉ là một giấc mộng!

- Cái gì là giấc mộng cơ? - Tôi hỏi

- Tất cả, tất cả - Cô trả lời Hơn một năm qua ấy Anh Vanhia, cớ sao em lại

đi phá hoại hạnh phúc của anh!

Và trong mắt cô, tôi đọc thấy:

“Chúng mình có thể sống hạnh phúc bên nhau mãi mãi!”” [7, tr 679]

Có thể thấy rằng, từ mở đầu cho đến kết thúc mối tình này, Natasa luôn là người chủ động Cô là hiện thân của hình tượng người phụ nữ mới táo bạo, mạnh dạn trong tình yêu, phá bỏ những ràng buộc của xã hội phong kiến với người phụ

nữ Một lần nữa, ta thấy được cái nhìn mới mẻ, tiến bộ của nhà văn

Tuy nhiên, người phụ nữ đóng vai trò chủ động và là trung tâm trong tình yêu dường như chỉ xuất hiện trong các sáng tác giai đoạn đầu của Dostoevsky Đó

là trong Những kẻ tủi nhục, hay Những đêm trắng Naxtenka trong Những đêm

trắng luôn chủ động nói lên tình cảm của mình, là người dẫn dắt tình yêu với cả hai

người đàn ông là người khách trọ cũ và nhân vật xưng tôi Cô gái quyết liệt, táo bạo cuối cùng đã giành được hạnh phúc Còn trong những sáng tác giai đoạn sau của Dostoevsky, vai trò trung tâm trong tình yêu dần dần dịch chuyển sang người nam

giới Về điều này, Berdiaev đã viết: “…Người phụ nữ không có được chỗ đứng độc

lập trong tác phẩm của Dostoevsky Nhân học của ông là nhân học tuyệt đối dành cho phái mạnh Người phụ nữ được Dostoevsky quan tâm tới chỉ như một thời điểm trên đường đời của người đàn ông… Bản thân người phụ nữ không khiến ông quan tâm, mà chỉ như một hiện tượng bên trong số phận người đàn ông…” [5]

Quay trở lại diễn biến mối tình giữa Natasa và Vanhia, sau khi tình cảm mới chớm nở, hai nhân vật phải trải qua nhiều thử thách Thử thách đầu tiên là sự “phản

đối ngầm” từ phía gia đình Natasa Cha của Natasa đã nói với Vanhia: “Chính bác

đã quan sát và nhận thấy hết, và thú thật là bác còn vui mừng vì cháu và Natasa…

Ồ, có gì đâu, cháu xem, Vanhia, cả hai các con đều còn rất trẻ và bà Anna Anđrêépna nói đúng Hẵng khoan đã” [7, tr 70] Và sau đó là cả một thử thách lớn

khi chính Natasa lại nảy sinh tình yêu mãnh liệt, mù quáng với Aliôsa Cô bỏ đi cùng người tình, bỏ lại Vanhia và tình cảm mới chớm nở Lúc này, Vanhia đã cầu xin Natasa thay đổi quyết định bỏ đi (không phải là thay đổi tình yêu với Aliôsa):

“Anh sẽ giúp em cách làm, Natasenca, anh sẽ bố trí cho hai người mọi điều kiện

gặp nhau… và… chỉ có điều đừng trốn nhà đi Anh sẽ chuyển thư từ cho hai người, có gì mà không chuyển được? Làm thế tốt hơn thế này em ạ Anh có thể làm được việc ấy, anh sẽ chiều lòng cả hai em, em xem, anh sẽ chiều… Xin em đừng tự hại mình như thế này Natasenca… Bởi vì làm như thế này là em hoàn toàn tự giết mình, thật đấy!” [7, tr 84] Lời cầu mong này của Vanhia thể hiện sự bao dung

trong tình yêu của anh Và sự bao dung ấy được thể hiện trong suốt những ngày tháng khi Natasa sống với Aliôsa Trong suốt giai đoạn này, Natasa và Vanhia vẫn

gắn bó với nhau với một tình cảm mà Natasa gọi là “tình bạn chung thủy” [7, tr

391] Nhờ điều này, cuối cùng mối tình của họ đã vượt qua được thử thách để đến bến bờ hạnh phúc

Như vậy, tình yêu giữa Natasa và Vanhia hé mở ban đầu, sau đó vượt qua vô vàn thử thách của đau khổ, chia cách, cuối cùng cũng được kết thúc trong hạnh phúc Hai nhân vật nhà văn gửi gắm triết lí hạnh phúc ở đây đều là tinh hoa của xã hội theo quan niệm của ông: Natasa là người phụ nữ thánh thiện, yêu thương chân thành và mãnh liệt; còn Vanhia là một trí thức có tâm, biết trân trọng những giá trị tốt đẹp Có thể nói, mối tình đẹp này giống như giấc mơ của nhà văn về hạnh phúc,

về tình yêu Nó cho thấy lòng khát khao cái đẹp cũng như hạnh phúc từ thẳm sâu tâm hồn Dostoevsky Kết thúc của mối tình giữa Natasa và Vanhia ở đây thực sự

đúng như lời nhận xét của Stefan Zweig: “Ở phần kết thúc của tất cả các tiểu thuyết

của Đôxtôievxki, chúng ta tìm thấy sự thanh tâm của bi kịch Hi Lạp, một sự lọc trong rất lớn Ở bên kia những cơn giông tố đang ra xa và trong không khí đã được làm mát dịu, hào quang của chiếc cầu vồng chiếu rực rỡ, biểu tượng của sự hòa giải Nga” [17, tr 58] Kết thúc mở về hạnh phúc của hai nhân vật chính là kết quả

của hòa giải, của sự trở về trong truyền thống Nga

1.4 Tình yêu và sự trả nghĩa qua tuyến truyện Nenli - Vanhia

Sau khi chứng kiến cảnh ông cụ Xmít qua đời và chuyển đến ở trọ tại chính nơi ông cụ đã từng ở trước đó, Vanhia tình cờ biết đến cô bé Nenli – cháu gái cụ Xmít Sự tình cờ này đã tạo nên một mối quan hệ đặc biệt và tạo thành sợi dây kết nối tự nhiên mọi diễn biến, tình tiết trong tác phẩm

Nhân vật Nenli được khắc họa là một cô gái nhỏ tuổi nhưng sớm chịu nhiều vất vả, đau khổ, cho nên từng trải Ban đầu, cô bé hiện lên đầy chai sạn, tổn thương (phần này sẽ được làm rõ ở chương 2 của luận văn) Nhưng cuối cùng, cô bé đã cho chúng ta thấy một tình yêu ngây thơ, thuần khiết, mang nét chủ động và táo bạo Bên cạnh đó, ta còn nhận ra trong tình yêu này không đơn thuần là tình yêu mà còn

có cả sự trả nghĩa của Nenli đối với Vanhia

Đầu tiên, Nenli tỏ ra xa cách với Vanhia, dường như khó chịu với sự quan tâm của anh Nhưng những biểu hiện của nó thì nói lên điều hoàn toàn ngược lại

Chính Vanhia là người nhận ra được điều này: “Tôi bật dậy khoác áo bành tô, vớ

lấy mũ cát-két, nhưng định bước đi thì bất chợt Êlêna 1 đã gọi giật tôi lại Tôi rất ngạc nhiên: phải chăng con bé chỉ giả vờ ngủ?” [7, tr 286] hay: “Dù Êlêna cứ làm

ra vẻ như không muốn trò chuyện với tôi, nhưng những tiếng gọi tôi khá liên tục, ý muốn được tôi giải đáp tất cả những băn khoăn thắc mắc, đã nói lên một điều ngược lại, và tôi phải thú thật là điều ấy làm cho tôi rất vui” [7, tr 286] Lúc này,

Nenli đã có cảm tình với Vanhia và mong muốn nhận được sự quan tâm đặc biệt

hơn nữa Nhưng nó lại giấu giếm: “Con bé đỏ bừng mặt và mở mắt tròn xoe nhìn tôi

một lúc Con bé tỏ ra hết sức ngạc nhiên và đồng thời cảm thấy nó có vẻ rất xấu

hổ Nhưng mắt nó thì lấp lánh một nét dịu dàng, thân ái Thấy nó vẫn làm thinh, tôi liền quay vào bàn Hành động của tôi rõ ràng làm cho nó ngạc nhiên Tuy nhiên nó vẫn cố hết sức kiềm chế và cứ ngồi mắt dán xuống đất” [7, tr 298 - 299] Sự giấu

giếm của Nenli dường như không thành công, vẫn lộ ra “vẻ rất xấu hổ” Nét xấu hổ

ấy vừa ngây thơ lại vừa nữ tính, cho thấy sự dịu dàng, đầy yêu thương bên trong nhân vật Đồng thời, nó đánh dấu bước chuyển trong thái độ của Nenli, cho thấy cô

bé đã bắt đầu cảm nhận được lòng tốt của Vanhia

Càng đi sâu theo diến biến của tuyến truyện, ta nhận thấy tình yêu mãnh liệt gắn liền với lòng biết ơn, sự cảm kích của Nenli được thể hiện ngày càng rõ nét và trực tiếp hơn Chính cô bé là người chủ động nói lên tình cảm dành cho Vanhia

Có lúc, Nenli không hề giấu giếm tình cảm, biểu lộ nó một cách tự nhiên,

trực tiếp bằng lời nói: “Em yêu ông… em không kiêu ngạo đâu - Nó thốt lên - Hôm

qua ông bảo là em kiêu ngạo Không, không phải… em không thế đâu… em yêu ông Chỉ có mình ông là yêu em…” [7, tr 325] và bằng cả hành động: “Con bé sụp xuống trước đầu gối tôi, rối rít hôn tay, hôn chân tôi…” [7, tr 326] Đây có thể

được coi là những lời tỏ tình - vừa xúc động lại vừa đáng ngạc nhiên của cô bé

1Tên gọi khác của Nenli.

Nenli Đáng ngạc nhiên vì đây là lời của một người con gái nói với người con trai, cho thấy sự táo bạo đến quyết liệt Còn xúc động là bởi hoàn cảnh và tình cảm chân thành, mãnh liệt của người trong cuộc Đến đây, ta có cảm giác như bao nhiêu dồn nén, tích tụ tình cảm của cô bé Nenli đáng yêu và đáng thương đã bật lên thành những lời chân thành, mạnh mẽ nhất Nó cho thấy con người nhỏ bé kia mang trong mình một khát vọng yêu thương thật mãnh liệt Trong khát vọng yeu thương ấy còn xen lẫn cả lòng biết ơn vô bờ với người đã yêu thương, cứu giúp mình Nenli bật lên

những lời bộc lộ tình cảm thật táo bạo, để rồi sau đó cô bé vô cùng xấu hổ: “Nó còn

khóc mãi không thôi, úp mặt vào gối, xấu hổ không dám nhìn tôi, nhưng vẫn ghì chặt tay tôi trong bàn tay bé bỏng và không buông rời nó khỏi trái tim mình” [7, tr

326] Sự xấu hổ này một lần nữa cho ta thấy nét nữ tính đáng yêu của nhân vật Nó chứng tỏ cô bé Nenli không còn là trẻ con mà đã trở thành một thiếu nữ với những xúc cảm yêu thương thực sự Thế nhưng, hành động của Nenli ở đây lại có nét gì như còn sự ngây thơ đến đáng yêu của trẻ con khi ghì chặt tay của Vanhia như sợ sắp tuột mất Nét ngây thơ ấy của Nenli còn được thể hiện rõ hơn trong lời nói chân

thành với Vanhia: “Mẹ em vẫn gọi em như thế… Và không một ai khác gọi em như

vậy, không bao giờ, ngoài mẹ em… Và em cũng không muốn ai gọi em như thế ngoài mẹ em… Nhưng em muốn ông gọi… Em sẽ luôn luôn yêu ông, yêu ông mãi mãi…” [7, tr 327] Điều mong muốn được người mình yêu thương gọi bằng cái tên

mà người mẹ hằng gọi một cách âu yếm của Nenli cho thấy đây là một cô bé vừa trẻ thơ, vừa đáng yêu Còn lời khẳng định tình yêu mãi mãi của cô bé cho thấy một tình cảm thật thánh thiện, trong sáng còn pha nét hồn nhiên, ngây thơ Tất cả tạo nên một tình cảm thật đặc biệt mà thiêng liêng

Tình yêu của Nenli quả thực còn nhiều nét ngây thơ, hồn nhiên nhưng vẫn hiện lên vô cùng chân thành Hay có lẽ chính nét hồn nhiên của tuổi tác đã làm em

có những lời thể hiện tình cảm thật tự nhiên mà táo bạo vô cùng Nenli không hề

che giấu tình cảm thực sự của mình: “Vừa buồn lại vừa không buồn Buồn vì vắng

ông lâu quá Con bé vừa nói vừa đưa mắt nhìn tôi đầy lưu luyến” [7, tr 394], “Đến bây giờ tôi mới trở về nhà Nenli đón tôi, gương mặt sáng bừng…” [7, tr 407] hay:

“Trong những ngày mới ốm, nó đối xử với tôi hết sức dịu dàng và âu yếm, dường

như nó luôn nhìn tôi không thỏa, không rời tôi ra, luôn giữ chặt tay tôi trong bàn tay nóng bỏng của mình và buộc tôi phải ngồi cạnh nó Nếu thấy tôi cau có hoặc lo

âu, nó liền cố gắng làm cho tôi vui, trêu đùa, chòng nghẹo và luôn tươi cười với tôi

Rõ ràng nó cố nén nỗi đau riêng của mình lại Nó không muốn tôi làm việc đêm hoặc ngồi trông nó và tỏ ra buồn rầu khi thấy tôi không nghe lời nó…” [7, tr 159]

Cô bé bắt đầu có biểu hiện “đặc trưng” và rõ ràng hơn của người phụ nữ đang yêu,

đó là sự ghen tuông: “Thỉnh thoảng tôi đọc thấy vẻ lo âu trên gương mặt nó Nó bắt

đầu hỏi han và dò la xem vì sao tôi buồn và tôi đang nghĩ gì trong đầu Nhưng thật

lạ lùng, mỗi khi nhắc đến Natasa là nó lập tức im bặt và bắt đầu lảng sang chuyện khác Hình như nó tránh nói đến Natasa và điều ấy khiến tôi ngạc nhiên Lúc nào tôi về thì nó rất mừng Còn hễ tôi cầm lấy mũ là nó lại nhìn tôi rầu rĩ và tiễn theo tôi bằng ánh mắt và có gì lạ lùng như trách móc” [7, tr 519] Ở đây, ta dễ dàng

nhận ra sự ghen tuông, hờn dỗi của một cô gái đang yêu chứng kiến người mình yêu thương quan tâm đặc biệt đến một cô gái khác Hơn ai hết, Nenli là người biết rõ tình yêu của Vanhia dành cho Natasa Chính vì vậy mà cô bé quay sang trách móc, hờn dỗi, ghen tuông Đây hoàn toàn là những tình cảm rất đời thường và dễ hiểu

Nó cho thấy sự trưởng thành dần của Nenli trong mối tình với Vanhia Và từ những tình cảm ấy, Nenli rơi vào trạng thái đầy mâu thuẫn Đó là sự mâu thuẫn giữa tình

cảm yêu thương cháy bỏng bên trong với vẻ gắt gỏng, xa cách bên ngoài: “Thái độ

kỳ quặc, thất thường và đôi lúc như căm thù tôi ở nó kéo dài cho đến tận cái ngày

nó thôi không ở với tôi nữa” [7, tr 524] hay: “Tuy nhiên, đôi lúc bỗng nhiên nó lại

có những phút âu yếm tôi như cũ Thái độ âu yếm của nó vào những phút ấy hình như lại tăng gấp bội, nhưng thông thường những lúc như vậy nó đều khóc dấm dứt Nhưng những phút ấy đi qua rất nhanh, nó lại âu sầu như cũ, lại nhìn tôi thù ghét, hoặc đỏng đảnh thất thường như với ông bác sĩ, hoặc đôt ngột nhận ra rằng tôi không thích trò nghịch ngợm nào đó của nó, liền phá lên cười và hầu như bao giờ cũng kết thúc bằng những giọt nước mắt” [7, tr 524] Nhưng suy cho cùng, tất cả

mọi sự mâu thuẫn ấy đều cho thấy bên trong em là một tình yêu, một khao khát yêu thương đến cháy bỏng

Sự trưởng thành của Nenli trong tình yêu được thể hiện khi em quyết định

rời khỏi Vanhia với bức thư để lại viết rằng: “Em rời xa ông và không bao giờ trở

lại với ông nữa Nhưng em rất yêu ông Nenli trung thành của ông” [7, tr 532]

Lời khẳng định của Nenli trong bức thư để lại có một sự nghiêm túc giống như lời của một người đã thực sự trưởng thành Và cho đến những giây phút cuối đời, Nenli

vẫn dành trọn tình cảm cho Vanhia với một sự nghiêm túc, trưởng thành: “Thế này,

anh Vanhia ạ, - Nenli nói chỉ còn hai chúng tôi - Em biết là mọi người cho rằng em

sẽ đi với họ Nhưng em không đi đâu, bởi vì em không thể đi được, bây giờ em sẽ ở lại với anh, và em cần nói với anh điều ấy” [7, tr 654], “Nhưng tuy thế em vẫn không thể xa anh được đâu, anh Vanhia ạ! - Nó nói và ghì áp gương mặt nó vào mặt tôi - Dù ông không còn nữa thì em vẫn không thể xa anh” [7, tr 657] và: “Em sắp chết rồi, rất nhanh thôi, và em muốn nói để anh mãi nhớ đến em Em sẽ kỷ niệm cho anh vật này (và nó giơ cho tôi xem một chiếc bùa lớn mà nó đang đeo trước ngực cùng với cây thánh giá) Đây là vật mẹ em đã để lại cho em lúc sắp chết Vậy khi nào em chết anh hãy cầm lấy chiếc bùa này, cất đi và hãy đọc những gì trong đó” [7, tr 675 - 676]

Trong khi nhân vật Nenli yêu Vanhia thật lòng, mãnh liệt thì Vanhia lại chỉ thương em như một người em gái Trong mối quan hệ với Nenli, Vanhia trước hết

là người có ơn, tốt bụng, đối xử tốt với cô bé Chính anh là người duy nhất yêu mến

và đối xử tử tế với Nenli Ngay từ lần đầu gặp gỡ, Vanhia đã có ấn tượng với cô bé

Nenli: “Tôi ra sức thuyết phục nó và chính mình cũng chẳng hiểu do đâu mà con bé

lại cuốn hút tôi đến thế Trong tình cảm của tôi còn có cái gì khác nữa chứ không phải chỉ mỗi lòng thương hại Nét bí ẩn của câu chuyện chăng, hay ấn tượng mà cụ già Xmít gây nên, hay lại là cái thói cuồng nhiệt trong tâm trạng đặc biệt của tôi, - tôi chẳng rõ nữa, chỉ có điều con bé có một cái gì đó hấp dẫn tôi đến không cưỡng nổi” [7, tr 227] Tuy nhiên, đó là một ấn tượng không rõ ràng và chính người trong

cuộc cũng tự cảm thấy được điều này

Về sau, ta nhận thấy Vanhia thực sự rất quan tâm tới Nenli: “Em không có tất

ư? - Tôi hỏi - Em làm sao đi chân không trong lúc ẩm ướt và giá rét như thế này?”

[7, tr 229], “Lạy chúa tôi, em sống với ai kia! Em phải xin họ lấy đôi tất, nếu không

thì nên bỏ mà đi quách” [7, tr 229] hay: “Thế này thì em đến ốm mà chết mất thôi!”

[7, tr 229] Sự quan tâm này có lẽ xuất phát từ tình thương đối với một số phận bất hạnh, nhưng cũng có một phần là bởi ấn tượng đặc biệt khi gặp lần đầu tiên

Yêu mến và thương Nenli, nhưng chính Vanhia cũng là người vô tâm, không nhận ra tình cảm đặc biệt của cô bé Trước những hành động đầy táo bạo và tình cảm mãnh liệt của Nenli, thái độ, phản ứng duy nhất của Vanhia chỉ là cảm thấy

ngạc nhiên và khó hiểu Thậm chí, khi Natasa nói rằng “đấy là bước đầu của tình

yêu phụ nữ”, Vanhia liền gạt phắt đi: “Thế nào Natasa, thôi đi! Nó chỉ là con nhóc!”

[7, tr 548] Trong mắt Vanhia, Nenli chỉ là một đứa trẻ Anh coi những gì cô bé thể hiện chỉ là tính bột phát của trẻ thơ, vô tình đã không nhận ra được tình yêu thực sự cháy bỏng của một tâm hồn

Qua phân tích trên có thể thấy rằng, tình yêu của Nenli dành cho Vanhia trong tuyến truyện này thực sự là một tình yêu vô cùng đặc biệt Có lúc nó tuôn trào mạnh mẽ, nhưng có lúc lại như che giấu mà vẫn vô cùng mãnh liệt Song có lẽ, nổi bật nhất là sự chủ động, táo bạo và quyết liệt nhưng vẫn hồn nhiên, thánh thiện đến đáng yêu, đáng trọng Tuy nhiên, tình yêu của cô bé ở đây còn đặc biệt ở chỗ nó không phải là một tình yêu nam nữ thường tình Tình yêu của Nenli dành cho Vanhia có lẽ là toàn bộ tình cảm của cô bé có, bao gồm trong đó tình yêu đối với người mẹ đã qua đời mà cô từng hết mực tôn thờ, thương yêu và cả niềm khao khát yêu thương với cả cuộc đời đã hành hạ, gây ra bất hạnh cho em Trong tình yêu của Nenli, ta nhận thấy vừa có sự bồng bột của cảm xúc lại vừa có sự lắng sâu của lòng biết ơn, cảm phục tài năng Ở đây, tình yêu của Nenli là một tình yêu không vụ lợi, chỉ cho đi mà không yêu cầu nhận lại Và một lần nữa ta nhận thấy rằng, người phụ

nữ trong tình yêu có vai trò chủ động và yêu thương mãnh liệt, táo bạo như thế nào

1.5 Tình yêu và sự cứu vớt qua tuyến truyện Cachia - Aliôsa

Bên cạnh những tuyến truyện chính là các mối tình như trên, trong tác phẩm

Những kẻ tủi nhục, chúng ta còn gặp câu chuyện tình yêu của Cachia và Aliôsa

Mối tình này tuy không được khắc họa chi tiết, nhưng thông qua đó ta cũng thấy phần nào quan niệm, triết lí của nhà văn về một kiểu tình yêu vừa có nét tương đồng, vừa có nét khác biệt so với những mối tình ở trên

Cachia là một cô gái xinh đẹp, đáng yêu, được thừa kế một khối tài sản khổng lồ nên đã nhanh chóng lọt vào “tầm ngắm” của lão công tước Vancôpxki Lão công tước muốn tác thành cho con trai là Aliôsa và Cachia với lòng tham muốn chiếm đoạt tài sản của Cachia Giữa Cachia và Aliôsa ban đầu là sự sắp đặt nhưng sau đó cũng nảy sinh tình yêu

Trong mối tình trên, người phụ nữ cũng đóng vai trò chủ động trong tình yêu Tuy không được miêu tả trực tiếp, nhưng thông qua lời kể lại của Aliôsa, chúng ta cũng biết được chính Cachia là người chủ động biểu lộ tình yêu đối với

anh chàng này: “Cô ấy thú thật là đã bắt đầu yêu anh, rằng cô ấy không hề để ý đến

mọi người và từ lâu đã thích anh, cô ấy có biệt nhãn đối với anh đặc biệt vì tất cả mọi người xung quanh đều giảo quyệt và dối trá, chỉ có anh đã tỏ ra với cô ấy là một con người trung thực và chân thành Cô ấy đứng lên và nói: “Thôi, cầu chúa phù hộ cho anh, Alêcxây Petrôvits, còn tôi thì nghĩ rằng…” Cô ấy không nói hết lời, òa lên khóc và bỏ đi” [7, tr 198] Ở đây, ta còn có cảm giác lời thổ lộ của

Cachia rất chân thành và tự nhiên Chắc hẳn, đằng sau đó phải là một người có tâm hồn trong sáng, thánh thiện Và càng đi vào sâu trong tác phẩm, ta càng thấy nhận

định này hoàn toàn chính xác Natasa (tình địch của Cachia) nhận định: “Ôi, giá

như em được biết Cachia! Giá như em biết rằng cô ta là một tâm hồn dịu dàng, trong trắng và đôn hậu biết mấy!” [7, tr 194] Trong mắt Aliôsa, Cachia là cô gái:

“Cô ấy nghe anh kể với thái độ tò mò và thiện cảm Đôi mắt cô lúc ấy mới thật kỳ

lạ Dường như tất cả tâm hồn cô ấy tụ vào đôi mắt Cô ấy có một đôi mắt xanh biếc” [7, tr 197] Chính Vanhia cũng có ấn tượng tốt đẹp về Cachia: “Ra mở cửa cho tôi là một cô gái trạc mười chín tuổi, rất xinh đẹp, ăn vận giản dị nhưng hết sức duyên dáng, trông rất trong trắng, với cặp mắt nhỏ tươi tắn và đầy nhân hậu” [7, tr

268] Có thể nói, ở nhân vật này, ta nhận thấy những nét đẹp đôn hậu, trong sáng đến thánh thiện của một phụ nữ Nga

Mang vẻ đẹp của Đức mẹ, những người phụ nữ ở đây trong tình yêu đóng vai trò giống như “ban phát” yêu thương, trao đi tình cảm, hi sinh cho người mình yêu

mà không đòi hỏi bất cứ điều gì Người phụ nữ xuất hiện với vai trò cứu vớt cho một tâm hồn đang giằng xé mâu thuẫn

Tình yêu “ban phát” và sự cứu vớt ở nhân vật Cachia được biểu hiện khá phong phú Trước hết, cô là người vị tha, bao dung khi biết tình cảm của Aliôsa và Natasa mà vẫn dành tình yêu thuần khiết cho Aliôsa Ở nhân vật này, ta có cảm giác

cô xuất hiện giống như một vị Chúa cứu giúp cho mối tình đang đi vào bế tắc kia

Cô vun đắp cho mối tình ấy khi thấy nó có sự rạn nứt, bắt Aliôsa quay về với

Natasa trước khi Natasa quá đau buồn: “… cô ấy cứ hỏi về em, cô ấy nói rằng rất

muốn được làm quen với em, cô ấy còn yêu cầu chuyển lời đến em rằng cô ấy yêu

em như người chị em ruột và cũng mong em yêu cô ấy như vậy, và khi biết rằng đã năm ngày nay anh không gặp em thì lập tức cô ấy bắt anh phải đến ngay với em…”

[7, tr 197] Khi được Aliôsa nhờ giúp đỡ, cô cũng sẵn lòng, thậm chí là mặc dù phải hi sinh tình cảm của mình Điều này thể hiện qua việc Cachia đã tuyên bố trước Vancôpxki sẽ không kết hôn với Aliôsa vì biết tình yêu của cậu dành cho

Natasa Lão công tước đã kể lại: “Catêrina Phêđôrôpna đã đột ngột bước vào, hết

sức xúc động như người mất hồn Cô ấy nói thẳng với chúng tôi rằng không thể làm

vợ con được Cô ấy bảo sẽ xin vào tu viện, rằng con đã yêu cầu cô ấy giúp đỡ và thú thật với cô ấy là con yêu Natalia Nhicôlápna” [7, tr 203] Và tấm lòng hi sinh,

sự lo lắng vĩ đại dành cho người mình yêu của Cachia thể hiện rõ ràng, trực tiếp

nhất khi cô hỏi Vanhia: “Trước hết (và quan trọng nhất), xin ông cho biết, theo ý

ông: Aliôsa và Natasa có thể hạnh phúc với nhau không? Tôi cần biết điều đó trước tiên, để kết luận cuối cùng của tôi phải là do chính tôi xác minh và quyết định” [7,

tr 457]; trong cuộc trò chuyện với Natasa:

“- Mà nên như vậy… Nếu tiểu thư rất yêu Aliôsa… Thì… tiểu thư yêu cả

hạnh phúc của anh ấy… - Cô ta rụt rè và thầm thì tiếp lời

- Phải, tôi mong cho anh ấy hạnh phúc…

- Chính thế… nhưng vấn đề là ở đấy… Liệu tôi có mang lại hạnh phúc cho anh ấy không? Tôi có quyền nói thế chăng, bởi vì tôi dành anh ấy từ tay tiểu thư

Nếu như tiểu thư cảm thấy và chúng ta có thể quyết định ngay bây giờ, rằng với tiểu thư anh ấy có thể hạnh phúc hơn thì… thì…

- Điều này đã được quyết định rồi, Cachia thân yêu, bởi chính tiểu thư cũng thấy đấy, tất cả đã được quyết định rồi - Natasa khẽ đáp và cúi đầu xuống” [7, tr 574 - 575]

Và quyết định cuối cùng của Cachia là: “Đừng nguyền rủa tôi - Cachia thì thầm

rất nhanh - Còn tôi… luôn luôn… hãy tin rằng… anh ấy sẽ hạnh phúc… chúng mình đi thôi, anh Aliôsa, dẫn em nào! - Cô thốt lên vội vã và cầm lấy tay cậu ta” [7, tr 577]

Ở đây, khi chắc chắn Aliôsa và Natasa không thể đến được với nhau và không có hạnh phúc, Cachia mới quyết định đến với Aliôsa Xét ở một khía cạnh nào đó, quyết định này giống như một sự cứu giúp đối với tình yêu đang tan nát kia cũng như trái tim đầy mâu thuẫn của Aliôsa Kết thúc mối tình này là hai người cũng được ở bên nhau, nhưng hạnh phúc thật không rõ ràng Cachia trong mối tình này giống như một phụ nữ ban phát tình yêu, cứu giúp Aliôsa khỏi những đau khổ, giằng xé, được giải thoát và nhận được sự thanh thản trong tâm hồn

Tiểu kết

Ở chương 1, luận văn đã tìm hiểu những thông điệp về tình yêu trong Những

kẻ tủi nhục của Dostoevsky trên bình diện kết cấu tác phẩm Qua mỗi tuyến truyện,

có thể bước đầu thấy được bức tranh khá đa dạng, phong phú các biểu hiện của tình yêu Đó có thể là sự khoan thứ của Natasa với Aliôsa, là quá trình tình yêu được thử thách của Natasa và Vanhia, là sự táo bạo, chân thành của Nenli đối với Vanhia… Đương nhiên, sự phân chia này không hoàn toàn rạch ròi Cách định danh cho mỗi biểu hiện trên chỉ gọi tên được phẩm chất nổi bật nhất Trong mỗi mối tình còn có

sự đan xen nhiều cung bậc, nhiều suy ngẫm khác nhau

Trong Những kẻ tủi nhục, Dostoevsky thể hiện lòng thương cảm đối với

những thân phận bị hạ nhục và bị lăng mạ Song trong thế giới của chính những con người ấy, ta luôn thấy tình yêu hiện hữu với các biểu hiện khác nhau Đó không đơn thuần là tình yêu nam nữ, mà hơn thế, là tình yêu của con người với con người – những tâm hồn luôn ngập tràn tình yêu thương và sự bao dung

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT DƯỚI GÓC NHÌN THIỆN - ÁC

2.1 Hệ thống nhân vật trong Những kẻ tủi nhục

Trong một tác phẩm văn học, hệ thống nhân vật đóng vai trò vô cùng quan trọng

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, khái niệm nhân vật văn học được định nghĩa là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học” [12, tr 235] Ngoài ra, “khái niệm nhân vật có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một

con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm… Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [12, tr 235]

Cũng trong cuốn sách này, các tác giả chỉ ra: “Chức năng cơ bản của nhân

vật văn học là khái quát tính cách của con người… Vì tính cách là kết tinh của môi trường, nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống” [12, tr 235], “nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người” [12, tr 236]

Còn bộ Từ điển văn học định nghĩa: “Yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn

học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề và tư tưởng chủ đề, và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm khắc họa Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [16, tr 109]

Như vậy, các nhà nghiên cứu văn học đều thống nhất về tính quan trọng của nhân vật trong chỉnh thể tác phẩm văn học Đặc biệt, trong một tác phẩm tự sự như

tiểu thuyết Những kẻ tủi nhục, nhân vật càng cho thấy vai trò to lớn của nó Có thể

nói, nhân vật chính là phương tiện nghệ thuật phản ánh rõ nét nhất quan điểm, tư tưởng của nhà văn về con người và xã hội, là nơi gửi gắm những suy tư, triết luận

của người nghệ sĩ

Về việc phân loại nhân vật văn học, ta có thể khái quát các tiêu chí phân loại như sau: vị trí đối với nội dung, cốt truyện; đặc điểm tính cách và việc truyền đạt lí tưởng của nhà văn; thể loại văn học; cấu trúc hình tượng Trong đó, ta chú ý đến

cách phân loại sau: “Xét từ góc độ nội dung tư tưởng, có thể chia nhân vật thành

nhiều loại Nhân vật chính diện hoặc nhân vật tích cực, nhân vật phản diện hoặc

nhân vật tiêu cực, là được xét theo tiêu chuẩn tiêu biểu hoặc chống đối những lý tưởng đạo đức - thẩm mỹ của nhân dân trong các nền văn học tiến bộ xưa nay, và của tính đảng cộng sản trong nền văn học cách mạng hiện đại…” [16, tr 110]

Đối với hệ thống nhân vật trong tác phẩm Những kẻ tủi nhục, ta có thể dựa

vào góc nhìn thiện - ác (tương ứng chính diện - phản diện) để phân biệt Theo đó, ta

có thể phân biệt như sau: Tiêu biểu cho cái ác (nhân vật phản diện) là lão quý tộc Vancôpxki; tiêu biểu cho cái thiện (nhân vật chính diện) là cô gái trong trắng Natasa Tuy nhiên, thước đo thiện - ác ở đây không chia hoàn toàn hệ thống nhân vật trong tác phẩm thành hai tuyến tương ứng Bởi phần lớn các nhân vật trong

Những kẻ tủi nhục sẽ nằm giữa ranh giới cái thiện và cái ác Đó là các nhân vật như

Aliôsa, ông già Xmít, ông già Ikhmênhep… Chính đặc điểm nằm trong ranh giới không phân biệt rạch ròi này là yếu tố làm nên sức hấp dẫn cho nhân vật nói riêng

và toàn bộ tác phẩm nói chung Đồng thời, nó cũng cho thấy cái nhìn sâu sắc, biện chứng của nhà văn về con người Điều này ta sẽ phân tích cụ thể hơn khi đi sâu tìm hiểu từng nhân vật ở các phần tiếp theo trong chương 2 của luận văn

Không những vậy, thông qua hệ thống nhân vật dưới góc nhìn thiện - ác ở đây, ta còn thấy được quan niệm của nhà văn về cái ác, cái thiện trong con người và những giải pháp cho tình yêu Đây chính là phần quan trọng trong nội dung chính của chương 2 Nói cách khác, hệ thống nhân vật dưới góc nhìn thiện - ác chính là

một hướng chúng tôi tiếp cận triết lí tình yêu trong tác phẩm Những kẻ tủi nhục của

Dostoevsky

2.2 Vancôpxki - nơi tình yêu không hiện hữu

Vancôpxki là nhân vật duy nhất trong tác phẩm có thể khẳng định là nhân vật đại diện cho cái ác luôn chà đạp, sỉ nhục và làm hại cái thiện Nhân vật này được khắc họa với cái ác hoàn toàn và từ trong bản chất, là nơi tình yêu không hề hiện hữu Đều này được thể hiện rõ trong các mối quan hệ với nhân vật khác

Trước tiên, Vancôpxki chính là kẻ hãm hại gia đình ông già Ikhmênhep Mối quan hệ giữa Vancôpxki và gia đình ông già Ikhmênhep là quan hệ giữa chủ và tớ Ông già Ikhmênhep nhận làm người quản lí trông coi đồn điền cho lão công tước

Khi mới xuất hiện, ông ta tỏ ra lịch sự và vô cùng thân thiết với gia đình người địa chủ chất phác kia Kết quả là, ông ta hoàn toàn nhận được sự yêu mến, tin

tưởng từ phía ông già Ikhmênhep: “Ông công tước đã đạt được mục đích Phải

công nhận ông ta rất hiểu người Trong thời gian quen biết ngắn ngủi với Ikhmênhep ông ta đã hoàn toàn lôi kéo Ikhmênhep bằng tình cảm thân thiết, bạn bè, cần phải chinh phục được chính trái tim ông, chứ thiếu điều này thì tiền bạc cũng không mấy giá trị [7, tr 43 - 44] Hình ảnh một quý tộc gần gũi, thân thiện và đáng

kính thực sự đã chinh phục được gia đình Ikhmênhep để từ đó gia đình ông dốc hết tâm sức làm việc, phục vụ, mang lại lợi nhuận cho lão công tước Nhưng rồi, bản

chất thực sự của hắn được bộc lộ, làm cho Ikhmênhep vô cùng ngỡ ngàng: “Bỗng

nhiên ông ta tỏ ra hoạnh hoẹ Nhicôlai Xerghêits đủ điều; trong việc tính toán kiểm lại tài sản ông ta đã để lộ một lòng tham lam bẩn thỉu, tính bủn xỉn và một thái độ nghi ngờ khó hiểu Tất cả điều này dày vò ông Ikhmênhep tốt bụng một cách ghê gớm; cố gắng mãi ông vẫn không còn tin được ở chính mình Mọi việc lần này đều ngược lại với lần đầu công tước Vaxiliepxcôiê, cách đấy mười bốn năm về trước, lần này ông tới thăm, làm quen với tất cả láng giềng, tất nhiên là với những người quan trọng nhất, còn với chính Nhicôlai Xerghêits thì ông không hề ghé thăm và ông xử sự như kẻ thuộc hạ” [7, tr 52] Lần xuất hiện sau, Vancôpxki cư xử hoàn

toàn trái ngược lại làm cho ông già Ikhmênhep bàng hoàng, ngạc nhiên Không còn

sự gần gũi, cởi mở mà thay vào đó là thái độ bề trên ra vẻ hoạnh họe; sự tin tưởng tuyệt đối trước kia cũng được thay bằng những hành động kiểm kê tài sản đầy bẩn thỉu và nghi ngờ khó hiểu Không những vậy, hắn ta còn vô cùng độc ác khi rắp tâm

dồn người đã hết lòng vì mình đến bước đường cùng: “Ông công tước đã dùng toàn

bộ áp lực để xoay chuyển công việc sao cho có lợi cho mình, tức là về thực chất, cướp đi của người quản lý cũ của mình mẩu bánh mỳ cuối cùng” [7, tr 55] Hành

động của Vancôpxki ở đây là một hành động vô ơn, độc ác, thể hiện rõ nét bản tính tham lam và lối hành xử đê tiện của một kẻ không màng gì đến tình nghĩa Rồi suốt thời gian dài sau đó, trong vụ kiện cáo với ông già Ikhmênhep, hắn ta đã dùng mọi thủ đoạn để cướp hết tài sản, dồn ép và sỉ nhục người từng giúp hắn làm việc Có