Nghệ thuật tự sự trong Sa Mạc của J.M.G. Le CLézio

mạc hoang sơ của các nhân vật trong tác phẩm mà theo sự dẫn đường của người kể chuyện chúng ta sẽ được khám phá nền văn minh cổ xưa với những truyền thuyết cũ, những nghi lễ tôn giáo, nh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2014

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

HOÀNG THỊ TÂM

Tiếp đó, tôi xin tỏ lòng cảm ơn chân thành đến các thầy, cô khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội; cô Nguyễn Thị Bình giáo viên trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội; đến gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập, hoàn thành luận văn Cảm ơn lãnh đạo cơ quan, bạn bè đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này

Dù đã cố gắng, nỗ lực hết sức để hoàn thành nhưng tôi nhận thấy luận văn của mình vẫn không tránh khỏi hạn chế, sai sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được những lời góp ý từ thầy cô và các bạn

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2014

TÁC GIẢ

HOÀNG THỊ TÂM

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Cấu trúc luận văn 11

6 Đóng góp mới của đề tài 11

Chương 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN ĐA DẠNG 12

1.1 Các ngôi kể 12

1.1.1 Người kể chuyện giấu mặt 13

1.1.2 Người kể chuyện lộ diện 15

1.2 Sự đa dạng điểm nhìn 20

1.2.2 Thủ pháp sử dụng điểm nhìn 26

Tiểu kết 37

Chương 2: GIỌNG ĐIỆU ĐA SẮC THÁI 38

2.1 Giọng điệu khách quan và trữ tình 39

2.1.2 Giọng điệu trữ tình đậm chất thơ 42

2.2 Giọng điệu giản dị và mỉa mai châm biếm 46

2.2.1 Giọng điệu chân thành, giản dị 47

2.2.2 Giọng điệu mỉa mai, châm biếm 53

Tiểu kết 56

Chương 3: NHỮNG NHÂN VẬT ĐẶC BIỆT 58

3.1 Nhân vật “tìm đường” 58

3.1.1 Nour và cộng đồng người du mục 59

3.1.2 Lalla 62

3.2 Nhân vật “ngoài lề” 67

3.2.1 Những người nhập cư 67

3.2.2 Trẻ mồ côi, lang thang 71

3.3 Nhân vật huyền thoại 75

3.3.1 Al Azraq – huyền thoại về vị thánh 75

3.3.2 Ma el Ainine – nước mắt 77

Tiểu kết 82

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

J.M.G Le Clézio được đánh giá là một trong những gương mặt nổi bật, tiêu biểu của tiểu thuyết Pháp từ nửa sau thế kỉ XX cho đến nay Từ sau khi nhận được giải thưởng Nobel về văn học, tiểu thuyết của ông được xuất bản với số lượng lớn, kích thích mối quan tâm của độc giả và giới phê bình trên thế giới Ông đã đổi mới kỹ thuật tiểu thuyết ở nhiều cấp độ nhằm làm cho tiểu thuyết

có khả năng phản ánh tính phức tạp của thế giới và con người hiện đại Tác phẩm của ông không chỉ thể hiện sự suy ngẫm, trăn trở tìm tòi về bút pháp và tính tiểu thuyết mà nó còn thể hiện tư tưởng triết học nhân văn về số phận con người

Chúng tôi chọn tiểu thuyết Sa mạc làm đối tượng nghiên cứu không chỉ bởi

đây là tác phẩm được giải lớn Paul Morand là tinh hoa của chặng đường sáng tác thứ hai của nhà văn mà nó còn là tác phẩm tiêu biểu cho tư tưởng nghệ thuật của ông Bởi với ông: “viết chính là tìm thấy căn nguyên cuộc sống trong xã hội phương Tây thiếu vắng những huyền thoại của chính nó Tiểu thuyết của Le Clézio tiếp tục sứ mạng của mình là phản ánh thân phận con người trong thời đại văn minh tiêu thụ Cuộc tìm kiếm thiên đường của tự do

và hạnh phúc, tình yêu con người và cuộc sống là chủ đề chính trong tiểu

thuyết Sa mạc và đó cũng là vấn đề đặt ra cho toàn nhân loại [5, tr 116] Với cấu trúc đậm chất thơ Sa mạc phản ánh những vấn đề bức thiết của nhân loại,

đó là cuộc tìm kiếm tự do, hạnh phúc của các bạn trẻ ở các nước phương Tây trong xã hội tiêu dùng hiện đại; số phận của những dân tộc thuộc địa và vấn

đề nhập cư từ các nước nghèo đến các nước giàu châu Âu

Khám phá Sa mạc, cùng hoà mình vào thế giới nghệ thuật mà tác giả đã tạo

dựng, chúng ta không chỉ tìm thấy căn nguyên của cuộc chạy trốn thế giới hiện đại, tìm về với thiên nhiên, với những nền văn minh cổ xưa, trở về với sa

mạc hoang sơ của các nhân vật trong tác phẩm mà theo sự dẫn đường của người kể chuyện chúng ta sẽ được khám phá nền văn minh cổ xưa với những truyền thuyết cũ, những nghi lễ tôn giáo, những sinh hoạt cộng đồng, những tín ngưỡng dân gian bản địa…và từ những câu chuyện về cuộc hành hương của những bộ tộc trên sa mạc, từ cuộc sống của các nhân vật trong tác phẩm chúng ta nhận thức rõ tội ác của chiến tranh thực dân, nhìn rõ bộ mặt thật của

xã hội hiện đại - xã hội được xem là văn minh Cũng từ đó chúng ta tìm ra chân lý, tìm thấy giá trị đích thực của cuộc sống

Tuy đề tài luận văn không còn là vấn đề mới mẻ trong nghiên cứu văn học song với quan điểm nghiên cứu một tác phẩm văn học cũng giống như khai thác một mảnh đất màu mỡ, mỗi người sẽ có một phương hướng nghiên cứu khác nhau Nếu chúng ta biết “đầu tư”, “khai thác” đúng cách thì kết quả gặt hái sẽ rất đáng ghi nhận Vì vậy chúng tôi hy vọng luận văn có thể góp phần nhỏ bé vào sự nghiệp nghiên cứu văn học nói chung, văn học Pháp nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

J.M.G Le Clézio là tác giả thu hút được sự quan tâm, chú ý của đông đảo giới nghiên cứu, phê bình và độc giả trên thế giới Tác phẩm của ông là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều công trình tại Pháp và nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Canada, Hàn Quốc, Ý… Luận văn của chúng tôi sẽ giới thiệu khái quát một số tác phẩm và các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước (chủ yếu là các tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng Pháp) trong đó đề

cập đến một số khía cạnh nghệ thuật trong tiểu thuyết Sa mạc của Le Clézio

2.1 Tài liệu tiếng Việt

Từ trước thời điểm Le Clézio được nhận giải Nobel năm 2008, tác phẩm của ông đã rải rác giới thiệu ở Việt Nam Khảo sát theo thời gian, chúng tôi nhận thấy tác phẩm cũng như các công trình nghiên cứu về ông ngày càng tăng lên về số lượng, cụ thể hơn, chuyên sâu hơn về mặt lý luận, nghệ thuật

Trước những năm 2000, tác phẩm cũng như tài liệu về Le Clézio vô cùng ít

ỏi Độc giả Việt Nam biết đến ông trước tiên qua bài viết giới thiệu về J.M.G

Le Clézio kèm theo một đoạn trích từ tiểu thuyết Biên bản của tác giả Hoàng Ngọc Biên trong cuốn Tiểu thuyết của các nhà văn Pháp hiện đại, in tại Sài

Gòn năm 1969

Từ năm 1992, cuốn Lịch sử văn học Pháp thế kỉ XX (Đặng Thị Hạnh chủ biên) đã nhận định như sau về Le Clézio: “lối viết “vỡ tung”, sự xâm nhập các

thể loại trong tác phẩm của Le Clézio là một biểu hiện chấp nhận tất cả mọi

lối biểu hiện của sáng tác văn học hôm nay” [11, tr.553] Về cuốn Sa mạc các tác giả đã khẳng định sự nổi tiếng của nó: “Lối viết trần trụi, chữ nghĩa tẻ

nhạt, nhưng số phận của một phụ nữ da đen sớm thành đàn bà, Lalla, đã gợi

biết bao tầng ý nghĩa cho con người hiện đại, người lao động cư trú ở nước ngoài và phụ nữ đối mặt với “văn minh” công nghiệp Cuốn sách được dư luận đánh giá là “cuốn tiểu thuyết tuyệt nhất lâu lắm mới được viết ra bằng tiếng Pháp” [11, tr 553]

Năm 1997, trên báo Lao động số 135 ra ngày 24/8/1997 đăng bài viết của tác giả Huỳnh Phan Anh giới thiệu khuynh hướng đổi mới kỹ thuật tiểu thuyết

và chủ đề cuộc hành trình trong một số tác phẩm của Le Clézio trong đó có

tiểu thuyết Sa mạc

Vào năm 1999 xuất hiện bài nghiên cứu đầu tiên giới thiệu Le Clézio trong

một số Chuyên san về tiểu thuyết Pháp của Tạp chí văn học, trong đó ông

được khẳng định “đã chứng minh tài năng của mình”, là người được “xếp hạng” trong làng văn học Pháp đương đại từ khi còn khá trẻ (30 tuổi) với tác

phẩm Biên bản (giải thưởng Renaudot) Tác giả Lộc Phương Thuỷ trong bài

viết này đã giới thiệu nhà văn có công “làm cho bức tranh toàn cảnh của văn học Pháp thế kỉ XX đỡ màu ảm đạm” Bà giúp người đọc hiểu rõ Le Clézio hơn không chỉ với tư cách một nhà tiểu thuyết mà còn là người viết truyện

ngắn, tiểu luận, dịch thuật Hơn thế ông còn là người nghiên cứu và giảng dạy

ở Pháp và các nước khác như Mỹ, Mexique, Thái Lan…Tiểu thuyết Sa mạc

cũng được tác giả bài báo giới thiệu như một bằng chứng về một lối viết riêng của Le Clézio: “điều đó được thể hiện không chỉ ở việc làm “vỡ tung” văn bản, mà chủ yếu là việc xâm nhập các thể loại trong tác phẩm của ông Trong tiểu thuyết của ông có cả thơ, có tiểu luận, có sử thi, huyền thoại và cổ tích…” [27, tr 38]

Năm 2001 tác giả Phùng Văn Tửu xuất bản cuốn Tiểu thuyết Pháp bên

thềm thế kỷ XXI trong đó có dành một số trang để giới thiệu về sự chuyển biến

tinh thần của Le Clézio thể hiện trong các tác phẩm ra đời những năm 80 như

Sa mạc (1980), Người tìm vàng (1985) đồng thời tác giả cũng đề cập đến chủ

đề đi tìm miền đất hứa ở thế giới quê hương cội nguồn và thiên nhiên hoang

sơ tinh khiết

Bài viết của tác giả Lê Thị Phong Tuyết đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn

học số 4-2004 với nhan đề Ba nhà tiểu thuyết tiêu biểu cuối thể kỉ XX nhấn mạnh chủ đề tư tưởng của tiểu thuyết Sa mạc Theo tác giả bài viết Sa mạc

“thực sự là bản anh hùng ca về cuộc đấu tranh của những con người bị giết hại, những con người phải di cư Nó cũng đồng thời tố cáo sự tàn bạo của chiến tranh, của chủ nghĩa thực dân Đây là sự chồng chéo hai thế giới: thế giới của sa mạc và thế giới của thành phố, của văn minh ( ) Đây là bản anh

hùng ca về “những người đàn ông, những người phụ nữ của cát, của gió, của

ánh sáng, của buổi đêm”” [30, tr 67]

Đề cập cụ thể về một số yếu tố nghệ thuật trong Sa mạc phải kể đến bài viết Thời gian, không gian trong tiểu thuyết Sa mạc của Le Clézio đăng trên

Tạp chí Nghiên cứu văn học số 2/2006 của tác giả Nguyễn Thị Bình Tác giả bài viết đã khảo sát một cách hệ thống cấu trúc và không – thời gian trong tiểu

thuyết Sa mạc và từ đó đưa ra kết luận: “Với cách xử lí thời gian và không

gian đặc sắc, Le Clézio đã làm nổi bật những vấn đề bức thiết của con người, của xã hội và lịch sử Và đặc biệt là mang lại một sắc thái mới cho đề tài viễn

du Những cuộc hành trình của các nhân vật chính là hành trình khám phá thế giới hiện thực của bản thân mình Cái cá thể hoà nhập vào cái chung, cái tôi tồn tại trong lòng cuộc đời sống động với vô vàn sắc thái đa dạng Mặt khác cuộc viễn du đó chính là quay trở về cội nguồn, để tìm thấy bản sắc của dân tộc mình – một trong mối quan tâm của các nhà văn Pháp và chắc chắn cũng

là của các nhà văn Việt Nam” [5, tr 127]

Tài liệu có liên quan nhiều nhất đến đề tài luận văn của chúng tôi là Luận

án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Bình với đề tài Những cuộc hành trình trong

tiểu thuyết của J.M.G Le Clézio (2006) Trong luận án của mình, tác giả đi

sâu khảo sát các cuộc hành trình trong bốn tiểu thuyết của J.M.G Le Clézio:

Cuốn sách của những cuộc chạy trốn, Sa mạc, Người đi tìm vàng và Con cá vàng Tiểu thuyết Sa mạc được tác giả luận án đề cập về mặt cấu trúc tác

phẩm, nhân vật và không gian như những chủ thể của các cuộc hành trình

Trong đó nhân vật trong Sa mạc được khai thác ở hai cấp độ đó là nhân vật

chính thực hiện cuộc hành trình gồm Lalla, Nour và cộng đồng du mục và nhân vật phụ tác động, định hướng những cuộc hành trình đó là những nhân vật huyền thoại như Ma el Ainine, Al Azraq còn nhân vật Namman, Hartani lại được xếp vào loại nhân vật khai sáng Từ khảo sát, phân tích nhân vật, tác giả đi đến những đánh giá về kỹ thuật xây dựng nhân vật độc đáo của tác giả

đó là sự kết hợp bút pháp hiện thực và trữ tình gắn liền với cuộc hành trình về thế giới cội nguồn Đồng thời tác giả luận án cũng nhận định: kiểu nhân vật độc đáo trong những cuộc hành trình đã góp phần biến đổi cốt truyện của tiểu thuyết viễn du theo cách thức của tiểu thuyết phản ánh quan niệm về thế giới,

về tư tưởng

Từ luận án này, tác giả Nguyễn Thị Bình đã sửa chữa và bổ sung để cho ra

mắt cuốn Tư tưởng nhân văn trong các tác phẩm của J.M.G Le Clézio (2010)

Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về Le Clézio Trong công trình này, tác giả đã dành một phần không nhỏ (gần 1/3 số trang)

để giới thiệu những cách tân, đổi mới kỹ thuật tiểu thuyết của Le Clézio cùng với tư tưởng nhân văn mà ông gửi gắm trong các tiểu thuyết chủ đề “viễn du” của mình Tác giả khẳng định: tất cả những cách tân táo bạo về kĩ thuật tiểu thuyết của Le Clézio nhằm để phản ánh những suy ngẫm về thân phận con người, những cuộc hành trình tìm kiếm tự do và hạnh phúc Những chuyến di mải miết trong không gian vô tận để truy tìm tình yêu con người trong xã hội hiện đại được thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau Sự chối bỏ xã hội hiện đại,

đi tìm cội nguồn, hướng tới thế giới lí tưởng được tiến hành bằng những chuyến viễn du trong thế giới hiện thực hoặc trong tưởng tượng Những chuyến khởi hành đó chứa đựng sự dịch chuyển trong không gian, thời gian

và những biến đổi sâu sắc thế giới tinh thần của nhân vật Tiểu thuyết Sa mạc

được tác giả xếp vào thể loại tiểu thuyết “viễn du” và được khảo cứu như là một trong số những tiểu thuyết tiêu biểu thể hiện đặc sắc tư tưởng nhân văn của tác giả Cụ thể là chủ đề tư tưởng, cấu trúc của tác phẩm cũng như trong những cuộc hành trình tìm kiếm tự do và hạnh phúc mà cá nhân Lalla và cộng đồng du mục thực hiện

Ngoài ra cũng phải kể đến một số khóa luận tốt nghiệp Đại học nghiên

cứu về tác phẩm của Le Clézio như Khoá luận tốt nghiệp của các sinh viên Khúc Thị Hoa Phượng (2003), Nguyễn Thị Mỹ Liên (2006), Nguyễn Thị Lan Anh (2009) sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội Các khóa luận trên phần nào đã đề cập đến những khía cạnh thi pháp trong tác phẩm của Le Clézio như: Nghệ thuật xây dựng nhân vật;

Người kể chuyện; Lối viết và bút pháp trong các tập truyện ngắn Người chưa

thấy biển, Mondo và những chuyện khác, Vòng xoáy … Năm 2009, cũng tại

trường Đại học này có thêm khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị

Huyền Trang với đề tài Yếu tố huyền thoại trong tiểu thuyết Sa mạc của Jean

Marie Gustave Le Clézio Trong khoá luận của mình, tác giả Nguyễn Thị

Huyền Trang tập trung khai thác các yếu tố huyền thoại thông qua cấu trúc tác phẩm, hệ thống nhân vật, không gian, thời gian cùng một số mô típ biểu tượng có chứa yếu tố huyền ảo…

Nhìn chung các bài viết cũng như các công trình nghiên cứu trên phần nào

đã đề cập đến các vấn đề thi pháp của Sa mạc nhưng Nghệ thuật tự sự vẫn

chưa được khai thác cụ thể, chuyên sâu

2.2 Tài liệu Tiếng Pháp

Theo thống kê, trên thế giới có rất nhiều công trình nghiên cứu về J.M.G

Le Clézio nhưng do hạn chế về ngôn ngữ và một số điều kiện khác chúng tôi chỉ có dịp tham khảo một số tài liệu bằng tiếng Pháp liên quan đến đề tài do giáo viên hướng dẫn và các thầy cô giáo cung cấp

Trước tiên phải kể đến chuyên luận của tác giả Madeleine Borgomano dành

cho tiểu thuyết Sa mạc của J.M.G Le Clézio với nhan đề Désert J.M.G Le

Clézio xuất bản năm 1992 Nội dung chuyên luận đề cập khá đầy đủ các yếu

tố nghệ thuật trong tiểu thuyết Sa mạc như cấu trúc, thời gian, không gian,

nhân vật, các câu chuyện kể… Trong đó các nhân vật của tiểu thuyết được phân tích theo kiểu nhân vật “phản ánh hiện thực” gắn với hành trình tìm kiếm tự do, hạnh phúc của cá nhân và cộng đồng từ đó tác giả đi đến kết luận

về sự quay trở về nơi xuất phát của nhân vật Các câu chuyện kể được đưa ra phân tích là những câu chuyện được kể bởi nhân vật trong tác phẩm nó không chỉ có ý nghĩa tác động, định hướng tâm hồn cho nhân vật về truyền thống, cội nguồn mà còn tạo ra sức hấp dẫn cho độc giả bởi những yếu tố li kì, huyền ảo

Cũng năm 1992, Elena Réal và Dolores Jiménez đã tập hợp những bài tham luận tại Hội thảo quốc tế về J.M.G Le Clézio và in thành sách với tựa đề

J.M.G Le Clézio Chủ đề của quyển sách rất đa dạng, trong đó có nhiều bài

viết đề cập đến các vấn đề bút pháp, nghệ thuật, tư tưởng của Le Clézio

Năm 1999, Miriam Stendal Boulos – tác giả cuốn sách Con đường vì một

cách tiếp cận mang chất thơ về thế giới Tiểu thuyết theo J.M.G Le Clézio

(Chemin pour une approche poétique du monde Le roman selon J.M.G Le

Clézio) “quan tâm đến chất trữ tình mới lạ trong tác phẩm của Le Clézio, độ

kết dính những thành tố của tiểu thuyết không phải nằm ở cấp độ hoà đồng của các thành tố bố cục và xây dựng nhân vật mà nằm trong sự kết dính của thi ca, trong nhịp điệu và trong câu chuyện gợi nhớ đến cấu trúc của một bài

Tạp chí văn học (Magazine litteraire) tháng 2/2008, số chuyên san đặc biệt

về Le Clézio đã tập hợp những bài báo viết về Le Clézio, trong đó có bài khái quát giá trị nhân văn của chuyến quay trở về xứ sở cội nguồn, lên án cuộc chiến tranh thuộc địa của thực dân Pháp

Nhìn chung các bài viết trên đã đề cập đến một số nét tiêu biểu đặc sắc về mặt nội dung cũng như thi pháp, bút pháp của Le Clézio Trong phạm vi các tài liệu bằng tiếng Việt và tiếng Pháp mà chúng tôi tham khảo được vẫn chưa

có một công trình cụ thể nào khai thác nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Sa

mạc Vì vậy chúng tôi hy vọng luận văn sẽ góp phần nào làm phong phú hơn

lịch sử nghiên cứu vấn đề cụ thể là về thi pháp tác phẩm vì tác phẩm của Le Clézio cho đến nay vẫn đang là một thế giới tiềm ẩn cuốn hút người nghiên cứu bởi rất nhiều những yếu tố, khía cạnh cần khám phá

3 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi không có tham vọng khảo sát toàn bộ thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của Le Clézio mà chỉ tập trung khai thác nghệ thuật tự sự trong tác

phẩm Sa mạc thông qua một số yếu tố cơ bản như: người kể chuyện, giọng

điệu và nhân vật Trong quá trình nghiên cứu, để phong phú hơn cho các luận

chứng của luận văn chúng tôi tiến hành nghiên cứu Sa mạc kết hợp so sánh với một số tác phẩm của chính nhà văn như: Vòng xoáy, Mondo và những

chuyện khác, Người chưa bao giờ thấy biển và một số tác phẩm của các nhà

văn khác như Hai đứa trẻ của Thạch Lam, Cô bé bán diêm Anđecxen…

4 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết một cách tốt nhất những yêu cầu của luận văn đặt ra, chúng tôi sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau: phương pháp

tự sự học kết hợp phương pháp tiếp cận thi pháp học và các phương pháp có tính chất thao tác như phân tích, phương pháp so sánh, thống kê phân loại

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài hai phần Mở đầu, Kết luận, luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Người kể chuyện đa dạng

Chương 2: Giọng điệu đa sắc thái

Chương 3: Những nhân vật đặc biệt

6 Đóng góp mới của đề tài

Tìm hiểu, khám phá những nét đặc sắc trong nghệ thuật tự sự của Le Clézio

và những đóng góp của ông trong quá trình đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại chúng tôi hy vọng luận văn có thể góp phần giới thiệu một cách đầy

đủ hơn ở Việt Nam về một tác giả Pháp được giải Nobel văn chương được giới nghiên cứu đánh giá cao, được độc giả khắp thế giới mến mộ

Về mặt thực tiễn chúng tôi hy vọng luận văn sẽ là tư liệu tham khảo hữu ích, thiết thực cho việc nghiên cứu, học tập văn học nước ngoài, đặc biệt là văn học Pháp đương đại

Chương 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN ĐA DẠNG

Người kể chuyện trong tác phẩm tự sự là người đảm nhận vai trò thuật lại câu chuyện Dưới các góc nhìn, vị trí, hình thức, cách thức kể khác nhau, người kể chuyện đã kiến lập mối liên hệ đan xen mật thiết khó tách bạch với tác giả và nhân vật đồng thời thiết lập quan hệ người nói (kể) với người nghe (đọc) Bởi vậy nói đến nghệ thuật tự sự trước hết phải nói đến người kể chuyện, vị trí và vai trò của họ trong việc góp phần làm nên thành công của tác phẩm

1.1 Các ngôi kể

Bất kì một tác phẩm tự sự nào dù ngắn hay dài, đậm nét hay mờ nhạt, dù

có cốt truyện hay không có cốt truyện đều có sự xuất hiện của người kể chuyện Đúng như nhận định của Tz Todorov: “người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng Không thể có trần thuật nếu thiếu người kể chuyện” và ông lí giải về vai trò của người kể chuyện: “người

kể chuyện không những là người dẫn chuyện mà còn là người chiếu rọi, lí giải đối với các hiện tượng của thực tại Người kể chuyện đánh giá sự kiện, bình phẩm sự kiện, bình phẩm nhân vật khi thì trực tiếp, khi thì gián tiếp và đôi lúc người kể chuyện tạm ẩn đi thì ta vẫn thấy sự có mặt của anh ta” [4, tr 22]

Lịch sử nghiên cứu văn học qua các thời kỳ cũng đã chứng minh vai trò, những biến chuyển và phát triển không ngừng của các dạng thức kể chuyện cũng như sự đa dạng, phong phú người kể chuyện trong tác phẩm tự sự bằng việc chỉ ra rằng: trong một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện Anh ta có thể lộ diện hoặc giấu mặt; có thể kể chuyện ở ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai hoặc ngôi thứ ba… Đúng như nhận định của tác giả Trần Đình Sử: “Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện Hình tượng người kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lý, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái

nhìn thế giới làm cho sự trình bày tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh” [25, tr 253]

Đọc Sa mạc chúng tôi nhận thấy đây là một trong những tiểu thuyết tiêu

biểu về nghệ thuật kiến tạo đa dạng người kể chuyện và cách kể chuyện trong một tác phẩm Toàn bộ các câu chuyện đan xen trong tiểu thuyết đã được trần

thuật chủ yếu bởi hai kiểu người kể chuyện đó là người kể chuyện giấu mặt và

người kể chuyện lộ diện (người kể chuyện đồng thời là nhân vật) Phần này của luận văn chúng tôi sẽ tìm hiểu những sáng tạo, đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn thông qua các kiểu người kể chuyện kể trên

1.1.1 Người kể chuyện giấu mặt

Như trên đã nói, Sa mạc là tác phẩm đan xen nhiều câu chuyện kể và có

nhiều người cùng tham gia kể chuyện Song có thể nói xuyên suốt tác phẩm

và đóng vai trò chính dẫn dắt cốt truyện là người kể chuyện giấu mặt Xuất hiện ở ngôi thứ ba, người kể chuyện giấu mặt không tham gia vào hành động truyện, không giữ vai trò chi phối, quyết định đối với toàn bộ diễn biến câu chuyện, nhưng cũng không thoát ly hoàn toàn vai trò dẫn dắt chuyện như trong tiểu thuyết mới mà xuất hiện như một nhân vật trung gian dõi theo các nhân vật và khách quan kể lại câu chuyện

Mặc dù tác phẩm được lấy cảm hứng từ câu chuyện có thật trong lịch sử của đất nước Ma Rốc nhưng sự sáng tạo của nhà văn thể hiện qua người kể chuyện giấu mặt đã vượt xa việc “kể lại” một hiện thực lịch sử Để câu chuyện kể khách quan, chân thực người kể chuyện đã không làm công việc của một người chép sử mà khéo léo biến nhân vật thành “nhân chứng sống”của câu chuyện Ở tuyến truyện thứ nhất, Nour là “nhân chứng” trong cuộc hành hương gian khổ tìm miền đất hứa của cộng đồng du mục Người kể chuyện giấu mặt đã khéo léo di chuyển điểm nhìn vào nhân vật Nour và kể bằng điểm nhìn của cậu bé Vì thế độc giả tưởng như tất cả đều là cảm nhận,

đánh giá của nhân vật Nour nhưng thực chất ẩn đằng sau Nour là sự bao quát của người kể chuyện giấu mặt Chính điều này làm cho nghệ thuật kể chuyện trong tác phẩm trở nên cuốn hút hơn: “Mỗi ngày, khi đi qua trước khu trại, Nour nghe tiếng những người đàn bà khóc than, bởi một ai đó vừa mới chết trong đêm Mỗi ngày, người ta đi xa hơn một chút trong tuyệt vọng và phẫn

nộ và tim Nour càng se thắt lại Cậu nghĩ tới cái nhìn của lão tù trưởng đang bồng bềnh nơi nào xa lắc trên những ngọn đồi vô hình của đêm tối, rồi hướng

về cậu trong phút giây ngắn ngủi, như một ánh phản chiếu và soi sáng cậu ở phần bên trong của chính cậu” [16, tr 51] Ở tuyến truyện thứ hai – câu chuyện kể về cuộc tìm kiếm “thiên đường hạnh phúc” của cô gái Lalla, người

kể chuyện giấu mặt lại biến Lalla thành “trung tâm của tất cả các cảm nhận” tức là từ nhân vật Lalla các sự kiện và nhân vật khác đến với độc giả Bởi vậy chúng ta thấy trong suốt hành trình khám phá thế giới của Lalla (từ thiên nhiên đến con người và xã hội; từ sa mạc hoang sơ châu Phi đến thành phố hiện đại châu Âu) người kể chuyện giấu mặt chỉ đóng vai trò dẫn dắt từ sự việc này đến sự việc khác còn hầu như toàn bộ là cái nhìn, sự cảm nhận, đánh giá của nhân vật: “Với Lalla, tất cả đều kỳ lạ và xa xôi, nhưng lại có vẻ thân tình Lalla trông thấy trước mặt cô như bằng đôi mắt của một ai khác vùng sa mạc bao la ngời ngời ánh sáng Cô cảm nhận trên làn da của mình hơi gió từ miền nam đang thổi tung những đám mây cát Cô cảm nhận dưới đôi bàn chân trần của mình, lớp cát nóng bỏng của những cồn cát Cô cảm nhận rõ nhất trên đầu cô cái bát ngát của bầu trời trống rỗng, bầu trời không một bóng, nơi chỉ có một mặt trời chiếu sáng” [16, tr 113] Có thể nói tuyến truyện thứ hai này thể hiện rõ nhất sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết của tác giả khi kiến tạo người kể chuyện Dường như anh ta có phép “tàng hình” lúc ẩn, lúc hiện, lúc

kể chuyện bằng điểm nhìn của chính mình khi thì kể bằng điểm nhìn của nhân vật và đôi lúc thì nhượng toàn quyền cho nhân vật thay thế vị trí của mình

(nhân vật thành người kể chuyện) chính điều này làm cho câu chuyện được kể trong tác phẩm trở nên sinh động, hấp dẫn hơn (Chúng tôi dẫn chứng và làm

rõ vấn đề này tại phần di chuyển điểm nhìn ở mục 1.2.2)

1.1.2 Người kể chuyện lộ diện

Ở phần này chúng tôi chủ yếu khám phá kiểu người kể chuyện lộ diện là những nhân vật tham gia kể chuyện trong tác phẩm Không phải chỉ để khẳng định đây là tác phẩm đa dạng người kể chuyện mà hơn thế chúng tôi muốn khẳng định Le Clézio đã rất thành công trong việc xây dựng hình tượng nhân vật người kể chuyện

Như trên đã nói, Sa mạc là tác phẩm đan xen, lồng ghép giữa nhiều câu

chuyện với nhau và có nhiều người cùng tham gia kể chuyện nên ngoài người

kể chuyện giấu mặt, kể về cuộc hành trình tìm miền đất hứa của Nour và cộng đồng người du mục; câu chuyện về hành trình tìm kiếm “thiên đường hạnh phúc” của cô gái Lalla, trong tác phẩm còn có các nhân vật tham gia kể chuyện như: nhân vật Aamma với câu chuyện huyền thoại về người Đàn Ông Xanh; câu chuyện về mẹ của Lalla và tập tục sinh con của bộ tộc cô; nhân vật Naman với các câu chuyện kể về chú cá heo biết cứu người; chuyện chú chim sơn ca Balaabilou giải cứu nàng công chúa Leila xinh đẹp; chuyện chiếc nhẫn

bị nguyền rủa; chuyện về những thành phố trắng bên kia bờ biển hay những câu chuyện về những chuyến đi biển vượt đại dương của ông cùng đồng đội; nhân vật Hartani với những câu chuyện kể bằng tay và cuối cùng là nhân vật Lalla từ người được nghe chuyện của các nhân vật trên đã trở thành người kể chuyện Sự độc đáo của việc xây dựng người kể chuyện là nhân vật trong tác phẩm của Le Clézio ở chỗ ông không chỉ để nhân vật của mình kể tiếp câu chuyện của người kể chuyện chính (người kể chuyện giấu mặt) hay kể về những sự việc mình đã được nghe, thấy, chứng kiến có liên quan đến mạch truyện của tác phẩm mà các nhân vật là người kể chuyện có thể kể bất cứ

chuyện gì kể cả chuyện không liên quan đến các câu chuyện của người kể chuyện giấu mặt (ví như những câu chuyện cổ tích, những truyền thuyết mà nhân vật Naman thường kể) Nhờ đó mà Le Clézio đã đưa vào tiểu thuyết của mình một cách hài hoà rất nhiều các thể loại như: thơ ca, truyền thuyết, truyện

cổ tích

Nói đến người kể chuyện lộ diện – nhân vật của tác phẩm trước hết phải kể

đến nhân vật Naman Trong Sa mạc nhân vật Naman là ông lão làm nghề

đánh cá song lần nào ông ta xuất hiện cũng với vai trò là người kể chuyện

“chuyên nghiệp” Tài năng của ông thể hiện trong tác phẩm không phải là tài đánh cá mà là tài kể chuyện Ông luôn biết cách thu hút người nghe chuyện bằng những cách thức khác nhau như: kể bằng giọng điệu hút hồn hoặc chọn khung cảnh phù hợp với câu chuyện hay là dùng cách nhấn mạnh các từ ngữ, các yếu tố kịch tính để người nghe chú ý: “nghe giọng nói trịnh trọng của Naman người ta tưởng đâu thời gian không còn tồn tại nữa hoặc nó đã lùi lại phía sau vào một thời gian khác, xa xôi và thật êm đềm” [16, tr 172] và “

Ông lão Naman có cách đặc biệt để nói, một cách chậm rãi: Mlaaoune - bị

nguyền rủa bởi Thượng đế khiến bọn trẻ phải rùng mình” [16, tr 172]

Xây dựng nhân vật Naman thành người kể chuyện “chuyên nghiệp” với tài

kể chuyện hút hồn thính giả trong tác phẩm không phải là ý đồ chính của tác giả mà hơn thế đây chính là nhân vật thể hiện nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng người kể chuyện của nhà văn Chỉ từ một nhân vật phụ với các câu chuyện kể hư cấu tưởng như không liên quan đến các câu chuyện của người

kể chuyện chính nhưng tác giả lại khéo léo đưa vào tác phẩm của mình đa dạng các thể loại văn học: truyện cổ, huyền thoại, truyền thuyết, thơ ca… đặc biệt là sự xuất hiện đa dạng người kể chuyện Trong các câu chuyện kể của Naman chúng ta thấy xuất hiện đồng thời hai kiểu người kể chuyện là người

kể chuyện ngôi thứ ba và người kể chuyện ngôi thứ nhất xưng “tôi” Nhìn

chung các chuyện Naman kể đều được kể ở ngôi thứ ba nhưng khác với người

kể chuyện giấu mặt (người kể chuyện chính của tác phẩm), ngôi thứ ba trong chuyện của Naman được kể với cái nhìn “biết tuốt” và giọng kể chủ quan bởi

đó là những câu chuyện truyền miệng, những huyền thoại, truyền thuyết, cổ tích Những câu chuyện mang yếu tố huyền thoại li kỳ này tuy không trực tiếp liên quan đến các câu chuyện của người kể chuyện giấu mặt nhưng nó có

ý nghĩa định hướng tâm hồn cho nhân vật chính Mặt khác nó góp phần làm tươi mới, sống động cho tác phẩm

Người kể chuyện ngôi thứ nhất xưng “tôi” được thể hiện trong câu chuyện

kể về chiếc nhẫn bị nguyền rủa và các câu chuyện kể về thành phố châu Âu hiện đại Hầu hết nhân vật “tôi” trong các câu chuyện kể đều là “tôi” trải nghiệm hoặc “tôi” chứng kiến cho nên câu chuyện kể dù có yếu tố huyền ảo hay mang tính chủ quan thì nó vẫn tạo được sự tin cậy nhất định và có sức

hấp dẫn lạ kỳ đối với độc giả Trong Sa mạc, kiểu người kể chuyện xưng “tôi”

chỉ xuất hiện trong các câu chuyện phụ và với tần số rất ít nhưng nó lại góp phần không nhỏ trong việc tạo ra sự đa dạng, phong phú người kể chuyện Do

kể chuyện bằng lối nói gián tiếp và tương quan trong mối quan hệ thân mật giữa người nói – người nghe nên dịch giả đã dịch đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất “tôi”, “chúng tôi” tương ứng với “ông”, “bọn ông” của câu chuyện: “Dĩ

nhiên mỗi người trong bọn ông đều muốn chiếc nhẫn về mình và không lâu

sau đó mọi người đều sẵn sàng giết nhau để chiếm hữu chiếc nhẫn chết tiệt đó

(…) thế rồi ông (moi) đề nghị mọi người đổ súc sắc bởi thuyền trưởng có một

bộ súc sắc bằng xương (…) vậy là chính ông (moi) được chiếc nhẫn và trong

vài khoảnh khắc như chưa từng được trên đời (…) Sau khi nhìn kỹ chiếc nhẫn

ông (je) đã lột nó khỏi tay mình và ném nó xuống biển” [16, tr.122] Sự xuất

hiện của nhân vật “tôi” tham gia vào hành động truyện và “tôi” đang kể lại nó

đã làm tăng thêm tính hiện thực của câu chuyện và độ tin cậy của người nghe

Thực tế có những yếu tố li kì huyền thoại như chiếc nhẫn bị nguyền rủa không điều đó không cần phải bàn luận bởi chính người kể chuyện – nhân vật

tôi của câu chuyện đã khẳng định: “Ông không biết nó có bị nguyền rủa hay không, Naman nói, nhưng điều ông biết là nếu ông không ném nó trở lại biển thì ngay trong ngày, một trong những người bạn của ông hẳn đã giết ông để

lấy nó, và mọi người sẽ chết bằng cách đó cho đến người cuối cùng” [16, tr 123] Có lẽ hơn hết mọi ý nghĩa hiện thực của câu chuyện là thông điệp mà người kể muốn nhắn nhủ với người nghe, người đọc: đừng để lòng tham, chủ nghĩa vật chất làm lu mờ tình người, sự đoàn kết thương yêu nhau Trong cuộc sống nói chung, trên một chuyến tàu lênh đênh kiếm sống trên biển nói riêng mọi người cần phải đồng sức, đồng lòng để cùng nhau vượt qua sóng gió, không nên để vật chất, những ham muốn tức thời chôn vùi tất cả Trong mỗi chúng ta, ai cũng có những ham muốn vật chất, ai cũng bị quyến rũ bởi những cái đẹp tuy nhiên chúng ta phải thực sự tỉnh táo để nhận biết đâu là lợi, đâu là hại cho bản thân và cho tất cả mọi người

Nếu những câu chuyện kể của Naman là những câu chuyện mang tính định hướng tâm hồn, giáo dục, răn đe nhân vật và không liên quan đến câu chuyện chính của tác phẩm thì những câu chuyện kể của nhân vật Aamma ngoài tính định hướng nó còn giúp độc giả biết rõ hơn các thông tin về nguồn gốc nhân vật hay những tập tục của bộ lạc họ…bởi vì chuyện Aamma kể là những chuyện có liên quan trực tiếp đến câu chuyện của người kể chuyện giấu mặt Trước hết là câu chuyện kể về nguồn gốc của Lalla, về mẹ cô bé và về tập tục sinh con của bộ lạc cô Chính Aamma là người hé lộ cho bạn đọc về nguồn gốc xuất thân của Lalla (cô bé là con gái của một nữ quý tộc, do cha mẹ cô mất sớm nên Aamma (là cô ruột Lalla) đã đem cô về cư xá sống gia đình mình Đặc biệt nhờ người kể chuyện là nhân vật Aamma độc giả hiểu thêm về tập tục sinh con cạnh nguồn nước của bộ lạc cô – đây là bài học truyền miệng

mà sau này Lalla nhớ lại và làm theo để sinh đứa con của mình) Trong câu chuyện kể về nhân vật huyền thoại Al Azraq – người Đàn Ông Xanh Nếu như nhờ người kể chuyện giấu mặt người đọc chỉ biết Al Azraq là vị thánh thì câu chuyện Aamma kể lại cung cấp nhiều thông tin, sự kiện liên quan đến tính cách, cuộc đời nhân vật này (xuất thân của Al Azraq là một chiến binh, ông ta

có phép thuật siêu phàm và ông thường đi khắp nơi để giúp đỡ mọi người)

Khám phá người kể chuyện lộ diện trong Sa mạc độc giả sẽ vô cùng ngạc

nhiên và bị lôi cuốn bởi hình tượng người kể chuyện câm và anh ta kể chuyện bằng chính đôi tay mềm dẻo của mình Đó là chàng trai chăn cừu Hartani, cậu thường kể cho Lalla nghe những câu chuyện kì thú về thế giới tự nhiên xung quanh cuộc sống con người, cậu dạy Lalla cách khám phá những bí ẩn của thiên nhiên trên sa mạc mênh mông Nếu người kể chuyện giấu mặt cho ta thấy một sa mạc khắc nghiệt đầy nắng, gió, cát với cái lạnh thấu xương vào ban đêm và cái nóng thiêu đốt vào ban ngày thì chính Hartani là người giúp độc giả thấy mặt tươi đẹp của sa mạc Với Lalla, những câu chuyện kể bằng tay của Hartani có sức hấp dẫn vô cùng và nó khiến cô thích thú hơn cả những câu chuyện kể của Naman và Aamma Bởi Hartani kể chuyện bằng tay, bằng cách vẽ lên trong không khí những hình ảnh sống động kích thích trí tưởng tượng của người nghe cho nên câu chuyện của chú trở nên hấp dẫn Từ những câu chuyện, những hình ảnh mà chú tạo ra trong không khí, người ta có thể thoả sức hình dung về một thế giới đa dạng với muôn màu muôn vẻ Xây dựng hình tượng người kể chuyện câm, tác giả như muốn nhấn mạnh ý nghĩa của sự đồng điệu, sự cảm thông và tâm hồn nhạy cảm, yêu thiên nhiên của các nhân vật Có được điều đó, con người ta không cần phải thông qua lời nói mà vẫn hiểu rõ về nhau giống như Lalla, Hartani không cần đến ngôn ngữ, lời nói

mà vẫn hiểu tất cả về nhau Họ lặng im bên nhau, cùng nhau khám phá thiên nhiên, cùng nhau tận hưởng cuộc sống và có lẽ vì vậy mà tần số xuất hiện từ

“im lặng” được lặp lại rất nhiều lần trong tác phẩm đặc biệt trong phần nói về Hartani

Đọc Sa mạc chúng ta thấy tác giả đã xây dựng rất nhiều hình tượng người

kể chuyện, đặc biệt là người kể chuyện đồng thời là nhân vật trong tác phẩm Xuất phát từ những hoàn cảnh khác nhau, nhằm hướng tới mục đích khác nhau, các nhân vật trong tiểu thuyết không chỉ kể những câu chuyện có ý nghĩa và hấp dẫn đối với người nghe (thính giả trực tiếp trong tác phẩm) mà

nó còn có ý nghĩa sâu sắc cũng như sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với độc giả Với lối kể chuyện xen lẫn giữa hiện thực với huyền ảo, giữa cổ điển với hiện đại, giữa người kể chuyện giấu mặt và người kể chuyện là nhân vật đã tạo ra

sự mới lạ, cuốn hút độc giả vào các câu chuyện kể Bởi như thực, như mơ độc giả bị lạc vào thế giới truyện kể và chứng kiến câu chuyện chứ không phải đang được nghe kể lại Đây chính là thành công đặc sắc của nghệ thuật xây dựng người chuyện trong tiểu thuyết của nhà văn

1.2 Sự đa dạng điểm nhìn

Trong cuộc sống, trước một sự vật, hiện tượng, người ta có thể nhìn nhận, đánh giá trên nhiều bình diện, dưới nhiều góc độ khác nhau Trong văn học cũng như vậy, cùng một hiện tượng được miêu tả, mỗi nhà văn có sự lựa chọn những góc độ cảm thụ và đánh giá của mình Điều đó chứng tỏ điểm nhìn tự

sự có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm nghệ thuật

Khi tìm hiểu nghệ thuật tự sự nói chung, người kể chuyện trong tác phẩm nói riêng chúng ta không thể không tìm hiểu điểm nhìn bởi đúng như nhận

định của B.O.Uspensky trong Thi pháp kết cấu: “Người kể chuyện là một

trong những hình thức thể hiện quan điểm tác giả trong tác phẩm Song quan điểm của tác giả chỉ có thể được thể hiện qua điểm nhìn” [21, tr.209] và quan

điểm của các tác giả cuốn Từ điển các thuật ngữ văn học: “Không thể có nghệ

thuật nếu không thể có điểm nhìn, bởi đó là nơi thể hiện sự chú ý, quan tâm

và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị sáng tạo

nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái

nhìn mới đối với cuộc sống Sự thay đổi của nghệ thuật bắt đầu từ đổi thay

điểm nhìn” [36, tr 113] Điểm nhìn trong tiểu thuyết là vấn đề đã được nhiều nhà nghiên cứu trên

thế giới quan tâm và cũng đã có rất nhiều khái niệm, định nghĩa về điểm nhìn

được đưa ra như V.M Tolmachew định nghĩa: “Điểm nhìn là sự lựa chọn cự

ly trần thuật nào đó loại trừ được sự can thiệp của tác giả vào sự kiện được

miêu tả và cho phép văn xuôi trở nên “tự nhiên” hơn, phù hợp với cuộc sống”

[22, tr 61] hay nhận định của giáo sư Phùng Văn Tửu về “điểm nhìn” với

nghĩa “thuần tuý chỉ muốn xét về mặt kỹ thuật chọn chỗ đứng để nhìn và kể,

chứ không bao hàm ý nghĩa quan điểm tư tưởng, chính trị, xã hội của người

kể” [32, tr 212] Thống nhất với những quan điểm, nhận định trên chúng tôi

tìm hiểu điểm nhìn trong Sa mạc để chỉ ra rằng J.M.G Le Clézio đã có những

tìm tòi, đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết về điểm nhìn Cụ thể đó là ông đã sáng

tạo trong tác phẩm của mình với đa dạng các điểm nhìn và vận dụng nó một

cách điêu luyện thông qua các các thủ pháp sử dụng điểm nhìn trần thuật

1.2.1 Sự đa dạng các điểm nhìn trong tác phẩm

Sa mạc là tiểu thuyết đan xen nhiều câu chuyện kể và có rất nhiều người kể

chuyện vì vậy điểm nhìn trong tác phẩm cũng rất đa dạng, phong phú Bởi

ngoài điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt, các câu chuyện đan xen trong

tác phẩm còn được thể hiện qua điểm nhìn của người kể chuyện lộ diện và

nhân vật trong tác phẩm

Về điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt chúng tôi nhận thấy chủ yếu là

điểm nhìn bên ngoài, một số trường hợp được di chuyển vào điểm nhìn bên

trong và lồng ghép đan xen các điểm nhìn tạo ra điểm nhìn phức hợp Ở tuyến

truyện thứ nhất, truyện kể về Nour và cộng đồng người du mục trên sa mạc,

người kể chuyện giấu mặt đứng quan sát đoàn người từ xa, với cái nhìn hạn chế từ bên ngoài (điểm nhìn bên ngoài) và kể một cách khách quan những gì diễn ra bên ngoài nhân vật như hành động, ngôn ngữ, diện mạo… chứ không thâm nhập vào chiều sâu ý thức của nhân vật Người kể chuyện ở đây chỉ với vai trò là người quan sát, người quay phim “không biết gì hơn” ngoài những

gì mình quan sát được: “Họ xuất hiện như trong một giấc mơ, nơi chóp cồn cát, lẫn khuất chập chờn trong làn sương cát từ dưới chân họ bay lên Họ chậm chạp bước xuống thung lũng theo một lối mòn gần như không trông thấy được đó là những bóng người uể oải, cồng kềnh trong những chiếc áo khoác nặng nề và làn da nơi đôi cánh tay và trán họ trông như âm u hơn trong những tấm mạng màu lam sẫm” [16, tr 7] Đôi khi chúng ta bắt gặp những bình luận, đánh giá về đoàn người nhưng cũng chỉ là những nhìn nhận bề ngoài, khách quan chứ chưa thực sự đi sâu vào bên trong nhân vật: “Họ tiếp tục bước đi một cách chậm chạp xuống triền dốc tiến về vùng sâu của thung lũng….Như thể họ đang bước đi trên những dấu vết vô hình về phía bên kia

sự cô đơn, về bóng đêm” [16, tr 9] Rồi điểm nhìn trần thuật được rút ngắn khoảng cách so với đối tượng miêu tả, đoàn người được quan sát gần hơn, tập trung hơn ở một tiêu điểm nhất định đó là gia đình người đàn ông dẫn đầu đoàn – gia đình cậu bé Nour Tưởng như người kể chuyện sẽ dừng lại ở Nour

để miêu tả tâm lý, hành động và điểm nhìn sẽ được di chuyển vào nhân vật khác nhưng không phải như vậy, điểm nhìn ở đây chỉ thay đổi về khoảng cách

từ xa, rộng đến gần, hẹp rồi lại phóng tầm nhìn ra xa, trên diện rộng Nói như vậy để thấy rằng điểm nhìn dù đã được thay đổi vị trí quan sát nhưng nó vẫn

là điểm nhìn khách quan bên ngoài của người kể chuyện giấu mặt Điểm nhìn chỉ thực sự thay đổi từ ngoài vào trong khi người kể chuyện giấu mặt di chuyển nó về phía nhân vật để nhân vật tự quan sát, cảm nhận sự vật: “Mỗi ngày quanh những thành luỹ bằng đất bùn của Smara, cậu bé vẫn trông thấy

những lều trại mới được dựng lên….mỗi buổi chiều vào lúc chạng vạng, Nour nhìn những khách bộ hành tới trong những lớp bụi Cậu chưa bao giờ trông thấy nhiều người đến vậy” [16, tr 37] Với việc di chuyển điểm nhìn vào nhân vật (kể bằng điểm nhìn của nhân vật) người kể chuyện giấu mặt đã lồng ghép điểm nhìn của mình vào điểm nhìn của nhân vật để quan sát, thể hiện các sự kiện, nhân vật một cách đầy đủ, chân thực hơn Vì vậy chúng ta thấy

có nhiều đoạn văn đan xen giữa điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện và điểm nhìn bên trong của nhân vật tạo ra điểm nhìn phức hợp Loại điểm nhìn phức hợp thường được nhà văn sử dụng để miêu tả nhân vật bởi đa số các

nhân vật trong Sa mạc đến với độc giả thông qua điểm nhìn của nhân vật

trong tác phẩm

Nhìn chung, trong tuyến truyện thứ nhất kể về cuộc hành hương của đoàn người du mục, điểm nhìn chủ yếu của người kể chuyện và nhân vật trong tuyến truyện là điểm nhìn bên ngoài, bởi các nhân vật trong truyện chỉ được

kể thông qua hành động và những cảm nhận mang tính khách quan chứ chưa thực sự miêu tả chiều sâu tâm lý cũng như những tư tưởng, tình cảm của từng

cá nhân Sự đa dạng điểm nhìn chủ yếu được thể hiện ở tuyến chuyện thứ hai, câu chuyện về Lalla và cuộc hành trình “tìm đường” khám phá thế giới của

cô Đây là tuyến truyện được kể đan xen giữa câu chuyện của người kể chuyện giấu mặt với rất nhiều câu chuyện của các nhân vật trong tác phẩm Vì vậy sự đa dạng điểm nhìn thể hiện ở các kiểu điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt, người kể chuyện lộ diện và nhân vật Ở phần chuyện kể về Lalla, điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt không có nhiều sự thay đổi so với phần chuyện kể về Nour và cộng đồng du mục, hầu hết vẫn là điểm nhìn bên ngoài và các thủ pháp di chuyển lồng ghép với điểm nhìn của nhân vật tạo ra điểm nhìn phức hợp Tuy nhiên ở tuyến truyện này có đa dạng điểm nhìn của người kể chuyện lộ diện như điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài đặc

biệt là điểm nhìn “biết tuốt” – loại điểm nhìn ít được sử dụng trong các tiểu thuyết hiện đại

Cũng giống như điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt, điểm nhìn của người kể chuyện lộ diện được sắp xếp một cách hài hoà thông qua các thủ thuật sử dụng điểm nhìn như: sử dụng điểm nhìn bên ngoài để miêu tả khách quan các sự vật, hiện tượng sau đó di chuyển vào điểm nhìn bên trong để thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật và kết hợp, lồng ghép điểm nhìn của người kể chuyện với nhân vật để tạo ra điểm nhìn tổng hợp Ngoài các dạng điểm nhìn kể trên, trong các câu chuyện của người kể chuyện lộ diện còn có điểm nhìn “biết tuốt”- loại điểm nhìn được sử dụng chủ yếu trong những câu chuyện truyền thuyết về người Đàn Ông Xanh - Al Azraq; về vị tù trưởng vĩ đại Ma el Ainine hay những chuyện cổ tích về những chú cá heo cứu người,

về chiếc nhẫn bị nguyền rủa hay chuyện sự tích chim sơn ca Balaabilou… Người kể chuyện trong các câu chuyện này hoặc là người trực tiếp tham gia vào truyện, hoặc chứng kiến, hoặc nghe người khác kể lại nhưng đó là những câu chuyện xảy ra trong quá khứ nên điểm nhìn trong truyện phần nhiều là điểm nhìn “biết tuốt” Nhân vật người kể chuyện trở thành người truyền bá những tập tục truyền thống của dân tộc để hướng người nghe nhớ về nguồn cội, truyền thụ những kinh nghiệm sống, đồng thời là người tuyên truyền những bức thông điệp giàu ý nghĩa nhân văn về nhân tình thế thái thông qua những câu chuyện “cổ tích thời hiện đại” của họ

Để thể hiện chân thực thế giới nội tâm của nhân vật, các nhà văn hiện đại thường để nhân vật của mình tự bộc lộ thông qua “độc thoại nội tâm” (vì độc thoại nội tâm lâu nay được xem là phương tiện thích hợp nhất thể hiện những

tình cảm sâu kín của nhân vật) Tuy nhiên trong Sa mạc Le Clézio lại không

sử dụng những đoạn độc thoại nội tâm mà thay vào đó là việc để cho nhân vật thoải mái hình dung, tưởng tượng về thiên nhiên và con người Vì vậy theo

chúng tôi sự đa dạng các điểm nhìn trong tác phẩm không chỉ thể hiện ở các điểm nhìn bên trong, bên ngoài hay điểm nhìn phức hợp của người kể chuyện

và nhân vật mà nó còn thể hiện đặc sắc ở các dạng điểm nhìn tâm tưởng (sự vật được nhìn nhận bằng cảm giác hay trí tưởng tượng của nhân vật) dạng điểm nhìn này chúng ta thường gặp khi nhân vật hình dung về thế giới xung quanh, đó có thể là khung cảnh mà họ chưa từng được nhìn thấy, chưa được chứng kiến mà chỉ tưởng tượng thông qua lời kể của người khác Ví như qua các câu chuyện kể của Aamma về người Đàn Ông Xanh, Lalla thường hình dung ra hình dáng đặc biệt và cái nhìn của ông ta luôn theo sát cô dù bất kể ở đâu, khi nào Cô gọi đó là Es Ser người bí mật, người mà duy chỉ có mình cô biết có sự tồn tại của ông ta: “Bây giờ thì Lalla đã trông thấy người rõ ràng

… “Cô không biết chú là ai, từ đâu tới, có khi chú thật đáng sợ, còn những lần khác thì chú rất dịu dàng và trầm lặng, trông chú đẹp như thiên thần Cô chỉ nhìn chú ở đôi mắt, bởi mặt chú được che bằng một tấm mạng vài màu lam giống như những chiến binh sa mạc Chú mặc một cái áo khoác rộng màu trắng lấp lánh như muối dưới ánh mặt trời Đôi mắt chú rực lên một thứ lửa

âm u và lạ kỳ trong bóng của vành khăn lam, và Lalla cảm thấy sức nóng của cái nhìn của chú trên mặt và trên thân thể cô như khi người ta đến gần một lò lửa cháy rực” [16, tr 110] Và “Ngay khi Es Ser không tới, cô cũng tưởng mình có thể trông thấy bằng cái nhìn của chú Điều này thật khó hiểu bởi phần nào giống như trong một giấc mơ, như thể Lalla không hẳn là chính cô, như thể cô đang bước vào thế giới ở bên kia cái nhìn của người con trai che mạng màu lam” [16, tr 112] Rồi từ câu chuyện kể về cuộc hành trình của những bộ tộc trên sa mạc (bộ tộc của mẹ cô), Lalla hình dung mình đang nhìn thấy đoàn người hành hương ấy với những nỗi thống khổ của họ: “Bấy giờ trong một hồi lâu cô không còn là chính cô nữa, cô đã trở thành một con người nào khác, một con người của chốn nào xa lắc, một con người bị quên lãng Cô

trông thấy những hình thù khác, những bóng dáng khác, của trẻ em, của đàn ông, của đàn bà, của ngựa, của lạc đà, của những thành luỹ bằng bùn nơi xuất phát những toán chiến binh Cô trông thấy bởi đó không phải là một giấc mơ

mà là kỷ niệm của một ký ức khác mà cô đã bước vào mà không hay biết” [16, tr 113-114] Không chỉ có những hình dung, tưởng tượng mà ngay cả những ảo giác cũng có thể xem là điểm nhìn “tâm tưởng” khi tác giả đặt nó trong tình huống cụ thể Đó là khi Nour cùng với đoàn người gần như không còn đủ sức để chống lại cái nóng thiêu đốt của sa mạc, sự khát thèm nguồn nước trong mát, niềm mơ ước có một chốn để dừng chân sau một hành trình dai dẳng Chính lúc này ảo ảnh về những điều mơ ước ấy hiện ra trước mặt nhân vật: “Bấy giờ cậu trông thấy như những ảo ảnh chợt hiện ra, những thành phố lạ thường với những dinh thự bằng đá trắng toát, những cái tháp, những nóc vòm, những khu vườn rộng lớn tràn trề thứ nước trong vắt, những cây trĩu trái, những khóm hoa, những máy nước nơi tập trung những cô gái với những nụ cười bay bổng Cậu trông thấy điều đó rõ một một, cậu lướt đi trong nước mát, cậu uống nơi thác nước, cậu thưởng thức từng trái ngon, cậu hít thở từng mùi hương thơm ngát….”[16, tr 276]

Khám phá các dạng thức điểm nhìn trong Sa mạc chúng tôi nhận thấy việc

làm đa dạng các điểm nhìn đã giúp độc giả nhận ra sự phong phú, phức tạp của tự nhiên và xã hội thể hiện trong tác phẩm và góp phần làm cho câu chuyện trở nên sinh động, hấp dẫn hơn Đây chính là thành công của tác giả khi sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết nói chung, điểm nhìn tự sự nói riêng

1.2.2 Thủ pháp sử dụng điểm nhìn

Nói tới điểm nhìn trong tiểu thuyết chúng ta không thể không nói tới các biện pháp sử dụng điểm nhìn bởi góp phần làm nên thành công của việc tăng thêm điểm nhìn cho tiểu thuyết đó là sự vận dụng một cách khéo léo và đầy sáng tạo các thủ pháp sử dụng điểm nhìn

Như trên đã nói, Sa mạc là tác phẩm đa dạng người kể chuyện và đa dạng

điểm nhìn vì vậy đan xen, lồng ghép và di chuyển điểm nhìn từ người kể chuyện này sang người kể chuyện khác; từ người kể chuyện sang nhân vật hay từ nhân vật này sang nhân vật khác là một lựa chọn mang tính tất yếu Để miêu tả một cách khách quan các sự vật, hiện tượng, đồng thời bộc lộ một cách sắc nét những tâm sự, tình cảm của nhân vật, người kể chuyện di chuyển

từ điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn bao quát của mình sang điểm nhìn nội tâm bên trong của nhân vật Có đôi lúc sự di chuyển ấy dễ dàng nhận thấy, nhưng nhiều khi độc giả phải thật tinh tường mới nhận biết đâu là điểm nhìn của người kể chuyện, đâu là điểm nhìn của nhân vật: “Mỗi ngày, khi đi qua trước khu trại, Nour nghe tiếng những người đàn bà khóc than, bởi một ai đó vừa mới chết trong đêm Mỗi ngày, người ta đi xa hơn một chút trong tuyệt vọng

và phẫn nộ và tim Nour càng se thắt lại Cậu nghĩ tới cái nhìn của lão tù trưởng đang bồng bềnh nơi nào xa lắc trên những ngọn đồi vô hình của đêm tối, rồi hướng về cậu trong phút giây ngắn ngủi, như một ánh phản chiếu và soi sáng cậu ở phần bên trong của chính cậu” [16, tr 51]

Tìm hiểu các thủ pháp sử dụng điểm nhìn trong Sa mạc chúng tôi nhận thấy

tác giả khi thì sự dụng tách biệt từng thủ pháp, khi thì vận dụng tổng hợp các thủ pháp trên để tạo ra sự phức hợp Vì vậy mà có đoạn văn miêu tả thể hiện

rõ ràng thủ pháp di chuyển điểm nhìn từ người này sang người khác có đoạn văn lại thể hiện đồng thời sự đan xen lồng ghép các điểm nhìn Đặc biệt có đoạn gần kề nhau, cùng kể về một sự kiện nhưng điểm nhìn lại hoàn toàn khác nhau như:

“Lalla biết rõ tất cả những con đường, tất cả những chỗ trũng của những cồn cát Cô có thể nhắm mắt mà đi khắp mọi nơi, và cô biết ngay tức khắc mình đang ở đâu, chỉ cần đôi bàn chân của cô chạm vào đất Gió lượn từng

hồi qua các cồn cát, ném những nắm lá kim vào da thịt cô bé, làm rối tung mái tóc đen của cô” [16, tr 88]

“Lalla biết rõ tất cả những con đường, chúng chạy tới những nơi xa tít mù dài theo những cồn cát, giữa các bụi rậm, chúng tạo thành một đường cong và trở lại phía sau chúng không hề dẫn dắc về đâu Thế mà mỗi lần đi ở đây, cô lại thấy có cái gì mới mẻ… Lalla tiếp tục vừa bước thật chậm vừa nhìn cát xám một cách chăm chú khiến hai mắt cô hơi khó chịu” [16, tr 89]

Từ hai đoạn trích trên chúng ta nhận thấy nếu ở đoạn văn thứ nhất thể hiện điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện giấu mặt thì sang đoạn văn thứ hai điểm nhìn đã dần dần được di chuyển từ ngoài vào nhân vật (điểm nhìn bên trong) tạo ra sự đan xen giữa điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt và điểm nhìn bên trong của nhân vật Lalla Di chuyển điểm nhìn từ người kể chuyện sang nhân vật, tác giả như nhấn mạnh thêm vẻ huyền bí của thiên nhiên và sự khát khao khám phá thiên nhiên cũng như trí tưởng tượng phong phú của nhân vật Mặt khác thủ pháp di chuyển điểm nhìn vào nhân vật để nhân vật tự khám phá, cảm nhận thế giới và bộc lộ những ý nghĩ, những suy tưởng của mình giúp sự việc được kể giảm bớt tính chủ quan của người kể chuyện và tăng thêm tính khách quan cho câu chuyện vì điểm nhìn của nhân vật bổ sung và khẳng định tính xác thực cho điểm nhìn của người kể chuyện Thủ pháp di chuyển, lồng ghép điểm nhìn không chỉ được sử dụng ở việc di chuyển từ người này sang người khác mà nó còn được di chuyển trong không gian bốn chiều tạo ra đoạn văn miêu tả thiên nhiên tuyệt mĩ: “Bầu trời trước mặt cô thì bát ngát, mặt đất là một mớ hơi nước đọng lại, có màu xám và màu đất son, lãng đảng nơi chân trời Bởi Hartani biết rõ điều đó nên Lalla không còn sợ khi bước vào niềm im lặng Cô nhắm mắt để mình mặc tình lướt trong không khí, giữa bầu trời chỉ cần bám chặt vào cánh tay của Hartani Từ từ họ vạch ra những vòng tròn to trên mặt đất, xa đến không còn nghe ra một tiếng

nào, chỉ có tiếng sột soạt êm như của gió trong những lông cánh, cao đến tưởng chừng không còn trông thấy những tảng đá, những bụi gai, những ngôi nhà bằng ván và giấy quét hắc ín….và khi đã say khướt với gió, với ánh sáng

và với màu xanh của bầu trời, họ trở về phía miệng hang ở trên vách đá đỏ….”[16, tr 48] Ta thấy ở đoạn văn trên điểm nhìn không chỉ được di chuyển liên tục, linh hoạt từ trên bầu trời cao xuống mặt đất và trên diện tích rộng của không gian bao la mà nó còn thể hiện sự kết hợp hài hoà thủ pháp di chuyển và đan xen lồng ghép điểm nhìn để tạo ra điểm nhìn phức hợp đồng thời giữa người kể chuyện với nhân vật

Để chứng minh việc sử dụng kết hợp đồng thời các điểm nhìn bằng các thủ phép di chuyển đan xen và lồng ghép các điểm nhìn trong một đoạn văn chúng ta hãy khảo sát các đoạn văn trích dẫn dưới đây (Chúng tôi đánh số thứ

tự các câu văn) để trích sơ đồ di chuyển điểm nhìn

“Những con mắt của nước giữa sa mạc là vậy (1) Nhưng nước ấm còn chứa đọng cả gió, cát và bầu trời bao la giá buốt của đêm (2) Trong khi uống nước, Nour nghe khoảng trống nhập vào người cậu, cái khoảng trống đã xua đuổi cậu từ cái giếng này tới cái giếng khác (3) Nước đục lờ và nhạt nhẽo khiến Nour muốn lộn mửa và không giúp cậu qua cơn khát (4) Như thể nó truyền vào tận cùng thân thể cậu niềm im lặng cùng sự cô đơn của những cồn cát và những cao nguyên đá mênh mông (5) Nước im lìm trong những cái giếng, nó trơn như kim loại, xác lá và lông thú nổi lên bều bều trên mặt nó (6) [16, tr 18]

Với N: là điểm nhìn bên ngoài, T là điểm nhìn bên trong, ta có sơ đồ về sự

di chuyển điểm nhìn ở đoạn văn trên như sau: 1N-2N-3T-4T-5N-6N

Hoặc đoạn văn: “Trên mặt đường, những chiếc ô tô, những chiếc xe tải, những chiếc môtô, bật đèn pha nối đuôi nhau và những ánh phản chiếu của những mặt kính chớp, tắt không ngừng (1) Lalla để mặc cho mình bị cuốn

theo dòng người, cô không nghĩ tới mình nữa, cô trống rỗng như thể cô thực

sự không còn hiện hữu nữa (2) Chính vì muốn thế mà cô luôn quay trở lại những đại lộ thênh thang, để được buông trôi, tan biến trong những làn sóng người (3) Nhiều ánh sáng quá (4) Lalla vừa nhìn chúng vừa bước thẳng tới trước (5) Ánh sáng đủ mà xanh, đỏ, cam, tím, có thứ ánh sáng cố định, có thứ

di động tới trước, có thứ nhảy múa tại chỗ như lửa diêm quẹt (6) Lalla thoáng nghĩ tới bầu trời đầy sao, tới đêm sa mạc mênh mông, khi cô nằm dài trên cát cứng bên Hartani và khi họ cùng thở một cách êm đềm như thể họ có cùng một thân xác (7)” [16, tr 360]

Sơ đồ di chuyển điểm nhìn ở đoạn văn trên là: 1N-2T-3N-4T-5N-6N-7T Như vậy, chỉ trong một đoạn văn ngắn chúng ta thấy liên tục có sự di chuyển điểm nhìn từ bên ngoài vào bên trong Sự di chuyển điểm nhìn đã cho thấy vị trí quan sát của người kể chuyện thay đổi, chuyển dần từ việc quan sát

bề ngoài sang vị trí của một người đang cố gắng thâm nhập vào thế giới nội tâm của nhân vật để có cái nhìn toàn diện, cụ thể và hiểu hơn về bản chất của đối tượng được quan sát Trong hai đoạn văn trích dẫn trên chúng ta có thể phân biệt điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện là những câu văn miêu tả bên ngoài và điểm nhìn bên trong là những câu miêu tả nội tâm, suy tưởng của nhân vật Tuy nhiên có những câu văn đó là sự lồng ghép điểm nhìn của

cả người kể chuyện và nhân vật như: “Nước đục lờ và nhạt nhẽo khiến Nour muốn lộn mửa và không giúp cậu qua cơn khát Như thể nó truyền vào tận cùng thân thể cậu niềm im lặng cùng sự cô đơn của những cồn cát và những cao nguyên đá mênh mông” và “Lalla thoáng nghĩ tới bầu trời đầy sao, tới đêm sa mạc mênh mông, khi cô nằm dài trên cát cứng bên Hartani và khi họ cùng thở một cách êm đềm như thể họ có cùng một thân xác”

Thủ pháp đan xen, lồng ghép điểm nhìn không chỉ được thể hiện trong sự

di chuyển điểm nhìn từ người kể chuyện sang nhân vật hay từ nhân vật này

sang nhân vật khác mà nó còn thể hiện ở sự đan xen giữa điểm nhìn của người

kể chuyện giấu mặt với điểm nhìn người kể chuyện - nhân vật của tác phẩm thông qua các câu chuyện kể của họ Sự di chuyển này thể hiện nhịp nhàng ở từng đoạn văn ngắn như là sự ngắt nhịp xuống dòng mỗi câu thơ Dưới đây là bản thống kê một số dẫn chứng tiêu biểu cho sự di chuyển linh hoạt các điểm nhìn của hai kiểu người kể chuyện thông qua việc đan xen các đoạn văn

Aamma kể cho Lalla nghe về người Đàn Ông Xanh Al Azraq

(câu chuyện quá khứ xen lẫn với hành động hiện tại của nhân vật)

- Người ta gọi người là Al Azraq bởi vì trước khi là một vị thánh, người đã từng là một chiến binh sa mạc, hoàn toàn thuộc miền nam, trong vùng Chinguetti, bởi người thuộc dòng quý tộc và là con của tù trưởng (…) một người đàn ông mà thượng đế đã gọi; chính thế

mà mọi người gọi người bằng cái tên Al Azraq – người Đàn Ông Xanh

- Khi nói, Aamma hơi đu đưa từ trước ra sau như nhịp theo một điệu nhạc, hoặc chị ngừng nói một hồi lâu, nghiêng về phía cái mâm, ngắt từng miếng bột bánh mì rồi nhắp chúng lại và dùng hai nắm tay ép xuống

- ……….(chuyện quá khứ)

- ……… (chuyện ở hiện tại)

- Điểm nhìn biết tuốt của người kể chuyện là nhân vật (câu chuyện trong quá khứ)

- Điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện giấu mặt (câu chuyện ở hiện tại)

2 169-175

Naman kể cho Lalla nghe chuyện “Sự tích chim sơn ca Balaabilou và nàng công chúa Leila xinh đẹp

(câu chuyện quá khứ xen lẫn với hành động hiện tại của nhân vật)

- Chuyện xảy ra lâu lắm rồi”, Naman nói,

“Nó xảy ra vào thời mà ông cha và cả ông nội của ông đều chưa ra đời, vậy mà người ta vẫn nhớ những gì đã sảy ra Thời đó con người không có như bây giờ….Vậy là vào thời đó, trong một thành phố lớn ở phương đông, một thủ lĩnh Hồi giáo đầy quyền uy chỉ có một cô con gái độc nhất tên là Leila, Đêm Tối Vị thủ lĩnh yêu thương con gái mình hơn tất cả mọi thứ trên đời, cô gái đẹp nhất trong vương quốc, cô hiền nhất, ngoan nhất và người ta dự báo cho cô tất cả hạnh phúc trên đời này…”

- Chiều xuống dần chầm chậm trong bầu trời làm cho màu xanh của biển trở nên sẫm hơn

và bọt của sóng biển chừng như còn trắng xoá hơn nữa, ông lão Namam nhúng đều đặn những cây cọ vào xoong nhựa và ông quét đi

- Điểm nhìn biết tuốt của người kể chuyện là nhân vật (Câu chuyện của quá khứ)

- Điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện giấu mặt (Câu chuyện ở hiện tại)

quét lại dọc theo những cái rãnh có lót xơ

Chất lõng nóng len vào các kẽ hở nhỏ giọt trên cát Bọn trẻ và Lalla ngắm nghía đôi bàn tay của Naman…

- …………

- …………

- Điểm nhìn biết tuốt của người kể truyện là nhân vật

- Khi câu chuyện kết thúc, Naman không nói

gì nữa, ông tiếp tục chăm sóc con thuyền của mình với những cây cọ quét nhựa dọc theo vỏ thuyền Ánh sáng xuống thấp bởi mặt trời đã ngã về phía bên kia chân trời Bầu trời trở nên vàng óng và lục nhạt, những ngọn đồi như nổi bật trên lớp giấy quét hắc ín

- Điểm nhìn của người

kể truyện dấu mặt (Câu chuyện ở hiện tại)

binh mù kể cho Nour nghe về

Ma el Ainine

(câu chuyện quá khứ xen lẫn với hành động hiện tại của nhân vật)

- Họ cũng kể lại truyền thuyết về Mael Ainine bằng những giọng nghe như hát về điều đó giống như câu chuyện về một giấc mơ xưa cũ của họ Tiếng nói của những người chiến binh hoà lẫn với tiếng reo tí tách của những ngọn lửa và từng lúc Nour trông thấy bóng dáng nhẹ tênh của lão già xuyên qua những cuộn khói, trông giống như một ngọn lửa nơi trung tâm của khu lều trại

-“Lão tù trưởng vĩ đại sinh ở nơi xa, về Miền

- Điểm nhìn của người

kể truyện dấu mặt

(câu chuyện hiện tại)

- Điểm nhìn của người

Nam, trong xứ sở mà người ta gọi là Hodh và cha của lão là con của MouLay Idriss, mẹ của lão thuộc dòng dõi đấng tiên tri Khi tù trưởng

vĩ đại ra đời, cha lão đặt tên lão là Ahmed, nhưng mẹ lão lại gọi lão là Mael Ainine, Nước Mắt bởi bà đã khóc vì vui mừng ngày lão ra đời”

- Trong đêm tối, Nour lắng nghe, đầu kề lên một hòn đá, bên cạnh người chiến binh mù

- Khi mới lên bảy, lão đã đọc kinh coran, không sai một chữ…

………

kể truyện là nhân vật (chuyện xảy ra trong quá khứ)

- Điểm nhìn của người

kể truyện dấu mặt ở hiện tại

- Điểm nhìn của người

kể truyện là nhân vật