Thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành (khảo sát ba tạp chí Bảo hiểm xã hội, Lao động xã hội và Bảo hộ lao động từ năm 2010 đến 2013)

Là phương tiện truyền thông nghiêng về các thông tin chuyên biệt, hướng tới một nhóm công chúng nhất định, tạp chí chuyên ngành với chức năng thông tin, bàn luận, phát hiện và cổ vũ nhữn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

–––––––––––––––––––––––––––

DƯƠNG NGỌC ÁNH

THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH

(Khảo sát ba tạp chí Bảo hiểm xã hội, Lao động xã hội,

và Bảo hộ lao động từ năm 2010 đến 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Chuyên ngành:Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

––––––––––––––––––––––––––

DƯƠNG NGỌC ÁNH

THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH

(Khảo sát ba tạp chí Bảo hiểm xã hội, Lao động xã hội,

và Bảo hộ lao động từ năm 2010 đến 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Chuyên ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Dương Xuân Sơn

Hà Nội, 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của tôi, chưa từng được công bố, những số liệu, dẫn chứng dẫn ra trong luận văn đảm bảo độ tin cậy

và chính xác

Ký tên

Dương Ngọc Ánh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Dương Xuân Sơn đã tư vấn giúp tôi lựa chọn và hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu đề tài này Đây là một đề tài khó, mang tính ứng dụng thực tiễn cao đối với công việc thực tế của bản thân tôi là một biên tập viên công tác tại một tạp chí chuyên ngành Mặc dù bản thân tôi chưa có nhiều kinh nghiệm trong công tác nghiên cứu khoa học, được

sự hướng dẫn tận tình của PGS TS Dương Xuân Sơn, đã giúp tôi lựa chọn phương pháp tiếp cận, nghiên cứu và thực hiện đề tài một cách hiệu quả Tôi xin gửi lời cảm ơn, tri ân sâu sắc đến các thầy cô tại Khoa Báo chí – Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội – Nhân văn Là một người làm báo chưa được đào tạo cơ bản về báo chí – truyền thông Trong hơn 03 tháng học lớp bồi dưỡng kiến thức chuyên ngành báo chí – truyền thông và 02 năm học cao học, các thầy cô trong Khoa Báo chí – Truyền thông đã cung cấp cho tôi những kiến thức cơ bản, để tôi bổ sung, hoàn thiện hơn cơ sở lý luận báo chí – truyền thông mình còn đang khuyết thiếu, giúp tôi vững vàng hơn

về nghiệp vụ, quan trọng hơn bước đầu hình thành tư duy và kỹ năng nghiên cứu khoa học

Tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các đồng chí lãnh đạo, đồng nghiệp của tôi tại Tạp chí BHXH, Tạp chí LĐXH và Tạp chí BHLĐ; các nhà khoa học, nghiên cứu, hoạch định chính sách đã dành thời gian trao đổi, cung cấp nhiều thông tin quý báu cho tôi trong quá trình viết luận văn

Đặc biệt, tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên, là động lực giúp tôi hoàn thành luận văn Xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

Chương 1 12

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TẠP CHÍ, TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH VÀ THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH 12

1.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản về tạp chí 12

1.2 Tạp chí chuyên ngành 24

1.3 Thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành 30

Chương 2 46

THỰC TRẠNG THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH 46

2.1 Sơ lược về các tờ tạp chí chuyên ngành chọn khảo sát 46

2.2 Nội dung thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành 52

2.3 Chất lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành 61

2.4 Đánh giá, nhận xét chung 76

Chương 3 84

VẤN ĐỀ ĐẶT RA, GIẢI PHÁP VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THÔNG TIN TƯ VẤN, CHỈ DẪN TRÊN TẠP CHÍ CHUYÊN NGÀNH 84

3.1 Xu hướng phát triển của báo chí thế giới và Việt Nam 84

3.2 Xu hướng phát triển của tạp chí chuyên ngành 88

3.3 Những vấn đề đặt ra đối với hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành 89

3.4 Các giải pháp nâng cao chất lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành 91

3.5 Một số kiến nghị 98

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

PHỤ LỤC 2

3

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Thống kê số lượng tin, bài có thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên

tạp chí chuyên ngành

53

Bảng 2.2: Thống kê số lượng tin, bài có thông tin tư vấn, chỉ dẫn

hướng tới nhóm công chúng là đội ngũ cán bộ nghiệp vụ ngành

55

Bảng 2.3: Thống kê số lượng tin, bài có thông tin tư vấn, chỉ dẫn

hướng tới nhóm công chúng là các nhà khoa học, hoạch định chính

sách

58

Bảng 2.4: Thống kê số lượng tin, bài có thông tin tư vấn, chỉ dẫn

hướng tới nhóm công chúng là người tiếp nhận và thụ hưởng chế độ,

chính sách

60

Bảng 2.5: Tổng hợp ý kiến đánh giá về vai trò của thông tin tư vấn,

chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành đối với hoạt động nghiệp vụ của

đội ngũ cán bộ nghiệp vụ ngành

63

Bảng 2.6: Tổng hợp ý kiến đánh giá về vai trò của thông tin tư vấn,

chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành đối với việc cập nhật kiến thức của

người tiếp nhận và thụ hưởng chính sách

65

Bảng 2.7: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính cập nhật, nhanh nhạy,

thời sự của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

68

Bảng 2.8: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính chính xác, khoa học và

thống nhất của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

69

Bảng 2.9: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính phổ cập, gần gũi và đại

chúng của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

70

Bảng 2.10: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính định kì và đều đặn của

thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

72

Bảng 2.11: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính phong phú và đa dạng

của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

74

Bảng 2.12: Tổng hợp ý kiến đánh giá về tính tương tác với độc giả

của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

76

4

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử báo chí thế giới, tạp chí chuyên ngành là loại hình tạp chí xuất hiện từ khá sớm Là phương tiện truyền thông nghiêng về các thông tin chuyên biệt, hướng tới một nhóm công chúng nhất định, tạp chí chuyên ngành với chức năng thông tin, bàn luận, phát hiện và cổ vũ những giá trị mới trong từng ngành, lĩnh vực bắt buộc phải mang những đặc trưng riêng biệt so với các ấn phẩm báo chí khác với những quy định về tính minh bạch, tính chính xác, tính phản biện, tính được phản biện và tính giá trị…

Mục đích của một tạp chí chuyên ngành là mang lại sự hiểu biết bằng việc phổ biến các hiện tượng và ý tưởng Phạm vi phản ánh của tạp chí chuyên ngành chủ yếu thông tin, trao đổi, bàn luận về các vấn đề có liên quan đến ngành, lĩnh vực Do vậy, đối tượng phục vụ của tạp chí chuyên ngành chủ yếu là những người trong ngành, đòi hỏi phải có sự hiểu biết nhất định về nghề nghiệp và các kiến thức chuyên ngành Nhưng trên thực tế, cũng có loại tạp chí chuyên ngành mà đối tượng phục vụ vừa là cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý, vừa là cán bộ chuyên môn thuộc ngành đó Thậm chí, có tạp chí chuyên ngành đối tượng bạn đọc còn bao gồm một bộ phận quần chúng nhân dân trong xã hội

Tính hấp dẫn và sức thuyết phục của tạp chí phụ thuộc nội dung phản ánh của nó có đáp ứng được nhu cầu thông tin của từng loại bạn đọc hay không Do

đó, nội dung của tạp chí đòi hỏi phải rất đa dạng và có nhiều chuyên mục khác nhau, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin của các đối tượng Tuy nhiên, những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học thường chiếm một tỷ trọng lớn trong cơ cấu nội dung các bài đăng tải trên tạp chí Với nội dung đó, các bài viết thuộc các thể loại tạp chí phải thể hiện được tính chất nghiên cứu, phát hiện những quy luật vận động cụ thể trong từng lĩnh vực thuộc các ngành

5

nghiệp vụ chuyên môn Ở đây, chức năng tuyên truyền về những vấn đề lý luận chính trị, lý luận nghiệp vụ, khoa học kỹ thuật sẽ đem lại cho độc giả nhiều kiến thức mới mẻ với nhiều ý niệm có thể dễ dàng tiếp cận với thực tế, liên hệ, vận dụng trong điều kiện cụ thể của bản thân và đơn vị mình

Ngoài chức năng tuyên truyền, phổ biến, giáo dục, tạp chí còn cung cấp những thông tin tri thức cho độc giả bằng con đường ngắn nhất, đó là những tri thức về chính trị, kinh tế, quản lý, khoa học… Trong chức năng tuyên truyền giáo dục, tạp chí phải góp phần giải thích, hoặc phê phán tình hình, hiện tượng nghiên cứu, đồng thời đề cập đến biện pháp xử lý tình hình, hiện tượng nói trên theo những phương pháp nghiên cứu riêng biệt thể hiện tính chiến đấu và nghiên cứu khoa học của từng loại tạp chí

Cùng với sự phát triển của các loại hình báo chí, trong những năm gần đây, tạp chí chuyên ngành cũng có sự thay đổi mạnh mẽ cả về hình thức và nội dung truyền tải Bên cạnh những thông tin lý luận, nghiên cứu khoa học, bình luận, đánh giá kết quả các công trình nghiên cứu khoa học áp dụng trong thực tiễn, tạp chí chuyên ngành còn cung cấp các thông tin tư vấn về chế độ, chính sách, chỉ dẫn các kiến thức chuyên môn về ngành, lĩnh vực cho bạn đọc Tạp chí chuyên ngành cung cấp thông tin tư vấn, chỉ dẫn có xu hướng phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây với mục đích phục vụ cho nhóm công chúng chuyên biệt về nhu cầu thông tin, như về thời trang, sức khỏe, phương tiện, thể thao, khoa học công nghệ, chế độ chính sách, kiến thức chuyên môn trong từng lĩnh vực…

Như đã nói ở trên, ứng với mỗi loại hình báo chí là một loại độc giả Nếu như đối tượng bạn đọc của báo là bất kỳ ai, từ chính trị gia, trí thức đến người lao động, thậm chí là những người kiếm sống vỉa hè… thì đối tượng bạn đọc của tạp chí là những người có trình độ lý luận, am hiểu chuyên môn nghiệp

vụ, hoặc có nhận thức sâu về các lĩnh vực liên quan được phản ánh trên tạp

6

chí Vì vậy, đòi hỏi chất lượng thông tin, nội dung và ngôn ngữ thể hiện của tạp chí phải chọn lọc, sử dụng cho phù hợp, ngay cả với các thông tin tư vấn, chỉ dẫn Nội dung của bài viết phải đảm bảo thiết thực, mang tính khoa học,

có sức thuyết phục Nếu không, tạp chí chỉ còn là một dạng của bản tin hay tờ báo thường thức đơn thuần, chứ nó không còn là một tờ tạp chí với đúng nghĩa và tên gọi của nó là cơ quan lý luận, nghiên cứu, trao đổi và tư vấn, chỉ dẫn kiến thức nghiệp vụ chuyên ngành

Thực tế đó đòi hỏi các nhà nghiên cứu báo chí cần thiết phải có cách nhìn nhận trên cơ sở khoa học về thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên các tạp chí chuyên ngành Qua đó, đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó và những vấn đề liên quan đối với sự phát triển của dòng tạp chí chuyên ngành vốn được xếp vào hàng những tờ tạp chí có nội dung chuyên biệt và đối tượng độc giả khu biệt Tuy nhiên, từ trước đến nay, vẫn chưa có một đề tài nghiên cứu cụ thể

nào về nội dung nói trên Với lý do đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thông tin tư

vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành” để xây dựng luận văn tốt nghiệp

Thạc sỹ khoa học chuyên ngành báo chí học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về tạp chí luôn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên và sinh viên Tuy nhiên, tài liệu về dòng tạp chí chuyên ngành và thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành lại khá ít ỏi Gần đây nhất, có một số luận văn thạc sĩ báo chí nghiên cứu về dòng

tạp chí chỉ dẫn – giải trí…, có thể kể đến như luận văn thạc sĩ báo chí của tác giả Đinh Thu Hiền (2010) với đề tài Dòng tạp chí chỉ dẫn - giải trí ở Việt

Nam, hiệu quả và bất cập Tác giả đã sơ bộ phác thảo một số vấn đề lý thuyết

về dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở nước ta trong xu thế của truyền thông thế giới Khảo sát những nội dung cơ bản, xét về phương diện tác nghiệp của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí để nhằm phân tích, đánh giá tính hiệu quả cũng

7

như những bất cập của dòng này đối với công chúng Việt Nam trong khoảng

15 năm trở lại đây Dựa trên những vấn đề lý thuyết và thực tế đó để đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí

Luận văn thạc sĩ của tác giả Mai Nữ Mỹ Nhân (2011) với đề tài Sự ảnh

hưởng của dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại

ở Việt Nam, trình bày những lý thuyết cơ bản về dòng tạp chí giải trí – chỉ

dẫn Khảo sát, phân tích, so sánh, tổng hợp, xử lý số liệu về thực trạng sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại

ở Việt Nam Đánh giá thực trạng của sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam Từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn trong nước Nghiên cứu về loại hình tạp chí chuyên biệt có một số nghiên cứu như

luận văn thạc sĩ báo chí Loại hình tạp chí và chuyên san dành cho phụ nữ và

văn hoá đọc của độc giả nữ hiện nay của tác giả Hoàng Đinh Linh (2009), đi

sâu vào tìm hiểu xu hướng phát triển của loại hình tạp chí và chuyên san dành cho phụ nữ ở Việt Nam thời gian qua Từ kết quả khảo sát thực tiễn về hoạt động của 4 tạp chí và chuyên san là “Thế giới phụ nữ”, “Hạnh phúc gia đình”,

“Đẹp” và “Người đẹp Việt Nam” trong thời gian 2 năm (2007-2008), tác giả

đã đưa ra những đánh giá về nhu cầu tiếp nhận của độc giả nữ đối với loại hình tạp chí và chuyên san dành cho phụ nữ; hiệu quả báo chí của loại hình ấn phẩm này và văn hóa đọc của độc giả nữ hiện nay Từ đó đề xuất những biện pháp thích hợp để nâng cao chất lượng phục vụ độc giả của các tạp chí, chuyên san dành cho phụ nữ nói riêng và cả xã hội nói chung

Cũng nghiên cứu về loại hình tạp chí chuyên biệt còn có đề tài Thông tin

chỉ dẫn đầu tư trên báo chí kinh tế Việt Nam - luận văn thạc sĩ báo chí của tác

giả Bùi Bửu Hà (2012) Bằng việc khảo sát các tác phẩm báo chí có tính chất

8

chỉ dẫn đầu tư trên 3 ấn phẩm “Đầu tư”, “Thời báo kinh tế Việt Nam” và

“Thời báo kinh tế Sài Gòn”, tác giả đã đưa ra những ưu điểm, hạn chế của thông tin tư vấn, chỉ dẫn đầu tư trên báo chí và đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thông tin chỉ dẫn đầu tư trên báo chí

Luận văn thạc sĩ báo chí Tính chuyên biệt trên các ấn phẩm tạp chí

truyền hình của tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo (2013), tìm hiểu về xu

hướng chuyên biệt hóa nói chung và truyền thông chuyên biệt nói riêng Trong luận văn, tác giả đã làm rõ xu hướng chuyên biệt hóa trên từng loại hình truyền thông tại Việt Nam (báo hình, báo in, báo mạng, phát thanh) Phân tích cụ thể về tính chuyên biệt của dòng tạp chí thông qua khảo sát thực tiễn tính chuyên biệt được thể hiện qua 3 ấn phẩm tạp chí truyền hình Tạp chí Truyền hình VTV, Tạp chí Truyền hình Số VTC, Tạp chí Truyền hình Hà Nội

từ năm 2009-2011 Từ đó đánh giá được những ưu-nhược của tính chuyên biệt được thể hiện trên 3 ấn phẩm được khảo sát và đưa ra được những giải pháp, một số kinh nghiệm bước đầu nhằm nâng cao tính chuyên biệt trên các

ấn phẩm

Nghiên cứu về thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên các loại hình báo chí khác

có luận văn thạc sĩ báo chí của tác giả Nguyễn Thị Vân Anh với đề tài Thông

tin chỉ dẫn tiêu dùng trên truyền hình của Đài Phát thanh-Truyền hình Hà Nội Luận văn là khảo sát khá toàn diện về các chương trình có nội dung

thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng trên truyền hình của đài PTTH Hà Nội Sự

ra đời của các chương trình này đã mang lại xu hướng mới mẻ, sinh động và nâng cao tính hiệu quả thiết thực của các chương trình trên sóng truyền hình

Hà Nội Đây cũng là những chương trình truyền hình minh hoạ sinh động cho

xu hướng báo chí hiện đại, hướng đến công chúng nhóm nhỏ, khán giả mục tiêu và theo những nội dung chuyên sâu, chuyên biệt Chính vì vây, việc nghiên cứu, khảo sát những chương trình truyền hình có nội dung này có ý

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nghiên cứu, đánh giá một cách khoa học về

thực trạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành hiện nay Thông qua việc khảo sát nội dung và phương thức thông tin của 3 tạp chí chuyên ngành thuộc lĩnh vực lý luận, nghiệp vụ An sinh xã hội: Tạp chí Bảo hiểm xã hội Việt Nam (cơ quan của Bảo hiểm xã hội Việt Nam), Tạp chí Lao động Xã hội (Bộ Lao động – Thương binh&Xã hội) và Tạp chí Bảo hộ Lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) Qua đó tìm ra đặc trưng, đặc điểm của thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên dòng tạp chí chuyên ngành Trên cơ sở phân tích kết quả

và hạn chế, luận văn đưa ra những đề xuất, giải pháp góp phần nâng cao chất lượng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trong hệ thống tạp chí chuyên ngành

Từ định hướng nghiên cứu trên, nhiệm vụ của luận văn là:

10

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về tạp chí chuyên ngành, đặc biệt xác lập và làm rõ cơ sở lý luận về thông tin báo chí, thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

- Khảo sát thực trạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành lựa chọn để làm rõ ưu điểm, hạn chế

- Trên cơ sở các vấn đề lý luận và thực tiễn đã chỉ ra, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp

chí chuyên ngành

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thông tin tư vấn, chỉ dẫn được

đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành

- Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát thông tin tư vấn, chỉ dẫn về các nội dung trọng tâm của 03 Tạp chí chuyên ngành liên quan mật thiết đến chính sách an

sinh xã hội, đó là Tạp chí Bảo hiểm xã hội Việt Nam (Bảo hiểm xã hội Việt

Nam); Tạp chí Lao động Xã hội (Bộ Lao động-Thương binh&Xã hội); Tạp chí Bảo hộ Lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) trong thời gian 04

năm, từ năm 2010 đến hết năm 2013

5 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận:

+ Vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ

nghĩa duy vật lịch sử trong nghiên cứu một hiện tượng xã hội

+ Nghiên cứu dựa trên nền tảng các quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối của Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí, truyền thông

* Phương pháp công cụ: Khảo sát thực trạng; khảo sát bằng phiếu hỏi; nghiên cứu trường hợp điển hình; khảo cứu kinh nghiệm nước ngoài; thống

kê, tổng hợp, xử lý số liệu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

11

Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần xây dựng cơ sở lý luận báo chí thuộc thể loại tạp chí nói chung và tạp chí chuyên ngành nói riêng; đồng thời kết quả nghiên cứu có thể làm tài liệu hữu ích đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy về loại hình tạp chí cho sinh viên chuyên ngành báo chí học

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn là cẩm nang nghề nghiệp dành cho sinh viên chuyên ngành báo chí học; ngoài ra, lãnh đạo, phóng viên, biên tập viên hiện đang trực tiếp công tác tại các tòa soạn tạp chí chuyên ngành trong cả nước có thể tham khảo để định hướng hoạt động thông tin, tuyên truyền có hiệu quả

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tạp chí, tạp chí chuyên ngành và thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

Chương 2: Thực trạng thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành Chương 3: Những vấn đề đặt ra và các giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

Thứ nhất, các loại tạp chí chia theo định kỳ, ví dụ như tạp chí hàng

tuần (còn gọi là tuần san, tuần báo, được xuất bản định kỳ vào một ngày trong tuần), nguyệt san (xuất bản mỗi tháng một số), quý san (mỗi quý một số), bán niên san (nửa năm một kỳ), niên san (một kỳ mỗi năm) Ở Việt Nam, có khá nhiều loại tạp chí ra với định kỳ không theo phân loại trên như bán tuần báo (bi-weekly) với 2-3 số mỗi tuần, bán nguyệt san (bi-monthly) in 2-3 kỳ mỗi tháng

Thứ hai, các loại tạp chí chia theo chủ đề, ví dụ như tạp chí nghệ thuật -

mỹ nghệ, tạp chí về ôtô - xe máy, tạp chí kinh doanh - tài chính, tạp chí cho trẻ em, tạp chí nấu ăn, tạp chí giải trí, tạp chí thời trang, v.v…

Trong cuốn Xuất bản tạp chí (bản dịch tiếng Việt, Khoa Xuất bản –

Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2010), các học giả Trung Quốc đưa ra

khái niệm, “tạp chí có tên gọi cố định, có đánh số thứ tự theo quyển, kỳ

hoặc năm tháng, nhân bản bằng phương thức in ấn, đăng tải trên chất liệu giấy, là xuất bản phẩm liên tục thành quyển” [16, tr.32]

Cũng trong cuốn Xuất bản tạp chí (bản dịch tiếng Việt, Khoa Xuất bản –

Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2010), công bố của tổ chức UNESCO,

“tất cả xuất bản phẩm có cùng một tiêu đề, xuất bản liên tục định kỳ hoặc

13

không định kỳ, mỗi năm ít nhất là trên 1 kỳ (1 lần), mỗi kỳ đều ghi rõ số thứ

tự và ghi rõ ngày tháng thì gọi là tạp chí” [16, tr.34]

Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam Online, tạp chí là chủng loại ấn phẩm báo chí xuất bản định kỳ, với các kỳ hạn hằng tuần, nửa tháng, một tháng, một quý, nửa năm, v.v Tạp chí khác với báo hằng ngày Về nội dung, tạp chí thường chứa đựng những thông tin mang tính tổng quát hay chuyên đề

về tình hình thời sự, các vấn đề thuộc các lĩnh vực khoa học tự nhiên hoặc xã hội đang được nhiều người quan tâm Về hình thức, tạp chí được đóng thành tập với các cỡ khác nhau, khổ thường nhỏ hơn khổ báo hằng ngày, có bìa Bảng chú giải thuật ngữ của Trung tâm Học liệu Đại học Huế, tạp chí (journal) là một dạng ấn phẩm định kỳ xuất bản trong khoảng thời gian nhất định (hằng tháng, hằng quý)

Như vậy, tất cả các định nghĩa trên đều chỉ ra các yếu tố hoặc đặc điểm cấu thành tạp chí Tham chiếu các định nghĩa trên và tình hình thực tế, có thể

rút ra khái niệm chung về tạp chí như sau: Tạp chí là một loại xuất bản phẩm

định kỳ, có tên gọi ổn định, có kỳ hạn xuất bản trong khoảng thời gian nhất định (có thể là bán nguyệt san, ra hằng tháng, quý); cung cấp thông tin, kiến thức cho những đối tượng bạn đọc nhất định

Là một phương tiện truyền bá độc lập, đến nay tạp chí đã có hơn 300 năm lịch sử Bằng hình thức xuất bản liên tục, tạp chí có ảnh hưởng liên tục đối với độc giả mục tiêu trong những lĩnh vực nhất định, từ đó trở thành một trong những loại hình xuất bản phẩm quan trọng

1.1.2 Lịch sử phát triển của dòng tạp chí trên thế giới và ở Việt Nam

* Thế giới

Năm 1631, tờ “Gazette” phát hành ở Pháp với sự tham gia của giáo chủ Risơliơ bắt đầu đăng những tin tức về tình hình chính trị được coi là tờ tạp chí ra đời sớm nhất Ít lâu sau, các tờ Ediefying monthly discussion (1633-1668) -

14

(Những cuộc tranh luận hàng tháng để mở mang trí óc) của Đức; tờ Journal des

savants -(Nhật báo của các học giả) của Pháp; tờ Philosophycal Transactions of

the Royal Society ở London (1665) – (Những ảnh hưởng của triết học tới xã hội hoàng gia Luân Đôn) của Anh, ra đời là những tuyển tập chủ yếu các bài viết tóm tắt (sau gọi là tiểu luận) về sự phát triển của nghệ thuật, văn học, triết học và khoa học Chúng tồn tại dưới dạng tạp chí xuất bản định kỳ và được coi như những tờ ra đời sớm nhất của loại hình báo chí mang tên “tạp chí” này

Sang thế kỷ XVIII, các tạp chí xuất bản định kỳ nổi tiếng nhất là tờ The

Tatler (1709 – 1711) và tờ Spectator (1711-1712, 1714 – Khán giả) Tờ tạp

chí xuất bản định kỳ đầu tiên về thể loại tổng hợp hiện đại, tập trung chủ yếu cho một hợp tuyển đọc giải trí là tờ The Gentlemen’s Magazine (1731-1907) – (Tạp chí cho các quý ông), xuất bản ở Anh Đây cũng là tờ đầu tiên sử dụng

từ Magazine để định danh loại hình báo chí mới này

Ở Mỹ, Benzamin Franklin và Andrew Bradford đã liên kết chặt chẽ trong việc xuất bản tờ tạp chí đầu tiên ở Mỹ Hai ông đã cho ra đời hai tờ General Magazine (Tạp chí tổng hợp) và American Magazine (Tạp chí Mỹ) vào tháng 01 năm 1741

Đầu thế kỷ XIX, ở Anh, những tờ nguyệt san và tạp chí ra hàng quý thường tham gia vào chính trị, bày tỏ quan điểm bằng những bài tiểu luận Có thể kể đến hai tờ nổi tiếng là The Edinburgh Review (1802) và tờ Blackwood’s Edinburgh Magazine (1817) Ở Mỹ, đó là tờ North American Review (1815) – (Tạp chí Bắc Mỹ) Đến thập kỷ thứ ba của thế kỷ XIX đã xuất hiện các tờ tạp chí hàng tuần và hàng tháng có tranh minh họa, được bán giá rẻ Tiêu biểu là tờ The Mirro (1822) – (Tấm gương), The Cornhill Magazine (1860) – (Tạp chí Đồi Ngô) Ở Nam Phi xuất bản tạp chí đầu tiên trên “Nhật báo Nam Phi” (1824) ở Cape Town, tiếp đó là tờ “The Cape of

Cuối thế kỷ XIX, do sự phát triển của kỹ thuật về tranh minh hoạ và in

ấn đã đem lại kết quả trong việc hạ thấp chi phí sản xuất và mở ra một thời đại mới về số lượng phát hành báo chí

Vào thế kỷ XX, Magazine trở thành ngành kinh doanh lớn mà ngày nay con số đầu tạp chí đã lên tới hang triệu Các nhà thầu hiện đại đã sáng lập ra các “Publications” rộng lớn Tiêu biểu là tờ Harold Ross đã tạo ra tờ NewYorker” (1925) và Henry Luce xuất bản tờ “Time” (1923), sau đó tiến tới chiếm lĩnh thị trường với một số Magazine khác và một công ty xuất bản sách

Xu hướng chuyên môn hóa trong viêc phát triển tạp chí cũng được thúc đẩy Xu hướng này đã tạo ra vị trí quan trọng của tạp chí trong các lĩnh vực đời sống xã hội và cũng là tiền đề cho sự phát triển loại hình tạp chí chuyên biệt

* Việt Nam

Tờ “Đông Dương tạp chí” do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút được coi là

tờ tạp chí đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam vào khoảng đầu thế kỷ XX tại Bắc

Kỳ Điều kiện chính trị lúc này hết sức hà khắc, thực dân Pháp đã chiếm toàn

bộ Việt Nam Đội ngũ Tây học ở Bắc Kỳ ít hơn ở Nam Kỳ nên ảnh hưởng của nền văn minh phương Tây ít hơn Sự phát triển chậm về kinh tế cũng đã gây

ra ít nhiều hạn chế cho hoạt động báo chí giai đoạn này Thực dân Pháp thấy cần có một tờ báo bằng tiếng Việt nhằm phục vụ cho sự cai trị của mình

16

“Đông Dương tạp chí” (1913-1918) được coi là phụ trương của tờ “Lục tỉnh tân văn” lúc đó, mỗi tuần ra một số vào thứ năm, gồm 16 trang Tờ này tiêu

biểu cho dòng báo chí thực dân, tuy nhiên cũng có rất nhiều bài viết thể hiện

tinh thần yêu nước, tinh thần dân tộc “Đông Dương tạp chí” có một số cộng

tác viên khá nổi tiếng như Phan Kế Bính, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Hữu Tiến, Phạm Duy Tốn… Ngay từ khi mới phát

hành, “Đông Dương tạp chí” đã sử dụng nhiều thể loại báo chí với hệ thống

chuyên mục đa dạng bàn về các vấn đề xã hội, kinh tế, thiên văn, điện báo, những bài mang tính tổng luận, tổng hợp, dịch thuật… Tờ tạp chí này đã có đóng góp vào sự phát triển ngôn ngữ tiếng Việt một cách nhuần nhuyễn

Tiếp theo đó là tờ tạp chí “Nam Phong” (1917-1934) được viết bằng tiếng

bản xứ để thực thi chính sách giáo dục và tuyên truyền của thực dân Pháp do Phạm Quỳnh làm chủ bút, dưới sự kiểm duyệt của Marty – Giám đốc phòng

An ninh và chính trị Đông Dương Đó là mục đích của thực dân Pháp, nhưng trên thực tế, nội dung của tạp chí không hoàn toàn phản động mà cũng có nhiều

điểm tiến bộ Tạp chí “Nam Phong” có một số chuyên mục như “Luận

thuyết”, “Văn uyển”, “Thời đàm”, “Văn học”… Các bài viết được đăng tải

tương đối rộng, đề cập đến nhiều lĩnh vực mang tính khảo cứu, chuyên sâu, có nhiều công trình khảo cứu đặc sắc, giá trị Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, tạp

chí “Nam Phong” là cuốn bách khoa nguyệt san, đọc “Nam Phong”, người ta

có thể học hỏi trong đó nền văn hóa Tây phương và Đông phương

Giai đoạn 1930-1945, loại hình tạp chí ở Việt Nam khởi sắc với hai tờ

“Tri Tân” và “Thanh Nghị” “Tri Tân” (1941-1946) là tạp chí do nhóm Bùi

Kỳ, Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Xuân Hãn,

Võ Nguyên Giáp, Đặng Thai Mai… sáng lập, chuyên khảo cứu về văn học, sử học, nghiên cứu xã hội Việt Nam truyền thống, “ôn cố tri tân”, ra đều đặn Tờ này đặc biệt đi sâu vào vấn đề văn hóa truyền thống, ít quan tâm đến vấn đề

17

chính trị, xã hội đương thời Tờ “Thanh Nghị” (1941-1945) tập hợp được

những cây bút chủ yếu là trí thức Tây học trẻ tuổi cấp tiến như luật sư Vũ Đình Hòe, Vũ Văn Hiến, Phan Anh, Đinh Gia Trinh…, các nhà khoa học tự nhiên Nguyễn Xiển, Nguyễn Xuân Yêm, Ngụy Như Kon Tum… Tạp chí

“Thanh Nghị” dày hơn “Tri Tân”, chuyên khảo cứu những vấn đề như luật

pháp, chính trị học và các bộ môn khoa học tự nhiên khác

Ngoài các tạp chí nói trên còn phải kể đến các tạp chí văn học như “Tao

Đàn” (1939-1940”, xuất bản 02 kỳ/tháng, chủ bút là Vũ Đình Long; “An Nam tạp chí” (1926-1933) mỗi tháng ra 02 kỳ, chủ bút là nhà thơ Tản Đà

Tạp chí của các đảng phái chính trị như “Công hội đỏ” (1929), “Tạp chí Đỏ” (1930), “Búa” (1931); “Cộng sản” - tạp chí của các tù nhân trong nhà tù Hỏa

Lò (1932), tạp chí Bôn-sê-vích (1940)… các tạp chí y khoa như “Phổ biến Y

học” (1934), “Bảo mệnh cẩm nang” (1939); các tạp chí tôn giáo như “Bồ Đề” (1936), “Quan Âm tạp chí” (1938)… Tóm lại, dù được ai thành lập thì

tạp chí nào cũng được lợi dụng để cổ vũ cho tinh thần yêu lịch sử, văn hóa dân tộc, nội dung tạp chí mang tinh thần độc lập dân tộc, đó cũng là một nhu cầu nóng bỏng của toàn dân lúc đó

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, xã hội Việt Nam chuyển sang một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập, tự do Sau khi đánh thắng các thế lực đế quốc chủ nghĩa xâm lược và tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa, chế

độ áp bức, bóc lột đã bị xoá bỏ trong xã hội ta, nhân dân lao động là người chủ thực sự Báo chí Việt Nam bước sang chặng đường lịch sử mới Báo chí lúc này là tiếng nói của một quốc gia có chủ quyền độc lập, là diễn đàn của nhân dân Cùng với các loại hình báo chí khác, tạp chí ở Việt Nam cũng có sự phát triển cả về bề rộng lẫn chiều sâu và đặc biệt khởi sắc trong thời kỳ đất nước đổi mới (từ năm 1986 đến nay)

18

Trong vòng 10 năm từ 1986-1996, số lượng tạp chí đã tăng tới 267,2%,

cụ thể là từ 110 tạp chí lên 320 đầu tạp chí và giai đoạn từ 1996-2008, tuy chưa có số liệu thống kê cụ thể nhưng con số ước đạt còn cao hơn nhiều, khoảng hơn 500 đầu tạp chí, và ước đến năm 2013, cả nước có tới trên 700 đầu tạp chí Cùng với sự gia tăng về số đầu tạp chí thì số lượng bản in tạp chí cũng tăng nhanh chóng Nhiều tạp chí tăng kỳ, tăng trang Trước kia, thời gian giữa 02 kỳ ra của tạp chí thường từ 02 đến 03 tháng, thậm chí lên tới 06 tháng thì đến nay, các tạp chí ra tháng 02 kỳ, có tạp chí ra hằng tuần Ví dụ

như “Tạp chí Cộng sản” – cơ quan lý luận chính trị của Trung ương Đảng

Công sản Việt Nam - từ chỗ ra 01 kỳ/tháng hiện nay đã ra 02 kỳ/tháng và có

thêm chuyên san “Hồ sơ sự kiện” ấn hành 02 số/tháng

Căn cứ vào đặc trưng phản ánh thông tin của tạp chí, có thể phân loại tạp

chí thành hai loại chủ yếu sau đây: tạp chí thông tin ngôn luận và tạp chí

chuyên ngành nghiệp vụ

Phạm vi nghiên cứu của tạp chí thông tin ngôn luận thường là những vấn

đề chính trị, văn hóa, xã hội Đối tượng phục vụ của loại tạp chí này bao gồm số đông các tầng lớp dân cư Còn tạp chí chuyên ngành nghiệp vụ chủ yếu đi sâu nghiên cứu lý luận nghiệp vụ khoa học thuộc phạm vi hoạt động và chức năng nghiệp vụ chuyên ngành Do vậy, đối tượng phục vụ thuộc loại này chủ yếu là những người trong ngành

Cái khó của tạp chí là ngoài việc bảo đảm tính hấp dẫn và thuyết phục đối với bạn đọc, thì quan trọng hơn là việc xác định đối tượng phục vụ của tạp chí bao gồm những loại bạn đọc nào: là cán bộ nghiên cứu, hay cán bộ quản

lý, hoặc cán bộ cơ sở Trên thực tế có nhiều loại tạp chí chỉ phục vụ chủ yếu cho một loại bạn đọc là cán bộ nghiên cứu có trình độ khoa học nhất định Nhưng cũng có loại tạp chí đối tượng phục vụ bạn đọc vừa là cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý, vừa là cán bộ chuyên môn thực hành thuộc ngành đó

19

Tính hấp dẫn và sức thuyết phục của tạp chí không chỉ thể hiện ở nội dung phản ánh của nó, mà còn ở chỗ nội dung thông tin đó có đáp ứng được nhu cầu thông tin của từng loại bạn đọc hay không? Và như vậy, nội dung của tạp chí cũng rất đa dạng và có nhiều chuyên mục khác nhau, không phải chỉ

có vài ba chuyên mục ở một tạp chí, mà có khi lên tới hàng chục chuyên mục, hoặc nhiều hơn thế Song dù ít hay nhiều ở từng loại tạp chí khác nhau, nội dung phản ánh của tạp chí thường biểu hiện dưới ba chủ đề chính sau đây:

- Những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học

- Thông tin khoa học

- Tin tức hoạt động

Trong đó, những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học thường chiếm một tỷ trọng lớn trong cơ cấu nội dung các bài đăng tải trên tạp chí Với nội dung đó, các bài viết thuộc các thể loại tạp chí phải thế hiện được tính chất nghiên cứu, phát hiện những qui luật vận động có thể trong từng lĩnh vực thuộc các ngành nghiệp vụ chuyên môn Ở đây, chức năng tuyên truyền về những vấn đề lý luận cách mạng, lý luận nghiệp vụ, khoa học kỹ thuật sẽ đem lại cho độc giả nhiều kiến thức mới mẻ với nhiều ý niệm cụ thể, dễ dàng tiếp cận với thực tế, liên hệ, vận dụng trong điều kiện cụ thể của bản thân, đơn vị mình

Ngoài chức năng tuyên truyền giáo dục (theo nghĩa rộng và sâu sắc của

từ này), tạp chí còn cung cấp thông tin cho độc giả những tri thức bằng con đường ngắn nhất, đó là những tri thức về chính trị, tri thức về kinh tế, tri thức

và quản lý, tri thức về khoa học kỹ thuật v.v Trong chức năng tuyên truyền giáo dục, tạp chí phải góp phần giải thích, hoặc phê phán tình hình, hiện tượng nghiên cứu, đồng thời đề cập đến biện pháp xử lý tình hình, hiện tượng nói trên theo những phương pháp nghiên cứu riêng biệt thể hiện tính chiến đấu và nghiên cứu khoa học của từng loại tạp chí Chính vì lẽ đó, đặc trưng

20

nổi bật của tạp chí là chức năng thông tin lý luận và nghiên cứu khoa học, là

người bình giá kết qủa các công trinh nghiên cứu khoa học áp dụng trong thực tiễn

Do tính chất chuyên sâu của tạp chí vừa mang tính lý luận, vừa mang tính chiến đấu trong nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau, cho nên hình thức biếu hiện của tạp chỉ thường có nhiều chuyên mục hấp dẫn, có điều kiện in đẹp và không hạn chế độ dài của bài viết Như vậy, nội dung phản ánh thông tin trên tạp chí cũng rất đa dạng và phong phú, phù hợp với điều kiện không gian và thời gian ấn hành tạp chí Do vậy, tính kịp thời, khẩn trương của thông tin lý luận không đòi hỏi khắt khe như thông tin thời sự Tuy nhiên tính kịp thời của thông tin lý luận đối với tạp chí đòi hỏi phải đáp ứng yêu cầu giải đáp nhanh những vấn đề mà cuộc sống đang đặt ra mà bạn đọc quan tâm

1.1.3 Sự giống và khác nhau giữa báo và tạp chí

Thuật ngữ “Báo chí” là tên gọi chung của tất cả các loại hình báo chí,

không phải đơn thuần để chỉ báo và tạp chí in trên giấy mà được gọi chung cho tất cả các loại hình báo chí Báo chí là loại hình hoạt động thông tin, sử dụng phương tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được

Báo được phân chia thành các loại báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử, nhưng đặc trưng nổi bật nhất của các loại báo đó là thông tin thời sự, với các yêu

21

cầu là: kịp thời, chính xác và đầy đủ Do đặc trưng thông tin thời sự, nên đối tượng phục vụ của báo thường đa dạng và có phạm vi rộng đối với mọi đối tượng công chúng trong xã hội Cũng vì vậy, nội dung phản ánh của báo thường

là những vấn đề mang tính thời sự nóng hổi Độ dài thông tin phản ánh trên báo cũng chỉ giới hạn trong một chừng mực nhất định Những vấn đề mang tính lý luận, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn báo không có điều kiện đi sâu phản ánh Tạp chí là loại ấn phẩm khổ nhỏ hơn báo, đóng thành tập, có bìa, chuyển tải các loại thông tin có tính tổng hợp, chuyên sâu, xuất bản định kỳ ở một thời điểm nhất định, có thể định kỳ một tuần một lần, một tháng 02 lần, hoặc

06 tháng một lần Tạp chí cũng là một tờ báo in, nhưng là cơ quan lý luận, học thuật, khoa học của một tổ chức, đoàn thể, chủ yếu đi sâu nghiên cứu, hướng dẫn, trao đổi nghiệp vụ

Tạp chí in truyền thống khác với báo in ở chỗ tính thời sự thấp hơn nhưng nội dung vấn đề và sự kiện đưa ra phân tích, bình luận lại sâu hơn, đầy

đủ hơn Thông tin của tạp chí có tính khái quát cao Tạp chí xuất bản theo tuần hoặc nửa tháng một kỳ thường có lượng xuất bản lớn, mang tính đại chúng Các tạp chí khoa học và các tập kỷ yếu xuất bản theo quý hoặc một hai năm một số được coi như các tạp chí khoa học chuyên ngành Có thể phân loại tạp chí theo độ tuổi, sở thích, giới tính, chuyên ngành…

Cái khó của tạp chí, ngoài việc bảo đảm tính hấp dẫn và thuyết phục đối với bạn đọc, thì quan trọng hơn là việc xác định đối tượng phục vụ của tạp chí bao gồm những loại bạn đọc nào: là cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý, cán

bộ hoạt động nghiệp vụ, cán bộ ở cơ sở… Vì trên thực tế có nhiều loại tạp chí chỉ phục vụ chủ yếu cho một loại bạn đọc là cán bộ nghiên cứu có trình độ khoa học nhất định Nhưng cũng có loại tạp chí đối tượng phục vụ bạn đọc vừa là cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý, vừa là cán bộ chuyên môn thuộc

Ngoài chức năng tuyên truyền giáo dục, tạp chí còn cung cấp thông tin cho độc giả những tri thức bằng con đường ngắn nhất, đó là những tri thức về chính trị, kinh tế, quản lý, khoa học kỹ thuật…Trong chức năng tuyên truyền giáo dục, tạp chí phải góp phần giải thích, hoặc phê phán tình hình, hiện tượng nghiên cứu, đồng thời đề cập đến biện pháp xử lý tình hình, hiện tượng nói trên theo những phương pháp nghiên cứu riêng biệt thể hiện tính chiến đấu và nghiên cứu khoa học của từng loại tạp chí Chính vì lẽ đó, đặc trưng nổi bật của tạp chí là chức năng thông tin lý luận, nghiên cứu khoa học, là người bình giá kết quả công trình nghiên cứu khoa học áp dụng trong thực tiễn

Do tính chất chuyên sâu của tạp chí vừa mang tính lý luận, vừa cung cấp thông tin nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau, cho nên hình thức biểu hiện của tạp chí thường có nhiều chuyên mục hấp dẫn, có điều kiện

in đẹp và độ dài của bài viết không hạn chế như báo Nội dung phản ánh thông

23

tin trên tạp chí cũng rất đa dạng và phong phú, phù hợp với điều kiện không gian và thời gian ấn hành tạp chí Do vậy, tính kịp thời, khẩn trương của thông tin lý luận không đòi hỏi khắt khe như thông tin thời sự Mặc dù vậy, tính kịp thời của thông tin lý luận đối với tạp chí đòi hỏi phải đáp ứng yêu cầu giải đáp nhanh những vấn đề mà cuộc sống đang đặt ra mà bạn đọc quan tâm

Những vấn đề, nội dung phản ánh trên tạp chí thường mang tính chất nghiên cứu, trao đổi và hướng dẫn nghiệp vụ, nên các bài viết đăng tải trên tạp chí không nhất thiết phải là những vấn đề đã chín muồi, hoặc đã được khẳng định khoa học, mà có thể có những bài viết với chủ đích chỉ nhằm “xới vấn đề” hoặc trao đổi, gợi ý, tạo diễn đàn tranh luận, thảo luận để làm sáng tỏ hơn những vấn đề còn chưa thống nhất, đi đến hiểu biết, thấu hiểu chung và cuối cùng là tạo lập sự thống nhất nhận thức, đồng thuận quan điểm, hoàn thiện lý luận

Tạp chí cũng như báo đều phục vụ nhiệm vụ chính trị của một Nhà nước nhất định, nhưng do chức năng và đối tượng phục vụ của mình, tạp chí còn phải căn cứ vào yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị của các tổ chức đoàn thể, hoặc ngành chủ quản trong từng thời kỳ phát triển kinh tế - xã hội để thể xác định chủ đề của từng số tạp chí sẽ xuất bản và phát hành trong năm

Những số tạp chí chuyên đề như vậy vẫn xoay quanh các chuyên mục vốn có của tạp chí, nhằm tập trung cung cấp cho bạn đọc một lượng thông tin

về một chủ đề mà cuộc sống đang đặt ra, đồng thời có liên quan đến hoạt động của chính họ

Ngôn ngữ báo và ngôn ngữ tạp chí cũng có những điểm khác nhau Đối tượng bạn đọc có ý nghĩa quyết định đến phong cách ngôn ngữ Trên các bài báo được thể hiện bằng ngôn ngữ chuẩn nhưng mang tính phổ cập, cụ thể, dễ hiểu Tạp chí thường sử dụng ngôn ngữ khoa học, lấy yếu tố khoa học làm chủ đạo để phân tích, lý giải lôi cuốn bạn đọc Tạp chí sử dụng phương pháp

24

tư duy logic, có hệ thống, trình bày từ đơn giản đến phức tạp, từ lý luận đến thực tiễn hoặc có thể là phản biện vấn đề để chứng minh, lập luận quan điểm của mình Đối tượng bạn đọc của tạp chí là những người có trình độ lý luận,

am hiểu chuyên môn nghiệp vụ, hoặc có nhận thức sâu về các lĩnh vực liên quan được phản ánh trên tạp chí Vì vậy, đòi hỏi chất lượng thông tin, nội dung và ngôn ngữ thể hiện của tạp chí phải chọn lọc, sử dụng cho phù hợp Ứng với mỗi tạp chí là một loại độc giả Do đó, các bài viết phải đáp ứng yêu cầu của độc giả Nội dung của bài viết phải đảm bảo thiết thực, mang tính khoa học, có sức thuyết phục Nếu không, tạp chí chỉ còn là một dạng bản tin đơn thuần, chứ không còn là tờ tạp chí với đúng nghĩa và tên gọi của nó là cơ quan lý luận, nghiên cứu, trao đổi và hướng dẫn nghiệp vụ chuyên ngành Ngoài tạp chí in truyền thống, hiện nay còn có tạp chí phát thanh (trên sóng phát thanh), tạp chí truyền hình (trên sóng truyền hình), tạp chí điện tử (trên Internet) Đối với khái niệm Tạp chí phát thanh, truyền hình cũng có những ý kiến cho rằng gọi như vậy là tùy tiện, vì thực chất nó không khác các chương trình phát thanh, truyền hình Mặt khác, việc thành lập một Tạp chí, phải được phép của cơ quan quản lý nhà nước; phải có tổ chức bộ máy và các yêu cầu cần có của một Tòa soạn báo chí, dưới sự điều khiển của một Tổng Biên tập Đối với Tạp chí điện tử, thực chất là phiên bản của Tạp chí bản in, đồng thời có thêm chức năng cập nhật thông tin thời sự, phát huy ưu điểm của Tạp chí in truyền thống, khắc phục nhược điểm về sự chậm trễ về tính thời sự, trở thành một phương tiện truyền thông tổng hợp

1.2 Tạp chí chuyên ngành

1.2.1 Khái niệm tạp chí chuyên ngành

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư, tạp chí chuyên ngành là một ấn phẩm định kỳ (có thể xuất bản theo tuần, tháng, quý hoặc 6 tháng) nhằm thông tin, tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về một

25

lĩnh vực ngành; hướng dẫn, chỉ đạo công tác quản lý nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong ngành; công bố các nghiên cứu khoa học, phổ biến các kinh nghiệm tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật trong và ngoài nước… về lĩnh vực ngành đó Hầu hết các tạp chí chuyên ngành đều mang tính chuyên biệt cao, hướng tới một nhóm độc giả nhất định, song cũng

có một số tạp chí chuyên ngành có phạm vi phủ sóng rộng khắp và có đối tượng bạn đọc đông đảo do phạm vi bao trùm của hệ thống chính sách mà ngành đó quản lý, tổ chức thực hiện cũng như mức độ ảnh hưởng của ngành

đó đến đời sống xã hội

Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam Online đưa ra định nghĩa, tạp chí chuyên ngành là xuất bản phẩm định kỳ đăng tải kết quả hoạt động và nghiên cứu khoa học của một ngành, giới thiệu các kinh nghiệm quốc tế trong lĩnh vực ngành đó Mỗi tạp chí chuyên ngành do một cơ quan chủ quản, có thể là

cơ quan nhà nước hay tổ chức chính trị, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, có Tổng biên tập và có thể có Chủ nhiệm, Hội đồng biên tập

Như vậy, tạp chí chuyên ngành là phương tiện truyền thông mang tính

học thuật Mục tiêu chính của nó là chuyên chở thông tin chuyên biệt đến giới nghiên cứu khoa học, góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ngành, lĩnh vực; hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ đối với đội ngũ cán bộ làm nghiệp vụ trong ngành và phổ biến chính sách đến các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, quản lý của ngành đó Tạp chí chuyên ngành còn là diễn đàn để những người làm nghiệp vụ và giới nghiên cứu về ngành trao đổi

và học hỏi nhau

1.2.2 Chức năng và nhiệm vụ của tạp chí chuyên ngành:

Trước hết, cần khẳng định rằng, tạp chí chuyên ngành cũng như báo in

và các loại hình tạp chí khác ở Việt Nam ngày nay đều là phương tiện truyền

26

thông trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ Tổ quốc và xây dựng đất nước Tạp chí chuyên ngành cũng có nhiệm vụ truyền đạt, phổ biến sâu rộng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước đến với quần chúng nhân dân, động viên, hướng dẫn và tổ chức quần chúng thực hiện có hiệu quả đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật đó; đấu tranh trên mặt trận ngôn luận chống mọi luận điệu, âm mưu và hành động phá hoại sự nghiệp cách mạng của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta; phản ánh trung thực nguyện vọng

và kinh nghiệm của quần chúng

Ngoài ra, tạp chí chuyên ngành có những chức năng riêng biệt như sau:

- Tạp chí chú trọng truyền bá kiến thức lý luận cần thiết cho cán bộ lãnh đạo, chỉ đạo các cấp, các ngành, các giới, các địa phương, giúp họ nắm chắc đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước để dựa vào đó động viên, tổ chức, hướng dẫn quần chúng thực hiện

- Trang bị kiến thức học thuật mới, củng cố, mở rộng và nâng cao kiến thức khoa học để vận dụng ngày càng tốt hơn vào các hoạt động và nghiên cứu nhằm phục vụ đắc lực cho việc xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước và tổ chức thực hiện trong thực tiễn

Như vậy, có thể thấy trong khi cố gắng thực hiện các chức năng chung của báo chí, tạp chí chuyên ngành còn phải coi trọng chức năng xây dựng và tuyên truyền lý luận, dự báo khoa học Do đó, loại thông tin có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của các loại tạp chí, đặc biệt là tạp chí chuyên ngành, chính là thông tin lý luận, thông tin khoa học về ngành, lĩnh vực

Vì những đặc điểm và chức năng riêng biệt đó nên hiệu quả của tạp chí chuyên ngành không nhất thiết phải tính bằng số lượng độc giả Sự hấp dẫn của tạp chí chuyên ngành chủ yếu ở lượng thông tin và giá trị khoa học của

nó, chứ không phải bằng lời văn hấp dẫn, bóng bẩy

27

Nhiệm vụ của tạp chí chuyên ngành tùy thuộc vào nhiệm vụ chính trị của ngành, cơ quan và lĩnh vực hoạt động xã hội mà tạp chí đó tham gia Nhưng

về cơ bản, không thể không chú ý đến những nhiệm vụ cốt lõi sau:

- Nghiên cứu lý luận, nghiên cứu khoa học, phổ cập tri thức và tổng kết thực tiễn; khảo sát và phản ánh thực tế, giúp làm sáng tỏ lĩnh vực và phương hướng của tạp chí đã xác định

- Hướng dẫn tư tưởng, chủ trương, nghiệp vụ thông tin bao gồm thông tin khoa học trong nước, nước ngoài và những hoạt động lĩnh vực, ngành

- Góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ngành, lĩnh vực

Cho dù thuộc lĩnh vực nào và có những nhiệm vụ cụ thể ra sao thì tờ tạp chí chuyên ngành – dẫu ở bất cứ đâu và trong hoàn cảnh nào – cũng luôn là

cơ quan ngôn luận, thông tin lý luận, nghiệp vụ của Đảng và Nhà nước trên mặt trận tư tưởng và công tác tổ chức, là “người chiến sĩ” trong “đội quân xung kích của Đảng trên mặt trận tư tưởng”

1.2.3 Đặc trưng của tạp chí chuyên ngành:

Tạp chí chuyên ngành là loại hình ấn phẩm có nhiều điểm khác biệt so với các loại hình xuất bản – báo chí khác như sách, báo, tạp chí giải trí phổ thông… Bản chất học thuật của tạp chí chuyên ngành tạo cho nó có một số điểm đặc trưng riêng biệt, bao gồm các yếu tố cơ bản sau:

-Tạp chí chuyên ngành có tính chuyên biệt hóa cao: Có thể thấy rằng

tính chuyên biệt hóa của tạp chí nói chung và tạp chí chuyên ngành nói riêng

đã thể hiện rõ ngay trong nội hàm khái niệm tạp chí

Từ điển Bách khoa Séc, Praha, 1989 đưa ra khái niệm: Tạp chí là loại ấn

phẩm xuất bản thường kỳ (hằng tuần, hằng tháng, hằng quý…) bao gồm tin tức và các bài báo về các lĩnh vực : chính trị, kinh tế, thi đấu thể thao, y tế… Có nhiều

Hội Nhà báo Việt Nam đưa ra quan điểm: Tạp chí trên thực tế là một tờ báo

viết nhưng nó khác với báo ở chỗ: tạp chí là cơ quan lý luận học thuật khoa học của một tổ chức, một đoàn thể nào đó, chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu, hướng dẫn trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo [18, tr.219]

Trong cuốn Tổ chức và hoạt động Tòa soạn của PGS, TS Đinh Văn

Hường có viết: Trước đây tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện

của tòa án, chính phủ Ngày nay, tạp chí thường là cơ quan lý luận, học thuật chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành Tính định kỳ của tạp chí dài (tháng, quý…) Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn Tạp chí thường có hai loại: tạp chí mang tính tuyên truyền, phổ biến và tạp chí chuyên ngành [15, tr.121]

Sau đổi mới, dòng tạp chí Việt Nam còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực, phục

vụ nhiều nhu cầu khác của bạn đọc Cho nên bản thân nội hàm của tạp chí vẫn chưa thực sự được nêu ra đầy đủ

Tuy nhiên tất cả các khái niệm trên đều có một điểm chung, đó là tạp chí

tự bản thân nó mặc nhiên được chuyên biệt hóa, có thể theo nội dung, lĩnh

29

vực chuyên sâu; hoặc theo đối tượng công chúng hướng đến (tuổi tác, giới tính, thành phần xã hội)… Và như vậy, với tạp chí chuyên ngành, tính chuyên biệt của nó được khu biệt ở nội dung thông tin tập trung vào một ngành, lĩnh vực nhất định

- Tính chuyên biệt của tạp chí chuyên ngành thể hiện trong hình thức và nội dung

Về khổ tạp chí: Theo xu hướng hiện đại, khổ các tạp chí dần càng nhỏ đi

Tuy nhiên các tạp chí càng quan tâm chủ yếu đến tính logic của nội dung và chức năng, nhiệm vụ riêng biệt của mình nên chúng thường được thiết kế linh hoạt Đặc điểm này đặc biệt rõ với loại tạp chí chuyên ngành để phù hợp với nhu cầu tra cứu thông tin của độc giả và có thể lưu trữ lâu dài cũng như hết sức tiện lợi khi mang theo người

Về trang bìa: Trang bìa cũng là một đặc điểm đáng chú ý của loại hình tạp

chí chuyên ngành Cũng như tạp chí nói chung, trang bìa được thiết kế ôm trọn

cả tờ tạp chí, nghĩa là có 04 mặt được coi là 04 trang bìa Trang bìa 01 là trang chính nhằm thể hiện diện mạo, tính cách của tờ tạp chí 03 trang còn lại thường dùng để đăng tải quảng cáo và với các tạp chí chuyên ngành, trang bìa 02 và bìa

04 thường dùng để đăng tải các thông điệp về ngành, lĩnh vực mà nó chịu trách nhiệm tuyên truyền Chính vì vậy các tạp chí chuyên ngành rất chỉn chu đầu tư cho trang bìa của mình bởi đây chính là những thứ tác động trực quan đầu tiên qua đó độc giả đánh giá được phong cách cũng như nội dung bên trong

Về ngôn ngữ: Vì là một ấn phẩm tạp chí chuyên biệt, phục vụ nhóm đối

tượng chuyên biệt nên ngôn ngữ mà tạp chí chuyên ngành sử dụng cũng mang tính chuyên biệt, đáp ứng nhu cầu, phù hợp với đối tượng độc giả hướng tới

Về hệ thống các chuyên mục: hệ thống chuyên mục trên các tạp chí nói

chung và các tạp chí chuyên ngành nói riêng đều đặc biệt quan trọng Do tính

30

chất chuyên sâu, chuyên ngành và đặc trưng chức năng, nhiệm vụ của loại hình đòi hỏi tạp chí chuyên ngành phải có một hệ thống chuyên mục mang định hướng tốt Hệ thống chuyên mục này sẽ là khung xương, rường cột cho toàn bộ hoạt động nội dung của tạp chí Thông thường, mỗi chuyên mục đảm nhiệm một đề tài, nội dung nhất định, thể hiện các góc nhìn của sự kiện, hiện tượng xã hội Các chuyên mục hấp dẫn bởi nó có tính thời sự và tính chiến đấu cao, và có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo nên phong cách riêng cho tờ báo trong dòng tạp chí chuyên ngành

Một ưu điểm khác nữa là hệ thống chuyên mục tạo cho độc giả dễ tiếp cận và có cái nhìn sâu sắc hơn về một vấn đề, một sự kiện nào đó để có nhận thức và hành vi đúng, phù hợp

Đối với dòng tạp chí chuyên ngành, các chuyên mục thường tạo thành một hệ thống chuyên mục, tập hợp hàng loạt bài viết với khả năng bàn luận,

lý giải, giới thiệu và quảng bá về một vấn đề hoặc nhiều vấn đề có mối liên hệ với nhau nhằm tìm hiểu sâu hơn, rõ hơn về vấn đề công chúng quan tâm

1.3 Thông tin tƣ vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

1.3.1 Khái niệm thông tin, thông tin báo chí

Trong lịch sử tồn tại và phát triển của mình, con người thường xuyên cần đến thông tin Ngày nay, với sự bùng nổ thông tin, thông tin càng trở thành một trong những nhu cầu sống còn của con người và khái niệm thông tin đang trở thành khái niệm cơ bản, chung của nhiều khoa học

Khái niệm thông tin (information) được sử dụng thường ngày Con người

có nhu cầu đọc báo, nghe đài, xem TV, đi tham quan, du lịch, tham khảo ý kiến người khác… để nhận được thông tin mới Thông tin mang lại cho con người sự hiểu biết, nhận thức tốt hơn về những đối tượng trong đời sống xã hội, trong

Thông tin là một hiện tượng vốn có của thế giới vật chất Nhưng không phải ngay từ đầu thông tin đã được con người nhận thức ở cấp độ khái niệm Lần đầu tiên thông tin được con người chú ý nghiên cứu về mặt ý nghĩa xã hội của nó

và được đề cập đến trong lý thuyết báo chí vào những năm 20 – 30 của thế kỷ

XX Theo cách hiểu kinh điển thì thông tin chính là những cái mới, khác với điều đã biết Kế thừa tư tưởng trên, khái niệm thông tin đi vào khoa học hiện đại

Và thông tin đã trở thành đối tượng nghiên cứu chủ yếu, trực tiếp của điều khiển học, của lý thuyết thông tin và tin học Từ đó có rất nhiều định nghĩa về thông tin Nhìn chung, những định nghĩa đó đều cố gắng tiếp cận với bản chất của thông tin nhưng chỉ từ những góc độ, phương diện nhất định nào đó của nó Nhưng để tiếp cận với bản chất chung nhất của thông tin - hiện tượng vốn

có của thế giới vật chất, đó là sự khái quát của triết học Nhờ lý thuyết phản ánh của Lênin cùng với sự phát triển của khoa học hiện đại, đặc biệt là lý thuyết thông tin, điều khiển học và tin học, chúng ta đã tiếp cận được với bản

chất của thông tin, đó là “cái đa dạng được phản ánh” Như vậy, thông tin gắn

liền với phản ánh, thông tin không phải là phản ánh nhưng cũng không nằm

ngoài phản ánh “Tiếp cận khái niệm thông tin, vì vậy, không thể không bắt đầu

từ phạm trù “phản ánh” của triết học Có nghĩa là con người sẽ không nhận thức được bản chất của thông tin nếu thông tin là một mặt của phản ánh và phản ánh của vật chất chính là phản ánh thông tin Thuật ngữ do R Esbi nêu

32

lên “truyền cái đa dạng” được giải thích cụ thể hơn trên cơ sở phạm trù phản ánh Đồng thời, chính khái niệm thông tin đã làm sâu sắc thêm phạm trù phản ánh trong triết học” [12]

Tóm lại, trong thời đại thông tin hiện nay, để có thể làm chủ được thông tin, khai thác và sử dụng nó một cách có hiệu quả, chúng ta phải chú ý không chỉ nội dung, tính chất, đặc điểm của mỗi thông tin cụ thể mà còn phải thấy được đằng

sau cái cụ thể là cái bản chất chung nhất của thông tin, đó là “cái đa dạng được

phản ánh” Nắm vững mặt bản thể luận và mặt nhận thức luận của khái niệm

thông tin sẽ cho chúng ta phương pháp luận chung nhất để tiếp cận và xử lý thông tin Khi tiếp nhận được thông tin, con người thường phải xử lý nó để tạo ra những thông tin mới, có ích hơn, từ đó có những phản ứng nhất định

Trong lịch sử báo chí, lần đầu tiên thông tin được con người chú ý nghiên cứu về mặt ý nghĩa xã hội của nó và được đề cập đến trong lý thuyết báo chí vào

những năm 20 – 30 của thế kỷ XX Theo cách hiểu kinh điển thì“Thông tin

chính là những cái mới khác với những điều đã biết” Theo tác giả

E.P.Prôkhôrốp viết trong cuốn“Cơ sở lý luận của báo chí” ấn hành năm 2001:

“Từ “thông tin” trong ngành báo chí cũng được sử dụng theo nhiều nghĩa, từ lâu nó đã được dung trong ba nghĩa có quan hệ mật thiết với nhau: đó là các thông báo ngắn không bình chú về các tin tức nóng hổi của đời sống trong nước

và quốc tế; là danh mục nhóm thể loại tin tức (các loại hình thông tin: tin ngắn, báo cáo, tường thuật, phỏng vấn); cuối cùng, “thông tin” đôi khi được hiểu là thể loại tin ngắn” [6, tr.28]

Trong hoạt động báo chí, thông tin là yếu tố thứ nhất, tạo nên sức mạnh, uy tín của nhà báo, cơ quan báo chí Báo chí không sử dụng các phương tiện nào khác để thực hiện vai trò xã hội của mình, ngoài thông tin Khi trở thành cầu nối trung gian giữa báo chí và độc giả, thông tin cũng là một công cụ mà nhờ sự trợ giúp của nó sẽ giải quyết được những nhiệm vụ đa dạng đang đặt ra trước toàn

33

bộ hệ thống báo chí như một thiết chế xã hội đặc thù Là một thuật ngữ nền tảng của báo chí, “thông tin” liên quan trực tiếp đến tính hiệu quả của các phương tiện thông tin đại chúng, đến những đòi hỏi về phương pháp, hình thức sáng tạo của nhà báo, đến nguyên tắc về sự tác động qua lại giữa báo chí và công chúng Tất

cả các vấn đề lý luận trong lĩnh vực báo chí đều liên quan đến thuật ngữ này Thông tin là chức năng sơ khởi của báo chí, theo nghĩa sử dụng phương tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp

xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau Chính điều đó

đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được

Như vậy, khái quát lại thông tin báo chí cũng được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, đó là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực

cuộc sống Tất cả những vấn đề, sự kiện, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội được báo chí phản ánh nhằm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, khám phá của con người

Thứ hai, đó là phương tiện, công cụ truyền tải tác phẩm báo chí tới công chúng

Trong hoạt động báo chí, thông tin là yếu tố chủ yếu để nhà báo thực hiện mục đích của mình Thông tin trở thành “cầu nối” giữa báo chí và công chúng Căn cứ việc phân loại theo phương thức thể hiện, người ta chia thông tin báo chí thành các loại hình: Thông tin bằng chữ viết (báo in); thông tin bằng tiếng nói (phát thanh); thông tin bằng hình ảnh (truyền hình); thông tin trên báo điện tử hội

tụ (đa phương tiện)

Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ “thông tin” có nhiều cách sử dụng khác nhau, có khi chỉ là cái tin vắn, tin ngắn, bài bình luận, phóng sự, phỏng vấn, một

34

chương trình phát thanh, truyền hình, các tiêu đề, vị trí của tác phẩm trên các cột báo, giọng đọc của phát thanh viên, các cỡ chữ hay cách xếp chữ trên các tờ báo… chúng đều có chứa đựng thông tin Thuật ngữ “thông tin” trong hoạt động báo chí còn có cách hiểu rộng hơn, chúng còn được hiểu như một danh từ tập hợp Chúng

ta có thể gọi toàn bộ tác phẩm, hay hệ thống những tin tức… là thông tin

Thông tin báo chí là dạng thông tin xã hội đặc thù, mang tính thời sự, phổ cập và rất quan trọng về phương diện chính trị-xã hội Để xã hội loài người tồn tại và phát triển, con người cần nhiều loại hoạt động như sản xuất của cải vật chất để duy trì sự sống, sáng tạo nghệ thuật để thoả mãn tinh thần Một phần của

sự hoạt động đó là hoạt động báo chí nhằm cung cấp cho công chúng những thông tin, tức là thông báo cho công chúng biết mọi sự kiện, hiện tượng diễn ra

hàng ngày trong đời sống xã hội “Những thông tin báo chí là những thông tin

chính trị-xã hội Nghĩa là thông tin báo chí bao giờ cũng chứa đựng những giá trị xã hội hay chính trị Thông tin là đặc trưng của ngành truyền thông đại chúng so với các ngành khác” [17]

1.3.2 Khái niệm thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

Hiện nay, thuật ngữ thông tin cũng có nhiều cách hiểu khác nhau Trong báo chí, thông tin dung để nói về chất liệu ngôn ngữ sống, sự miêu tả, câu chuyện kể, bằng chứng… Thông tin là cách gọi truyền thống trong nghề báo,

theo nghĩa chính xác của từ này thì đó là thông tin sự kiện Ngoài ra trên báo in, trong chương trình phát thanh hay truyền hình còn có thông tin lý luận, thông tin

giải thích, thông tin nghệ thuật, thông tin tư vấn, chỉ dẫn… Những năm gần đây,

trong xu thế phát triển báo chí hiện đại, báo chí đang tích hợp nhiều loại hình thông tin, trong đó thông tin dịch vụ đang được gia tăng nhằm đáp ứng yêu cầu của thế hệ công chúng mới Thông tin dịch vụ có thể hiểu là thông tin về các loại hình dịch vụ đáp ứng nhu cầu khác nhau của con người rất đa dạng, phong phú

Tư vấn (đgt): có chức năng góp ý cho người hay cấp có thẩm quyền: hội đồng tư vấn, ban tư vấn;

Chỉ dẫn (đgt): hướng dẫn cụ thể để làm việc gì cho đúng cách thức: chỉ dẫn phương pháp làm bài, chỉ dẫn cẩn thận từng li từng tí, những lời chỉ dẫn cụ thể

Chỉ dẫn, tư vấn trên báo chí là hình thức chuyển tải thông tin đặc biệt của báo chí, qua đó, người làm báo tìm hiểu, nghiên cứu, trao đổi thông tin có tính định hướng với công chúng nhằm hỗ trợ họ giải quyết một vấn đề nhất định Tư vấn, chỉ dẫn trên báo chí không phải là một thể loại báo chí, không mang những đặc điểm của thể loại báo chí mà chỉ là một dạng chuyển tải thông tin đặc biệt của báo chí nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng về thông tin của công chúng

Như vậy có thể nói, thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành

là những thông tin chuyên biệt cung cấp tin tức, thông tin kèm theo những gợi

ý, chỉ dẫn, tư vấn để hướng dẫn độc giả sử dụng hoặc làm theo một phương pháp, cách thức nào đó ứng dụng trong đời sống xã hội

Đối với tạp chí chuyên ngành, căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ của tạp chí chuyên ngành, có thể phân chia đối tượng độc giả tiếp nhận thông tin tư vấn, chỉ dẫn trên tạp chí chuyên ngành thành 03 nhóm đối tượng:

- Cán bộ, công chức, viên chức làm công tác nghiệp vụ trong ngành, lĩnh vực

- Các nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách, pháp luật ngành, lĩnh vực

- Những đối tượng chịu sự điều chỉnh của hệ thống chính sách, pháp luật

ngành, lĩnh vực

Trong tác phẩm Cơ sở lý luận báo chí truyền thông, các tác giả: PGS TS Dương Xuân Sơn và PGS TS Đinh Văn Hường, Trần Quang đã chỉ ra các

tiêu chí đánh giá chất lượng thông tin, đó là tính độc đáo, tính đại chúng và

tính hợp thời (đúng lúc) [20]

Tính độc đáo của thông tin, là cái mới mà công chúng chưa biết Nhưng

cái mới không phải là cái duy nhất thể hiện tính độc đáo Cùng với sự đòi hỏi tất yếu của cái mới, có thể tái hiện thông tin cũ đã bị lãng quên, giúp cho công chúng có thêm tư liệu để nhận thức tốt hơn sự kiện mới Tuy nhiên, những thông tin được nhắc lại sẽ vô bổ, thậm chí có hại khi cái mới, cái độc đáo bị chìm đi trong một loạt cái cũ; khi cái cũ không đóng vai trò bổ sung mà lại cản trở việc nhận thức cái mới

Tính đại chúng (dễ hiểu): Để công chúng nhận thức nội dung tác phẩm

tương ứng với ý đồ tác giả, đòi hỏi ngôn ngữ của báo chí (cách viết, cách thể hiện…) phải được công chúng nhận thức đầy đủ Nếu không thực hiện được nguyên tắc tính đại chúng của ngôn ngữ sẽ dẫn đến tình trạng công chúng không hiểu được tác phẩm