Vận dụng tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh vào việc giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên và giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh THPT.... Trong bản “Di chúc” Chủ tịch Hồ Chí Minh lưu ý: Đảng cần phải chă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN NAM PHONG

VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN KỲ ANH,

TỈNH HÀ TĨNH HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành Chính trị học

Hà Nội – 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN NAM PHONG

VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở HUYỆN KỲ ANH,

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Linh Khiếu

Các thông tin thứ cấp sử dụng trong luận văn có nguồn gốc và được trích dẫn rõ ràng này trung thực, những kết luận nghiên cứu chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Trần Nam Phong

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình cao học và viết luận văn này, tôi đã nhận

được sự hướng dẫn, giúp đỡ và góp ý nhiệt tình của quý thầy cô trường Đại

học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn đến quý thầy cô Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đặc biệt là những thầy cô đã

tận tình dạy bảo cho tôi suốt thời gian học tập tại trường

Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến Phó Giáo sư - Tiến sỹ Nguyễn Linh

Khiếu đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn nghiên cứu và giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Nhân đây, tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo, cán bộ Trung tâm Bồi

dưỡng Chính trị huyện Kỳ Anh đã tạo rất nhiều điều kiện để tôi học tập và

hoàn thành tốt khóa học

Đồng thời, tôi cũng xin cảm ơn quý thầy, cô và các em học sinh tại các

trường THPT trên địa bàn huyện Kỳ Anh đã tạo điều kiện cho tôi điều tra

khảo sát để có dữ liệu viết luận văn

Mặc dù tôi đã có nhiều cố gắng hoàn thiện luận văn bằng tất cả sự nhiệt

tình và năng lực của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất

mong nhận được những đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn

Hà Tĩnh, tháng 12 năm 2013

HỌC VIÊN

Trần Nam Phong

MỤC LỤC

Mở đầu 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Kết cấu của luận văn……… 5

Chương 1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên và giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh THPT 6

1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên 6

1.1.1 Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam 6

1.1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên 12

1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh THPT 20

1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức 20

1.2.2 Nội dung giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh THPT 22

1.2.3 Phương pháp giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh 33

Chương 2 Thực trạng giáo dục đạo đức cho học sinh THPTvà vấn đề vận dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vào việc giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh 42

2.1 Những nhân tố tác động đến đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh 42

2.1.1 Nhân tố truyền thống địa phương 42

2.1.2 Nhân tố chủ động của Đảng, Nhà nước, Đoàn Thanh niên, gia đình 44

2.1.3 Nhân tố hội nhập quốc tế, kinh tế thị trường 45

2.2 Đặc điểm chung của học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh 46

2.2.1 Tình hình, đặc điểm học sinh THPT 46

2.2.2 Thực trạng đạo đức của học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh 49

2.2.3 Thực trạng vận dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở Kỳ Anh 53

Chương 3 Vấn đề đang đặt ra và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vào việc giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở Kỳ Anh hiện nay 63 3.1 Một số vấn đề đang đặt ra đối với việc vận dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vào giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở Kỳ Anh hiện nay 63 3.1.1 Nhận thức về vai trò của đạo đức và giáo dục đạo đức theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh 63 3.1.2 Về nội dung giáo dục đạo đức 64 3.1.3 Về hình thức về phương pháp giáo dục đạo đức 65 3.2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vào giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở Kỳ Anh hiện nay 66 3.2.1 Quán triệt quan điểm, đường lối của Đảng, nội dung tư tưởng đạo đức

Hồ Chí Minh, xác định đúng và cụ thể hơn mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh THPT 66 3.2.2 Tăng cường vai trò của tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh trong các trường THPT 68 3.2.3 Giáo dục đạo đức cho học sinh THPT phải gắn với các hoạt động thực tiễn, đa dạng, phong phú nhằm thực hiện tốt cuộc vận động "Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh" 70 3.2.4 Xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên có những năng lực chuyên môn tốt, đạo đức trong sáng và lòng yêu nghề 74 3.2.5 Phát huy vai trò, tính chủ động, tích cực, tự giác của học sinh nhằm tự

tu dưỡng, rèn luyện theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh 76 3.2.6 Phương pháp phối hợp và các giải pháp tăng cường sự phối hợp giữa các thiết chế xã hội – văn hóa nhà trường, gia đình và xã hội trong quá trình giáo dục đạo đức của học sinh 80 3.2.7 Lồng ghép các chương trình góp phần giáo dục đạo đức Tích cực xây dựng môi trường xã hội và giáo dục lành mạnh, phát huy vai trò của các nhân

tố giáo dục 84 Kết luận 88 Danh mục tài liệu tham khảo 90

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, đồng thời là nhà giáo dục vĩ đại của dân tộc Sinh thời Người luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ Trong thư gửi các thầy cô giáo

và các em học sinh nhân dịp khai giảng năm học mới, Người căn dặn: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp được hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quan để sánh vai với các cường quốc năm châu hay không chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em” Người cho rằng, thanh niên, trong

đó có học sinh trung học phổ thông (THPT) là người chủ tương lai của nước

nhà, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do thanh niên Vì

thế, trước lúc đi xa Người không quên căn dặn Đảng ta phải luôn chú trọng công tác giáo dục, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ về mọi mặt, coi đó là việc làm thường xuyên, quan trọng và cần thiết

Trong nội dung bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt vấn đề bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cách mạng lên hàng đầu Theo Người, để xứng đáng là lực lượng kế tục sự nghiệp cách mạng của cha anh thì phẩm chất hàng đầu cần có ở thế hệ trẻ là đạo đức cách mạng, có đạo đức cách mạng mới có nghị lực vươn lên trong học tập, rèn luyện, thực hiện

thành công ước mơ, hoài bão của tuổi trẻ Trong bản “Di chúc” Chủ tịch Hồ

Chí Minh lưu ý: Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên, đào tạo họ thành những lớp người kế thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa hồng vừa chuyên Lời di huấn của người đã trở thành tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt trong đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta Vì vậy, Đảng ta luôn coi việc giáo dục đạo đức cho thanh niên là vấn

đề sống còn của dân tộc, nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng Trong giai đoạn hiện nay, dưới tác động của cơ chế thị trường, giáo dục học đường phải chịu nhiều sự chi phối làm ảnh hưởng đến chất lượng dạy -

học nói chung và đạo đức học sinh nói riêng Trong những năm gần đây, công tác giáo dục đạo đức đối với học sinh THPT trên địa bàn huyện Kỳ Anh, tỉnh

Hà Tĩnh đã đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ, nhưng bên cạnh đó vẫn còn rất nhiều hạn chế cần phải có biện pháp khắc phục

Trước tình hình đó, vấn đề giáo dục đạo đức (GDĐĐ) cho thanh niên nói chung, học sinh THPT trên địa bàn huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh nói riêng

ngày càng trở nên cấp bách Với lý do trên, tôi chọn “Vận dụng tư tưởng

đạo đức Hồ Chí Minh vào việc giáo dục đạo đức cho học sinh trung học

phổ thông ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay” làm luận văn thạc sỹ

của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ xưa đến nay, thanh niên luôn được coi là rường cột của đất nước, tương lai của dân tộc và hạnh phúc của mỗi gia đình Bởi vậy “thanh niên” đã được nhiều tác giả nghiên cứu, tìm hiểu ở các góc độ khác nhau, cụ thể như:

Tác giả Nguyễn Phương Hồng với “Thanh niên, học sinh với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Nxb Chính trị Quốc gia, H 1997; Tác giả Văn Lam với “Bồi dưỡng đạo đức cộng sản cho thanh niên” Nxb Thanh niên, H.1985; Phạm Đình Nghiệp: Giáo dục lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam trong tình hình mới, Nxb Thanh niên, H 2000; Đoàn Nam Đàn với Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, Nxb CTQG, H 2002 Trần Quy Nhơn: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của thanh niên trong cách mạng Việt Nam”, Nxb TN, H 2004; Tác giả Võ Minh Tuấn với “Giáo dục ý thức đạo đức cho sinh viên Việt Nam hiện nay” Nxb Thanh niên, H 2005; Tác giả Dương Tự Đam với “Thanh niên giáo dục và phát triển” Nxb Thanh niên, H 2007; Tác giả Văn Tùng với “Tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên và công tác thanh niên” Nxb Thanh niên, H.2006; Các tác giả Quang Vinh, Trần Kim Duyên, Văn Song với “Hồ Chí Minh về giáo dục và tổ chức thanh niên” Nxb Thanh niên, H 2005…

Hầu hết các tác giả đã đề cập tới các vấn đề như: vai trò, nhiệm vụ của

thanh niên trong giai đoạn hiện nay; giáo dục đạo đức cộng sản cho thanh niên; những nguyên tắc, phương pháp xây dựng, phát triển ý thức đạo đức mới cho sinh viên; thanh niên với các vấn đề xã hội và phát triển; công tác tổ chức giáo dục cho thanh niên… Bên cạnh đó còn có nhiều giáo trình dùng trong các trường đại học, cao đẳng, các sách tham khảo, bài viết đăng trên các tạp chí như: Tạp chí Giáo dục, Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Thanh niên… quan tâm đề cập đến vấn đề này

Đặc biệt, trong những năm gần đây, nhiều nhà khoa học, nhà giáo, nhà hoạt động xã hội đặc biệt quan tâm đối với hiện tượng suy thoái, thậm chí băng hoại đạo đức ở một bộ phận thanh thiếu niên do tác động tiêu cực từ những mặt trái của cơ chế thị trường và đã có nhiều bài viết đáng được tham khảo

Trong các công trình nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho thanh niên liên quan đến đề tài luận văn từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), đến nay, có

thể kể: Thành Duy: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức, Nxb CTQG, H 1996;

Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức - nhân văn, Nxb Giáo dục, H 1998; Trần Sỹ Phán: Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Luận án tiến sỹ Triết học H 1999; Trần Minh Đoàn: Giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay, Luận án tiến sỹ

Triết học, H 2002; Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Phúc (đồng chủ biên):

Mấy vấn đề đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay,

Nxb CTQG, H 2003; Nguyễn Chí Mỳ - Trần Hậu Kiêm - Đoàn Đức Hiếu:

Hệ thống phạm trù đạo đức học và giáo dục đạo đức cho sinh viên, Nxb CTQG, H 2004; Công trình mang mã số NN7: "Cải tiến công tác giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức và lối sống cho học sinh, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân" do Phạm Tất Dong làm chủ nhiệm… Ngoài ra còn rất

nhiều các bài viết về đạo đức, giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ trong quá trình

đổi mới được công bố trên nhiều tạp chí chuyên ngành, các tạp chí lý luận, tuyên truyền…

Những công trình nêu trên được tiếp cận từ nhiều khía cạnh khác nhau

và được công bố ở những thời điểm khác nhau nhưng đã từng bước làm sáng

tỏ những vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức cho thanh niên, học sinh trong điều kiện kịnh tế thị trường Đó là những thành tựu khoa học và lý luận rất đáng trận trong và cần được nghiêm túc kế thừa Tuy nhiên, có thể khẳng định mặc dù có nhiều tác giả nghiên cứu về thanh niên, học sinh ở những phương diện khác nhau song về vấn đề giáo dục đạo đức, lối sống cho thanh niên nói chung và học sinh nói riêng thì chưa nhiều Hơn thế, qua sự tìm hiểu tư liệu, chúng tôi nhận thấy vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh THPT trên địa bàn huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu, chưa có bài viết nào được công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích của luận văn

Trên cơ sở tìm hiểu một số nội dung cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, đạo đức, giáo dục đạo đức cho thanh niên - học sinh, nghiên cứu thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh trên địa bàn theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

3.2 Nhiệm vụ của luận văn

- Làm rõ một số nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, đạo đức và giáo dục đạo đức cho thanh niên - học sinh

- Tìm hiểu thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho học sinh THPT huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, đạo đức,

giáo dục đạo đức cho thanh niên - học sinh, thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu: Những nội dung cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về

thanh niên, đạo đức, giáo dục đạo đức cho thanh niên - học sinh; luận văn chỉ tìm hiểu thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh THPT ở huyện

Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan

điểm, đường lối của Đảng về thanh niên - học sinh, đạo đức và giáo dục đạo đức Trong đó chú trọng soi chiếu dưới góc độ chính trị học với các khái niệm mang tính chất công cụ: con người chính trị, văn hoá chính trị

- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp của chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, chú trọng các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử, kết hợp lôgíc với lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học

6 Đóng góp của luận văn

- Góp phần nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên, đạo đức, giáo dục đạo đức cho thanh niên - học sinh

- Chỉ rõ thực trạng đạo đức và giáo dục đạo đức cho sinh viên một số trường THPT ở Kỳ Anh - Hà Tĩnh

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, nâng cao nhận thức chính trị, tạo cơ sở khoa học, lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng đạo đức, lối sống và những tiêu chuẩn con người mới cho học sinh THPT ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương và 7 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG

CỦA THANH NIÊN VÀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO THANH NIÊN HỌC SINH TRUNG HỌC PHỐ THÔNG

1.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên

1.1.1 Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam

Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thanh niên đã có những kết luận khoa học theo những nhận định của Người về vai trò, vị trí của thanh niên trong tiến trình cách mạng Việt Nam Chúng tôi rất đồng tình với các kết quả nghiên cứu đã đạt được Xin liệt kê những nhận định của Hồ Chí Minh

về vai trò của thanh niên đã được các nhà khoa học nghiên cứu như sau:

1.1.1.1 Thanh niên là lực lượng quyết định vận mệnh của dân tộc, sự phát triển của đất nước

Kết luận này dựa trên những luận điểm cơ bản của Nguyễn Ái Quốc –

Hồ Chí Minh Người khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, mạnh hay yếu, một phần lớn là

do các thanh niên” [31, tr.185] Để xứng đáng là người chủ tương lai của đất nước, Hồ Chí Minh yêu cầu thanh niên phải tự mình phấn đấu học tập, rèn luyện để nắm lấy tri thức, bồi dưỡng ý chí, nghị lực và tinh thần cách mạng Người viết: “Non sông Việt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em [30, tr.33] Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt cộng với những khó khăn khi cùng một lúc tiến hành hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và giải phóng miền Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn lạc quan và vững tin vào thắng lợi của cách mạng Việt Nam, bởi vì: “Với một thế hệ thanh niên hăng hái và kiên cường, chúng ta nhất định thành công trong sự

nghiệp bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc” [38, tr.66- 67]

1.1.1.2 Thanh niên là lực lượng to lớn trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước và bảo vệ Tổ quốc

Hồ Chí Minh xác định cách mạng là công việc của “cả dân chúng” chứ không phải việc của một hai người, trong đó công, nông là gốc của cách mạng, là đội quân chủ lực của cách mạng Hồ Chí Minh sớm nhận thấy vai trò của thanh niên trong lực lượng cách mạng, tiềm năng của thanh niên là vô cùng to lớn Người từng có nhận xét: “Tính trung bình thanh niên chiếm một phần ba tổng số nhân dân- tức là một lực lượng to lớn” [34, tr.94] và “thanh niên là bộ phận quan trọng của dân tộc” Để hiện thực hoá tiềm năng đó thì trước hết cần phải tập hợp thanh niên trong một tổ chức cách mạng Người cho rằng: “Thanh niên ta rất hăng hái Ta biết họp lòng hăng hái đó lại và dìu dắt đúng đắn thì thanh niên sẽ thành một lực lượng rất mạnh mẽ” [33, tr.162] Được sự quan tâm giáo dục của Đảng, được sự dìu dắt mà nhiều thế hệ thanh niên đã trưởng thành Tiếp tục phát huy vai trò xung kích, không ngại

hy sinh quyết tâm kháng chiến để giữ vững nền độc lập của nước nhà, đã có hàng triệu thanh niên hăng hái xung phong ở tuyến đầu của cuộc chiến đấu, nhiều thanh niên đã trở thành cán bộ trung kiên của Đảng như: Võ Thị Sáu, Lê Hồng Phong, Lý Tự Trọng, Hoàng Văn Thụ, Phan Đình Giót…Các đồng chí là những tấm gương sáng chói cho các thế hệ thanh niên sau này học tập, noi theo Sau năm 1954, đất nước tạm thời chia cắt hai miền Trước kẻ thù mới hùng mạnh hơn, nhiệm vụ giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc đưa cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội càng trở nên khó khăn, phức tạp, nặng nề hơn

Để hoàn thành nhiệm vụ thiêng liêng chống Mỹ cứu nước Hồ Chí Minh động viên thanh niên thực hiện tốt vai trò xung kích của mình “Các cháu thanh niên gái cũng như trai hãy thực hiện tốt “ba sẵn sàng”, xung phong hiến dâng tất cả tinh thần và lực lượng của tuổi trẻ cho sự nghiệp chống Mỹ cứu nước, cho Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội ” [37, tr.471]

Hưởng ứng lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, tính đến cuối tháng 5/1965 đã có

2 triệu 50 vạn đoàn viên và thanh niên ghi tên thực hiện: “sẵn sàng chiến đấu”, “sẵn sàng gia nhập các lực lượng vũ trang” và “sẵn sàng đi bất cứ nơi nào, làm bất cứ việc gì mà Tổ quốc cần đến”

1.1.1.3 Thanh niên là đội xung kích trên các mặt trận

Trong mọi công việc, thanh niên là lực lượng luôn thực hiện khẩu hiệu:

“Đâu Đảng cần thanh niên có, việc gì khó có thanh niên làm” [37, tr.504] Vì vậy, Hồ Chí Minh thường xuyên quan tâm tới thanh niên, biểu dương những việc làm tốt, những hành động anh hùng, dũng cảm sáng suốt của họ Người nói: “Khắp thành thị, nông thôn, miền xuôi, miền núi, thanh niên ta ngày nay

đã thành một đội quân to lớn, hăng hái tiến lên, quyết tâm phấn đấu, hy sinh

vì Tổ quốc thân yêu, vì tiến bộ xã hội” [37, tr.162]

Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh vai trò xung kích đi đầu của thanh niên trong hành động cách mạng Trong một buổi nói chuyện với thanh niên, Bác nói: “Bác rất yêu mến thanh niên Vì thanh niên là người xung phong trong công cuộc phát triển kinh tế và văn hóa trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa

xã hội Vì thanh niên là lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an và dân quân tự

vệ, đang hăng hái giữ gìn trật tự, bảo vệ Tổ quốc Vì trong mọi việc, thanh niên thi đua thực hiện khẩu hiệu “Đâu Đảng cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm” Theo Hồ Chí Minh “thời đại này là thời đại vẻ vang của thanh niên Mà thanh niên phải là đội xung kích trên các mặt trận chính trị, kinh tế, khoa học, kỹ thuật” [36, tr.390]

Thi đua trong chiến đấu, học tập, lao động sản xuất, thanh niên lập nên nhiều thành tích to lớn Nhiều cá nhân, tập thể thanh niên được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu anh hùng, chiến sĩ thi đua ngày càng nhiều Chiến công và sự trưởng thành của thanh niên cả nước trong thời kỳ chống Mỹ, cứu nước xứng đáng với lời khen ngợi của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Các cháu thanh niên thân mến, các cháu là thế hệ anh hùng trong thời đại anh hùng Bác mong các cháu đều xứng đáng là những anh hùng trong sự nghiệp cách mạng tiêu diệt chủ nghĩa đế quốc và xây dựng xã hội mới” [37, tr.505]

1.1.1.4 Thanh niên là đội hậu bị, cánh tay đắc lực của Đảng, đồng thời

là người giáo dục dìu dắt thiếu niên, nhi đồng

Theo Hồ Chí Minh: “Trong mọi công việc thanh niên ta luôn luôn hăng hái xung phong và họ xứng đáng là cánh tay đắc lực của Đảng” [36, tr.271] Thanh niên luôn đi đầu trong việc thực hiện những chủ trương, đường lối do Đảng đề

ra Thông qua hoạt động, tổ chức Đoàn phát hiện và giới thiệu những đoàn viên

ưu tú cho Đảng Như vậy, Đoàn thanh niên là nguồn bổ sung lực lượng cho đội ngũ của Đảng những người trẻ, khỏe Điều đó làm cho Đảng càng đông và càng mạnh

Mối quan hệ giữa Đảng với tổ chức Đoàn, Hồ Chí Minh viết: “Đường chính trị, thì thanh niên theo Đảng chỉ huy, nhưng việc làm thì thanh niên độc lập” [28, tr.295] Nghĩa là Đoàn do Đảng Cộng sản lãnh đạo Đoàn thanh niên phải lấy mục tiêu, lý tưởng của Đảng làm tôn chỉ hoạt động của tổ chức mình Tuy nhiên, Đoàn thanh niên hoàn toàn tự chủ trong việc đề ra kế hoạch, chương trình hành động Theo Hồ Chí Minh, Đoàn thanh niên Cộng sản vừa

là tổ chức gần gũi Đảng, vừa là người phụ tá đắc lực cho Đảng Trước hết, Đoàn là người trực tiếp giúp Đảng giáo dục chủ nghĩa cộng sản cho thanh niên, vận động thanh niên đi theo lý tưởng của Đảng Đoàn còn lôi cuốn, tập hợp đông đảo thanh niên xung phong thực hiện và hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ mà Đảng giao phó Được tổ chức Đoàn dìu dắt, giúp đỡ, thanh niên không ngừng rèn luyện, phấn đấu vươn lên xứng đáng là lực lượng kế thừa sự nghiệp cách mạng của Đảng

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Đoàn thanh niên còn có vai trò là người giáo dục dìu dắt thiếu niên, nhi đồng Cách mạng là sự nghiệp của nhiều thế

hệ nối tiếp nhau Việc chuẩn bị thế hệ cách mạng kế tục là một quy luật đảm bảo cho cách mạng giành thắng lợi trong từng thời kỳ, thúc đẩy xã hội phát triển không ngừng Chăm lo, giáo dục, dìu dắt các em thiếu niên, nhi đồng là chiến lược đào tạo đội ngũ kế cận để chuẩn bị cho tương lai Thanh niên có vai trò rất lớn trong việc tổ chức, hướng dẫn, dìu dắt thiếu niên, nhi đồng, giúp các em học

tập, vui chơi, lành mạnh, tránh những tác động xấu ngoài xã hội “Đoàn thanh niên Lao động phải là cánh tay đắc lực của Đảng trong việc tổ chức và giáo dục thế hệ thanh niên và nhi đồng thành những chiến sĩ tuyệt đối trung thành với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản” [36, tr.21]

Rõ ràng, theo Hồ Chí Minh, thanh niên có vai trò vô cùng to lớn trong tiến trình lịch sử dân tộc và lịch sử cách mạng Thanh niên là bộ phận quan trọng của dân tộc, là lực lượng nòng cốt trong cách mạng giải phóng dân tộc

và trong cách mạng xã hội chủ nghĩa Vận mệnh của dân tộc, tương lai của đất nước phụ thuộc vào bản chất và bản lĩnh của thanh niên Thanh niên là lực lượng to lớn, là đội quân xung kích trên mọi mặt trận, là cánh tay đắc lực và đội hậu bị của Đảng và còn là lực lượng kế thừa và tiếp bước các thế hệ cha anh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Song, Hồ Chí Minh không dừng lại ở việc nhìn nhận, đánh giá thanh niên

mà Người thường xuyên chăm lo bồi dưỡng thanh niên, thế hệ kế tục sự nghiệp vẻ vang của Đảng, của dân tộc:

- Hồ Chí Minh chăm lo bồi dưỡng thế hệ tương lai vì lợi ích của nhân dân, của Tổ quốc và sự phát triển của nhân loại

Những người cộng sản vốn ý thức được quy luật vận động của lịch sử thông qua hoạt động có ý thức của con người Bác Hồ đã nói: Muốn có chủ nghĩa xã hội thì trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa Trong thư gửi học sinh cả nước nhân ngày khai trường (9-1945) đầu tiên dưới chế độ mới, Hồ Chí Minh gửi gắm: “Non sông Việt Nam có trở lên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính nhờ một phần lớn ở công họ tập của các em”

Năm 1947, trong thư Gửi các bạn thanh niên, Người lại viết: “Thanh

niên là người tiếp sức cho thế hệ thanh niên già, đồng thời là người phụ trách dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai”, “là người xung phong trong công cuộc phát triển kinh tế và văn hoá, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội”, “là

lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an và dân quân tự vệ, đang hăng hái giữ gìn trật tự trị an, bảo vệ Tổ quốc”

Qua đó ta thấy Hồ Chí Minh luôn đánh giá cao khả năng cách mạng và cống hiến to lớn của thanh niên đối với tương lai của dân tộc, tiền đồ của cách mạng Thanh niên là cái cầu nối giữa các thế hệ kế tục sự nghiệp của lớp người đi trước đồng thời bồi dưỡng, dìu dắt thế hệ đàn em Thanh niên bao giờ cũng là lớp người hăng hái, nhiệt tình, luôn luôn đi đầu trong mọi việc khó khăn “Đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm”

Đó là sự đánh giá khách quan, phản ánh bản chất cách mạng, vai trò và sức mạnh của thanh niên ta, đồng thời cũng thể hiện lòng yêu mến, tin tưởng của Đảng và Bác Hồ đối với thế hệ trẻ Việt Nam

Từ năm 1925, Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh đã nêu lên luận điểm:

“Muốn thức tỉnh dân tộc, trước hết phải thức tỉnh thanh niên” Trong thư Gửi

thanh niên Việt Nam, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã chỉ rõ, thanh niên Việt Nam

có khả năng cách mạng to lớn, là lực lượng cứu nguy dân tộc Người dẫn ra các biến cố phi thường đã làm đảo lộn thế giới hồi đầu thế kỷ XX, Người ca ngợi tấm gương “cần công, kiệm học” của thanh niên Trung Quốc đang sống

ở châu Âu để trở về chấn hưng đất nước Trung Hoa Thế thì thanh niên Việt Nam phải làm gì đây? Sau khi dẫn ra một số việc tiêu cực, Người kêu gọi:

“Hỡi Đông Dương đáng thương hại! Người sẽ chết mất nếu đám thanh niên già cỗi của Người không sớm hồi sinh!” Sau lời cảm thán đượm buồn đó vẫn toát lên các ý lớn: vận mệnh dân tộc, sự tồn vong của đất nước, tùy thuộc vào

ý chí và nghị lực của thế hệ trẻ

- Trách nhiệm chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau và sự làm gương, nêu gương lý tưởng và đạo đức của thế hệ trước

Ngay từ những ngày cách mạng còn trứng nước, cùng với việc tổ chức ra

Hội Việt Nam Thanh niên cách mạng, gửi người vào học trường Quân sự

Hoàng Phố, cử đi đào tạo ở Mátxcơva… Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã trực tiếp giáo dục thanh niên Việt Nam từ Thái Lan sang, tất cả đều mang họ

Lý của Lý Thụy (tên hoạt động của Người ở Quảng Châu) trong đó Lý Tự Trọng đã được cử về nước để chuẩn bị tổ chức ra Đoàn Thanh niên Cộng sản

sau này Cho đến những năm tháng cuối đời, đã mấy lần trong Di chúc, Hồ

Chí Minh nhắc đến đoàn viên và thanh niên, Người lưu ý: Đảng phải chăm lo giáo dục đạo đức cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”, coi đó là một việc rất quan trọng và rất cần thiết

Trong nội dung bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, Bác Hồ đặt lên hàng đầu vấn đề bồi dưỡng lý tưởng, chí khí và đạo đức cách mạng cho thanh niên Lý tưởng mà Bác Hồ quan tâm giáo dục cho thanh niên là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, tức là kết hợp chủ nghĩa yêu nước với chủ nghĩa Mác

- Lênin Ngày nay, các thế lực chống chủ nghĩa xã hội đang tìm cách lung lạc thanh niên ta bằng cách tách rời độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội Chúng

ta lựa chọn chủ nghĩa xã hội vì, như Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: chỉ có chủ nghĩa

xã hội mới cứu được nhân loại, đem lại cho mọi người tự do, bình đẳng, bác

ái, đoàn kết, ấm no, việc làm cho mọi người, niềm vui, hoà bình, hạnh phúc

Phải luôn luôn nâng cao chí khí cách mạng trung với nước, hiếu với dân,

nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng Không sợ gian khổ hy sinh, hăng hái thi đua tăng gia sản xuất và anh dũng chiến đấu, xung phong đi đầu trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước

Lý tưởng và ý chí cách mạng chỉ có thể duy trì và phát triển trên nền

tảng đạo đức cách mạng, đó là đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

của Bác Hồ Thiếu đi nền tảng này, tuổi trẻ chưa trải qua dạn dày đấu tranh sẽ không đủ vượt qua những thăng trầm, khó khăn của hoàn cảnh để kiên trì phấn đấu đến cùng cho lý tưởng Thiếu nền tảng đạo đức cách mạng, người chiến sỹ trẻ dễ gục ngã trước những cám dỗ của kinh tế thị trường

Cuối cùng trong nội dung giáo dục, Bác Hồ yêu cầu: “Thanh niên phải học và học cho giỏi”, “phải ham học” Cách mạng đòi hỏi cả nhiệt tình cách mạng và tri thức cách mạng Thanh niên ta ngày nay cần theo được tấm

gương học tập của Bác Hồ: Từ một người yêu nước nhiệt thành, tuy không có điều kiện học tập nhiều trong nhà trường, nhờ sự nỗ lực với ý chí phi thường, nhờ cả thiên tài trí tuệ hiếm có, Người đã từng bước chiếm lĩnh được những đỉnh cao của tri thức nhân loại, trở thành anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới

1.1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh là sự kết tinh những truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta và tinh hoa văn hoá nhân loại; là tài sản tinh thần vô giá của Đảng và nhân dân ta

1.1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng

Vấn đề đạo đức được Hồ Chí Minh đặt ra và xem xét một cách toàn diện trong tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con người, từ việc tư đến việc công, từ lao động sản xuất ở hậu phương đến chiến đấu ngoài mặt trận, từ học tập, công tác đến sinh hoạt hàng ngày Hồ Chí Minh cũng bàn đến đạo đức ở mọi phạm vi từ gia đình tới xã hội, từ giai cấp đến dân tộc, từ quốc gia đến quốc tế Việc Hồ Chí Minh xem xét vấn đề đạo đức một cách toàn diện là một cách nhìn mang tính khách quan, phù hợp với hoạt động phong phú đa dạng của đời sống xã hội và của mỗi con người

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vừa là đạo đức Việt Nam vừa là đạo đức cộng sản, vừa mang cốt cách của văn hóa đạo đức phương Đông vừa mang dáng dấp của đạo đức phương Tây

Theo quan điểm mác-xít, đạo đức xét đến cùng là sự phản ánh của các quan hệ kinh tế - xã hội Giá trị đạo đức được xác định ở chỗ nó phục vụ cho tiến bộ xã hội vì hạnh phúc của con người “Đạo đức giúp cho xã hội loài người tiến lên trình độ cao hơn, thoát khỏi ách bóc lột lao động” [59, tr.371] Bàn về đạo đức cộng sản chủ nghĩa, Lênin cho rằng: “Đó là những gì góp phần phá hủy xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới của

những người cộng sản” [58, tr.452] Đây là một quan niệm mang tính cách mạng và khoa học về đạo đức mà quan niệm của các tôn giáo và các nền đạo đức khác không thể đạt tới Đạo đức ngoài sự chi phối của các điều kiện kinh tế- xã hội, còn chịu sự tác động của sự tự ý thức và niềm tin về bản thân mình,

về dân tộc, giai cấp theo những lý tưởng và những định hướng giá trị nhất định Do đó, đạo đức có tính độc lập tương đối Cho nên không thể quả quyết rằng, sự giàu có về vật chất sẽ gắn liền với sự giàu có về tinh thần đạo đức hay ngược lại

Hồ Chí Minh không đưa ra định nghĩa đạo đức là gì Ta thấy, thông thường, thuật ngữ đạo đức được Người dùng với 3 nghĩa: rộng, hẹp, và rất hẹp Nghĩa rộng, đạo đức là hình thái ý thức xã hội, nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc và làm giàu tính người trong các quan hệ xã hội, kể cả trong các quan hệ chính trị, tư tưởng Nghĩa hẹp, đạo đức là các qui tắc, chuẩn mực dùng điều chỉnh hành vi con người trong quan hệ giữa người với người trong hoạt động sống Nghĩa rất hẹp đó là hành vi đạo đức Hành vi đạo đức là hành động cá nhân thể hiện quan niệm của cá nhân về nghĩa vụ đối với xã hội và đối với người khác, thể hiện lương tâm hoặc bổn phận cá nhân trong những hoàn cảnh đặc thù không lặp lại Hồ Chí Minh tập trung bàn nhiều về đạo đức theo nghĩa hẹp với 3 mối quan hệ cơ bản của mỗi con người (với mình, với người và với việc) và đạo đức cách mạng

Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức cách mạng là đạo đức của người cách mạng xuất hiện trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng là trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng; là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; luôn yêu thương, quý trọng con người, sống có tình, có nghĩa và tinh thần quốc tế trong sáng… Và đạo đức cách mạng là cái gốc của nhân cách, là nền tảng của người cách mạng

Mặt khác Hồ Chí Minh còn chỉ ra rằng đạo đức cách mạng và đạo đức đời thường là hoàn toàn thống nhất với nhau, sẽ không có đạo đức đời thường tách rời với đạo đức cách mạng và cũng không thể có đạo đức cách mạng đứng ngoài, đối lập với đạo đức đời thường Vì vậy không thể bào chữa cho khuyết điểm của bản thân mình, “cái đó là việc riêng của tôi, gia đình tôi, không liên quan gì đến cái chung” Cái riêng mà phù hợp với cái chung (của Đảng, của cách mạng, của nhân dân) thì đó là đạo đức Cái riêng mà đi ngược với cái chung là chủ nghĩa cá nhân, là vi phạm đạo đức

Theo Hồ Chí Minh đạo đức mới là đạo đức cách mạng, nó hoàn toàn khác với đạo đức cũ về chất, ngược lại nó hoàn toàn thống nhất với đạo đức của chủ nghĩa Mác-Lênin Đó là sự kết hợp truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc với đạo đức mang bản chất giai cấp công nhân và tinh hoa đạo đức của nhân loại Người nói: “Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu ngửng lên trời” [33, tr.320-321] Đạo đức cũ - đạo đức thực dân phong kiến, là thứ đạo đức ích kỷ, nó kìm hãm, trói buộc con người, tàn phá con người Còn đạo đức mới đạo đức cách mạng là “Quyết tâm giúp đỡ loài người ngày càng tiến bộ và thoát khỏi ách áp bức, bóc lột, luôn luôn giữ vững tinh thần chí công vô tư”; “Lo, thì trước thiên hạ; hưởng, thì sau thiên hạ” là “Vô luận trong hoàn cảnh nào, người đảng viên cũng phải đặt lợi ích của Đảng lên trên hết”, “là hòa mình với quần chúng thành một khối, tin quần chúng, hiểu quần chúng, lắng nghe ý kiến của quần chúng” [33, tr.568]

Hồ Chí Minh xem đạo đức là nền tảng của người cách mạng, cũng giống như gốc của cây, ngọn nguồn của sông, của suối Người còn ví đạo đức đối với người cách mạng như sức khỏe của người gánh nặng và đi xa Theo Hồ Chí Minh, nhiệm vụ cách mạng không dễ dàng, đơn giản mà bao giờ cũng khó khăn, phức tạp Thực hiện nhiệm vụ cách mạng, đòi hỏi người cách mạng phải có quyết tâm phấn đấu thật cao, phải dám hy sinh, phải kiên trì bền bỉ “thắng không kiêu, bại không nản” Vì thế “Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ vẻ vang” [35, tr.283]

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, Đảng phải “là đạo đức, là văn minh” thì mới hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình là lãnh đạo cuộc đấu tranh giành độc lập và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta Người cũng nhắc lại ý của V.I Lênin: Đảng Cộng sản phải tiêu biểu cho trí tuệ, danh

dự, lương tâm của dân tộc mình và của thời đại Người đòi hỏi đội ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng phải có đầy đủ những phẩm chất cần có để tham gia và cống hiến nhiều nhất trong cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Đảng là đội tiên phong của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và dân tộc Việt Nam Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, tổ chức tiên phong của thanh niên Việt Nam là cánh tay đắc lực, đội hậu bị của Đảng, tập hợp đại đa số thanh niên trong trường học “ Đạo đức”, “văn minh” theo chư hiền Hồ Chí Minh đó là văn hoá chính trị Điều cốt lõi là lấy dân làm gốc, tôn trọng dân, lo cho dân, tiếp thu ý kiến phê bình của dân, sửa chữa khuyết điểm

Hồ Chí Minh cho rằng lấy đạo đức làm gốc, không có nghĩa là tuyệt đối hóa mặt đức, xem nhẹ mặt tài Đức là gốc, nhưng đức và tài, “hồng” và

“chuyên” phải kết hợp, phẩm chất và năng lực phải đi đôi, không thể thiếu mặt này hay thiếu mặt kia Như vậy, đạo đức trong quan niệm Hồ Chí Minh được hiểu là toàn bộ những chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và với cộng đồng Dựa vào những chuẩn mực đó, người ta đánh giá hành vi của mỗi người theo các quan niệm

về thiện và ác, về cái không được làm và nghĩa vụ phải làm

1.1.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên

Tùy theo đối tượng, từng thời điểm, nhất là theo yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng mà Hồ Chí Minh xác định nội dung đạo đức cách mạng cho từng chủ thể đạo đức nhất định Cũng như đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên, đạo đức cách mạng của thanh niên được Hồ Chí Minh nêu tóm tắt là: Thanh niên phải luôn rèn luyện đạo đức cách mạng, đạo đức cách mạng có thể tóm tắt trong mấy điểm:

- Trung thành: Trọn đời trung thành với sự nghiệp cách mạng, với Tổ

quốc, với Đảng, với giai cấp

- Dũng cảm: Không sợ khổ, không sợ khó, thực hiện đâu cần thanh niên có,

việc gì khó có thanh niên làm, gian khổ đi trước, hưởng thụ sau mọi người

- Khiêm tốn: Không nên tự cho mình là tài giỏi, không được khoe công,

không được tự phụ [36, tr.106]

Đối với thanh niên trong lực lượng vũ trang, theo Hồ Chí Minh, đạo đức của họ thể hiện ở 5 điều: Trí, Tín, Nhân, Dũng, Liêm:

- Trí: Là sáng suốt, biết địch biết mình, biết người tốt thì nâng đỡ, biết

người xấu thì không dùng, biết cái tốt của mình mà phát triển lên, biết cái xấu của mình để mà tránh

- Tín: Nói cái gì phải cho tin Nói và làm cho nhất trí, làm thế nào cho

dân tin, cho bộ đội tin ở mình

- Nhân: Là phải có lòng bác ái, yêu nước, yêu đồng bào, yêu bộ đội của mình

- Dũng: Là phải mạnh dạn, quả quyết nhưng không phải làm liều Phải

có kế hoạch Phải kiên quyết làm ngay Nguy hiểm cũng phải làm Nghĩa là phải có lòng dũng cảm trong công việc

- Liêm: Là không tham danh vị, không tham sống, không tham tiền, không

tham sắc Người cán bộ đã dám hy sinh cho Tổ quốc, hy sinh cho đồng bào, hy sinh vì nghĩa không tham gì hết [31, tr.223-224]

Đối với đoàn viên thanh niên cộng sản, theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng của họ khác các thanh niên bình thường ở chỗ: “Bất kỳ ở cương vị nào, bất kỳ làm công việc gì đều không sợ khó, không sợ khổ, đều một lòng một

dạ phục vụ lợi ích chung của giai cấp, của nhân dân, đều nhằm mục đích xây dựng chủ nghĩa xã hội” và “Đạo đức cách mạng là đạo đức tập thể, nó phải đánh thắng và tiêu diệt chủ nghĩa cá nhân” [36, tr.306]

Ngay đối với thiếu niên, nhi đồng, Hồ Chí Minh cho rằng: “Đạo đức cộng sản chủ nghĩa đối với các cháu là chăm học, giúp người lớn, đoàn kết, có

kỷ luật…” [36, tr.680]

Hồ Chí Minh là người đã từng hoạt động trong các phong trào thanh niên khi còn trẻ, từng tham gia đại hội Quốc tế thanh niên cộng sản, là người trực tiếp sáng lập, lãnh đạo các tổ chức thanh niên tiên tiến ở nước ta Chính

vì vậy, Người đã nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan về vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng, qua đó Người định hướng công tác giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên Người khẳng định thanh niên không chỉ là người chủ tương lai của đất nước, mà còn là “lớp người tiếp sức cách mạng cho thế hệ thanh niên già, đồng thời là người phụ trách, dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai - tức là các cháu nhi đồng” [36, tr.488] Để làm tròn

sứ mệnh cao cả và vẻ vang này, thanh niên phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, trước hết là phải tu dưỡng, rèn luyện đạo đức cách mạng Người xác định mục đích của việc giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên là để giúp họ phấn đấu trở thành những lớp người vừa có đức vừa

có tài, kế tục trung thành sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng

Hồ Chí Minh cho rằng: thanh niên “Phải thấm nhuần đạo đức cách mạng tức là khiêm tốn, đoàn kết, thực hành chủ nghĩa tập thể… ra sức cần kiệm xây dựng nước nhà” [36, tr.106]

Người khuyên thanh niên: Các sự khó nhọc thì mình làm trước người ta, còn sự sung sướng thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởng trước Các việc đáng làm, thì khó mấy cũng cố chịu quyết làm cho kỳ được Ham làm những việc ích quốc lợi dân Không ham địa vị và công danh phú quý Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, đối với việc Quyết tâm làm gương về mọi mặt: Siêng năng, tiết kiệm, trong sạch Chớ kêu ngạo tự mãn… [31, tr.186]

Để thực hiện khẩu hiệu “Đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm”, Hồ Chí Minh đã chỉ rõ cho mỗi thanh niên phương hướng hành động để

từ đó có một hướng đi đúng đắn, sát thực tiễn Thanh niên đã làm rất nhiều điều quan trọng cho Tổ quốc, nhưng theo Người “Chớ vì thế mà tự cao, tự đại, phải khiêm tốn, luôn luôn cố gắng hơn mới vượt qua mọi khó khăn để giành lấy thành tích nhiều hơn” Người nhấn mạnh: “Thanh niên phải xung

phong đến những nơi khó khăn gian khổ nhất, nơi nào người khác làm ít kết quả, thanh niên phải xung phong làm cho tốt…, phải xung phong đến những nơi khó khăn để xây dựng chủ nghĩa xã hội” [36, tr.620] Xung phong là đi trước, làm trước để lôi kéo quần chúng chứ không phải là xa rời quần chúng Đồng thời, Người phê phán mạnh mẽ những thanh niên chỉ bo bo nghĩ đến lợi ích riêng của mình, tự tư, tự lợi, tham lam vật chất, ham sung sướng, tránh khó nhọc, lười biếng, coi thường lao động, xa xỉ, kiêu ngạo…Thanh niên bao giờ cũng có nhiều ham muốn Nhưng nếu ham muốn chỉ hướng vào những dục vọng tầm thường thì sẽ làm cho thanh niên sống không có mục đích đúng đắn Người yêu cầu thanh niên phải luôn luôn trau dồi đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, chống lười biếng, lãng phí, tham lam…

Hồ Chí Minh nhắc nhở thanh niên khi giải quyết mối quan hệ giữa nghĩa vụ và quyền lợi thì bao giờ cũng phải chú ý đến nghĩa vụ trước Người chỉ rõ: “Nhiệm vụ của thanh niên không phải là hỏi nước nhà đã làm cho mình những gì Mà phải tự hỏi mình đã làm gì cho nước nhà? Mình phải làm thế nào cho ích lợi nước nhà nhiều hơn? Mình vì lợi ích nước nhà mà hy sinh phấn đấu chừng nào” [33, tr.455]

Khi làm bất cứ việc gì thanh niên cũng đừng nghĩ đến mình trước mà phải nghĩ đến đồng bào, đến toàn dân đã Người đã từng phân tích và căn dặn: Huy hiệu của thanh niên ta là tay cầm cờ đỏ sao vàng tiến lên; ý nghĩa của nó

là thanh niên phải xung phong gương mẫu trong công tác, trong học hỏi, trong tiến bộ, trong rèn luyện đạo đức cách mạng Thanh niên phải thành một lực lượng to lớn và vững chắc trong cuộc kháng chiến và kiến quốc

Trong xây dựng, rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên, người nhấn mạnh phải chống chủ nghĩa cá nhân Theo Người, thanh niên phải dũng cảm lên án và từ bỏ mọi thói hư tật xấu như lười biếng, suy bì, kèn cựa, tham

ô, lãng phí… Người khẳng định: Chủ nghĩa cá nhân là kẻ thù hung ác của đạo đức cách mạng Để làm tròn trách nhiệm, thanh niên ta phải nêu cao tinh thần làm chủ tập thể, từ bỏ chủ nghĩa cá nhân Để chống chủ nghĩa cá nhân, Người

luôn căn dặn thanh niên phải thật thà, ngay thẳng, phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, phải làm những việc ích nước, lợi dân, phải thương yêu, đoàn kết, giúp nhau cùng tiến bộ… Để giáo dục thanh niên biết hành động, theo Hồ Chí Minh phải giúp họ xác định phương hướng đúng, nội dung phải cụ thể, tinh thần hăng hái tự giác

1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh trung học phổ thông

1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức

Sinh thời, Bác Hồ luôn quan tâm chăm lo mọi mặt cho thanh thiếu niên, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ thành đội hậu bị vững chắc của Đảng Người luôn nhắc nhở Đảng và Nhà nước phải giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng, văn hóa, khoa học kỹ thuật, rèn luyện năng lực thực tiễn cho thanh niên… Để thế

hệ trẻ kế thừa và phát triển được những kinh nghiệm của thế hệ già Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo thanh niên, vấn đề cơ bản và nổi bật là quan điểm giáo dục toàn diện Trong giáo dục toàn diện, Hồ Chí Minh luôn coi trọng cả “đức” và “tài” và thường nhấn mạnh mối quan hệ không thể tách rời của hai mặt đó trong sự hoàn thiện nhân cách con người mới, để có được một người cán bộ vừa “hồng” vừa “chuyên”

Trong mối quan hệ đức- tài, Hồ Chí Minh coi đức là gốc, là nền tảng để luyện tài, để xây dựng con người mới: “Cũng như sông có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” [31, tr.252]

Trong công tác giáo dục thanh niên, chúng ta đã có lúc chưa chú trọng đúng mức tới “đức dục” bên cạnh việc chăm lo công tác “trí dục” Điều này

Hồ Chí Minh đã nhìn nhận và uốn nắn ngay từ những ngày đầu bắt tay vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội của nhân dân ta Người nói trong hội nghị Trung ương 4: “Tôi xem chương trình giáo dục cho đến hết lớp 10, phần đức dục rất thiếu sót, chỉ có 10 dòng” [27, tr.105] Trong hội nghị tổng kết phong

trào thi đua dạy tốt, học tốt của ngành giáo dục (tháng 8-1963), Người nhắc nhở: “Nội dung giáo dục cần chú trọng hơn nữa về đức dục” [27, tr.444]

Hồ Chí Minh coi “đức là gốc” nhưng nhìn nhận đức và tài trong mối quan hệ biện chứng, như hai mặt không thể tách rời trong việc xây dựng một nhân cách hoàn thiện Quan điểm đức là gốc được hiểu theo hai khía cạnh:

Thứ nhất, đạo đức là bộ phận cốt yếu nhất của nhân cách Sự khác nhau

giữa nhân cách này với nhân cách khác, trước hết là sự khác nhau ở mặt đức của nó, ở hệ thống các phẩm chất xã hội của con người Chính vì thế đạo đức

là tiêu chí hàng đầu khi xem xét, đánh giá nhân cách của một con người; là thước đo bản chất người của một con người Hồ Chí Minh quan niệm: “Tuy năng lực và công việc của mỗi người khác nhau, người làm việc to, người làm việc nhỏ, nhưng ai giữ được đạo đức đều là người cao thượng” [33, tr.568]

Thứ hai, đạo đức là cơ sở cho việc định hướng và phát triển năng lực

của mỗi cá nhân, để hoàn thiện nhân cách Theo Hồ Chí Minh, người thực sự

có đức thì bao giờ cũng cố gắng học tập, nâng cao trình độ, năng lực để làm những việc ích quốc lợi dân Hơn nữa, người có đạo đức thì không bao giờ đố

kỵ mà luôn yêu quý và tiến cử hiền tài Họ luôn ủng hộ và sẵn sàng nhường bước cho những ai có tài hơn mình và vượt lên trước

Trong các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách, Hồ Chí Minh xem giáo dục là yếu tố giữ vai trò chủ đạo Người viết:

“hiền dữ phải đâu là tính sẳn, phần nhiều do giáo dục mà nên” [29, tr.383] Vai trò chủ đạo của giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục là để hình thành và phát triển nhân cách cho con người Do đó giáo dục bao gồm cả dạy người lẫn dạy chữ, trong đó dạy người là mục tiêu cao nhất Giáo dục hình thành nhân cách cho con người

có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự nghiệp cách mạng Con người với nhân cách hoàn thiện vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng Sự nghiệp cách mạng do chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Đảng ta khởi xướng và lãnh

đạo, suy cho cùng là nhằm mục tiêu giải phóng con người, hướng con người tới chân, thiện, mỹ, làm cho con người ngày càng hoàn thiện hơn Mặt khác, con người có đạo đức, trí tuệ là động lực quan trọng đưa cách mạng đến thắng lợi Từ nhận thức đó Hồ Chí Minh cho rằng: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa, tức là phải có những người có đạo đức xã hội chủ nghĩa…Đạo đức xã hội chủ nghĩa là cần kiệm xây dựng nước nhà” [36, tr.679]

Suốt cuộc đời cách mạng vĩ đại, Bác Hồ đã dành nhiều công sức cho việc đào tạo, bồi dưỡng các thế cách mạng Việt Nam Với tấm lòng yêu thương bao la, với trí tuệ sâu sắc và kinh nghiệm phong phú, Bác Hồ đã dìu dắt thế hệ trẻ, trực tiếp tổ chức công tác đào tạo thế hệ trẻ và tự mình nêu gương sáng về mọi mặt cho thanh thiếu niên noi theo Trước lúc đi xa Bác còn căn dặn lại cho toàn Đảng, toàn dân ta: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết”

Con đường hình thành đạo đức cách mạng cho thanh niên theo tư tưởng

Hồ Chí Minh là con đường giáo dục, rèn luyện, kết hợp tự giáo dục, tự rèn luyện thông qua hoạt động thực tiễn Bởi vì, “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống, nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển

và cũng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” Mặt khác, theo Hồ Chí Minh, đạo đức của con người “phần nhiều do giáo dục

mà nên” Do đó, phải kết hợp việc giáo dục của các tổ chức với việc phát huy cao độ vai trò tự rèn luyện của thanh niên

1.2.2 Nội dung giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh trung học phổ thông

1.2.2.1 Giáo dục các chuẩn mực đạo đức của người cách mạng - người Việt Nam mới cho học sinh

Giáo dục đạo đức cách mạng, vấn đề quan trọng hàng đầu được Hồ Chí Minh quan tâm là làm cho thanh niên nhận thức được rằng đạo đức cách mạng là “Nhận rõ phải, trái Giữ vững lập trường Tận trung với nước Tận

hiếu với dân” [33, tr.480] Trung, hiếu là những khái niệm cũ có trong tư tưởng truyền thống đạo đức Việt Nam và phương Đông được Hồ Chí Minh sử dụng và đưa vào nội dung mới để giáo dục thanh niên

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, nước là của dân và dân là chủ nhân của nước Vì vậy, trung với nước trước hết là trung thành với nhân dân, với lợi ích của nhân dân Hiếu với dân, thanh niên phải biết yêu mến nhân dân, quý trọng nhân dân, học tập, làm việc, chiến đấu vì nhân dân Phải chăm lo và bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân, tích cực giúp đỡ nhân dân vượt qua mọi khó khăn trong cuộc sống, để phát triển sản xuất, cải thiện đời sống Phải đấu tranh chống lại mọi biểu hiện sách nhiễu, gây phiền hà cho dân Có như vậy thanh niên mới được dân tin, dân mến

Giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên, Hồ Chí Minh còn chú trọng đến việc giáo dục những phẩm chất cao quý như: Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Từng phẩm chất này được Người giải thích rất cụ thể dễ hiểu

Cần tức là trong mọi công việc phải siêng năng, cố gắng dẻo dai, không lười biếng Với thanh niên cần là siêng học, siêng làm Rèn luyện đức tính

“cần”, thanh niên phải chống tâm lý ham sung sướng và tránh khó nhọc Chống lười biếng, chống thói xem khinh lao động, nhất là lao động chân tay

Vì đó là những thói xấu kìm hãm chí tiến thủ của thanh niên

Kiệm là tiết kiệm, không xa xỉ, không hoang phí tiền bạc, của cải, thời gian, không xa xỉ Tiết kiệm không phải là bủn xỉn mà là chi tiêu cho hợp lý Việc không nên tiêu xài thì một đồng xu cũmg không nên tiêu Mặt khác, việc đáng làm, việc ích quốc lợi dân, thì dù tốn bao nhiêu công, bao nhiêu của, cũng vui lòng Như thế mới đúng là kiệm

Liêm là luôn luôn tôn trọng, giữ gìn của công; là trong sạch, không tham lam tiền của, không thích người khác tâng bốc mình, không ham địa vị, danh tiếng, chỉ được phép ham làm, ham học, ham tiến bộ

Chính là không tà, là thẳng thắn, đứng đắn Việc thiện thì nhỏ mấy cũng làm, việc ác thì nhỏ mấy cũng tránh Chính còn là yêu, ghét phân minh;

phải kiên quyết đấu tranh chống lại cái ác, cái xấu; phải yêu quý, kính trọng mọi người Trong mọi công việc phải biết cân nhắc việc gì dù lợi cho mình nhưng có hại cho đất nước thì quyết không làm

Chí công vô tư là không nghĩ đến mình trước, gian khổ đi trước, hưởng thụ nhận sau; là lòng chỉ biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì đồng bào; luôn đặt lợi ích của cách mạng, của nhân dân lên trên hết Thực hành chí công vô tư cũng

có nghĩa là phải hiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng Bởi vì chủ nghĩa cá nhân là trái với đạo đức cách mạng

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư có quan hệ mật thiết với nhau, là biểu hiện sinh động của phẩm chất trung với nước, hiếu với dân

Giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên còn là giáo dục tình thương yêu con người Theo Hồ Chí Minh, người cách mạng là người giàu tình cảm Vì yêu thương nhân dân, yêu thương con người nên mới đi làm cách mạng, chấp nhận mọi gian khổ hy sinh để đem lại cơm no, áo

ấm, độc lập, tự do cho con người Con người mà Hồ Chí Minh nói đến là những con người cụ thể ở xung quanh ta Đó là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn, đồng bào, đồng chí cả nước và toàn thể nhân loại Người dạy thanh niên yêu thương con người trước hết là tôn trọng nhân phẩm của con người; là tìm mọi cách nâng cao con người lên, phải giáo dục, cải tạo con người nhằm làm cho phần tốt trong mỗi con người nẩy nở như hoa mùa xuân và phần xấu mất dần đi Yêu thương con người không đồng nghĩa với việc bao che lỗi lầm cho nhau mà giúp đỡ nhau sữa chữa khuyết điểm Đạo đức cách mạng là đạo đức hành động Do đó, yêu thương con người khôngchỉ dừng lại ở lời nói mà phải biểu hiện thành những việc làm

cụ thể như mang lại cơm ăn, áo mặc, nước uống hàng ngày; là kiên quyết đấu tranh chống lại mọi hành vi xúc phạm, chà đạp lên phẩm giá của con người; ra sức phấn đấu vì độc lập của Tổ quốc, tự do, hạnh phúc của nhân dân Tình thương yêu đó không chỉ giới hạn trong phạm vi dân tộc mà vươn tới tầm nhân loại

1.2.2.2 Giáo dục các chuẩn mực thể hiện lập trường chính trị cho học sinh

Thứ nhất, có lý tưởng xã hội chủ nghĩa, yêu quê hương đất nước

Lý tưởng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống con người Lý tưởng là trạng thái hoàn hảo nhất mà người ta mong muốn đạt tới Lý tưởng thôi thúc con người hành động để thỏa mãn các nhu cầu, lợi ích Thanh niên học sinh là lớp trẻ khát khao lý tưởng và hành động, thực hiện lý tưởng, hướng tới các giá trị xã hội, nhưng lại chưa đủ kinh nghiệm để lựa chọn các giá trị theo sự chỉ dẫn sáng suốt của lý trí Vì thế, thanh niên rất cần sự giáo dục của nhà trường, xã hội và gia đình để định hướng cho họ thực hiện lý tưởng mà Hồ Chí Minh, Đảng ta và dân tộc ta đã lựa chọn Lý tưởng mà Hồ Chí Minh quan tâm giáo dục cho thanh niên là phấn đấu cho Tổ quốc hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội toàn thắng trên đất nước ta và trên thế giới Theo Hồ Chí Minh có giáo dục lý tưởng mới giúp cho thanh niên hiểu được lý tưởng Với ý nghĩa đó, giác ngộ lý tưởng cho thanh niên là giáo dục cho thanh niên lý tưởng sống và niềm tin vào sự nghiệp cách mạng do Đảng ta lãnh đạo

Hồ Chí Minh đã từng nói: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu được nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và cho mọi người niềm vui, hòa bình, hạnh phúc” [27, tr.461] Giáo dục lý tưởng cách mạng là một nội dung quan trọng hàng đầu trong công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên Lý tưởng mà Hồ Chí Minh và Đảng ta lựa chọn

là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, tức là chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa Mác-Lênin Người căn dặn cán bộ, đảng viên và thanh niên:

“Người cộng sản chúng ta không một phút nào được quên lý tưởng cao cả của mình là phấn đấu cho hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi trên đất nước ta và trên thế giới” [37, tr.372]

Trong công tác giáo dục lý tưởng cho thanh niên Hồ Chí Minh lưu ý cần phải tránh để thanh niên hiểu lý tưởng một cách đơn giản, không chỉ dừng

lại ở mục đích cuối cùng mà phải tiến tới mục tiêu cao hơn của từng giai đoạn cách mạng Người đã nhiều lần chỉ rõ, nếu chỉ nhìn thấy mục tiêu trước mắt

mà không thấy mục tiêu lâu dài là thiển cận Nhưng, chỉ thấy mục đích cuối cùng, mà không biết giành thắng lợi từng bước cho mục tiêu trước mắt, thì mục đích cuối cùng chắn chắn không bao giờ có thể đạt tới

Theo Hồ Chí Minh, lý tưởng cách mạng, ý chí và tinh thần chỉ có thể được duy trì trên cơ sở nền tảng đạo đức cách mạng Nói một cách khác, người có lý tưởng và chí khí cách mạng phải là người có đạo đức cách mạng với những yêu cầu chuẩn mực cần thể hiện là cần, kiệm, liêm, chính, chí công

vô tư Nếu thiếu chuẩn mực này con người sẽ dễ rơi vào chủ nghĩa cá nhân

Do đó, song song với việc giáo dục lý tưởng cho thanh niên, Hồ Chí Minh cũng yêu cầu phải bồi dưỡng khí phách cách mạng cho thanh niên Đó chính

là ý chí, nghị lực, khí phách của người cách mạng, là tính kiên trì, nhẫn nại, vượt khó Không có chí khí cách mạng thì thanh niên không thể vượt qua bao khó khăn gian khổ, trên con đường cách mạng để thực hiện lý tưởng

Thứ hai, có lòng tự hào dân tộc chính đáng

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Bác hồ luôn luôn chăm lo giáo dục những truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ Người quan niệm, việc kế thừa và phát huy những truyền thống dân tộc phải dựa trên cơ

sở những nhận thức cần thiết về lịch sử, đất nước và con người Việt Nam Trong những lớp huấn luyện cán bộ thời tiền khởi nghĩa, Người đã soạn ra những bài diễn ca rất dễ hiểu, dễ nhớ về lịch sử và địa lý để giáo dục truyền

thống dân tộc Bài diễn ca Lịch sử nước ta mở đầu bằng câu: Dân ta phải biết

sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam

Người đòi hỏi, người Việt Nam cần “hiểu rõ lịch sử, đất nước, con người và những cái vốn rất quý báu của mình” [27, tr.490] Bác Hồ cũng nêu cao nhiều truyền thống tốt đẹp tiêu biểu cho tâm hồn và phẩm giá dân tộc kết tinh những giá trị của nền văn hóa dân tộc Về phương diện này, lịch sử Việt Nam với hàng năm đấu tranh dựng nước và giữ nước đầy gian nan thử thách

nhưng rất quang vinh rạng rỡ, với nền văn hóa lâu đời mang đậm tính nhân văn và tính dân tộc, để lại cho chúng ta một di sản vô giá, luôn luôn là nền tảng cho mọi công cuộc phục hưng dân tộc, Bác Hồ đã nói đến tinh thần tự tôn tự lập của dân tộc ta, nhân dân ta rất cần cù, thông minh, khéo léo Trong các truyền thống quý báu của dân tộc, Bác Hồ đặc biệt nêu cao chủ nghĩa yêu nước, tinh thần “không có gì quý hơn độc lập tự do” và tinh thần đoàn kết dân tộc Người nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sống vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước” [28, tr.484] Tự hào trước những trang sử giữ nước oai hùng những chiến công hiểm hách của dân tộc Người nhắc nhở mọi người phải biết ơn và ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc: “Chúng ta phải ghi nhớ công lao công lao của các vị anh hùng dân tộc vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng” [28, tr.485] Người cũng rất coi trọng truyền thống đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các thành phần dân tộc sống trên lãnh thổ Việt Nam, đoàn kết giữa các tầng lớp nhân dân yêu nước vì đại nghĩa dân tộc, vì lợi ích thiêng liêng của dân tộc Người đã đúc kết thành như một quy luật của lịch sử: Đoàn kết là sức mạnh vô địch của chúng ta “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công” [27, tr.280]

Truyền thống vốn là sản phẩm của cuộc sống, của lịch sử và luôn luôn biến đổi theo sự phát triển của cuộc sống, của lịch sử Muốn vậy truyền thống dân tộc không những phải được kế thừa và phát huy, mà còn phải được nâng cao lên một trình độ mới theo yêu cầu của cách mạng trong từng thời kỳ lịch

sử cụ thể Như Bác Hồ đã khẳng định, trong thời đại ngày nay “muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác ngoài con đường cách mạng vô sản” [27, tr.114] Mọi truyền thống dân tộc phải được nâng cao trên lập trường của giai cấp vô sản: chủ nghĩa yêu nước phát triển thành chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa, truyền thống anh hùng nâng lên thành chủ

nghĩa anh hùng cách mạng, ý thức độc lập tự do của dân tộc chuyển thành ý thức độc lập dân tộc gắn liền với tự do của nhân dân, tinh thần đoàn kết dân tộc nâng lên thành tinh thần làm chủ tập thể của nhân dân lao động

Giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ theo Hồ Chí Minh không phải là

gò bó họ vào những khuôn cứng nhắc, biến họ thành nô lệ của truyền thống,

mà là bồi dưỡng vun trồng cho họ những phẩm giá tốt đẹp của dân tộc và của cách mạng, tạo nên bệ phóng và bản lĩnh vững vàng để chấp cánh cho tuổi trẻ bay cao, đi đầu trong cuộc đấu tranh cải tạo thế giới cũ, xây dựng thế giới mới

và luôn luôn vươn tới những chân trời sáng tạo của cách mạng và của khoa học kỹ thuật

và Nhà nước

Để thanh niên kiên định mục tiêu, lý tưởng, cần phải hình thành cho thanh niên niềm tin vào tương lai của cách mạng Niềm tin chỉ được hình thành trên cơ sở của lý trí, của tri thức khoa học Chủ nghĩa Mác-Lênin, đỉnh cao của tri thức nhân loại được Hồ Chí Minh và Đảng ta chọn làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động Đây là cơ sở khoa học để Đảng xác định mục tiêu, đề ra đường lối, chủ trương cho cách mạng Việt Nam Do đó, thanh niên cần phải có niềm tin vào tương lai của cách mạng Giáo dục cho thanh niên thấm nhuần chủ nghĩa Mác-Lênin, trang bị cho thanh niên thế giới quan duy vật và nhân sinh quan cách mạng nhằm làm cho họ nhận thức rõ con đường phát triển của cách mạng Việt Nam là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Con đường đó vừa đáp ứng nguyện vọng tha thiết của cả dân tộc vừa phù hợp với xu thế phát triển của thời đại

1.2.2.3 Giáo dục các chuẩn mực đạo đức hướng vào sự tự hoàn thiện bản thân: Tự trọng, tự tin, tự lập, giản dị, tiết kiệm, trung thực, siêng năng, biết hối hận và biết tự kiềm chế

Theo Hồ Chí Minh, thanh niên cần rèn luyện lối sống giản dị, trung thực, siêng năng, biết hối hận, biết tự kiềm chế Giản dị là phong cách sống

của con người mới Sống giản dị thì “cách ăn mặc phải sạch sẽ, đơn giản, chất phác, chớ lượt thượt, xa xỉ, lòe loẹt” [31, tr.99] Nghĩa là phải biết sống chừng mực, điều độ, ngăn nắp, vệ sinh, ít lòng ham muốn về vật chất Người dạy thanh niên trong lúc nước ta còn nghèo, nhân dân ta còn thiếu thốn mà cá nhân chỉ muốn riêng hưởng ăn ngon, mặc đẹp là không có đạo đức Vì thế, làm Chủ tịch nước, nhưng Người vẫn ở nhà gỗ đơn sơ, mặc quần áo vải, cơm rau đạm bạc Người còn dạy thanh niên phải sống trung thực Sống trung thực luôn luôn được tôn trọng, yêu lẽ phải, ghét sự giả dối Rèn luyện lối sống trung thực cho thanh niên phải bắt đầu từ chính bản thân Nếu không trung thực với bản thân thì không thể trung thực với mọi người Trung thực phải đi liền với dũng cảm Có dũng cảm thì thanh niên mới dám thừa nhận những sai lầm thiếu sót của bản thân, mới có quyết tâm sửa chữa

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc giáo dục cho thanh niên tình yêu đối với lao động, siêng năng, tiết kiệm Muốn cho thanh niên yêu lao động thì trước hết phải làm cho thanh niên nhận thức được lao động là bổn phận trách nhiệm của mỗi công dân đối với Tổ quốc Người dạy: “Lao động

là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta” [36, tr.313] Phải giúp cho thanh niên tránh tư tưởng xem khinh lao động, thói ỷ lại, lười biếng trong lao động “Trong xã hội ta không có nghề nào thấp kém, chỉ những kẻ lười biếng, ỷ lại mới đáng xấu hổ” [36, tr.313] và “Bất cứ làm nghề gì, có ích cho nước nhà, cho nhân dân, cho giai cấp, đều là vẻ vang Bất

cứ nấu bếp, quét nhà hay làm chủ tịch, đều phải lao động cả, làm gì ích nước lợi dân là vẻ vang” [34, tr.296] Yêu lao động, thanh niên phải biết quý trọng thành quả lao động; biết tiết kiệm, không hoang phí, xa xỉ, biết chi tiêu hợp lý; phải hăng hái thi đua sản xuất thực hành tiết kiệm; phải tự giác giữ kỷ luật lao động; lao động phải có kế hoạch, chú trọng tính thiết thực, hiệu quả Yêu lao động trong tư tưởng Hồ Chí Minh còn là biểu hiện cụ thể của đạo đức cách mạng, của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân” Trung với nước, hiếu với dân thì thanh niên phải tích cực lao động sản xuất, nỗ lực học tập để

cống hiến nhiều hơn nhằm làm cho dân giàu nước mạnh Yêu lao động là nét đẹp của con người mới, lối sống mới Ngoài giáo dục yêu lao động còn phải chú ý thực hành tính tiết kiệm phải biết tiêu dùng một cách hợp lý, không đua đòi, lãng phí Nghĩa là trong mọi công việc đều phải biết thực hành tiết kiệm Theo Hồ Chí Minh tiết kiệm không đồng nghĩa với bủn xỉn Tiết kiệm là tiêu xài đúng mực Việc nên tiêu dù tốn mấy cũng tiêu và ngược lại việc không đáng chi thì một xu cũng không chi Với ý nghĩa đó, sống giản dị, tiết kiệm là một biểu hiện cụ thể của lòng yêu lao động, biết quý trọng thành quả lao động Ngày nay, lòng yêu nước đòi hỏi mọi người không chỉ biết hăng hái thi đua trong sản xuất mà còn phải biết ra sức thực hành tiết kiệm trong tiêu dùng nhằm làm giàu cho bản thân và cho Tổ quốc Vì sản xuất mà không gắn liền với tiết kiệm thì cũng giống như “một cái thùng không có đáy; nước đổ vào chừng nào, chảy ra hết chừng ấy, không lại hoàn không” [31, tr.636]

1.2.2.4 Giáo dục các chuẩn mực thể hiện quan hệ với mọi người và dân tộc: Nhân nghĩa, yêu thương, khoan dung, vị tha, hợp tác, bình đẳng, tế nhị, lịch sự, tôn trọng mọi người và giữ chữ tín

Trong việc giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên thì việc giáo dục nhân nghĩa, yêu thương, khoan dung, vị tha, hợp tác, bình đẳng, tế nhị, tôn trọng mọi người giữ chữ tín cũng là vấn đề hết sức cần thiết Hồ Chí Minh chú trọng bồi dưỡng cho thanh niên trong đời sống hàng ngày nhằm bồi dưỡng cho thanh niên ý thức đúng về mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình, cộng đồng và xã hội

Giáo dục nhân nghĩa, yêu thương con người, khoan dung, vị tha là làm cho

họ biết yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, biết làm những việc ích nước, lợi dân, những việc biết kính trọng ông bà, cha mẹ những người gần gũi nhất, thương yêu họ nhất

và nâng bước trưởng thành Sống có đạo nghĩa, hiếu thảo, sống có nhân cách, có tri thức trong giai đoạn hiện nay đối với thanh niên là một thách thức lớn nên việc giáo dục lòng nhân ái cho thanh niên không phải là giáo dục những điều chung chung, cao siêu mà hết sức cụ thể, thiết thực, gắn với thực tế hàng ngày Chỉ khi

nào thanh niên làm tốt trách nhiệm của họ đối với những người thân trong gia đình, thì họ mới có thể sống nhân nghĩa, thương yêu người khác

Phải giáo dục cho thanh niên nhận thức được điều nhân nghĩa trong cuộc sống, biết đấu tranh chống lại cái ác, bảo vệ cái thiện, chống lại lối sống thực dụng, ích kỷ, chạy theo đồng tiền, coi thường luân thường đạo lý và chống lại các hành vi trái với đạo đức

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục nhân nghĩa, yêu thương con người còn phải giáo dục tinh thần hợp tác bình đẳng, ở thanh niên phải được thể hiện nhu cầu muốn hợp tác được học hỏi Hợp tác với tinh thần thân thiện, chia sẽ thân thiện với bạn bè quốc tế Trong xu thế hiện nay, quan điểm này của người đã được thanh niên ngày nay lĩnh hội và phát huy cao độ góp phần to lớn vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

1.2.2.5 Giáo dục các chuẩn mực đạo đức thể hiện quan hệ với công việc: Có trách nhiệm, có lương tâm, tôn trọng pháp luật, lẽ phải, có nhận thức, thái độ, chất lượng, hiệu quả đối với nhiệm vụ học tập và tu dưỡng đạo đức

Đề cao tinh thần trách nhiệm, thực hành chủ nghĩa tập thể là một nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên Là người cách mạng, thanh niên phải luôn đặt nghĩa vụ lên trên quyền lợi, phải ra sức lao động, học tập để cống hiến chứ không phải chỉ biết đòi hỏi lợi ích của riêng mình Trong mọi công việc, thanh niên cần phải nêu cao tinh thần đâu cần thanh niên có, việc gì khó thah niên làm, gian khổ đi trước, hưởng thụ nhận sau Trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, Hồ Chí Minh đòi hỏi thanh niên phải tự hỏi mình đã làm gì cho nước nhà, chứ không phải hỏi nước nhà đã cho mình những gì Với Hồ Chí Minh, cống hiến cho Tổ quốc, phục vụ cho nhân dân là nét đẹp của đạo đức cách mạng Người dạy thanh niên: “Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội không

có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân” [34, tr.276] Muốn hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân thì thanh niên cần phải

đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân Vì chủ nghĩa cá nhân trái với đạo đức cách mạng, là mẹ đẻ ra mọi thói hư tật xấu Do đó, thắng lợi của chủ nghĩa

xã hội không thể tách rời cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân Nói chuyện với học sinh các trường trung học ở Hà Nội, Người chỉ rõ nhiệm vụ chính của thanh niên học sinh là học tập Mục đích của việc học không phải

vì danh vọng của cá nhân, cốt được mảnh bằng để làm ông nọ, bà kia Thanh niên cần phải xác định động cơ, mục đích học tập cho đúng Học là để phục

vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, làm cho dân giàu nước mạnh, tức là để làm tròn trách nhiệm người chủ nước nhà Bên cạnh việc xác định động cơ, thái

độ học tập đúng đắn, Bác Hồ yêu cầu tuổi trẻ phải thực hiện học tập toàn diện và học tập gắn liền với rèn luyện, học đi đôi với hành, làm cho mọi thanh niên nhận thức sâu sắc mục đích, ý nghĩa và động cơ của việc học tập trong chế độ mới, khắc phục những hậu quả về tâm lý và cách suy nghĩ do thực dân phong kiến để lại Người dạy: Ra sức học tập nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học, kỹ thuật và quân sự để cống hiến ngày càng nhiều cho Tổ quốc, cho nhân dân và giải thích rõ vì sao phải học tập toàn diện và phải rèn luyện thường xuyên: “Ngày nay, Đảng yêu cầu cán bộ chẳng những thành thạo về chính trị mà còn phải giỏi về chuyên môn” Nội dung học tập toàn diện và tích cực rèn luyện để hình thành nhân cách một chiến sĩ cách mạng, một người cộng sản trẻ tuổi Bởi vậy Người ân cần khuyên nhủ thanh niên: Học là một việc phải tiếp tục suốt đời, còn sống thì phải học, còn phải hoạt động cách mạng Bác nhấn mạnh: Học mà không hành thì học vô ích Hành mà không học thì không trôi chảy Bác phân tích mối quan hệ đó trong lôgíc biện chứng: Khoa học phải từ sản xuất mà ra và trở lại phục vụ sản xuất Vì vậy, Bác luôn phê phán lối học vẹt, học suông, học để cốt lấy mảnh bằng Bác yêu cầu phải đấu tranh khắc phục những biểu hiện chạy theo “hư danh”, Người coi đó là học để trang sức chứ không phải

để vận dụng vào công việc Người luôn cổ vũ tinh thần tự học, tự nghiên cứu đặc biệt là “Học lẫn nhau, học nhân dân, học tập trong việc làm hàng ngày,

trong việc lớn cũng như việc nhỏ” Đây là cách học làm cho con người nâng cao tính chủ động, tính sáng tạo Hơn thế, trong mối quan hệ giữa học và hành, Bác luôn căn dặn thanh niên phải xác định cho được mục đích, nội dung và phương pháp trong khi tiến hành công việc, không được coi nhẹ một khâu nào Hiểu rõ mục đích để thông suốt tư tưởng nắm được nội dung

là để vạch ra kế hoạch và phương pháp thực hiện Song bất kỳ làm gì, trước hết là phải định hướng hành động cho đúng, đó là: Ham làm những việc ích quốc lợi dân, không ham địa vị và công danh, phú quý Điều gì phải thì cố làm cho kỳ được dù là việc nhỏ Điều gì trái thì hết sức tránh Bác luôn phát huy những ưu điểm của thanh niên nhưng cũng biết thanh niên có một số nhược điểm nhất định như hay chuộng hình thức, thích phô trương, chưa chú

ý nhiều đến hiệu quả công việc Vì vậy Người ân cần dặn: Việc gì cũng phải

từ nhỏ đến to, từ dễ dần dần đến khó, từ thấp đến cao

Thanh niên học sinh là rường cột, tương lai của nước nhà, là lực lượng

to lớn góp phần quan trọng vào thực hiện thắng lợi sự nghiệp cách mạng Tư tưởng về đạo đức của Hồ Chí Minh cũng chính là tư tưởng chính trị về một vấn đề thiết yếu trong xây dựng Đảng, Nhà nước và xây dựng con người mới trong đó có thanh niên học sinh Đối với Hồ Chí Minh, chính trị không chỉ là vấn đề quyền lực và cầm quyền mà còn là đạo đức, lối sống, là thái độ và hành vi ứng xử của người lãnh đạo, người cầm quyền đối với dân chúng, tận tuỵ phục vụ nhân dân của các cán bộ đảng viên, điều mà thanh niên học sinh phải hướng tới

1.2.3 Phương pháp giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh

Thứ nhất, phải kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục thanh niên; gắn chặt học và dạy trong nhà trường với giáo dục qua hoạt động thực tiễn

Có ba nhân tố chính trong việc giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh

đó là: gia đình, nhà trường và xã hội Mỗi nhân tố đều có một vai trò riêng nhất định: