Đề cương cơ sở nhân học hình thể trường đại học khoa học xã hội và nhân văn

Địa chỉ khoa phụ trách môn học: Khoa Lịch sử Tầng 3 nhà D, Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn, số 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội.. + Những địa điểm quan trọng phát hiện đ-ợ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ CƯƠNG MễN HỌC

Cơ sở nhõn học hỡnh thể

Đại học Quốc gia Hà Nội

Trường Đại học Khoa học Xó Hội và Nhõn Văn

Khoa: Lịch sử Bộ mụn: Khảo cổ học

1 THễNG TIN VỀ GIẢNG VIấN

1.1 Họ và tờn giảng viờn 1: Nguyễn Lân C-ờng

Chức danh, học hàm, học vị: PGS.TS Nghiên cứu viên Cao cấp

Thời gian, địa điểm làm việc: đã nghỉ h-u, nh-ng vẫn tới Viện Khảo cổ

học làm việc vào thứ 2, 5

Tại: Viện Khảo cổ học Việt Nam, số 61 Phan Chu Trinh, Hà Nội

Địa chỉ liờn hệ: Ngõ 102 Nguyễn Huy T-ởng, Thanh Xuân Trung, Nhà

A4, cầu thang 3, Phòng 207

+ Di cốt ng-ời cổ trong thời đại đá ở Việt Nam

+ Di cốt ng-ời cổ trong thời đại kim khí ở Việt Nam

+ Nguồn gốc ng-ời Việt qua t- liệu cổ nhân học

+ Xác -ớp của Việt Nam vào thời Lê – Nguyễn

1.2 Họ và tờn giảng viờn 2: Nguyễn Kim Thuỷ

Chức danh, học hàm, học vị: Nghiên cứu viên chính

Email: thuytien253@yahoo.com

2 THÔNG TIN VỀ MÔN HỌC

2.1 Tên môn học: Cơ sở nhân học hình thể

2.7 Giờ tín chỉ đối với các hoạt động:

- Nghe giảng lý thuyết : 22 giờ tín chỉ

- Thảo luận : 4 giờ tín chỉ

- Tự học, tự nghiên cứu : 4 giờ tín chỉ

2.8 Địa chỉ khoa phụ trách môn học: Khoa Lịch sử

Tầng 3 nhà D, Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn, số 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

2.9 Yêu cầu đối với môn học: Giảng đường, máy chiếu, một số mẫu

xương, răng người cổ ở Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam

+ N¾m ®-îc c¸ch phôc chÕ sä cæ vµ c¸c x-¬ng kh¸c

+ N¾m ®-îc c¸c chñng téc c¬ b¶n

+ Những phát hiện quan trọng về hóa thạch ng-ời cổ ở miền Bắc Việt Nam

+ Những địa điểm quan trọng phát hiện đ-ợc di cốt ng-ời trong thời đại

đá

+ Những địa điểm quan trọng phát hiện đ-ợc di cốt ng-ời trong thời đại kim khí

+ Các loại hình nhân chủng ở Việt Nam

+ Nguồn gốc ng-ời Việt dựa trên tài liệu cổ nhân học

3.1.2 Mục tiờu về kỹ năng:

+ Đọc tài liệu

+ Chuẩn bị seminar theo yêu cầu của giáo viên

+ Phân tích và tổng hợp các tri thức đã đ-ợc giới thiệu và tự học để nhận dạng và đ-a ra những ý kiến của mình về một số vấn đề: phân biệt đ-ợc các x-ơng cơ bản của bộ x-ơng ng-ời, phân biệt đ-ợc các răng, một số mốc đo quan trọng trên x-ơng sọ, trên răng, xác định đ-ợc tuổi, giới tính, chiều cao cơ thể và thể trạng của các bộ x-ơng ng-ời cổ, cách xử lý di cốt ng-ời trên công tr-ờng khai quật

3.1.3 Mục tiờu về thỏi độ:

+ Có thái độ tích cực tham gia vào mọi hoạt động giảng dạy và thảo luận trên lớp

+ Chủ động trong việc tìm kiếm chủ đề thảo luận và đặt ra những câu hỏi

về sự khác nhau, giống nhau giữa các x-ơng

+ Hoàn thành đầy đủ và có chất l-ợng những vấn đề trong các nội dung của môn học

+ Có tinh thần trách nhiệm và tích cực trong làm việc và nghiên cứu theo nhóm

+ Trung thực và trách nhiệm trong nghiên cứu khoa học

3.2 Mục tiờu của từng bài học cụ thể:

điểm có di cốt ng-ời cổ của các học giả thực dân

+ Các loại hình nhân chủng đ-ợc phát hiện

+ Đặc điểm của những địa điểm phát hiện đ-ợc di cốt ng-ời

+ Loại hình di tích khảo cổ học tìm thấy di cốt ng-ời

+ Tên tuổi, cống hiến và sự hạn chế bởi quan điểm phản động của các học giả thực dân

+ Cống hiến và hạn chế của việc nghiên cứu di cốt ng-ời d-ới thời Pháp thuộc

+ Luận điểm của các học giả thực dân

+ Những phát hiện

di cốt ng-ời cổ ở cả 3 miền Bắc, Trung, Nam

+ Về các loại hình nhân chủng mới

+ Loại hình di tích khảo cổ học mới, tìm thấy di cốt ng-ời

+ Về những hoá

thạch răng ng-ời v-ợn

+ Thành tựu và hạn chế

+ Một số tác giả và tác phẩm

+ Các loại x-ơng, phân loại theo hình dáng

+ Đặc điểm của cấu tạo x-ơng sọ

+ Đặc điểm cấu tạo của x-ơng hàm

+ Trục và h-ớng của cơ thể

1

Bậc 1: Nhớ, hiểu

2 Bậc 2: So sỏnh, phõn tớch

+ Phân biệt tuổi qua đ-ờng khớp

sọ

+ Phân biệt giới tính qua x-ơng hàm d-ới

+ Phân biệt giới tính và tuổi bằng ph-ơng pháp hoá học và các ph-ơng pháp khác

Nội dung 6 Tự học

Nội dung 7 Thảo luận:

1 Sự khác biệt về thành quả phát hiện, nghiên cứu cổ nhân học ở 3 thời kỳ

2 Quan điểm khác nhau giữa các học giả thực dân và các nhà nhân học của Việt Nam về chủng tộc

3 Về các loại hình nhân chủng ở Việt Nam

+ Phân biệt giới tính và độ tuổi qua

đ-ờng khớp sụn của đầu x-ơng dài

Nội dung 9

Cấu tạo của

bộ răng

+ Bộ răng vĩnh viễn: số l-ợng và

đặc điểm

+ Bộ răng sữa: số l-ợng và đặc điểm

+ Hình thái của các răng vĩnh viễn

+ Hình thái của các răng sữa

+ Cấu trúc vi thể của các răng

+ Công thức phân biệt giới qua răng

+ Độ mòn răng

+ Dị dạng của răng

ở x-ơng, các bệnh của khớp

+ Lồi x-ơng trên x-ơng d-ới sọ

đầu ngón chân cái

+ Phân loại tình trạng di cốt

+ Xử lý x-ơng trên công tr-ờng

+ Cách làm sạch x-ơng

+ Đo đạc một số kích th-ớc quan trọng

+ Ph-ơng thức chôn cất

+ Đặc điểm mô tả

+ Quan điểm sai lầm của một số học giả n-ớc ngoài

+ Quan điểm của các nhà nghiên cứu Việt Nam

+ Ph-ơng pháp đo một số kích th-ớc quan trọng trên sọ

+ Tính toán các chỉ số, hệ số

+ Ph-ơng pháp đo răng

+ Con đ-ờng hình thành của các loại hình nhân chủng ở Việt Nam

+ Nghiên cứu x-ơng qua phim X quang

+ Chứng minh gốc bản địa của nguồn gốc ng-ời Việt

Nội dung 15 Thảo luận:

+ Cách nhận biết các điểm đo trên sọ

+ Cách nhận biết các đặc điểm mô tả trên sọ

+ Đo đạc một số kích th-ớc quan trọng

+ Con đ-ờng hình thành các loại hình nhân chủng ở Việt Nam

4 TểM TẮT NỘI DUNG MễN HỌC

+ Thông th-ờng khi tiến hành khai quật các địa điểm khảo cổ học ngoài những hiện vật thu đ-ợc bằng đá, gốm, đồng, sắt, vàng , thủy tinh, mã não, sừng, gỗ chúng ta còn phát hiện đ-ợc các bộ di cốt ng-ời nằm rải rác trong di chỉ hay tạo thành những khu mộ táng Đây là những t- liệu đặc biệt quan trọng cho nghiên cứu về khảo cổ học, sử học Thực tế bắt buộc chúng ta phải xử lý sơ bộ b-ớc đầu những di cốt này và ghi chép lại đ-ợc những thông tin cơ bản nhất, thì sau đó mới có thể xử lý tiếp đ-ợc hố đào Các nhà nhân học của Việt Nam hiện chỉ có vài ng-ời, nên nhiều di chỉ bắt buộc các nhà khảo cổ học phải trực tiếp giải quyết các di cốt phát hiện đ-ợc hoặc các mộ táng Hiểu đ-ợc cấu tạo của bộ x-ơng ng-ời, bộ răng, chúng ta sẽ giải thích đ-ợc các hiện t-ợng về phong tục

tập quán của ng-ời x-a, hiện t-ợng cắt mộ, mật độ c- dân, độ tuổi khi mất, nguyên nhân của cái chết Một trong những yêu cầu quan trọng khác là phải nắm đ-ợc kiến thức cơ bản về các loại hình nhân chủng ở Việt Nam và nguồn gốc của ng-ời Việt

+ Thông qua những vấn đề đ-ợc giới thiệu trên lớp, tự đào sâu và thảo luận, các sinh viên chuyên ban khảo cổ học sẽ nắm đ-ợc những kiến thức cơ bản

về nhân học hình thể Tác dụng của môn học sẽ giúp các sinh viên rất nhiều, nếu sau khi tốt nghiệp họ đ-ợc phân về các cơ quan nghiên cứu hay các Bảo tàng ở Trung -ơng và địa ph-ơng mà họ phải thực hành các cuộc điền dã và khai quật khảo cổ học

5 NỘI DUNG CHI TIẾT MễN HỌC

Nội dung 1 Những phát hiện về cổ nhân học tr-ớc năm 1945 Những hạn chế về ph-ơng pháp và nhận định về chủng tộc

1.1 Giới thiệu nội dung chuyên đề

1.2 Những phát hiện lớn về cổ nhân học tr-ớc năm 1945

1.2.1 Phát hiện đầu tiên tại hang Thẩm Khoách Phố Bình Gia

1.2.2 Di cốt ng-ời ở hang Làng C-ờm

1.2.3 Di cốt ng-ời ở hang Làng Gạo

1.2.4 Di cốt ng-ời ở Đa Bút

1.3 Thành tựu và quan điểm hạn chế của các học giả thực dân

1.4 Đặc điểm của những địa điểm phát hiện đ-ợc di cốt ng-ời

1.5 Các loại hình nhân chủng đ-ợc phát hiện

Nội dung 2 Những thành tựu về cổ nhân học sau 30 năm thành lập n-ớc

2.1 Di cốt ng-ời cổ đ-ợc phát hiện ở những thập kỷ 60 của TK XX

2.2 Những hoá thạch ng-ời phát hiện đ-ợc trong thập kỷ 60 của thế kỷ

XX

2.2.1 Hoá thạch ng-ời ở Thẩm Khuyên

2.2.2 Hoá thạch ng-ời ở Thẩm Hai

2.2.3 Hoá thạch ng-ời ở Kéo Kèng

2.2.4 Hoá thạch ng-ời ở Hang Hùm

2.3 Những di cốt ng-ời ở thời đại kim khí phát hiện đ-ợc ở miền bắc

Việt Nam thập kỷ 60 của TK XX

2.3.1 Di cốt ng-ời ở Thiệu D-ơng

2.3.2 Di cốt ng-ời ở Vinh Quang

2.4 Đóng góp của các chuyên gia n-ớc ngoài

2.5 Thành tựu và hạn chế

2.6 Những di cốt ng-ời từ thập kỷ 70 của TK XX đến nay

2.6.1 Những di cốt ng-ời quan trọng ở miền Bắc

2.6.1.6 Di cốt ng-ời ở Hang Chim

2.6.1.7 Di cốt ng-ời ở Hang Muối

2.6.1.8 Di cốt ng-ời ở Phia Vài

2.6.1.18 Di cốt ng-ời ở Hòn Hai Cô Tiên

2.6.2 Những di cốt ng-ời quan trọng ở miền Trung

2.6.2.1 Di cốt ng-ời ở Bàu Dũ

2.6.2.2 Di cèt ng-êi ë Xãm èc

2.6.2.3 Di cèt ng-êi ë Hoµ Diªm

2.6.3 Di cèt ng-êi quan träng ë miÒn Nam

Nội dung 5 Phân biệt về giới tính, độ tuổi qua x-ơng sọ

5.1 Phân biệt giới tính qua hình thái hộp sọ

5.2.1 Nhám cơ nhai

5.2.2 Độ vểnh của góc hàm

5.2.3 Bờ sau của ngành hàm

5.2.4 Hình dáng chung của x-ơng hàm d-ới

5.3 Tính tuổi trên x-ơng sọ

5.3.1 Tính tuổi bằng độ gắn liền của đ-ờng khớp sọ

5.3.2 Xác định giới tính và tuổi bằng ph-ơng pháp hóa học

Nội dung 6 Tự học

Nội dung 7 Thảo luận

1 Sự khác biệt về thành quả phát hiện, nghiên cứu cổ nhân học ở 3 thời kỳ

2 Quan điểm khác nhau giữa các học giả thực dân và các nhà nhân học VN về chủng tộc

3 Các nhóm loại hình nhân chủng ở Việt Nam

Nội dung 8 Phân biệt về giới tính, độ tuổi và tầm vóc qua x-ơng d-ới sọ

8.1 Xác định giới tính qua chậu hông

8.4 Xác định tuổi, chiều cao cơ thể qua x-ơng dài

8.4.1 Tính tuổi qua sự gắn liền của đ-ờng khớp sụn

8.4.2 Công thức tính chiều cao cơ thể qua chiều dài x-ơng cánh tay

8.4.3 Công thức tính chiều cao cơ thể qua chiều dài x-ơng trụ

8.4.4 Công thức tính chiều cao cơ thể qua chiều dài x-ơng quay

8.4.5 Công thức tính chiều cao cơ thể qua chiều dài x-ơng đùi

8.4.6 Công thức tính chiều cao cơ thể qua chiều dài x-ơng chày

Néi dung 9 CÊu t¹o cña bé r¨ng

9.1 Bé r¨ng vÜnh viÔn

9.1.1 Sè l-îng vµ cÊu t¹o chung cña bé r¨ng vÜnh viÔn

9.1.2 CÊu t¹o cña r¨ng cöa

9.1.2.1 R¨ng cöa gi÷a trªn

9.1.2.2 R¨ng cöa bªn trªn

9.1.2.3 R¨ng cöa gi÷a d-íi

9.1.2.4 R¨ng cöa bªn d-íi

9.1.3 CÊu t¹o cña r¨ng nanh

9.1.3.1 CÊu t¹o cña r¨ng nanh trªn

9.1.3.2 CÊu t¹o cña r¨ng nanh d-íi

9.1.4 CÊu t¹o cña r¨ng cèi nhá

9.1.4.1 CÊu t¹o cña r¨ng cèi nhá trªn thø nhÊt

9.1.4.2 CÊu t¹o cña r¨ng cèi nhá trªn thø hai

9.1.4.3 CÊu t¹o cña r¨ng cèi nhá d-íi thø nhÊt

9.1.4.4 CÊu t¹o cña r¨ng cèi nhá d-íi thø hai

9.1.5 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín

9.1.5.1 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín trªn thø nhÊt

9.1.5.2 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín trªn thø hai

9.1.5.3 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín trªn thø ba

9.1.5.4 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín d-íi thø nhÊt

9.1.5.5 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín d-íi thø hai

9.1.5.6 CÊu t¹o cña r¨ng cèi lín d-íi thø ba

9.1.5.7 Sù kh¸c nhau gi÷a r¨ng cöa trªn vµ r¨ng cöa d-íi

9.1.5.8 Sù kh¸c nhau gi÷a r¨ng nanh trªn vµ r¨ng nanh d-íi

9.1.5.9 Sù kh¸c nhau gi÷a r¨ng cèi lín trªn vµ r¨ng cèi lín d-íi

9.2 Bé r¨ng s÷a

9.2.1 Sè l-îng vµ cÊu t¹o chung cña bé r¨ng s÷a

9.2.2 R¨ng cöa gi÷a trªn

9.2.3 Răng cửa bên trên

9.2.4 Răng cửa giữa d-ới

9.2.5 Răng cửa bên d-ới

9.2.6 Cấu tạo của răng nanh trên

9.2.7 Cấu tạo của răng nanh d-ới

9.2.8 Cấu tạo của răng cối lớn trên thứ nhất

9.2.9 Cấu tạo của răng cối lớn trên thứ hai

9.2.10 Cấu tạo của răng cối lớn d-ới thứ nhất

9.2.11 Cấu tạo của răng cối lớn d-ới thứ hai

Nội dung 10 Phân biệt về giới tính, độ tuổi qua bộ răng sữa và vĩnh viễn

10.1 Phân biệt giới tính qua kích th-ớc răng nanh vĩnh viễn

10.1.1 Công thức với răng nanh trên

10.1.2 Công thức với răng nanh d-ới

10.2 Cách tính tuổi qua trình tự mọc răng

10.3 Cách tính tuổi qua độ mòn răng

10.3.1 Tính tuổi qua độ mòn răng (sơ đồ của Ghê ra xi mov)

10.3.2 Tính tuổi qua độ mòn răng (sơ đồ của D.R Brothwell)

Nội dung 13 Nghiên cứu di cốt ng-ời trên công tr-ờng khảo cổ học

13.1 Công tác chuẩn bị tr-ớc khi đến công tr-ờng

13.1.1 Dụng cụ làm x-ơng (kể cả hóa chất để xử lý x-ơng)

14.3.2 ChØ sè cao – dµi tõ ba

14.3.3 ChØ sè cao – ngang tõ ba

14.7 Đặc điểm mô tả của răng

14.8 Về vấn đề nguồn gốc ng-ời Việt

14.8.1 Quan điểm thiên di của các học giả n-ớc ngoài

14.8.2 Quan điểm của các nhà nghiên cứu nhân học Việt Nam

14.8.3 Quan điểm của Nguyễn Quang Quyền

14.8.4 Quan điểm của Nguyễn Đình Khoa

14.8.5 Quan điểm của Nguyễn Lân C-ờng

14.9 Nguồn gốc bản địa của ng-ời Việt cổ, qua tài liệu cổ nhân học

Nội dung 15 Thảo luận

1 Cách nhận biết các điểm đo trên sọ

1 Hà Văn Tấn, 1962: “Về vấn đề ng-ời Indonésien và loại hình Indonésien

trong thời đại nguyên thủy Việt Nam”, Thông báo khoa học, Sử học Đại

học Tổng hợp, tập I, tr 168-202

2 Hoàng Tử Hùng, 2003: Giải phẫu răng, Nxb Y học, Hà Nội

3 Nguyễn Đình Khoa, 1969: “Về vấn đề nguồn gốc ng-ời Việt”, Khảo cổ

học (3-4) tr 159-167

4 Nguyễn Đình Khoa, 1975: “Nguồn gốc bản địa lâu đời của ng-ời Việt”

Học tập (10) tr 76-83

5 Nguyễn Đình Khoa, 1979: “Xung quanh những ý kiến về nhóm loại hình

Indonésien và Nam Á”, Khảo cổ học (3) tr 23-26

6 Nguyễn Lân C-ờng, 1996: Đặc điểm nhân chủng c- dân văn hoá Đông

Sơn ở Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

7 Nguyễn Lân C-ờng, 2003: Nghiên cứu về đặc điểm hình thái, chủng tộc

và bệnh lý răng ng-ời cổ thuộc thời đại kim khí ở miền Bắc Việt Nam

Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 16-42 và 131-159

8 Nguyễn Lân C-ờng, 2004: “Cổ nhân học Việt Nam trong thế kỷ XX”,

trong Một thế kỷ khảo cổ học Việt Nam, tập I tr 315-332

9 Trịnh Văn Minh, 2001: Giải phẫu ng-ời, Nxb Y học, Hà Nội, tập I

6.2 Học liệu tham khảo:

10 Nguyễn Đình Khoa, 1983: Nhân chủng học Đông Nam Á , Nxb Đại học

và Trung học Chuyờn nghiệp, Hà Nội

11 Nguyễn Đình Khoa và Nguyễn Lân C-ờng, 1971: “Những ng-ời cổ ở Việt

Nam”, Khảo cổ học (11-12) tr 12-19

12 Nguyễn Lân C-ờng, 1992: “Hai nhóm loại hình nhân chủng ở địa điểm

khảo cổ Núi Nấp (Thanh Hoá)”, Khảo cổ học (2) tr 23-26

13 Nguyễn Lân C-ờng, 1992: “Trở lại vấn đề niên đại của hoá thạch ng-ời ở

Việt Nam”, Khảo cổ học (1-2) tr 4-11

14 Nguyễn Lân C-ờng, 2003: “Phân bố, thể chất và tập tục của con ng-ời

Việt Nam thời tiền sử qua tài liệu khảo cổ học”, Kỷ yếu Hội thảo Quốc tế:

Nghiên cứu văn hoá, con ng-ời, nguồn nhân lực đầu thế kỷ XXI, Hà Nội

27-28/11/2003: tr 213-234

15 Nguyễn Lân C-ờng: Nghiên cứu di cốt ng-ời trên công tr-ờng khảo cổ

học và trong phòng thí nghiệm, Bản thảo sách, t- liệu Viện Khảo cổ học

16 Oxenham M.F., I Walters, Nguyễn Lân C-ờng, Nguyễn Kim Thủy, 2004:

“Thời tiền sử muộn ở Việt Nam: Những bằng chứng về các chấn th-ơng

đ-ợc phục hồi”, trong Một thế kỷ khảo cổ học Việt Nam, tập I, tr 334-347

7 HèNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC

7.1 Lịch trỡnh chung: