CHĂM SÓC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI NGHÈO VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chăm sóc sức khỏe cho người nghèo và những thách thức đặt ra cho các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người nghèo

TIỂU LUẬN

Đề bài :

CHĂM SÓC SỨC KHỎE CHO NGƯỜI NGHÈO VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Hà nội - 2011

MỤC LỤC

HỆ THỐNG CÁC TỪ VIẾT TẮT 1

1 Chăm sóc sức khỏe cho người nghèo và những thách thức đặt ra cho các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người nghèo 2

2 Vấn đề chăm sóc sức khỏe cho người nghèo hiện nay 5

3 Một số giải pháp về chính sách cho vấn đề CSSK người nghèo 10 3.1 Những khó khăn trong việc thay đổi chính sách chăm sóc sức khỏe cho người nghèo 10 3.2 Một vài giải pháp về chính sách CSSK cho người nghèo 13 TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

HỆ THỐNG CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 Chăm sóc sức khỏe cho người nghèo và những thách thức đặt ra cho các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người nghèo

Ngành y tế Việt Nam từ khi thành lập đến nay đã chủ trương định hướng phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe nhân dân Định hướng này góp phần xứng đáng vào thành quả của giai đoạn phát triển đất nước: giải phóng dân tộc (1945

- 1975); phục hồi phát triển kinh tế xã hội (1976 - 1986); Đổi mới (1987 – đến nay)

Trong thập kỷ 80, Việt Nam đã đạt được thành tựu đáng kể về chỉ số sức khỏe: giảm tỉ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi và tỉ lệ chết mẹ tương đương với các nước có mức thu nhập cao 2 – 3 lần Việt Nam

Cuối thập kỷ 80, y tế Việt Nam phải đương đầu với nhiều thử thách nghiêm trọng do hậu quả của việc suy thoái kinh tế Ngân sách nhà nước không còn khả năng duy trì hoạt động bình thường của hệ thống y tế bao cấp, đặc biệt không còn khả năng cung cấp đáp ứng nhu cầu về thuốc Đại hội VI của Đảng Cộng Sản Việt Nam (1986) khởi xướng tư tưởng “Đổi mới” Quyết định

“khoản 10” chuyển giao một số trách nhiệm của Hợp tác xã Nông nghiệp về Hội nông dân Tài chính cho các Trạm y tế xã trước đây dựa vào các Hợp tác

xã Nông nghiệp nay chuyển sang trách nhiệm của các Uỷ ban Nhân dân xã Ngân sách tuyến xã nói chung rất hạn chế, có xã khá, có xã qụan tâm ít đến y

tế Do đó, một số Trạm y tế xã gặp khó khăn, có nơi phải nợ lương không có

tiền trả cho cán bộ y tế xã Chủ trương đa dạng hoá các thành phần kinh tế quốc dân tạo ra yêu cầu đa dạng về CSSK Ngân sách Nhà nước có mức độ, không thể đáp ứng yêu cầu CSSK đa dạng này Suy thoái kinh tế, thiếu hụt

ngân sách y tế kết hợp với tình trạng phụ thuộc vào viện trợ trước đây và sự dừng lại của một số nguồn viện trợ quan trọng đã là nguyên nhân của sự xuống cấp trang thiết bị y tế và sự lạc hậu về kỹ thuật y tế Cán bộ y tế với mức lương rất thấp vốn được đào tạo để làm việc cho một số hệ thống y tế cao cấp lại phải

hoạt động trong khung cảnh kinh tế thị trường có yêu cầu CSSK đa dạng đã nảy sinh hiện tượng “phí ngầm”

Trước tình hình đó, ngành y tế đã đặt ra phải nỗ lực duy trì hoạt động bình thường của hệ thống y tế chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân, mở rộng hoạt động đáp ứng yêu cầu CSSK đa dạng, yêu cầu về thuốc, từng bước nâng

cao trang thiết bị y tế và kỹ thuật y tế, từng bước nâng cao đời sống của cán bộ

y tế chống hiện tượng tiêu cực Nỗ lực duy trì hoạt động bình thường của hệ

thống y tế chính là nhằm thực hiện CSSK nhân dân và định hướng phòng bệnh.

Biện pháp để thực hiện các mục tiêu này dựa vào chủ trương đa dạng hoá và xã hội hoá (huy động xã hội ) công tác y tế

Năm 1989, Bộ Y tế đưa ra quyết định thu một phần viện phí để duy trì

hoạt động thường xuyên của các cơ sở y tế và cho phép hành nghề y dược tư

nhân để đáp ứng yêu cầu CSSK đa dạng Việc thu một phần viện phí cho KCB cũng giúp ngành y tế có thêm Ngân sách Nhà nước thực hiện các mục tiêu phòng bệnh Mặt khác, Nhà nước cũng đã có nhiều chủ trương để duy trì hệ thống Trạm y tế xã, trong đó có những nỗ lực bảo đảm lương cho cán bộ y tế

xã Phí thu được tại các bệnh viện được dành 1 phần (25% - 30 %) làm tiền

thưởng cho cán bộ y tế, nâng cao đời sống của cán bộ y tế Cũng trong tinh

thần huy động thêm nguồn lực cho y tế, Bảo hiểm y tế được xây dựng vào năm

1993

Tuy nhiên, việc thu một phần viện phí, thực hiện Bảo hiểm y tế và phát triển y tế tư nhân ngoài mặt tích cực là huy động thêm nguồn lực cho y tế, còn

có những khía cạnh phải giải quyết như KCB cho người nghèo không có Bảo hiểm y tế không có tiền trả viện phí tại cơ sở y tế công cũng như tư, hay việc khám chữa bệnh thiếu chất lượng, dùng thuốc và xét nghiệm không hợp lý vì lợi ích của người cung ứng

Như vậy, những năm đầu đổi mới đã đặt ra nhiều vấn đề y tế công cộng, trong đó còn có vấn đề y học dự phòng, vấn đề dịch tễ qúa độ, vấn đề nâng cao

sức khoẻ…

Hiện nay, Việt Nam vẫn đang tiếp tục thực hiện chương trình xóa đói giảm nghèo một cách nhanh chóng và hiệu quả Riêng ngành y tế cũng đã và đang góp phần vào quá trình nâng cao chất lượng cuộc sống bằng cách thực hiện một số cải cách quan trọng nhằm phát triển chất lượng các dịch vụ

Đề cập đến vấn đề này, nhân ngày Thầy Thuốc Việt Nam 27-2, Thủ Tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã nói chuyện với các giáo sư, bác sĩ, lãnh đạo ngành Y về vấn đề cổ phần hóa bệnh viện và trợ giá thuốc cho người nghèo Thủ tướng nói: "Chăm sóc sức khỏe không chỉ cho người giàu mà còn phải chú trọng đến người nghèo Hiện nay 52% dân số (khoảng 44 triệu dân) là những người hưởng lương, người thuộc diện chính sách, người nghèo và trẻ dưới 6 tuổi đã có BHYT Tuy nhiên, 20% trong số 48% còn lại chưa có BHYT

là đối tượng cận nghèo, dễ rơi vào đói nghèo nếu phải tự chi trả Tính ưu việt của chế độ ta trong chăm sóc sức khỏe nhân dân là hết sức quan tâm đến người nghèo…” Trong số đó, người khuyết tật chiếm một bộ phận không nhỏ Họ cũng ít có cơ hội tiếp cận đến những dịch vụ chăm sóc phục hồi chức năng cơ bản lâu dài vì gặp khó khăn về kinh tế Có thể thể thấy rằng, từ những năm đổi mới cho đến nay, ngành y tế đã và đang có đóng góp ngày càng lớn trong chăm sóc sức khỏe cho người dân, tuy vậy, vẫn còn những thách thức không nhỏ cho ngành y tế trong chăm sóc khỏe cho người nghèo

Trong tình hình đó, việc đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng chăm sóc y tế, đảm bảo công bằng xã hội, gia tăng việc tiếp cận về chăm sóc sức khỏe của người nghèo là một trong những vấn đề cần thiết Không nằm ngoài mục đích này, bài viết nhằm tìm hiểu thực trạng và thách thức của y tế Việt nam trong chăm sóc sức khỏe cho người nghèo, từ đó đưa ra những giải pháp về chính sách trong quản lý và hoạt động của ngành y tế

2 Vấn đề chăm sóc sức khỏe cho người nghèo hiện nay

Để đảm bảo nguồn nhân sách duy trì các hoạt động của mình, hệ thống bệnh viện công tiến hành thu phí đối với người sử dụng dịch vụ Một số nhà lý

luận cho rằng việc thu phí tại bệnh viện công sẽ ngày càng cao lên để bảo đảm

chất lượng và hiệu qủa KCB Việc này sẽ làm cho người nghèo ngày càng khó tiếp cận hơn với KCB tại bệnh viện công có dịch vụ KCB với chất lượng và hiệu quả cao

Có nhà nghiên cứu đã so sánh thấy tỷ lệ sử dụng dịch vụ y tế giảm xuống sau khi thực hiện chủ trương thu phí Có nhà nghiên cứu cho rằng sự phát triển

y tế tưnhân sẽ dẫn đến lũng đoạn của y tế tư nhân và tăng giá phí y tế khiến cho

người nghèo càng khó khăn hơn trong KCB Thậm chí ở Việt Nam hiện nay khi ốm đau nếu không có tiền mua thuốc chỉ có chết, có người còn đi đến kết luận là y tế hiện nay phục vụ người giàu, người có tiền Câu trả lời là hệ thống

y tế Việt Nam bây giờ cũng như trước đây luôn luôn đảm bảo công tác chăm

sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân, mọi người dân đều được chăm sóc thiết yếu, được KCB khi cần thiết Vấn đề ở đây là công bằng hay ngang bằng, bình đẳng trong CSSK

Lý tưởng nhất là một hệ thống y tế bảo đảm CSSK ngang bằng (bình đẳng) cho mọi người, ai cần thiết chăm sóc đến đâu sẽ được chăm sóc đến đó, mọi người được CSSK, được KCB với chất lượng và hiệu quả cao, không mất tiền Tuy nhiên, vẫn đề đặt ra là trong xã hội có sự phân tầng kinh tế khác nhau, có nhóm nghèo, nhóm trung bình và nhóm giàu, trong những nhóm đó, người giàu dễ dàng có thể tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cao, trong trường hợp nguồn lực y tế trong nước không thể chữa trị được họ có thể tự chi phí để ra nước ngoài, đối với những người nghèo, nhà nước khó có thể đài thọ

họ làm được việc này Nhà nước chỉ thực hiện được điều này khi nguồn lực dồi dào, quỹ phúc lợi xã hội lớn, chính vì vậy, để làm được điều đó cần thực hiện các bước trung gian để đi đến mục tiêu này

Kinh nghiệm của Việt Nam trước đây, một hệ thống y tế bao cấp bình

đẳng, CSSK cho mọi người trong một nền kinh tế phát triển thấp với ngân sách

y tế thấp chỉ có được các dịch vụ CSSK và KCB với chất lượng, hiệu quả thấp,

kỹ thuật y tế lạc hậu Trong điều kiện hiện nay, người nghèo thường chỉ nhận

được các dịch vụ CSSK, KCB ở mức chi phí cho phép nếu chỉ có Nhà nước

bao cấp Đổi mới y tế ở Việt Nam đã phải huy động thêm nguồn lực đóng góp của xã hội thông qua viện phí, Bảo hiểm y tế và y tế tư nhân Ngành y tế đã

được cải thiện hơn nhiều nhờ có sự đóng góp này Chất lượng và hiệu qủa KCB của các bệnh viện được tăng lên Có điều là, điều kiện phục vụ khác nhau giữa người có tiền và người không có tiền Tuy nhiên, ngay người nghèo nhất cũng được hưởng chất lượng và hiệu qủa chăm sóc tốt hơn do điều kiện phục

vụ nói chung tốt hơn Với chế độ trả phí và Bảo hiểm y tế được quy định tại

các bệnh viện, sự phát triển của y tế tư nhân và phòng bệnh, đặc biệt là tại các

bệnh viện công, tự nguyện trả phí để được phục vụ theo yêu cầu Người có tiền

có thể ở phòng bệnh rộng hơn, có điều hoà nhiệt độ, có người phục vụ theo ý muốn, người nghèo ít tiền hơn phải ở phòng bệnh hẹp hơn, phải chấp nhận điều kiện phục vụ mà Nhà nước có thể bảo đảm được

Các cơ sở y tế Nhà nước, tuy thu phí nhưng chưa bao giờ từ chối hoàn toàn người không có tiền, chưa có trường hợp bệnh nhân cấp cứu mà không được nhập viện điều trị hay không có trường hợp bệnh nhân chuyển từ tuyến dưới lên không được tiếp tục chữa chạy theo quy định Nhiều bệnh viện đều phải xét miễn giảm phí hàng ngày cho một số bệnh nhân nghèo ngoài quy định Đôi khi, những bệnh viện này còn phải cho bệnh nhân tiền ăn, cho bệnh nhân tiền tàu xe khi xuất viện hoặc phải xuất tiền mai táng cho bệnh nhân nghèo nếu chẳng may bệnh nhân bị chết

Xét trên góc độ vĩ mô, Nhà nước có quy định miễn giảm phí cho những huyện vùng sâu, vùng xa gặp nhiều khó khăn, hoặc những hộ gia đình nằm trong diện nghèo Một số tỉnh dùng quỹ xóa đói giảm nghèo của ngành xã hội

mua thẻ bảo hiểm cho đối tượng đói nghèo Một số tỉnh bổ sung kinh phí cho y

tế để khám chữa bệnh cho người nghèo tại bệnh viện (Bệnh viện tỉnh Bắc Cạn trong năm 1999 thu được khoảng 300 triệu đồng tiền viện phí, 500 triệu đồng thanh toán Bảo hiểm nhưng đã miễn phí 600 triệu đồng cho đối tượng nghèo)

Ngoài ra, ngành y tế có chủ trương củng cố y tế cơ sở, nâng cấp chất lượng KCB tại tuyến y tế cơ sở, đưa bác sỹ về xã cũng nhằm giải quyết vấn đề CSSK toàn dân, CSSK cho người nghèo Đối tượng bệnh nhân nghèo thật ra không chỉ không có tiền trả viện phí, đôi khi không có tiền để đi tới bệnh viện Việc củng cố tuyến KCB tại cơ sở giúp người nghèo có thể KCB tại chỗ Trong trường hợp đối tượng bệnh nhân nghèo chuyển tuyến có giới thiệu của y

tế cơ sở sẽ được tiếp nhận và miễn giảm phí hợp lý hơn ở tuyến trên Tuyến y

tế cơ sở có thể không thu phí hoặc nếu thu phí thì mức phí cũng thấp và bệnh nhân quá nghèo thì địa phương dễ dàng miễn giảm hay cho chịu để trả sau

Như vậy, việc lựa chọn đường lối đa dạng hóa và xã hội hoá y tế nhằm nâng cao chất lượng và hiệu qủa CSSK không có nghĩa là không quan tâm đến

chăm sóc đối tượng bệnh nhân nghèo:

- Chất lượng và hiệu quả chăm sóc cho đối tượng bệnh nhân nghèo về cơ bản là tốt hơn trước do chất lượng và hiệu qủa chăm sóc nói chung được nâng

lên

Nhà nước có chính sách ưu tiên miền núi và dành một khoản kính phí KCB cho nhân dân vùng nghèo, đối tượng người đói nghèo thông qua việc mua thẻ bảo hiểm cho người nghèo hay cấp kinh phí bổ sung KCB cho người nghèo tại các bệnh viện

- Các bệnh viện nói chung vẩn xết duyệt miễn phí cho đối tượng bệnh

nhân nghèo ngoài quy định dựa trên thực tế, thậm chí còn quyên góp giúp đỡ

họ miễn phí ngay cả việc (cấp tiền ăn, tiền đi lại, thậm chí tiền hậu sự nếu bệnh nhân chết) Một số bệnh viện ở miền Nam có phòng xã hội hỗ trợ viện phí cho bệnh nhân nghèo

- Không có trường hợp nào vì nghèo mà không được KCB, Nhà nước

quy định các bệnh viện phải nhận tất cả bệnh nhân cấp cứu dù có tiền hay

không có tiền

- Người nghèo còn được bảo vệ bởi hệ thống y tế cơ sở đang được nâng

cấp dần để nâng cao chất lượng, hiệu quả CSSK nhân dân, nhất là đối tượng bệnh nhân nghèo.Nhà nước đã có nhiều cố gắng để duy trì hoạt động và cải

thiện hệ thống y tế cơ sở (trả lương cho cán bộ y tế xã thôn) Tuy hiệu suất

KCB của các Trạm y tế xã chưa cao nhưng đó là cái giá phải trả để bảo đảm

KCB thiết yếu tối thiểu cho nhân dân tại chỗ, vùng nghèo, người nghèo và để thực hiện các hoạt động phòng bệnh nhằm phục vụ toàn dân trong đó có dân

nghèo

Hệ thống y tế Việt Nam về cơ bản là một hệ thống y tế nhân văn Xã hội

Chủ nghĩa, một hệ thống y tế của toàn dân, luôn luôn nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả hệ thống y tế bao cấp với phần kỹ thuật rất phụ thuộc vào viện trợ Chất lượng và hiệu qủa CSSK nói chung thấp

Vào cuối thập kỷ 80, hệ thống này lại bị ảnh hưởng trầm trọng của lạm phát kinh tế và nặng nề đến mức hoạt động ở từng nơi từng chỗ gần như bị tê liệt Ngành y tế đã có những biện pháp cấp bách đa dạng hoá và huy động xã hội để duy trì, nâng caó chất lượng và hiệu quả CSSK Các cơ sở y tế Nhà nước luôn luôn vẫn là nòng cốt phục vụ chăm sóc sức khoẻ trong thời kỳ khó

khăn Hiện nay, lạm phát kinh tế đã cơ bản chấm dứt, ngân sách y tế nói chung

ổn định Nguồn ngân sách bổ sung do thu phí trực tiếp hay thông qua Bảo hiểm

y tế và nguồn ngân sách bổ sung từ quỹ xoá đói giảm nghèo góp phần tích cực vào chi phí y tế hiện nay Hệ thống y tế tư nhân phần nào chia sẻ trách nhiệm

CSSK nhân dân với y tế Nhà nước Song, đánh giá về dịch vụ CSSK của ngành

y tế có nhiều ý kiến trái ngược nhau

Có ý kiến cho rằng ngành y tế đã rất nỗ lực để duy trì và nâng cao hiệu

quả CSSK vượt qua khó khăn kinh tế, thích nghi với đổi mới kinh tế - xã hội

Ngành y tế đã ý thức rất rõ ràng những biện pháp đa dạng hoá, xã hội hoá CSSK (huy động xã hội thông qua thu viện phí, BHYT vày tế tư nhân ), một mặt tăng thêm nguồn lực nâng cao chất lượng và hiệu qủa của ngành, song mặt khác nhất thiết đặt ra một số vấn đề liên quan đến KCB cho người nghèo và sử dụng thuốc, dịch vụ y tế không hợp lý do mặt trái của kinh tế thị trường tạo ra Chính vì vậy, ngành y tế đã đưa ra các định hướng chăm sóc CSSK cho vùng nghèo hay sử dụng thuốc hợp lý được đặt ra Chính nhờ ở các chính sách bổ sung việc KCB cho người nghèo, sử dụng thuốc hợp lý, kiên trì đường lối dự phòng nên chỉ số sức khoẻ trong thời gian qua vẫn được duy trì tốt, được cải thiện Tuy có một vài hiện tượng như mức sử dụng dịch vụ y tế giảm, tỷ lệ sử dụng dịch vụ bệnh viện của đối tượng không nghèo và đối tượng BHYT cao, mức cải thiện các chỉ số có tăng nhưng tốc độ chậm hơn trước, nhưng đổi lại là chất lượng và hiệu quả CSSK tăng lên rõ ràng, ngay cả với đối tượng bệnh nhân nghèo Hơn nữa, do đưa ra được một số chính sách hợp lý nên mức độ sử dụng dịch vụ y tế đã được cải thiện mức độ cải thiện các chỉ số y tế có chậm nhưng ổn định, vững chắc, người nghèo vẫn được bảo vệ bởi các chăm sóc thiết yếu, CSSK cho đại đa số nhân dân ngày càng được tốt hơn

Song lại có một số ý kiến cho rằng cố gắng nâng cao chất lượng và hiệu quả CSSK đã phải trả giá quá đắt vì người nghèo không được chăm sóc thoả đáng Bệnh nhân đến bệnh viện cái gì cũng phải trả tiền bao gồm cả chi phí chính thức, chi phí ngầm, nếu không trả tiền ngầm thì chăm sóc có thể sẽ không tốt bằng Phí ngầm được nhận thức lẫn lộn giữa ý nghĩa hàm ơn và ý nghĩa mua bán ngầm Phí ngầm đã trở thành một thứ đạo lý được chấp nhận tại các bệnh viện đến mức người nhận phí ngầmm không có cảm giác làm điều xấu và cả những quan chức trong ngành y khi có người nhà hay bạn thân bị ốm đau cũng chấp nhận trả phí ngầm dưới dạng này hoặc dạng khác Tình trạng trả phí ngầm, trả phí không rõ ràng đã gây phản ứng xấu đối với người sử dụng Tình trạng sử dụng thuốc và dịch vụ y tế không hợp lý xuất phát từ lợi ích của người cung ứng đã làm cho những người hoạch định đường lối y tế lo lắng